Simya nedir, ne değildir?
Simya çoğu zaman altın yapma hevesine indirgenir; oysa geleneğin içinden konuşanlar başka bir şey söyler. A. E. Waite'in gösterdiği gibi simyacıların gerçek amacı insanın kemale ermesidir; metallerin arınması, ruhun arınmasının hem laboratuvardaki karşılığı hem de örtüsüdür. Herbert Silberer ise hermetik sanatın simgelerini ruhsal süreçlerin diliyle okuyarak bu iki katmanın nasıl iç içe geçtiğini gösterir.
Yine de simya salt bir alegori değildir. Fırınlar, imbikler, tuzlar ve asitler gerçektir; damıtma ve kalsinasyon gibi tekniklerin çoğunu modern kimya simyacılardan devralmıştır. Lewis Spence'in anlattığı gibi simya biliminin doğuşu, bilim ile kutsal arayışın henüz ayrışmadığı bir dünyanın hikâyesidir.
Kökenler: İskenderiye'den İslam dünyasına
Sanatın beşiği Helenistik Mısır'dır. İskenderiyeli Stephanos okulunun söylevleri Büyük ve Kutsal Sanatı yukarıdan inen bir armağan olarak sunar; simya burada bir zanaat olduğu kadar bir ibadettir. Geleneğin en yoğun özeti ise Hermes Trismegistos'a atfedilen Zümrüt Tablettir: "Yukarıda nasılsa aşağıda da öyle" ilkesi, yüzyıllar boyunca Büyük Eser'in şifresi sayılır. Simyanın Hermetik gelenekle bağı bu kadar eskidir.
İslam dünyası sanatı sistemleştirdi. Câbir bin Hayyân'a atfedilen külliyat, metallerin yer altında kükürt ile cıvanın dengesinden oluştuğunu öğretir; Latin dünyasının Geber'i, feylesof taşının tek olduğunu savunan Summa Perfectionis ile Avrupa simyasının ders kitabını yazar. Bu öğreti çeviriler yoluyla Batı'ya taşınır ve yedi yüzyıl boyunca tartışmasız otorite kalır.
Büyük Eser: karanlıktan kızıllığa
Simyacılar Filozof Taşı'na giden yolu Büyük Eser (Magnum Opus) diye adlandırdı ve aşamalarını renklerle işaretledi: çürümenin karası (nigredo), arınmanın akı (albedo) ve kemalin kızılı (rubedo). Bu yolun en ünlü anlatımlarından biri, Rosarium Philosophorum, yani Feylesofların Gül Bahçesi'dir: zenginin de yoksulun da elindeki tek şeyin resimli bilmecesi. Aurora Consurgens ise karanlığın içinden doğan bilgeliği yükselen bir şafak olarak müjdeler.
George Ripley'nin Cantilena'sı aynı süreci bir masal diliyle anlatır: yaşlı ve kısır kral ölür, ana rahmine döner ve güneş evladı olarak yeniden doğar. Kralın ölümü maddenin çözülmesi, yeniden doğuşu taşın zuhurudur.
Kükürt, Cıva, Tuz: simyanın dili
Simya metinleri kasıtlı olarak örtülü yazılır; aynı kelime bir metalin, bir sürecin ve bir ruh hâlinin adı olabilir. Martin Ruland'ın sözlüğü bu dilin anahtarıdır: örneğin can maddesinde, ruh ile beden arasındaki üçüncü ilkeyi tanımlar. Paracelsus'un kükürt, cıva ve tuz üçlüsü (tria prima) bu dilin gramerini kurar; Blaise de Vigenère ise ateş ve tuz üzerine yazdığı risalede iki temel ilkenin metafiziğini işler.
Mineral dünyanın kahramanı antimondur. Basil Valentine'a atfedilen Antimonun Zafer Arabası, bu zehirli madenin nasıl ilaca ve sırra dönüştüğünü anlatır; Alexander von Suchten antimonun sırlarını Tanrı'nın armağanı olarak över.
Filozof Taşı: efsane ve tanıklık
Taşın hazırlanışına dair sayısız reçete yazıldı. İsimsiz bir Alman feylesofunun Altın Risalesi (Tractatus Aureus) en çok okunan özetlerdendir; Nicolas Flamel'e atfedilen Felsefenin Özeti ise sanatı bir vasiyet gibi aktarır.
En çarpıcı belge bir tanıklıktır. 1666'da Lahey'de hekim Helvetius, kapısını çalan bir yabancının bıraktığı zerre kadar tozla kurşunu altına çevirdiğini yazar: Altın Buzağı, kuşkucu bir bilim adamının kaleminden dökülen bu dönüşümün tutanağıdır.
Amblemler ve İngiliz derlemeleri
Geç Rönesans simyası öğretiyi resimli bilmecelere döktü. Michael Maier Altın Masanın Simgelerinde on iki milletin simyacılarını tek sofrada toplar, Felsefi Haftada bilmecelerini Süleyman'ın sarayına taşır. Heinrich Khunrath'ın Ebedi Hikmet Amfitiyatrosu ise oratoryum ile laboratuvarı tek mekânda birleştirir: dua masası ile deney tezgâhı yan yanadır.
İngiltere'de Elias Ashmole, adanın simya şiirini derleyerek ölümsüzleştirdi; derlemesindeki Büyülü Taş ve Melek Taşı risalesi taşın yalnız metalleri değil, görüş ve işitişi de dönüştürdüğünü söyler. Thomas Norton'ın Ordinall'ı sanatı sade üslupla anlatmayı bir erdem sayar; Bloomfield'in Çiçekleri ile Thomas Charnock'un itirafları bu yerli geleneğin öteki halkalarıdır.
Nereden başlamalı?
Simyaya ilk adımı atmak isteyenler için en iyi başlangıç, birkaç satırda bütün öğretiyi taşıyan Zümrüt Tablettir. Ardından sanatın kendi sesini duymak için Rosarium Philosophorum ve Altın Risale okunabilir. Daha ileri gitmek isteyenler Simya temasındaki bütün metinleri katalogdan keşfedebilir.