Felsefi Hafta: Süleyman, Saba Melikesi ve Simyanın Bilmeceleri

Birinci Gün: Gök ve Unsurlar Üzerine

— s. 1 —

İsrailoğullarının kralı Süleyman, bilgelik dileğini elde ettiğinde, yalnız kendi halkı arasında değil yabancılar arasında da son derece ünlü oldu. Bunun üzerine Arabistan'ın (ya da kimilerinin dediğine göre Habeşistan'ın) uzak sınırlarından Saba Melikesi harekete geçti; görkemli bir maiyet ve son derece değerli armağanlarla donanmış olarak uzun yollar aşıp Kudüs'e vardı. Amacı, doğanın gizli sırlarına dair bilmece biçiminde sorular ortaya atıp bunları çözmesini isteyerek onun bilgeliğini sınamaktı.

Bu son derece basiretli kadın hakkında, Melike hakkında, çeşitli yazarların farklı görüşleri vardır. Kimileri onun, M. Varro'nun Sibyllalar sıralamasında birinci saydığı Pers Sibyllası olduğunu ileri sürer; Nicanor, Iustinus ve Suidas böyle der ve onun Kızıldeniz kıyısındaki Noë şehrinde doğduğunu söylerler. Kimileri de Babil'de, babası Berosus'tan (ki üç kitapta Keldani tarihini yazmıştır) ve soylu bir kadın olan Erymanthe'den doğduğunu söyler. Bazıları ona Phoebas adını verip Sambethe der; sanki Nuh'un kızıymış ve adını Sam ile Yafet'ten almış gibi. Kimileri de onu Cumaelı sayar, çünkü Babil'den İtalya'ya gelmiş ve Cumae'de kehanet yanıtları vermiştir; öyle ki Pers, Eritre, Frigya, Cumae ve Cumana Sibyllaları yazarlarca aynı kişi kabul edilir.

— s. 2 —

Pausanias, Phokis üzerine yazdığı bölümde, onun Filistin'in yukarısında oturan İbranilerle görüştüğünü, onların kitaplarından çok şey öğrendiğini ve Saba diye anıldığını yazar. Bu yüzden İbrani, Yahudi, Keldani ve Habeş Sibyllalarının hep aynı kişi olduğunu düşünürler. Pausanias şöyle der: "Demo'dan sonra, Filistin'in yukarısındaki İbraniler kehanette bulunan kadınlar arasında kendi soydaşları Saba'yı yazmışlardır; onun Berosus'tan doğduğunu, annesinin Erymanthe olduğunu aktarırlar."

Saba hakkında Glycas, Yıllıklar'ının ikinci bölümünde şöyle yazar: "Ayrıca Saba halkı Habeş soyundandır. Onların melikesi, o hayranlık uyandıran Sibylla idi. Zira yasayı bilmediği ve peygamberleri işitmediği hâlde, Süleyman aracılığıyla bilgeliği bağışlayan olarak Tanrı'yı ilan etti: 'Övülsün,' dedi, 'senin Tanrın Rab, ki sana öyle lütfetti ki seni İsrail'in tahtına oturttu.'"

Onun hikâyesi Krallar'ın birinci kitabının onuncu bölümünde ve Tarihler'in ikinci kitabının dokuzuncu bölümünde anlatılır. Orada ayrıntılı biçimde işlenir: nasıl büyük bir kalabalıkla, armağan taşıyan develerle, altınla, değerli taşlarla ve son derece kıymetli baharatlarla Kudüs'e, İsrailoğullarının kralı Süleyman'a geldiği; bilgeliğinin bütün yeryüzüne yayılan ününe karşılık verip vermediğini bizzat görüp sınamak istediği anlatılır.

Melike, kralı çeşitli sorular ve bilmecelerle sınadıktan ve kral da ona başka konular sorduktan sonra, böylesi bir bilgelik karşısında hayranlığa kapıldı. Süleyman'ın zenginliğini, süsünü, hizmetkârlarını, giysilerini, sofrasını ve günlük kurbanlarını görünce şöyle haykırdı: "Ne mutlu sana, ey Kral; ne mutlu hizmetkârlarına ve sürekli önünde duran halkına. Övülsün seni krallık tahtına oturtan Tanrın Rab." Süleyman'a yüz yirmi talant altın, çok sayıda değerli taş ve son derece kıymetli baharat verdikten sonra kendi ülkesine döndü.

Onun bilmecelerinin doğa felsefesine, yani gizli ya da doğal şeylere dair olduğu şuradan bellidir: Ne ilahiyata ne de ahlaka dair olabilirlerdi, çünkü bu konularda Süleyman'dan çok uzaktı; dini ve ahlak öğretisi Süleyman'ınkinden bütünüyle başkaydı, dolayısıyla Süleyman'dan kendisini doyuracak yanıtlar alamazdı. Öyleyse konu her yerde ortak olan bir şey olmalıydı; öyle bir konu ki ikisi arasında hiçbir ayrılık görünmesin. Bu da yalnızca doğanın incelenmesidir — çünkü doğa her yerde bir ve aynıdır — üstelik kuramsal değil, uygulamalı olanı; doğa felsefesinin eseriyle doğrulanan ve şeylerle uyum içinde olanı.

Suidas aynı Melike hakkında şunları yazmıştır: "Keldani Sibyllası, kimilerince İbrani ve Pers diye anılan, kendi adıyla Sambethe denen, kutlu Nuh'un soyundan gelen kadın, Makedonyalı İskender hakkında kehanette bulunmuştur; Nicanor da bunu anar."

— s. 3 —

Nicanor, İskender'in hayatını yazan kişidir. Bu Sibylla, Rab Mesih ve onun gelişi üzerine, Babil kulesi ve tufan üzerine pek çok şey önceden bildirmiştir. Geri kalan yazarlar da bunlarda hemfikirdir; şu farkla ki bu kitabın yirmi dördü vardır ve her biri farklı bir halkı ve bölgeyi ele alır.

Georgius Cedrenus şöyle der: "Yunanların Sibylla dediği Saba Melikesi, Süleyman'ın ününü işitince, ortaya koyduğu bir soruyla onun bilgeliğini sınamak için Kudüs'e geldi. Zira kendisi de zekâsının çabukluğu, bilgeliği ve pek çok konudaki ustalığıyla büyük ün sahibiydi."

Rab de onun hakkında şöyle demiştir: "Güney Melikesi, Süleyman'ın bilgeliğini görmek için dünyanın en uzak sınırlarından geldi."

Mesih ve onun mucizeleri üzerine şöyle kehanette bulunmuştur:

Beş ekmekle ve iki balıkla bir gün
Çölde beş bin kişiyi doyuracak:
Dahası, toplanan artıkların parçalarıyla
Umulacağı gibi on iki sepeti dolduracak.

Ayrıca şunu da söyler: Tanrı, çağların süresi dolduğunda dünyayı altüst edecek ve bütün insanları yargılayacak; herkese yaşamında yaptığına göre, işlerine göre karşılık verecek; iyilere ve dindarlara her iyilikle dolup taşan ebedî yaşamı, kötülere ve suçlulara ise hiç dinmeyecek ölümü ve azapları verecek. Şu sözlerle:

Ama sonunda dünyanın yargısı geldiğinde,
Tanrı'nın kendisi yargılayacak dindarları ve kötüleri;
Ve kötüleri yeniden karanlığa itecek:
İşte ancak o zaman anlayacaklar ne denli utanç verici davrandıklarını;
Yeryüzü ise besleyici bir ana olarak dindarlara kalacak, onlar orada oturacak.

Bu Melike Süleyman'a vardıktan sonra gelişinin sebebini açıkladı; bunun üzerine Süleyman tarafından son derece insanca karşılandı ve ağırlandı. Aynı sıralarda, Sur'un son derece anlayışlı prensi Hiram — ki bu felsefi görüşmeleri çoktandır Süleyman'la birlikte sürdürmekteydi — bilgelikte üstün gelen bu son derece seçkin çifti, hem kralı hem melikeyi selamlamak üzere Kudüs'e geldi. Bir sarayda toplandıklarında kral, gönlündeki minneti ve niyetini şu konuşmayla açıkladı:

— s. 4 —

Süleyman'ın birinci konuşması. Size büyük bir şükran borçlu olduğumu kolayca kabul ediyorum, ey seçkin prensler; kendi ülkelerinizi ve dostlarınızı bırakıp, benim uğruma bunca zorlu yolculuğu göze aldınız ki Bilgelik Tiyatrosu'nda benimle birlikte başlanacak olan işe girişip anlaşmalar yapalım. Bu, bana hoş gelen şeylerin en hoşu oldu. Eğer size beklediğiniz gibi biri olabilirsem — iyilik etme isteğimden kuşku duyulmasın — Yüce ve Ulu Tanrı'ya sonsuz şükranlar sunmam için gerçekten sebep olacaktır.

Madem başlıca bilgeliği geliştirmek için toplandık: bu Hafta'yı görüşmemize adamaya karar verdim; her günü öyle düzenledim ki daha basit olanlardan daha bileşik olanlara doğru ilerleyelim. Şöyle ki, toplandığımız bu ilk günde Gök ve Unsurların her biri üzerine konuşacağız. İkinci gün, unsurlardan oluşan ama kusurlu biçimde karışmış olan, meteorlar denen şeyler üzerine. Üçüncü gün, topraktan çıkarılan fosiller üzerine — bunların arasında en değerlileri madenlerdir. Dördüncü gün her türlü bitki üzerine. Beşinci gün, yalnız duyusal ruhla donanmış hayvanlar üzerine. Altıncı gün akıl sahibi insan üzerine. Yedinci gün ise Sebt'i ve Dinlenmeyi kutlayacağız: gök ötesi şeyler ve ebedî mutluluk üzerine derin düşünceyle.

Sözü geçen doğalar üzerine şöyle davranacağız: Görüşlerimizi, başkasının peşin hükmüne bağlı kalmaksızın özgürce ortaya koyacağız; öyle ki bunların doğruluğu nedenlerinden anlaşılsın. Bunlara, her konuda, gizli ya da Hermetik felsefenin bilmecelerini ekleyeceğiz — geri kalan her şey zaten bunlar uğruna tartışılır — ve bunları birbirimize çözülmek üzere önereceğiz. Bunlarda kim galip çıkarsa, on bin düşmanı kanlı eliyle ve vahşi bir öfkeyle öldürmüş olsaydı kazanacağından çok daha haklı biçimde insan adını hak edecektir; çünkü insan, akledilir doğaya sahip olandır.

Ben de seve seve, önce sizin önerilerinizi ya da sorularınızı bekleyerek sınayacağım: felsefenin halkça bilinmeyen sırlarından bana ne getireceksiniz, göreyim.

Saba Melikesi'nin karşılığı. Büyüktür bilgeliğin, ey Kral; hayranlık verici söyleyişin ve tanrısal muhakemen. Bunlar kendi ülkemde halkın diliyle övüldüğünde, seni bu gözlerle karşımda görmeden ve konuşurken bu kulaklarla işitmeden rahat edemedim. Bu bana nasip olduğuna göre kendimi mutlu sayıyorum; ama daha da mutlu sayacağım, eğer kendin sunduğun gibi, sorduklarıma karşılık verip beni görüşmene ve son derece adil yanıtlarına layık görürsen.

Öyleyse ilkin, senin belirlediğin sıraya uyarak, görünen gök ve onun içindekiler üzerine, bir de unsurlar üzerine soralım. Söyle bana öyleyse, ey en bilge Kral: gizli felsefede hangisi daha üstün ve daha değerlidir — Gök mü, yoksa Yer mi?

— s. 5 —

Süleyman. Bu büyük dünyada Yer, unsurların en cisimsi ve en yoğun olanıdır; Gök'ün havası ise seyrek ve her yere nüfuz edicidir. Sonra, Yer merkezdir, Gök ise onu kuşatan çevredir. Üçüncü olarak, Yer sabit ve durağandır, Gök ise havai ve hareketlidir. Filozofların Göğü ile Yeri de işte böyle bir ilişki içindedir. Bu yüzden bu üstadlıkta Yer, Gök'ten daha soyludur; oysa büyük dünyada durum böyle değildir.

Saba. Bana öyle görünmüyor ki Gök havai olsun, Yer de hareketsiz dursun.

Süleyman. Eğer felsefi olarak bileşik olan Gök ve Yer üzerine bir soruşturma yapılıyorsa (ki burada söz konusu olan da budur, felsefi dünya denen şeydir), bu, dünyanın göğünden ve unsurlarından benzetme yoluyla aktarılmıştır; şöyle söylenmelidir: önce, benim görüşümün pek çok noktada ortak felsefeyle örtüşmediğini kabul etmem gerekir; bunları burada önceden belirteceğim ki geri kalan soruların açıklaması daha aydınlık olsun.

Yer, dünyanın ortasında durur, hareketsizdir; ne de — Kopernik'in gökbilimsel varsayımdan ileri sürdüğü gibi, Gök durgunken — yirmi dört saatte kutuplar ya da dünyanın ekseni üzerinde döndürülür; bu eksenin ortasında, engellerle alıkonulmadıkça, bütün ağır şeyler bir merkeze doğru yönelir. Bu Yer'in, merkeze yakın kısımlarında daha sıkı, katı ve ağır olduğu; yüzeyine doğru ise tam tersinin daha muhtemel olduğu (kanısındayım). Yer, kendi çukurlarında ve alçak yerlerinde suyu, Okyanus'u ve denizleri, bir kap gibi kuşatarak içinde barındırır.

Öyleyse Su, Yer birinci olduğu gibi, ikinci unsurdur. Su, Yer'le birlikte yuvarlak bir küre oluşturur; ne var ki bu küre, yakın zamandaki gözlemlere göre bir yönde daha basık bulunmuştur; şöyle ki, yeni keşfedilen topraklarda, kış aylarında Güneş ufkun altına indiğinde, belli bir güne dek yeniden doğmaması gerekirdi — eğer Yer'in yuvarlaklığı Ekvator'dan aynı sapma açısıyla öbür tarafta da tıpatıp aynı olsaydı — oysa neredeyse bir ay kadar daha erken göründüğü görülmüştür.

Hava bu küreyi çepeçevre kuşatır ve kendini sabit yıldızlar göğünün en dış sınırına kadar yayar.

Ateş ise gerçekten bir unsurdur, ama kendine ait, sürekli kalacağı belirli bir yeri yoktur. Bütün öbür unsurların içinde, görünmez biçimde bulunur; şöyle ki toprakta, suda, havada: Hava ise, ne kadar yüksekse o kadar incelmiş, o kadar nüfuz edici ve delicidir.

— s. 6 —

Göğü havai olarak nitelendirdiğimizde, önce Kutsal Yazıların otoritesine dayanırız: onlar Göğün sudan kurulduğunu ileri sürer; Mezmurlar'da da Göğün sulardan gerildiği söylenir. Zira daha yoğun bir cevherden olan su, eğer her yere nüfuz eden hava yükselmekten alıkonulmasaydı, kendiliğinden onun üzerine çıkamazdı.

Göğün küreleri kurmaca şeylerdir, en fazla gökbilimsel birer varsayımdır; bunu deneyimden herkes kolayca fark edebilir: çünkü gezegenlerin kendi özgür hareketleri vardır; bu arada bu havai Gök, içindekilerle birlikte, yirmi dört saatte, hiçbir kürenin zoruyla değil, ilahi bir güçle, son derece serbestçe döndürülür. Bütün bunlar deneyimle sabittir; zira Mars'ın yükselişinin üstünde pek çok kuyrukluyıldız görülmüştür (ışıklarını oradan alan), öyle ki Mars gezegeninin kendisi bazen Güneş'ten daha aşağıda gözlemlenmiştir: buradan açıktır ki ne Güneş ne de Göğün küreleri ay-altı bölgeye ait değildir.

Putperest Aristoteles, Göğü beşinci bir unsurdan, yozlaşmaz bir cevherden kurulmuş saydı; dünyanın ezelden beri var olduğunu ve sonsuza dek süreceğini ileri sürdü; Göğün cevheri üzerine kurduğu bu kurguyu şöyle tanıttı: ne havai olsun ne de yozlaşabilir unsurlarla ortak hiçbir şeyi bulunsun, sadece kendi özüyle var olsun. Aynı şekilde, Güneş'in ve insanın insanı doğurduğunu, insan ruhunun da entelekheia yerine geçtiğini, yani unsurlardan oluşan cevherin ilk fiili olduğunu ileri sürdü.

Ama biz bu putperest filozofla, kendi doğduğu yozlaşabilir şeyler konusunda çelişiyoruz. İnsanın akıl sahibi ruhunun ne Güneş'ten ne de unsurlardan geldiğini; bunu bu Haftanın yedinci gününde ele alacağız; şimdi Güneş üzerine birkaç şey ekleyelim. Güneş Gökte, sanki büyük bir canlının yüreği gibidir (Platon'un dünyayı andırdığı gibi); ondan çevresindeki cisimlere üç şey yayılır: Işık, Isı ve Erdem. Işık, parlayan bütün gök cisimlerine iletilir — yıldızlara ve şu yeryüzü küresine — ki onu çevreleyen hava da, güneş ışığının ulaştığı ölçüde aydınlanır.

Güneş, Isısını aynı anda hem yukarıya hem aşağıya yayar: yukarıya, yani gezegenlere, ki onların niteliklerini ve güçlerini kendi ısısıyla dengeler ve etkinliğe geçirir; aşağıya, yani Yer'e, orada madenler, bitkiler ve hayvanlar bu ısıyla kuşatılmış olarak sevinir, çoğalır ve büyür.

Erdemini de benzer biçimde çevresine, yukarı ve aşağı doğru yayar; öyle ki yıldızlara kadar ulaşır, aşağı doğru da her gezegen kendi erdemini Güneş'inkiyle dengeleyip birleştirdiğinde, doğmakta olan şeylere iletilir; büyüdükçe onların çoğu Güneş'e döner. İyi ve derinlemesine düşünürsek, Gökte Güneş, insan bedeninde yürek nasılsa, kendi işlemlerinde öylece ilerler. Yürek, daha saf kandan, hava gibi, ama ateşli bir tabiattan, sıcak ve kuru ruhlar/tin (spiritus) üretir; bunları büzülme ve genişleme hareketiyle, şah damarları yoluyla beyne gönderir; orada beynin soğukluğu ve nemi, ağ biçimli karmaşık yapısıyla bunları dengeleyip hayvani ruhlara dönüştürür — bunlar bedende her duyuda ve her harekete yol açmada bulunur. İşte tıpkı böyle Güneş de, ister daha saf havadan, ister başka bir yoldan, son derece incelmiş özler üretir; bunlardan Işık, Isı ve Erdem'i oluşturur.

Bu erdem, aynı biçimde çevresinde yukarı ve aşağı yayılır, en üstteki ve en alttaki yıldızlara ulaşır, kendisiyle birlikte doğmakta olan şeylere iletilebilsin diye; her gezegen kendi erdemini dengeleyip Güneş'inkiyle birleştirdiğinde, gezegenlerin dünyada ne gibi değişimlere (vicissitudines) yol açtığı bundandır, hem gezici hem sabit yıldızlara doğru, her yöne yayılarak. Işık, ışıldayan bütün gök cisimlerine iletilir; nem ve ısıya sahip bu incelmiş özler yıldızlara ulaşır, oradan da Yer'e gönderilir ve canlandırıcı bir güç taşır; bu güç bitkilerin büyümesini sağlar — yani bitkilerdeki bitkisel canı — ve insan dışındaki hayvanlardaki duyusal canı oluşturur; insan ise akıl sahibi ruhunu doğrudan Tanrı'nın elinden alır.

Güneş bunlardan başka, dünyada daha başka değişimlere de yol açar. Bütün filozoflara göre şu bir aksiyomdur: boşluk (vacuum) diye bir şey yoktur, ne de aynı yerde birden çok cisim bulunabilir. Sonra, felsefi kalabalık, unsurların yoğunlaşması ve incelmesi üzerine en güzel biçimde tartışır: şöyle ki, incelmiş toprak suya döner, su havaya, hava ateşe; ve tersine, yoğunlaşmış ateş havaya, hava suya, su da toprağa iner. İşte bunlarda bir ölçülülük (moderatio) sağlansın diye, Güneş kendi işlemlerinde şöyle ilerliyor gibi görünür: yeryüzü sularına — okyanusa, denizlere, göllere, nehirlere, akarsulara — ısısıyla etki ederek, oradan daha saf bir cevher çeker, onu havaya dönüştürür; bu da sudan daha yüksek ve daha geniş bir yer kaplar: ve böylece sürekli işler durur. Hava ne kadar saf olursa, o kadar yükseğe çıkar. Ama içinde bulunduğu dünyanın gerektirdiğinden daha fazla hava biriktiğinde, bazı yerlerde (ay-altı, alt bölgelerde, çünkü orada hava üst bölgelerdekinden daha yoğundur) havanın yeniden yoğunlaşması, yani büzülmesiyle bir çekilme meydana gelir; tıpkı sıcak bir imbikte olduğu gibi, ki orada yükselen buharlar bu büzülmeyle sıkıştırılır, su biçiminde damla damla insin diye; ya da soğuklukla olur: ve işte buradan önce bulutlar, sonra da yağmur doğar; bunlar ise meteorlar arasında ele alınacaktır.

— s. 8 —

Öyleyse Gök havaidir, çünkü ay-altı havanın onunla sürekli/kesintisiz birleşmesine engel olan hiçbir şey yoktur.

Birinci Gerekçe: Ay-altı havanın onunla birleşmesine hiçbir şey engel olmaz.

İkinci Gerekçe: Yeryüzünden yükselen gözenekli/buharsı madde, süreklilik sayesinde, hiçbir engelle karşılaşmadan Gök'e kadar çıkar.

Üçüncü Gerekçe: Eğer Gök havai olmasaydı ve ay-altı havadan bambaşka bir cevherden olsaydı, öyle bir saydamlığa sahip olurdu ki görüşümüzü yanıltırdı — tıpkı suya karışan hava gibi (örneğin, biri dizlerine kadar suya girdiğinde, ayakları şişmiş ve olduğundan çok daha büyük görünür; bunun sebebi, görüşle görülen şey arasına giren iki ayrı saydam ortamın yol açtığı aldatıcı görünümdür). Kutsal Yazılar da Göğün sudan, yani seyrekleştirilmiş bir haldeki sudan kurulduğunu gösterir.

Dördüncü Gerekçe: Deneyim de gösterir ki, bize daha yakın olan bu ay-altı hava, Gök ile birlikte, Doğu'dan Batı'ya doğru yavaş yavaş hareket eder — ama Gök kadar hızlı değil, çünkü ay-altı hava daha yoğundur ve harekete daha az elverişlidir; oysa göksel bölge, aşırı inceliği ve bu yoğunluktan uzaklığı sayesinde çok daha hızlı hareket eder. Bunun bir kanıtını da Henricus Brucaeus, Sphaera adlı eserinde belirtir: Okyanus'un geniş sularını Batı'dan Doğu'ya doğru aşan gemiler, aynı rüzgâr oranı varsayıldığında, Doğu'dan buraya gelenlerden çok daha uzun sürede yol alırlar — bunun nedeni, havanın ve okyanusun, ilk hareket ettiricinin (primum mobile) hareketini izlemesidir. Yer ise hareketsiz durur, ne Gök'ün hareketinden etkilenir, ne de kendi ekseni etrafında döner.

— s. 9 —

BÜYÜK RESİMDEKİ YA DA TABLODAKİ İLGİLİ İŞARETLERİN AÇIKLAMASI.

A. Yer, Dünyanın Merkezi.

b. Güneş'in Merkezi: a.b. Güneş'in Dışmerkezliği (Excentricitas).

c. Ay'ın taşıyıcı feleğinde Ejderha'nın baş ve kuyruk noktalarının merkezi.

d. Ay, taşıyıcı felekte, Ejderha'nın baş noktasında.

e.f. Ay'ın eşmerkezli daireleri.

g. Venüs; h. Venüs'ün Episikli (yan-çemberi).

i. Merkür. k. Merkür'ün Episikli.

l. Güneş. m.n. Güneş'in Feleği.

o. Yer'in Ekseni: r. Güneş feleğinin Ekseni.

p.q. Öbek-uzaklık (Apogaeum) ve Yakın-nokta (Perigaeum) çizgisini gösterir.

f. Mars'ın Episikli. t. Mars.

u. Jüpiter'in Episikli: x. Jüpiter.

y. Satürn'ün Episikli: z. Satürn.

A.B.C.D. Sabit Yıldızlar Feleği.

E.F.G.H. İlk Hareket Ettirici (Primum Mobile).

— s. 10 —

İkinci Bilmece. Yer mi Gök'ten, temeli olarak, yaratıldı, yoksa tersine Gök mü Yer'ten mi?

Süleyman. İlk Unsur sudur; ondan, yoğunlaşmayla Yer, seyrekleşmeyle hava ve Gök meydana geldi. Bu işleyişte yoğunlaşma, seyrekleşmeden daha soyludur; çünkü seyrekleşmiş olan zaman bakımından önce, yoğunlaşmış olan ise sonradır. Bu yüzden felsefi Gök, ham ve olgunlaşmamış olsa da, doğası bakımından öncedir; Yer ise tam tersine sonradır. Eskilerin şairleri, Gök ve Yer üzerine, bütün tanrıların ilk doğanlar olduğunu, kendileri doğurulmadıklarını, onların birleşmesinden Satürn'ün ve Rhea'nın, ayrıca Titanların doğduğunu anlatırlar: aynı şeyi onlar büyük dünyanın göğü ve yeryüzü küresi üzerine de anlamışlardır — öyle ki bu konuda akılsızlardan bile daha akılsız görünmüşlerdir: bunlar öylesine saçmadır ki hiçbir çürütmeye ihtiyaç duymazlar. Bunu ilk ortaya atanlar, başka bir gök ve başka bir yer üzerine yorumlamışlardır: gerçi biz bunu felsefi olarak, yani Gabricus ile Beya üzerinden anlarız. Gabricus, Beya'dan daha değerlidir; onlardan biri Yer'i, öbürü Gök'ü temsil eder: Gök ile Yer eş olsalar da, evlilik içinde yaşasalar da, Gök yine de Yer'in anasıdır, ve Yer ondan meydana gelmiştir.

Saba. Gök mü Yer'den daha yozlaşmaz (incorruptibilis), yoksa tersi mi?

Süleyman. Evet öyledir: Aristoteles büyük dünyada tam tersini ileri sürse de. Kendinde yozlaşmaz olan şey, orada hiçbir oluş (generatio) bulunmadığı, dört unsurdan bir bileşim de olmadığı için böyledir: dolayısıyla unsurların ne bozulması ne de çözülmesi söz konusudur. Bunun nedeni şudur: orada yalnızca en saf hava vardır, ne su, ne toprak, ne de ateş oradadır. Böylece en yüksek Gök, yalın bir cisim olarak, yozlaşmaz kalır. Ama eğer bir Kuyrukluyıldız, yeryüzünün buharlarından, o noktaya kadar yükselirse — ki Güneş'in ışınlarını kendine kabul ettiği için parlar, donmuş ve yoğunlaşmış su gibi — o da zamanla bozulur ve gözden kaybolur. Oysa bizim göğümüz, Yer'den daha çok yozlaşabilirdir, yani kendi cevherine benzer havaya, Yer'in ateşe katlandığından çok daha hızlı kaçar: çünkü Gök dişidir, Yer ise erkektir, ve dişiye üreme gücünü basan odur. Büyük dünyada ise bunun tam tersi olur: orada Gök, Yer'e dişil güçleri ve özsel biçimleri bahşeder, sanki erkek dişiye bahşeder gibi. Bu yüzden Filozoflar, nedensiz değil, bizim eserimizin ters çevrilmiş bir dünya olduğunu söylemişlerdir: çünkü büyük dünyada yukarıda olan, burada aşağıdadır, ve tersi de böyledir.

Saba. Gök ile Yer hangi bağla birbirine bağlanır?

Süleyman. Cenin ile ananın bağlandığı bağla aynı bağla; ya da ağaç ile meyvenin bağlandığı gibi: Meyve, ağaçtan ayrı bir cevherdendir, ve ona sapı aracılığıyla bağlanır; cenin de anasına göbek damarı aracılığıyla bağlanır: işte Yer de Gök'e böyle bağlanır. Zira büyük dünyada Gök nasıl Yer'in üzerine dayanıyorsa — Yer'i kuşatan havai küreye göre — onu döllüyorsa, felsefi eserde de böyledir. Burada Yer, Gök'e öylesine yakından bağlanır ki daha yakın olamaz; gerçi araya daha yoğun hava girer, ya da daha doğrusu su girer, ki ikisini de birbirine bağlayan odur, çünkü sudan, seyrekleşme ve yoğunlaşma yoluyla, ikisi de meydana gelmiştir. Su, öyleyse, Yer ile Gök'ün bağlandığı bağdır, ve göbek kordonu ile sapın, hatta ana ile dadının yerini tutar. Burada su derken, daha yoğun havayı, ya da daha ince/seyrek toprağı anlıyoruz.

Saba. Zaman bakımından önce hangisi var oldu, Gök mü Yer mi?

Süleyman. Ana, doğa düzeni bakımından kendi ceninden öncedir, ama koca her zaman karısından yaşlı değildir: tavuk mu yumurtadan önce, yoksa yumurta mı tavuktan önce zamanca gelir, bu en eski Filozofların da sorusudur: buna dairesel ve karşılıklı bir yanıt verilir. Aynısı burada da geçerlidir: Yer olmasaydı, Gök'ün ne saflığı ne de değeri olurdu: Gök olmasaydı da, Yer üretilmemiş olurdu: Yer öyleyse Gök'e sahip olduğu nitelikleri kazandırmıştır, cevheri değil; Gök de Yer'e cevherini vermiştir, nitelikleri değil. Büyük Göğün ve Yerin ilk yaratılışında, önce Gök yaratılmıştır, sular seyrekleştirilerek; Yer ise sonradan, aynı suların yoğunlaştırılmasıyla. Su, tıpkı burada olduğu gibi, orada da her iki taraf için de maddeyi sağlamıştır: Eğer gerçekten ana ile koca olarak düşünülürse, biri öbüründen önce değildir, çünkü bunlar birbirine bağımlı kavramlardır (correlativa), ki bunlardan biri öbürüne, ilişki bakımından, varlığını verir. Zira hiç kimse kölesi olmadan efendi olamaz; köle de efendisi olmadan köle olamaz: aynı şekilde hiçbir ana, çocuğu olmadan; hiçbir eş de kocası olmadan var olamaz, ve tersi de böyledir.

— s. 12 —

Saba. Bu ikisinden hangisi nicelik bakımından daha büyüktür?

Süleyman. Gök, Yer'e üstün gelir, çünkü onu merkez gibi kuşatır. Zira Yer, Gök'e göre, büyük dünyada neredeyse duyulamayacak küçüklükte bir nokta gibidir, ki onunla arasında hiçbir oran yoktur: Merkez ile herhangi küçük bir çember arasında oran yoksa, bütün göklerin en büyüğü olan en dıştaki göğün çemberi ile onun merkezi olan Yer arasında ne diyebiliriz? Gökbilimciler, göksel Güneş'in Yer'den yüz altmış altı kat daha büyük olduğunu belirler; ya Güneş'in kendisinden Gök kaç kat büyüktür? Belki yüz bin kat, belki daha da fazla: Oysa bizim Yer'imizin, kendi Göğünden bin kat daha küçük olduğunu ileri sürenler vardır, ve bunun nedeni şudur: Yer birliği (bir sayısını), su onluğu, yoğun hava yüzlüğü, ince göksel olan da binliği temsil eder. İşte bu, bizim seyrekleşme ya da yoğunlaşma zincirimizdir. İşte budur çember, ki bizim Göğümüzden ve Yer'imizden, doğuş ve olgunlaşma hareketi bakımından çözülür.

Saba. Peki bu ikisinden hangisi erdem/güç (virtus) bakımından daha büyüktür?

Süleyman. Yer'dir. Büyük dünyada durum başkadır, orada Gök, Yer'in bütün güçlerine hizmet eder: bizim eserimizde ise Yer canlı ve havaidir, ölü ya da etkisiz değildir: bu yüzden Gök'ü o canlandırır, ona gereksinim duyduğu her şeyi sağlar; yani yersel erdemleri, sağlamlığı, kararlılığı, ve bozulmadan ya da uçup gitmekten korunmayı. Onun erdeminin büyüklüğü ve üstünlüğü öyle fazladır ki, nicelikte Gök'ten ne kadar aşağıda kalırsa, nitelikte de Gök'ü o kadar aşar. Çünkü küçük bir cisimde çoğu zaman büyük bir güç saklıdır.

Saba. Ateş Gök'e mi yoksa Yer'e mi bağlanır (ascribitur)?

Süleyman. Ateş unsuru, kendine özgü biçimde, sonuna kadar seyrekleştirilmiş havadan doğar: ama Yer üzerinde onun kendine has ve en yakın barınağı bulunur: Eğer gerçekten ateş Yer'i sevmeseydi, Yer de ateşi sevmeseydi, unsurların cisimlerin bileşiminde birbirine karşılıklı bağlanması olmazdı, ve böyle bileşmiş olan şey hemen kendiliğinden çözülüp dağılırdı, yani ateş ile Yer arasında çekişme ve uyuşmazlık olurdu. Yer içinde, öyleyse, ateş sakin durur. Aynı şekilde hava ve su içinde de, büyük dünyanın unsurları bakımından. Aynı biçimde felsefi toprakta da ateş saklıdır, tıpkı havada olduğu gibi, ama havada uzaktan, toprakta ise çok yakından. Kimse, ateşin bölgesinin genellikle Gök'ün hemen yanına konulmasıyla yanılmasın: çünkü eğer öyle olsaydı, merkeze oturan Yer'e hiçbir zaman bitişik olmazdı; çünkü doğal olarak o konum yüzünden Yer'den ayrılmış olurdu. Hava ve su Yer'i kuşatır, gerçi hava nitelik bakımından Yer'e karşıttır: öyleyse ateş, Yer ile bir nitelikte, yani kuruluk'ta uyuştuğu halde, neden Yer'den en uzak olsun? Ateşte görülen o kaçış, tepesi sivri bir biçimde kendini hemen yukarı doğru uzattığında, gerçekte bir yükseliş değildir, havaya dönüşmedir; bu da şuradan bellidir ki, kısa süre sonra havanın bütün nitelikleri ve cevheri onda bulunur, artık ateş değildir: iyi düşünürsek, ateşin suya ya da havaya göre, Yer'e çok daha kolay ve doğal bir sevgiyle bağlandığını görürüz. Çünkü kuruluk, ki kendine özgü biçimde tutucudur, ateş ile Yer'e ortaktır, ikisinden de hiç ayrılmaz: Soğukluk ise Yer ile su arasında ancak ilinekseldir (accidens) ve değişkendir, hiçbir kalıcılık nedeni taşımaz: Nem de, su ile havaya ait olarak, kuruluğu dışarı ittiğinden, akışkanlığa tabidir ve değişime çok yatkındır. İşte bu yüzdendir ki, doğal bağ, ateş ile Yer arasında, Yer ile havai Gök arasında olduğundan daha güçlüdür.

— s. 13 —

Saba. Peki su, kime bağlanır, Gök'e mi, yoksa Yer'e mi?

Süleyman. Sudan Gök yaratılmıştır, hatta Yer de: ama sudan havanın meydana geldiği seyrekleşme, sudan Yer'in meydana geldiği yoğunlaşmadan daha hızlıdır: bu yüzden su, Yer'den çok Gök'e daha benzer ve daha yakındır. Büyük dünyada da görürüz ki, su Gök'ten ya da bulutlardan, yani yoğunlaşmış havadan düşer, Yer'den suyun meydana gelmesinden daha çok. Bizim Yer'imiz sıcak ve kurudur, Gök ise nemli ve soğuktur. Su öyleyse Gök'e uyar, Yer'e ise karşıttır: çünkü biri öbürüne etki edecekse, iki karşıtın birleşmesi gerekir: çünkü benzer benzere etki etmez, kendi türünden bir şeyden etkilenmez. Bu yüzden Gök ile Yer birbirine en karşıt ve birbirinden en uzak olan şeylerdir. Zira merkez kendi çevresinden ne kadar uzaksa, Yer de Gök'ten o kadar uzaktır.

— s. 14 —

Saba. Hava kime bağlanır, buna mı, yoksa öbürüne mi?

Süleyman. Ara hava, Gök ile Yer arasındadır, yani bizim içinde yaşadığımız daha yoğun olanı; bu yüzden ikisiyle de uyuşur. Felsefi eserde de böyledir: hava, Gök'ü Yer'e bağlar, ikisinden de ayrılmaz: çünkü iki karşıt, bir aracı olmadan bir arada tutulamaz. Bu yüzden hava bazen Yer'e, bazen Gök'e bağlanır, farklı bakış açısına göre: Çünkü hava, kendine özgü biçimde göksel bir yakınlığa sahiptir, ve sanki Gök'ün kendisi gibidir (burada daha yoğun olandan söz ettiğimiz ölçü dışında), ama aynı zamanda Yer'e de ortaktır; çünkü Gök'ün anası, Yer'in ise büyükanası gibi görünür.

Saba. Hava ile ateş birleşince ne olurlar, Gök mü, Yer mi?

Süleyman. Yer olurlar: Eğer bu sana tuhaf geliyorsa, açıklayayım: Bizim bu dünyamızda ateş daha ince havaya geçer, bu da daha yoğun havaya, yoğun hava suya, su da Yer'e; ateş orada bir barınak bulduğunda, tıpkı ateşteki hava gibi, ne ateş ne hava olmaktan çıkmaz, her biri kendi özünde kalır: bu yüzden hava ile ateş Yer sayılır, Yer de, bir unsur olduğu ölçüde, ikisinin de taşıyıcısı ya da barınağı sayılır: öbür yandan ateş, kuruluğuyla, arkasında havayı taşıyarak, aynı Yer'e saldırır, ve havai bir toprak bulmadıkça hiç durmaz — kav, odun, ve bütün yanabilir ya da tutuşabilir şeyler gibi: Bütün toprak ise bir miktar yağlılık, yağsı ya da kükürtsü bir cevher taşır, ki bununla tutuşur ve yanar: bizim toprağımız da böyle hava ve yağlılık taşır, ama yine de bu ateşle tutuşmaz, ateşle tükenmez; çünkü ateşte yoğunlaşmıştır ve ateşe katlanmayı öğrenmiştir, ve bu da hava ile ateşten başka bir şey değildir.

Saba. Söyler misiniz: Ateş ile Yer, bu ikisinden hangisidirler, ve bu seferlik burada bırakayım mı?

— s. 15 —

Süleyman. Yer'dirler: ama unsur-Yer ile unsurlanmış Yer'i birbirinden ayırmak gerekir: Unsurlanmış Yer, Gök ile karşılaştırılır. Unsur-Yer ise, yalın olarak, kendi başına ele alınır: Yer ile ateş, birbirine bitişik ve akraba unsurlardır, ama yine de birlikte Gök ile hiçbir ortak yanları yoktur: bu yüzden zorunlu olarak unsurlanmış Yer buna uyar, ki sıcak olduğundan ateşten yoksun değildir; katı ve sabit olduğundan da, kendine özgü biçimde Yer'dir.

Saba. Fazla yorucu görünmeyeyim diye, burada duruyorum, ve yerimi seve seve Prens'e bırakıyorum: ama gizli bilgelik üzerine bana bağışladığınız bu son derece insancıl yanıt için sonsuz teşekkürler ediyorum, ki beni bununla onurlandırmaya layık gördünüz; bu borcumu, yüreğimin en derininden sunuyorum.

Süleyman bunun üzerine Hiram'a dönerek dedi ki: Büyük Prens, aramızdaki âdete göre — ki doğanın bu gizlerinde, Kraliçe'nin huzurunda karşılıklı ilerlemeyi alışkanlık edindik — siz de aynı konular üzerine kendi sorularınızı önerebilirsiniz; bunlara, elimden geldiğince, gerçekten uzak olmayan yanıtlar vermeye çalışacağım: çünkü bu Hafta bizim Okulumuza adanmıştır, ki içinde doğaya dair gizli ya da kuşkulu şeyler üzerine özgürce soru sorulabilir.

Hiram. Bilgeliğiniz büyüktür, ey Kral, ne de iyilikseverliğiniz ya da nezaketiniz ondan az değildir, ki bunlarla bütün ölümlüleri aşarsınız; buna güvenerek, bu konu üzerine zaten biraz sorgulama yapmış olduğumdan, bilgeliğinize dair size bıraktığım bu büyük özgürlükle, sorduğum şey olan Unsurlar üzerine, en sonuncusundan devam edeceğim:

On Üçüncü Bilmece. Hava ile su, doğal ya da felsefi eserde nedirler?

Süleyman. Gök'türler. Zira büyük dünyada sudan hava ve havai Gök nasıl doğuyorsa, burada da nemli unsurlar Gök'ü, yani ruhani kısmı temsil eder. Zira ateş, kendine besin bulduğu sürece, havayla akrabalığı yüzünden nasıl Yer'e bağlanıp onu ayakta tutuyorsa, aynı şekilde kuruluk yüzünden de, ki Yer ile ateşe ortaktır; hava ile su da benzer biçimde birbirine bağlanır, her biri karşılıklı olarak. Gerçekten de Gök, sudan ve havadan yaratılmıştır, tıpkı Yer'in bu karşıt unsurlardan yaratılmış olması gibi.

— s. 16 —

Hiram. Su ile Yer nedir?

Süleyman. Aynı şekilde Gök'türler: Zira Gök, kendi içinde Yer unsurunun en saf kısmını taşır; çünkü hiçbir unsur o kadar yalın ya da saf değildir ki, kendi içinde komşu bir başka unsurdan hiç değilse azıcık bir şey saklamasın. Su, Yer'e en yakın olduğundan, suyun daha yoğun kısmı Yer'e geçip orada çöker, Yer'in daha ince kısmı ise suya doğru seyrekleşir: bu unsurlar arasındaki karşılıklı seyrekleşme ve yoğunlaşma, su ile Yer arasında, suyun havaya, havanın ateşe (ve tersine, aşağı inerken) geçişinden daha uzun bir zaman alır.

Hiram. Gök'ün Yer'e dönüşümü nasıl olur?

Süleyman. Ateşi havaya, havayı suya, suyu da ateşle bitişik olan Yer'e pıhtılaştırarak (coagulando). Pıhtılaşma ise, daha seyrek ve daha yayılmış bir cevherin, daha yoğun ve daha büzülmüş bir cevhere dönüşmesiyle, ve niteliklerin karşılıklı değişimiyle olur. Zira havanın nemi suyun soğukluğuna, suyun soğukluğu Yer'in kuruluğuna, Yer'in kuruluğu da ateşin sıcaklığına yol verir, ama öyle ki önceki niteliklerin hükmü hiç değilse bir ölçüde kalır, böylece yenileri geldiğinde eskiler büsbütün sönmez. Zira şu kesindir ki bir bileşimde, ilk niteliklerden her zaman bir şey kalır; çünkü öyle olmasaydı, bileşmiş Yer başka bir suda çözünüp onunla yeniden pıhtılaşamazdı; çünkü bir doğanın öbürüne girişi, yani karşılıklı çözünme (colliquefactio), eksik kalırdı.

Hiram. Gök'ün rengi nedir?

Süleyman. Büyük dünyanın göğünün rengi ne ise, öyledir; çünkü burada Gök, orada olduğundan çok farklı biçimde, dişil ve edilgen bir doğaya sahiptir. Rengi, bol ışık ve berraklığın rengidir, yani beyazdır, ki bu da kadınlara özgü bir renktir. Renkler ise birbirinden...

— s. 17 —

...ışığın az ya da çok bolluğuna göre ayrılır. Bu yüzden en uç renkler siyah ile beyazdır: siyah en az ışığa, beyaz ise en çok ışığa sahiptir: geri kalanlar ise ara renklerdir: Daha seyrek cisimlerin daha çok ışığa, daha yoğun olanların ise daha az ışığa sahip olduğu görülür, unsurlardan söz ederken. Bu yüzden ateşin alevi, kendi başına ele alındığında, kırmızı değil, beyazdır: ama yanan bir kömür parçası ele alındığında kırmızı görünür, çünkü onda ateş ile toprağın rengi karışmıştır, ve bu tam olarak şu yüzdendir: ateş daha seyrek bir unsurdur, bu yüzden geri kalanlardan daha çok parlar. Seyreklik ve beyaz renk bakımından ateşten sonra hava gelir, sonra su. Yer ise, kendi başına ele alındığında, mattır ve ışıktan yoksundur, bu yüzden siyahtır. Ama burada birileri, deniz kumunun beyazlığını, mermeri ya da tebeşiri — ki bunlar son derece beyazdır — ve toprağa ait cisimleri öne sürebilir; buna şöyle yanıt vermek gerekir: bunlar yalın Yer unsuru değil, bileşik cisimlerdir. Biz ise burada en yalın olandan söz ediyoruz. Bileşik cisimlerin renklerinde ise büyük bir çeşitlilik vardır, öyle ki bu cisimlerin seyrekliğine ya da yoğunluğuna göre, ilk niteliklerine göre ise hiç, hüküm verilemez. Zira yeşil otları ve bitki ile ağaç yapraklarını görürüz — kolayca yok olan cisimlerdir — ama aynı zamanda zümrüt taşını da, ki çok daha sıkı bir cisimdir: aynı şekilde mermer, kireç, kar, buz, billur, elmas, safir beyazdır, tıpkı papirüs, keten, süt ve benzerleri gibi; aynı şekilde gül hem beyaz hem kırmızıdır, tek bir nitelikte, özde, adda ve cevher seyrekliğinde olduğu halde: yine de şu kesindir ki, yeşil, mavi ve sarı renkler göze dost gelir, çünkü aradadırlar, siyah ya da koyu renk ise gözü şiddetle büzer, beyaz da görüşü, yani görme ruhunu dağıtır ve gözlerin keskinliğine zarar verir. Bu yüzden karanlık bir zindanda uzun süre kalanlar, birden aydınlığa çıkarılırlarsa, kolayca görüşlerini yitirirler, ve kar üzerinde uzun süre yolculuk edenler göz ağrıları duyarlar. Ama kendi başlarına, insan görüşüne göre değil, ele alınan renklerin, siyah ile beyazın farklı oranda bileşiminden oluştuğu söylenir. Örneğin bulutlar, beyaza karşı koyu görünseler de, gök mavisini temsil ederler: şafağın rengi de beyaz ile siyahtan kırmızıya döner, ama en çok siyah ve azıcık beyazdan oluştuğu söylenenden farklı bir düzenleme ya da oranla. Ve benzer şeyler hakkında da böyle hüküm verilmelidir.

Hiram. Yer'in rengi nasıldır?

Süleyman. Kırmızıdır, ki bu ateş ile Yer'den, hangi unsurlardan oluştuğundan...

— s. 18 —

...bildiğimiz gibi. Zira ateş, toprakta, kırmızı bir renk verir, tıpkı yanan korlarda görüldüğü gibi. Nasıl ki mavimsi (caeruleus) renk, siyahtan, saydam beyaz aracılığıyla doğuyorsa, kırmızı da ateşli beyaz saydamdan öyle doğar; sarı renk de kırmızıdan, beyaz saydam aracılığıyla; turuncu renk ise sarıdan, mor saydam aracılığıyla doğar — her biri kendine özgü ve farklı bir oranla. Doğa ise, renkleri üretirken, bir karışıma ihtiyaç duymaz, onları doğrudan kendi hazinesinden, her birini tek tek, sanki yalınmış gibi, cevherlerde üretir; yine de bazılarında derece derece ilerleyerek, tıpkı olgunlaşmamış yeşil üzümlerde, sonra Güneş'in ısısıyla sararmalarında görüldüğü gibi; aynı şekilde meyvelerde de, ki çiğken yeşildirler, sonra yaklaşan ısıyla olgunlaşarak sarı ya da kızıla dönerler: Elmas da kızıl topraktan kızıl yapıldığı gibi, bizim toprağımız da öyledir.

Hiram. Gök erkek midir, yoksa Yer mi?

Süleyman. Yer'dir: Kimileri şaşırabilir, bizim eserimizde Gök'ü erkek, Yer'i dişi diye adlandırdığımıza, oysa büyük dünyada tersini görürüz, orada Gök'ün, eşi Yer ile yattığı ve Titanları, Satürn'ü, Jüpiter'in ve Satürn'ün babasını doğurduğu söylenir. Ama gerçekte, o anlatılarda başka bir alegori kastedilir: çünkü orada Gök, Satürn'ü kendisi değil, onun en ünlü torununu doğurur, ki bu doğuş gerçekleştiğinde Satürn ve Jüpiter adını alır. Bunun nedenini şöyle söyleyebilirim: Yer ile Gök bir çember oluşturur (bundan başka yerde söz edilecektir), ki bu çemberde merkezden eşit uzaklıkta çizilen başka çizgiler de görünür, bu çember merkezden biçimlenip orada tutulur, başka bir şekle, örneğin beşgene ya da altıgene dönüşmesin diye.

Hiram. Öyleyse Yer, Gök'ü mü döllüyor?

Süleyman. Evet öyle; ve Gök de Yer'e benzer çocuklar doğurur. Palici kardeşler üzerine şöyle anlatılır: Yer'den doğdukları, ana Thalia'dan, önce orada gizlenmiş olarak...

— s. 19 —

...bizim toprağımız, göksel eşiyle birleştiğinde, kendinden doğurur, ve başkasından gebe kalan şeylerde olduğu gibi, ona yabancı bir ceninin yerleştirilmesine gerek yoktur: bu döllenme çiftleşmeden sonra olur, çiftleşme de evlilikten sonra olduğu gibi: ve doğacak cenin büyük bir tabiattan olacaktır, kendi ana-babasından daha iyi, daha soylu ve daha güçlü — oysa ana-baba, kendi başlarına ele alındığında, daha bayağı bir konum ve kökenden gelirler.

Hiram. Bu eserde Gezegenler var mıdır?

Süleyman. Elbette vardır, ama hepsi bir arada ve aynı anda değil, art arda: Önce Güneş ile Ay, Yay burcunda birleşir: Sonra, Ay çiftleşmeden dönerken, Satürn onunla karşılaşır, ardından Balık burcunda Jüpiter: Bunu İkizler'de Merkür izler; Sonra yeniden Güneş, onun kocası, Aslan burcunda, ki orada Güneş'in çocuğu doğar: Mars ile Venüs ise bu arada kendi çaldıkları aşka dalarlar, doğum yapan Ay'ı ziyarete gitmeye bile vakit ayırmazlar — özellikle de Venüs'ün kocası Vulkan, burada ebelik görevini üstlendiğinden.

Hiram. Öyleyse Mars ile Venüs hiçbir zaman bu eserde bulunmazlar mı?

Süleyman. Bulunurlar, ama yalnız başlarına: Zira ikisinden en güzel kız Harmonia doğar, ki o Kadmos'a eş olarak verildiğinde, bütün Tanrılar ve Tanrıçalar, armağanlarıyla gelirler. Mars ile Venüs'ün Vulkan tarafından bağlanmış olduğu söylenmesine gelince, bu onların aşkına hiçbir zarar getirmemiştir, tersine daha çok sağlamlık getirmiştir: çünkü böylesi uygundur, sıkıca birleşmiş kalsınlar, biri öbürünü terk etmesin diye.

Hiram. Güneş ile Ay nerede, hangi yerde birleşirler?

Süleyman. Ay'ın yatağında, ki bu Ejderha'nın Başı imgesini taşır: çünkü Ejderha, onun doğasıyla en çok uyuşan şeydir, gerçi kendine özgü biçimde ona ait değildir: Bu Ejderha, Hermes'in tanıklığına göre, Güneş'in ışınlarından kaçar, yani Ay, doğumdan sonra o yataktan başka yere taşınır, kocası Güneş ya da küçük oğlu, doğaları gereği ona karşıt olan Ejderha tarafından kışkırtılmasın diye.

— s. 20 —

Hiram. Bu Güneş, Ay'ı aydınlatmıyor mu?

Süleyman. Elbette aydınlatıyor: Zira bütün ışık Güneş'tendir: Güneş, Gök'ün kandilidir, bütün yıldızlara ışığını bahşeder, Ay'a da öyle, ki onun ışığı, tam ve dolgun artışına erişene dek, zamanla çoğalıyor gibi görünür. Bizim eserimizde de aynı oran geçerlidir: burada Ay boynuzlarını (evrelerini) alır ve bırakır, yani eşi Güneş'in parlaklığını gitgide daha çok alarak.

Hiram. Burada hiç Güneş ya da Ay tutulması olmaz mı?

Süleyman. Olur — doğanın olağan düzenine aykırı görünse de — hem Güneş'in hem Ay'ın tutulması aynı anda, bir kerede olur, ve şöyle olur: Ay, Güneş'le kavuşumunda, onu gözlerimizden çevirir ve gölgeler: ama yoğun ve kara bir bulut da aynı anda Ay'ı örter, o da görünmesin diye: ve bu bulutun, Satürn'ün kötücül bakışıyla çekildiği ya da yoğunlaştığı söylenir, yani yeryüzündeki insanlar göksel ışıklardan bir süre yararlanmasınlar diye.

Hiram. Her şeye son derece bilgece yanıt verdiniz, ey en iyi Kral, size eşsiz bir minnet borçluyum, burada duruyorum.

Bunun üzerine Süleyman: Gün burada akşama doğru ilerliyor, bu yüzden, konuşmamızın uzun gecikmelere izin vermediğinden, kısaca bir kez daha herkese sorular öneriyorum. Size öyleyse, ey en bilge Kraliçe, sözümü çeviriyorum, yüzünüzden ve gözlerinizden yayılan o tatlılık sayesinde, özellikle büyük dünya üzerine olan küçük sorularımı hoşgörüyle karşılayacağınızdan kuşku duymuyorum. Bu yüzden soruyorum:

Yirmi Beşinci Bilmece. Dünyanın gözü, ya da daha doğrusu yüreği olan o Güneş, bizim gözlerimizden, ya da yeryüzünün yüzeyinden, ne kadar uzaktadır?

Saba. Gökbilimsel gözlemden şu kesinleşmiştir ki, Güneş bizden, Ekvator çizgisinde ya da Ekinokslara yakın bir noktada, yeryüzünün altmış dört yarıçapı kadar...

— s. 21 —

...uzaktadır: oysa yeryüzü küresinin bir yarıçapı sekiz yüz elli dokuz tam on birde yedi Alman mili tutar, tüm çapı ise bin yedi yüz on sekiz tam on birde yedi Alman mili tutar. Ve dairesel çevresi beş bin dört yüz Alman milidir. Öyleyse Güneş, o noktadan, ya da bizim görüşümüzden, elli dört bin dokuz yüz doksan altı Alman mili ya da o civarda uzaktadır.

Süleyman. Bütün bunlar nereden bu kadar kesinlikle çıkarılıyor?

Yirmi Altıncı Bilmece. Saba: Belirli aksiyomlardan ve gözlemlerden; şunlardan görüleceği gibi:

Birincisi: Yeryüzünün, yıldızları taşıyan Göğün merkezi olduğu ve tam ortasında bulunduğu kanıtlanmıştır.

İkincisi: Yeryüzü yuvarlaktır, ve suyla birlikte tek bir küre oluşturur.

Üçüncüsü: Eğer Gök'te büyük bir çember tasarlanır, ve ona tam karşılık gelen bir çember de Yer'de tasarlanırsa, ve her ikisi de üç yüz altmış parçaya, yani derece denen birimlere bölünürse, o zaman sorulur: Yer çemberinin ya da çevresinin her bir derecesine ya da parçasına kaç Alman mili karşılık gelir; bu bilinirse, bütün parçalar için, yani tüm çember için kaç mil sayılması gerektiği de bulunabilir.

Dördüncüsü: Bunu araştırmak için, Gök'ün hareketsiz noktası, yani kutup gözlemlenmiş, ve bu kutbun, kişinin durduğu her yerin ufkunun kaç derece üstünde olduğuna bakılmıştır: Ama kişi kuzeyden güneye doğru ilerledikçe, kutbun gitgide daha da alçaldığı görülmüştür, öyle ki her on beş Alman mili için, Gök'te tam olarak bir dereceye denk düşer: Bu yüzden, Yer çemberinde de Gök'teki kadar derece olduğundan, bir derece on beş Alman mil olduğuna göre, bu eşdeğerdir; çünkü mesele derecelerin arasındaki uzaklıktır: Öyleyse Yer'in büyük çemberinin üç yüz altmış derecesi, beş bin dört yüz Alman mili eder, ki bu da yuvarlak Yer ile suyun çevresidir.

Beşincisi: Geometrik gözlemden şu da kesinleşmiştir ki, çevre kendi çapına, Aritmetik kurala göre, yirmi ikinin yediye oranı gibi bağlıdır; bu yüzden Aritmetik, Yer'in çapını, beş bin dört yüz Alman millik çevreden yola çıkarak arar, ve çapı bin yedi yüz on sekiz tam on birde yedi Alman mili, yarıçapını da sekiz yüz elli dokuz tam yirmi ikide on bir Alman mili olarak bulur. Bu yarıçap milleri altmış dört kez alındığında, Güneş'in uzaklığı ortaya çıkar, yani elli dört bin dokuz yüz doksan altı.

— s. 22 —

(Bu sayfadaki şekil, Yer'in ve Gök'ün iki çemberini üst üste gösterir; şekle işlenmiş açıklama şöyledir: "Göksel Çemberin üç yüz altmış derecesi — Yersel Çemberin de üç yüz altmış derecesi. Eğer Göksel Çemberin bir derecesine, Yer'de Yersel Çemberin bir derecesi karşılık geliyorsa, yani on beş Alman mili aralığı, o zaman üç yüz altmış dereceden oluşan bütün Yersel Çember, yaklaşık beş bin dört yüz Alman mil çevresine sahiptir.")

Süleyman. (Yirmi Yedinci Bilmece.) Peki Güneş'in Yer'den bu kadar çok yarıçap uzaklıkta olduğu nereden bilinir?

Saba. Üçgenlerin Geometrik öğretisinden, yani Aritmetik hesaptan. Zira herhangi bir üçgenin bir kenarı, yani bir kenarın çizgisel uzunluğu, ve o kenara komşu açı, gözlemden bilindiğinde, şu da bilinebilir...

— s. 23 —

...aynı üçgenin geri kalan iki kenarı da, açılarıyla birlikte. Bu doğruysa (ki bu bir Geometri aksiyomudur), Gök'te görülsün ya da Yer'de bulunsun, herhangi cisimlerin uzaklığı ve büyüklüğü araştırılabilir: örneğin Güneş'in uzaklığını, şöyle kurulan bir üçgenden bulmuşlardır: Yer'in yarıçapı bir kenar olsun, Güneş'in orta noktasına doğru her iki taraftan çizilen doğrular da geri kalan iki kenar olsun, şöyle: c kenarı bilindiğinde, ki bu yeryüzü küresinin yarıçapıdır, ve f açısı bilindiğinde, aynı üçgenin öbür iki kenarı olan a ve b de bilinir — özellikle b bulunur, çünkü a ya da b harfi kendi içinde c çizgisini, yani Yer'in yarıçapını, altmış dört kez içerir; kanıtlanması istenen de buydu.

(Şekil: e — Güneş'i simgeleyen küçük çember, üstte; d — Yer'i simgeleyen büyük çember, altta; a, b, c, f — üçgenin kenar ve açı noktaları.)

Yirmi Sekizinci Bilmece. Süleyman: Peki Güneş'in Yer'e göre büyüklüğü nedir, ve bu nasıl araştırılır?

Saba. Yer'in cismi, Güneş'in cisminden yüz altmış altı kat küçüktür; yani yüz altmış altı tane böylesi yersel küre bir araya sıkıştırılsaydı, boyutlarıyla hiç değilse bir Güneş cismine denk gelirdi — bu, çapın ya da çevrenin böyle bir oranı için anlaşılmalıdır, yersel...

— s. 24 —

...cismin Güneş cismine oranı için, ama katı, birleşik cisimler bakımından: bu da aynı üçgenler öğretisiyle araştırılır: Güneş'in görünen çapı alınsın, ondan iki yana, gözümüze doğru birleşen iki doğru çizilsin, ve böylece bir üçgen ortaya çıkar, ki bir kenarının uzunluğu şöyle bilinir:

(Şekil: e/a — Güneş'i simgeleyen küçük çember, üstte; d — Yer'i simgeleyen büyük çember, altta; b, f, c — üçgenin kenar ve açı noktaları.)

e, yani b ya da c doğrusunun uzunluğu bilinir, ve f açısı da yukarıda söylenen öğretiden bilinir: Öyleyse a doğrusu da bilinir, ki bu Güneş'in çapıdır: Ve böylece genel olarak bütün yıldızların ve bizden en uzak öbür cisimlerin büyüklükleri ve uzaklıkları araştırılır.

Yirmi Dokuzuncu Bilmece. Süleyman: Nasıl olur da Güneş iki karış kadar görünür, oysa Yer, birkaç yılda ancak dolaşılabilecek kadar büyük olduğu halde, Güneş'e göre bu kadar ufacık kalır?

Saba. Bunun nedeni Güneş'in uzaklığıdır: Zira biliriz ki, büyük cisimler bile, daha uzaktaysalar, küçük görüntücüklerle daha küçük görünürler, yakındakiler ise büyük görünür: bunun nedeni, görülen şeylerin görüntülerinin, silindirik değil piramit biçiminde, insan gözlerine doğru uzanmasıdır.

Süleyman. Yanıtladıklarınız, ey Kraliçe, hiç kuşkusuz son derece doğrudur, çünkü bunlar herkesçe kabul edilmiş aksiyomlardır:

— s. 25 —

Otuzuncu Bilmece. Peki Güneş'in yazın Yer'den kıştan daha uzak olduğu söylenmesinin gerçek nedeni nedir?

Saba. Gökbilimciler, Güneş'in yazın, kıştan çok daha fazla bin milce yükseldiğini, yani yeryüzü yüzeyinden daha çok uzaklaştığını belirlerler — yani Oğlak Dönencesinden Yengeç Dönencesine kadar yükselir, sonra Yengeç Dönencesinden yeniden Oğlak Dönencesine doğru alçalır. Bunun için birkaç neden gösterilir:

Birincisi doğa bilimseldir: çünkü Güneş, daha büyük bir uzaklıkta, ışınlarının yansıma açıları daha çok katlandığından, daha çok ısıtır — yazın böyle, kışın ise daha az.

İkincisi gözlemdendir, çünkü gözlem aletinde Güneş yazın kıştan daha uzak görünür.

Üçüncüsü, yaz ve kış yarıyıllarının süre eşitsizliğindendir: bir ekinokstan öbürüne, yaz kıştan yedi gün daha uzun sürer; çünkü İlkbahar doksan üç günden, Yaz doksan üç günden oluşur, yani yüz seksen altı gün; Sonbahar ise doksandan, Kış seksen dokuzdan, ki bunlar birlikte en azından yüz yetmiş dokuz gün eder.

Dördüncüsü, günlük hareketin yavaşlığındandır; çünkü Güneş, yirmi dört saatte kendi hareketinin daha azını yazın tamamlar, kıştan daha az: Ve bunlar doğru olduğundan, kimse buna kuşkuyla yaklaşmaz.

Ama ben, Güneş'in ve üst Gezegenlerin Dışmerkezli ve Eşmerkezli çemberleri üzerine kabul görmüş o Varsayımlara karşı, şunu ileri sürüyorum: Yer, sabit yıldızların ve İlk Hareket Ettirici'nin hareketsiz merkezidir, Güneş'in kendisi ya da güneş cisminin merkezi ise üst Gezegenlerin feleklerinin ya da episikllerinin merkezidir: öyle ki bu dördü, Yer'le birlikte kuşatılır, Venüs ile Merkür de kendi merkezlerini Güneş'te bulur, ki onun öncüleri ve ardılları olurlar, ama kendi feleklerinde öyle düzenlenmişlerdir ki, yalnızca Ay gerçekten Yer'in çevresinde döner. Eğer bu doğruysa, Güneş'in uzaklaşıp yakınlaşmasının, ve yarıyıllık ile günlük gidişlerin süre farkının nedeni buradan bellidir. Ama Güneş'in kışın yazdan daha büyük görünmesinin, bu yüzden de daha yakın sanılmasının, yukarıda söylenen ortak nedenin yanı sıra, bir de optik nedeni vardır...

— s. 26 —

...bunu gösterir: çünkü kışın ay-altı hava, yoğunlaşma yüzünden daha yoğundur. Daha yoğun bir ortam aracılığıyla ise, saydam cisimler daha büyük görünür, yeter ki ona bitişik ya da sürekli olan daha ince bir ortam da bulunsun: Ay-üstü hava, yani esîr, yoğunlukça hep aynı kalsa da, onunla bağlantılı ay-altı hava büyük ölçüde değişir, kâh daha yoğun kâh daha seyrek olur: Aynı şeyi, çift camlı o optik aletler de gösterir — biri kalın ve oyuk, öbürü ince — ki bunlar görülen nesneleri, bakış açısına göre, ya çok büyütür ya da küçültür: Görüyorum ki benim bu görüşüm başkalarının da hoşuna gitmiş, örneğin Hieronymus Montuus'un, ki o da Alexander Benedictus'tan şöyle aktarır: 'Küçük yıldızlar,' der, 'kışın, yani daha yoğun havada, yazdan, yani daha seyrek havadan, daha iyi görünür: Bu yüzden aynalar da, ne kadar kalınsa, görülen nesneleri o kadar büyük gösterir.' Onun sözü bu kadardır.

Süleyman. Güzel konuştunuz, ey Kraliçe; ama ben, zamanın kısalığını ve sizin dinlenmenizi gözeterek, öğreniminizin bu bereketli hazinesinden, sanki Amaltheia'nın boynuzundan çıkarıp sunduğunuz bu yanıtla yetiniyorum. Size öyleyse, ey en övgüye değer Prens, karşılıklılık kuralı gereği sıra geldi, soruyorum:

Otuz Birinci Bilmece. Yukarıdaki öğretiye göre, Güneş'in çemberinin, yani tutulma dairesinin (ecliptica) çevresi ne kadardır?

Hiram. En bilge Kral, biz bu karanlık vadide, bu sırlar karşısında, sanki kekeleyen çocuklar gibi, bunlardan çok uzak görürüz kendimizi: Ama aklımızın erdiği ölçüde, Geometri ile Aritmetik'in bu iki kanadıyla, kaba bir Minerva ile araştırarak (yani ince bir iğneyle her şeye dokunma iddiasında olmadan, ne de gerçekten bin ya da on bin birimlik bir sapma yapmadan), şöyle yanıtlıyorum: Eğer Güneş çemberinin, yani tutulma dairesinin yarıçapı (inandığım gibi) elli dört bin dokuz yüz doksan altı Alman mili ise, çapı yüz dokuz bin dokuz yüz doksan iki'dir. Çevresi ise üç yüz kırk beş bin altı yüz seksen dokuz tam yedide bir Alman milidir, ki Güneş bunu, kendini kuşatan Gök ile birlikte, ilk hareketinde yirmi dört saatte tamamlar: Üst Gezegenler ile sabit yıldızlar ise bunu iki ya da üç kat daha yavaş tamamlarlar.

— s. 27 —

Süleyman. Ey En Yüce Tanrı'nın hayranlık verici gücü, ki insan düşüncesinin bütün kapasitesini fazlasıyla aşar — o göksel koşucuların, tek bir gece ve gündüzde, bu kadar yüz binlerce Alman mili boyunca dolaştırılabilmesi, oysa bu yeryüzünde, sefaletlerin en aşağı zindanında, bir insanın aynı süre içinde yüz mil bile kat etmesi mümkün değildir, ve bir savaş makinesinden en şiddetli güçle atılan bir gülle bile, aynı sürede (ilk hızını koruyarak) ancak bin mil kadar uçabilir.

Otuz İkinci Bilmece. Peki Güneş, Gök'ün ilk hareketiyle bir saatte kaç Alman mili, ikincil ya da kendi hareketiyle ise kaç mil kat eder?

Hiram. Az önce sözü edilen o çemberin, yani tutulma dairesinin çevresine göre, Güneş ilk hareketle on dört bin dört yüz üç tam yedide bir Alman mili kat eder, kendi ikincil hareketiyle ise bir saatte otuz dokuz mil ve üçte bir mil kadar kat eder.

Otuz Üçüncü Bilmece. Süleyman: Peki felsefi Güneş'in de böyle bir ilk ve ikincil hareketi var mıdır?

Hiram. Elbette vardır: İlk hareket, kendi en yüksek ya da ilk feleklerinin bütün derecelerini kat edip en aşağıya ulaştığı zamandır; sonra en aşağıdan ortaya, ki bunlardan birinde, yani Boğa burcunda, Hanımefendi dinlenir, ya da daha doğrusu onun kardeşinin oğlu: bu çemberin uzayını bir günde kat eder, ama bunu tam olarak belirlemek bana düşmez. İkincil hareketi ise, bu harekete ters yönde ilerlediği, yani ilk hareketle kat ettiğini geri dönüp ikinci hareketle yeniden topladığı zamandır: Zira büyük dünyanın Güneş'i de kendi özel hareketiyle önce yumuşakça, eğik biçimde karşı koyarak dengeler: felsefi Güneş de böyle, önce ikincil olarak direnir, onu dengeli bir mizaca indirgeyerek, bununla birkaç gün içinde bütün burcu çözer, ve böylece birbiri ardınca ilerler, ta ki Aslan burcundaki en yüksek noktasına (Apogaeum) erişene dek, yani en kusursuz rengine kavuşana dek.

— s. 28 —

Otuz Dördüncü Bilmece. Süleyman: Peki Yer'in niceliği, Gök'e göre nasıldır?

Hiram. Büyük dünyada öylesine küçüktür ki, göksel üst bölgeyle karşılaştırılamaz, öyle ufacıktır ki, eğer Yer bizden aynı sabit yıldızlar uzaklığında ve aynı aydınlanmada olsaydı, küçüklüğü yüzünden bizce hiç görülemezdi. Bu yüzden Yer'in yarıçapı, meridyen ya da ekvator ufkuna göre hiçbir fark yaratmaz; çünkü her büyük çemberin, Yer'in üstünde ve altında kalan ara kesitinden hiçbir şey yitirmediği varsayılır, tıpkı çeyrek daire gözlem aletinde ve başkalarında görüldüğü gibi; gerçi tam olarak konuşursak, Yer'in yarıçapı eklenir ya da çıkarılır, yani sekiz yüz elli dokuz Alman millik bir aralık kadar — bu aralık kadar Güneş, Ay ve yıldızlar da, doğuş ve batış civarında, meridyen ya da tepe noktasına (Zenit) göre bizden daha uzaktır: Buradan bellidir ki, o göksel şeyleri araştırırken hem gözlerimizle hem aklımızla ne kadar yanılıyoruz. Ama felsefi Yer, kendi Göğüne göre, neredeyse kusursuz bir sayının kökü gibidir, kendi ikiye katlanmış küpüne göre: bu sayılar altı, otuz altı, iki yüz on altı, yedi bin yedi yüz yetmiş altıdır. Bunlardan ilki ile sonuncusu birbiriyle uyuşur.

Otuz Beşinci Bilmece. Süleyman: Peki göksel Güneş üzerine ne düşünüyorsunuz, Anaksagoras'ın onu gerçekten Kızıl Taş, ateşli, diye adlandırdığı doğru mudur, yoksa felsefi Güneş'i mi böyle adlandırırlar?

Hiram. Anaksagoras, belirli bir günde gökten ya da Güneş'ten büyük ağırlıkta bir taşın düşeceğini önceden bildirmişti; ki bu da gerçekleşti. Bu yüzden belki de gökte taşlar olduğunu düşünmüştü, tıpkı gerçekten yıldırım taşlarının bulutlardan düşmesi gibi. Ama Atinalılar arasında Güneş, dünyanın en büyük Tanrısı olarak tapılırdı. Bu Filozof [Anaksagoras] buna karşı çıktı, ve onun bir Tanrı değil bir yaratık olduğunu kanıtladı, Güneş'i taş diye adlandırarak — ki gerçekte o bir taş değildir, ama...

(Kenar notu: Plinius, İkinci Kitap, 60. bölümde, bunun Trakya'daki Aigospotamoi ırmağında, 78. Olimpiyat'ın ikinci yılında olduğunu söyler.)

— s. 29 —

...en soylu cevherdir, havai gökten çok farklı, ki TANRI ona ışığı, ısıyı ve erdemi işlemiştir. Ama inanılırdır ki, Anaksagoras'ın kendisi bu sözleri alegorik olarak söylemiştir, yani felsefi Güneş üzerine, ki bu, kendi kusursuzluğuna eriştikten sonra, yanan kızıl bir taştır. Kızıl olduğu görüşten bellidir; yandığı da etkisinden: çünkü ateşli niteliğiyle bütün olgunlaşmamış ve ham madenleri, kendi içlerinde Merkür'den ne taşıyorlarsa, olgunlaştırır.

Otuz Altıncı Bilmece. Süleyman: Peki göksel Ay üzerine ne düşünüyorsunuz — aynı Filozof onun için gerçekten, Herakles tarafından öldürüldükten sonra Kithairon Aslanı'nın ondan düştüğünü mü söylemiştir, yoksa Filozofların Aslanı'nı ve Ayı'nı mı kastetmiştir?

Hiram. Kimileri, göksel Ay'da büyük şehirlerin, hem de birçoğunun bulunduğunu, ve onun sanki aydınlatılmış bir başka yeryüzü küresi gibi göründüğünü, Selene'li kadınların yumurta doğurduğunu, ve bunlardan doğan insanların bizimkilerden on beş kat daha büyük olduğunu hayal ederler. Herodotos, Selene'li kadınların yumurta doğurduğunu, ve bunlardan doğanların bizden elli kat daha büyük olduğunu söyler. Ama bunlar hiçbir gerçeklik taşımayan boş masallardır. Anaksagoras'ın sözü felsefi bir söyleyiştir: Zira Herakles tarafından öldürülen o Aslan — yani o zahmetli ustabaşı tarafından — Ay'dan doğduğu, başka bir yerde gösterildiği gibi, bulunur.

Otuz Yedinci Bilmece. Süleyman: Peki hem göksel hem yersel Ay'ın lekelerinin nedeni ne sanılır?

Hiram. Ay'ın lekelerinin, eğer gerçekten onda varsa, geri kalan cevherinden bir ölçüde farklı, türdeş olmayan bir şey olduğu kuşkusuzdur. Ama bu madde, etkin nedenin türdeşliğe indirgeyemediği, ya da etkin nedenin buna karşıt bir isteği olduğu için böyledir, çünkü istememiştir...

— s. 30 —

...bunu göstermiş olurlar: bu ikisinden hangisini Tanrı üzerine ileri sürersek sürelim, en küçük olmayan bir saygısızlık ve yanlışlık olurdu. Lekeler öyleyse Ay'da gerçekten var olan şeyler değildir, ama en azından ilinekseldir (accidentaria), yani yeryüzü küresinin parçalarının görüntüsünün bir yansımasıdır — öyle ki Avrupa'da Avrupa'nın, Asya'da Asya'nın, Afrika'da Afrika'nın, Amerika'da Amerika'nın biçimi görülür. Bunun gerçekten böyle olup olmadığı deneyimden öğrenilmelidir. Zira Hint diyarlarında Ay'ın çok başka bir yüzü ya da lekesi görünürdü, özellikle Asya'nınki, buradaki bizim gördüğümüzden farklı: ve böylece başka yerlerde de, uzaklık farkına göre değişirdi. Bu yüzden şu Atinalı [filozofun] görüşü akla yatkın sayılabilir, ki o, Ay'ın Atina'da, Korinthos'ta parladığından daha güzel ve daha berrak parladığını söylemiştir: Ama felsefi Ay'da da lekeler bulunduğu açıktır, ki bunlar parçaların benzemezliğinden doğar, ve onun olgunlaşmamışlığına bağlanır.

(Bitişik şemaya bakınız.)

— s. 31 —

(Tam sayfa bir tasvir: üstte bulutlar arasında "SOL" [Güneş] yazılı bir yuvarlak; onun altında iç içe geçmiş halkalar, "LVNA DEFERENS CAPVT ET CAVDAM DRACONIS" ["Ejderha'nın Başını ve Kuyruğunu Taşıyan Ay"] yazısıyla çevrili; en ortada alevler içinde "Europa" adlı bir kadın figürü.)

— s. 32 —

Otuz Sekizinci Bilmece. Süleyman: Öyleyse Ay bir ayna gibidir. Ama neden onda başka tikel cisimler görünmez?

Hiram. Pythagoras'ın, dolunay üzerinde dilediği kimseye görüntüler göstermek istediği söylenir: Ama Ay, böylesine bir yükseklik ve uzaklıkta, küçük cisimleri gerçekten yansıtsa bile, bizce görülemez: Şu kesin ki, bir bakire ya da toga giymiş bir erkeğin biçimini andıran o leke, her ikisinin — yani yeryüzü küresi ile Ay'ın — oranı gözetildiğinde, Avrupa büyüklüğüne eşittir: Bu yüzden Avrupa'da var olan daha küçük cisimler, ne kıtanın gölgesi yüzünden, ne de küçüklükleri yüzünden ayırt edilemez: Ama bunları, öğretmek için ileri sürülmüş kesin bilgiler olarak değil, daha çok varsayım olarak sunduğumuzu içtenlikle belirtiriz.

Otuz Dokuzuncu Bilmece. Süleyman: Ay'ın aydınlanmalarının ve her iki ışığın tutulmalarının nedeni nedir, ve bunların Felsefede bir yeri var mıdır?

Hiram. Aydınlanmaların bütün yıldızlar için, Ay için de, Güneş'ten geldiği kesindir, kimilerinin hayal ettiği gibi, Ay cisminin aylık dönüşünde bir yarısının kendiliğinden parlak, öbür yarısının karanlık olmasından değil; zira Ay tutulmaları tek başına bunu çürütür — bu tutulmalar, Ay, Tutulma Dairesi (Ecliptica) çizgisi yakınında, Güneş'in tam karşısında, yeryüzü küresinin gölgesine düştüğünde olur: Ay'ın cisminin bir yanının mat, öbür yanının ise Güneş'in ışığını bir ayna gibi kendi içine aldığının kanıtı, büyüyen Ay'ın sivri boynuzları ile küçülen Ay'ın küt boynuzlarıdır. Felsefi Ay da böyle mat bir cisme sahiptir, ve büyür, ama ters bir hareketle: Çünkü Güneş'e ne kadar yaklaşırsa o kadar çok parlar — göksel Ay'ın yaptığının tam tersine — öyle ki Güneş'le kavuşumunda dolunay haline gelir, her yandan aydınlanmış olur, ne de Güneş'i görüşümüzden gizler, tersine daha da parlak görünmesine yol açar. Her iki ışığın tutulması ise aynı anda ve bir kerede olur, Ay karşı konumdayken ve Güneş'ten en uzak olduğunda; nitekim siz de bunu yukarıda hatırlattınız.

— s. 33 —

Süleyman. Ama artık yorgun düştüğüm için — sizin de daha ileri bir tartışmadan belli bir bıkkınlık duyduğunuzdan kuşkum yok — bu yüzden bugün burada durmamızın doğru olacağını düşünüyorum, öyle ki yarın, konuşmalarımızı izleyen konularla, daha büyük bir istekle sürdürelim. Sizin dostça, gerçekten felsefi sohbetinizden bana öyle bir haz geldi ki, bundan fazlası hiç başıma gelmemiştir. Zira bu sohbetler zihni Tanrı'ya yükseltir, öyle ki O'nun eserlerini — halkın bilmediği kadarını da, bilineni de, gözlere görünmeyeni de, görüneni de — seyredip tanısın, bunların ne kadar hayranlık verici ve gizemlerle dolu olduğunu, hiçbir zaman tükenmeyeceğini, tanrısal olduğunu, böylesine büyük bir Yaratıcı'ya layık olduğunu, insan ihtiyaçlarına ve sağlığına da yararlı ve verimli olduğunu görsün. Şan ve övgü, bütün bunları hiçten yaratan, yarattığını koruyan, ve kendi kayrasıyla yöneten O'na olsun — ta ki aynısını yeniden tek bir küreye indirgeyeceği güne dek, bütün dindarları göksel-üstü konutlara yükseltip, dinsizleri Tartaros'un derinliklerine atacağı güne dek. Siz de bana bir borç ödemelisiniz, çünkü bu günü, soru sorma ve yanıtlama gibi bu en onurlu emeklerle, benimle birlikte adamak istediniz.

Bu sözler söylendikten sonra, ayağa kalktılar, ve akşam yemeğinden sonra, gecelik dinlenmeye çekildiler.

İkinci Gün: Meteorlar Üzerine

— s. 34 —

FELSEFİ HAFTA
İkinci Gün:
Meteorlar, yani Kusurlu Karışımlar Üzerine

(Tasvir: Bulutlar arasında yıldırımlar ve şimşekler, alttan toprağa düşen ışınlar; toprağın altında da kıvrımlı çizgilerle gösterilen bir maden damarı.)

Süleyman. Bu İkinci Gün, kendisine, ay-altı hava bölgesinde çoğunlukla görünen Meteorları, yani kusurlu biçimde karışmış şeyleri açıklama görevini üstlenir; bunların genel nedenleri ısı ve soğukluktur, yani yükselme sırasında incelme...

— s. 35 —

...ve alçalma sırasında yoğunlaşmadır. Zira Güneş, dendiği gibi, ışınlarıyla suları çeker, onları inceltir, buharlara dönüştürür; bunlar saf ve arınmışsa hava olur; arınmamışsa bulut verir, ki bunlar havanın daha alt bölgesine taşınır. Yoğunlaşmış ya da artan buharlarla yükselen bulutlardan, eğer kap doluysa, yağmur olur, ki bu damla damla düşer, tıpkı bir İmbik'te olduğu gibi. 'Kap dolu' derken bütünü kastetmiyoruz, yoksa yağmur bütün yeryüzüne birden yağardı; bir parçayı, bir bölgeyi kastediyoruz, orada buharlaşma önceden daha bol olur, bulutlarda toplanır, oradan da yağmura döner: Yağmur dağlara ve vadilere düşer, ırmakları çoğaltır. Alt havanın yoğunlaşmasından, üst havanın da seyrekleşmesinden, yazın çiy (ros) oluşur.

Aynı [havanın] soğukla yoğunlaşmasından kırağı (pruina) oluşur.

Düşerken donan yağmurdan kar (nix) oluşur.

Donan sağanaktan dolu (grando) oluşur.

Pınarların kökeni ise bir bakıma yüksek dağların çiyinden, bir bakıma yağmurdandır: Bu yüzden pınarlar her zaman, dağın doruğundan daha alçak bir yerdedir.

Yükselen yapışkan buharlardan Kuyrukluyıldızlar (Cometae) oluşur.

Ama hava bir yerde seyrekleştiğinde, Güneş buharları daha şiddetle çeker, ve böylece bazen onlarla birlikte daha yoğun bir maddeyi de yukarı kaldırır (tıpkı sitil ateşle de olabileceği gibi — sular damıtılırken kum ya da kül gibi bir şeyin, sulu buharlarla birlikte yukarı çekilmesi gibi); bu daha yoğun madde bulutlarda yerleşir; çünkü bulutlar, dendiği gibi, henüz arınmış hava değildir; Ve eğer bu madde çoğalırsa, orada da her yerde olduğu gibi eşit biçimde hükmeden doğa, bulutları belli bir hareketle arındırmaya çalışır, ki bu da şöyle olur: Havada bulunan ateş, yani ısı, bütün bulutları dolaşıp türdeş olmayanı, yani yersel maddeyi, tek bir yerde toplar ve sıkıca sıkıştırır; Sonra, uygulanan bu güçle, o sıcak havadan ateş doğar, ki bu daha şiddetli bir hareket ve çakmayla yersel maddeyi aşağı, yeryüzüne fırlatır: İşte bu, yıldırım taşıdır (lapis fulmineus), o ateşin çarpıcı gücü ise yıldırımdır (fulmen), ki her şeye nüfuz eder, hayvanları öldürür. Yayılan ateşin ışığı ise şimşektir (fulgur).

Toplanmış bulutlar, eğer daha da pıhtılaşırsa, yani başka yerden bu tür buharlardan daha fazlası toplanıp eklenirse, yağmur ya da sağanak olarak düşer.

— s. 36 —

Gök gürültüsü ise şöyle olur: ateş havayı öyle bir çarpar ki, iki cisim korkunç bir gümbürtüyle çarpışır: Nitekim bir savaş topunda barut tozu tutuşturulduğunda, ateşli bir cevher oluşur, ki bu, içinde bulunduğu yerden bin kat daha fazla yer ister, ve bu yüzden topun dar ağzından inanılmaz bir şiddet ve hızla fışkırarak dış havaya çarpar; iki cismin, yani hava ile ateşin bu karşılıklı çarpışmasından o gümbürtü doğar; aynı şekilde, benzer nedenlerin bulutlarda da o korkunç Gök Gürültülerini ya da sesleri doğurduğunu düşünmek akla uygundur. Kimilerinin ileri sürdüğü, bulutların çatlamasından gök gürültüsünün oluştuğu görüşü ise çocukça bir uydurmadır. Zira hava, kendinde seyrek bir cisimdir, demirin ya da mermerin sıkılığına ya da katılığına sahip olacak kadar sıkıştırılamaz, öyle ki ateş bulutlara ancak yararak nüfuz edebilsin.

Bulutların yarılması ise, alışılmadık bir bolluktaki yağmurun düştüğü, bulutların bir araya toplandığı ve kabın dolduğu zaman söylenir.

Rüzgâr ise, kap bir yanda doluyken öbür yanda dolu olmadığında oluşur: çünkü o zaman havanın yanlara doğru bir hareketi olur, yani daha dolu taraftan daha az dolu tarafa doğru.

Bulutlar yağmurlara çözündüğünde, ve Güneş öbür taraftan ışınlarını, görüşümüze göre, o yağmurların içinden gönderdiğinde, o zaman gökkuşağı (iris) oluşur.

Geçerken açıklanan bu birkaç şeyden, buna bağlı ya da bunlarla uyuşan nedenlerdeki daha başka birçok şey hakkında hüküm verilebilecektir: Şimdi ise aynı konu üzerine Felsefi Sorularımızı sürdürmeye geçelim. Bu niyetin daha önemli bilmecelerini seçip bize, daha önce olduğu gibi, önermek sizin takdirinize kalmıştır, ey Kraliçe.

Kraliçe Saba. Bize önceden gösterdiğiniz görevlerle, ey en Merhametli Kral, şimdi aklımda olan cesur [soruları] serbestçe önereceğim:

Kırkıncı Bilmece. Cevherin yoğunlaşması ve seyrekleşmesi, felsefi eserde gerekli midir?

Süleyman. Evet, hem de başlıca işlemler arasındadır: Zira bunlar aracılığıyla Unsurlar birbirine dönüşür...

— s. 37 —

...değişir, ve karşılıklı olarak birbirine dönüşürler, tıpkı bir tekerleğin dingil üzerinde dönmesi gibi, öyle ki her zaman kâh bu, kâh şu parçasını yukarıda gösterir: Böylece yoğunlaşmayla ateşten hava, havadan su, sudan toprak oluşur — buna Unsurların Yoğunlaşma Tekerleği denebilir; tersine çevrilirse de Seyrekleşme Tekerleği olur, eğer topraktan su, sudan hava, havadan ateş meydana gelirse. Bu yüzden Rosarium'un yazarı der ki: 'Sudan,' der, 'yani Merkür'den; havadan, yani ruh Merkür'den; ve ateşten, yani topraktan, Ay'dan sahip olduğunda, sanatı bilirsin.' Bir başka Filozof da der ki: 'Taş topraktan geçer, toprak suya, su havaya, hava ateşe, buhara döner, ama buhar aşağı iner.' Ve 'Çığlıkta Israrlı Olan' [bir başka yazar] der ki: 'Ateş pıhtılaşır, hava olur; hava su olur; su toprak olur: İşte, düşmanlar tek bir doğada birleşir, pıhtılaştıklarında dost olurlar, seyrekleştiklerinde yeniden düşman olurlar' — yani Unsurların ayrışmasında böyledir: Bu yüzden Platon der ki: 'Bil ki, bütün karmaşa, bütün yoğunluk toprakta durur: ateşin yoğunluğu havaya, havanınki suya geçer, ve ateşten, havadan, sudan olan yoğun olan, ona geçer,' ve Gratianus da, 'cismin nasıl ruh olduğunu' anlatırken der ki: 'Toprak suya çözülür, su havaya, hava ateşe, ve işte cismin ruh olma yolu budur': Bu yüzden bu iki Unsur Tekerleği, yani yoğunlaşma ile seyrekleşme, zorunludur, çünkü birlikte neredeyse bütün eseri tamamlarlar.

Saba. Bu ikisinden hangisi daha gereklidir, ya da eserde hangisi öncedir?

Süleyman. İkisi de eşit derecede gereklidir, ve biri öbürü olmadan var olamaz: Zira bir parça seyrekleşmeye başlarken, öbürü tam tersine yoğunlaşır, öyle ki birinin seyrekleşerek kazandığını, öbürü yoğunlaşarak yitirir, ve tersi de böyledir: Nitekim Ejderha, yılanı her gün biraz yiyerek nasıl daha büyük ve daha gövdeli oluyorsa, yılan da o kadar küçülüp inceliyorsa — Unsurların dönüşümünde de incelen kadarı, yoğunlaşmadan da o kadarı yitirilir; bu kendinde doğrudur; yine de yoğunlaşma ile seyrekleşme eşit adımlarla ilerler, ince ile kalın iki şey söz konusu olduğunda, ve yoğunlaşmış olan, aralarındaki karşılıklı işleyişle incelmiş olandan çözülür: çünkü yoğun, inceden çözülür, ince de yoğundan pıhtılaşır, ve böylece sanki el eli yıkar.

— s. 38 —

Saba. Yoğunlaşmanın ve seyrekleşmenin etkin, yani hareket ettirici nedeni nedir?

Süleyman. Dış ısı, ki maddenin içine kadar nüfuz eder: Başka türlü, ısı inceltir, soğuk kalınlaştırır, tıpkı toprağın madenlerinde görüldüğü gibi — bunlar ısıyla seyrekleşip buharlara yükselir, sonra üstlerine gelen soğuklukla katı bir kütleye yoğunlaşır. Aynısı su ile buzda daha açık görülür; Isı suyu buharlara ve havaya inceltir, kışın soğuğu ise onu buza, katı bir cisme, pıhtılaştırır: Pıhtılaşma da şöyle olur — ince zerrecikler ısıyla buharlaşıp uçar, geri kalan daha yoğun olanlar bir araya toplanıp daha yoğun bir cevhere dönüşür; böylece salamuradan ya da tuzlu deniz suyundan tuz oluşur, şaraptan da pekmez: Ama bu pıhtılaşma gerçi ısıdan olur, yine de seyrekleşme olmadan olmaz: Zira ateş havaya, hava suya, su toprağa pıhtılaşırken, aynı zaman anında, toprak suya, su havaya, hava da ateşe seyrekleşir — bu işlemlerin karşılıklı hareketiyle.

Saba. Bu Gök'te bir bulut var mıdır?

Süleyman. Bir bulut vardır, ama Güneş'ten ve Gök'ten farklıdır: Güneş, Gök'ün daha kusursuz parçası ya da içeriğidir, bulutun kendisi ise Gök'ten çok daha kusurludur: bu yüzden Gök'ten, yani daha saf havadan ayrılır, türdeş olmayan şeylere açık olduğundan, yağmur yoluyla pıhtılaşarak uzaklaştırılır: Zira nasıl topraktan ya da denizden yükseliyorsa, yeniden öyle toprağa iner; bu arada havayı da, boşluk ya da aşırı kuruluk çekmesin diye, kendi cevheri ve nemiyle onarır.

Saba. Bu bulut nerede bulunur?

Süleyman. Gök'e bitişiktir, ve Gök ile bizim görüşümüz arasına girer. Bu yüzden Gök'te bulunan Güneş'i de örter, o da görülmesin diye. Ama bundan ne Güneş'e ne de Gök'e hiçbir zarar gelmez, çünkü onların...

— s. 39 —

...özü zarar görmez, tersine korunur ve gözetilir. Bulutların Yer'e göre yararı da büyüktür; çünkü Yer onlar sayesinde sulanır, yağmura çözülerek, ve verimli kılınır.

Saba. Bulutların doğal hareketi nasıldır, yukarı mı, aşağı mı?

Süleyman. Bulut, ara bir doğaya sahiptir; Ne kendiliğinden daha fazla yukarı hareket eder, ağırlığa ortak olduğundan, seyrekleşmedikçe; ne de aşağı, hafifliği yüzünden, daha fazla yoğunlaşmadıkça: Bu yüzden buharımsı cevheri, daha yoğun havada asılı kalır, daha ince havaya yükselmez. Felsefi eserde de bulut ne Gök'e ne Yer'e denktir; ikisinden de farklı kalır: çünkü inceliğiyle Gök'ün doğasına erişmez, ne de hafifliğiyle Yer'in ağırlığına ulaşır.

Saba. Bu bulutun rengi nasıldır?

Süleyman. Önce beyazımsı; ama Güneş işlemeye başladığında, siyah, ya da dedikleri gibi, siyahtan da siyah. Çünkü ısı, türdeş olmayan parçaları ayırmaya, türdeş olanları toplamaya çalışır. Bu yüzden önce gizli duran siyahlık, dağılsın diye yüzeye çekilir. Ve bu, fiziksel değişimin hareketidir, ki bu olmadan hemen hiçbir şey doğmaz, ve kusursuzluğa ulaştırılmaz. Bulutların rengi ne kadar siyahsa, buharların toplanmasının da o kadar büyük olduğu, türdeş olmayanın da o kadar çok bulunduğu anlaşılır; bu bulutlar sularla doludur; Beyazımsı olanlar ise kısırdır, Yer'in sularından hiçbir şey vaat etmez: Bu yüzden Rosarium der ki: 'Ey kutlu doğa, kutludur senin işleyişin; çünkü kusurludan kusursuzu yaparsın, siyah ve karanlık olan gerçek çürümeyle': Ve hemen ardından: 'Zira, Avicenna'nın nemler üzerine risalesinde dediği gibi, nemli bir bedende etki eden ısı, önce siyahlık doğurur, tıpkı kireçte görüldüğü gibi, ki bu herkesçe bilinir': Ve Hermes: 'Bu olduğunda, çürümede yaşar, ve üstünde, kendi bedeninde, o ölmeden önce bulunan o kararmış bulutlar geri döner.' Arzoch da Turba'da [Filozofların Toplantısı] der ki: 'Görürsünüz,' der, 'Güney rüzgârı en güçlü estiğinde, denizin buharlarını yükseltir, denizin buharlarını çeker: İşte bu, içinde yanmaz kükürdün bulunduğu kap ve kabuktur.' Bulutlar öyleyse eserde vardır, ve bunlar siyahtır, ya da sularla doludur.

— s. 40 —

Saba. O bulut suya mı çözülür?

Süleyman. Bir kısmı çözülür, bir kısmı da havada dağılıp uçar, özellikle daha ince parçaları. Çözülmüş bulut yağmur olur, ki bu, buhar biçiminde ayrıldığı kendi merkezine doğru yeniden çözülür, yani Yer'in ağırlığına doğru, ve onun gözeneklerine ya da boşluklarına, sanki bir kucağa gibi, sızıp gizlenir, ta ki Güneş'in ısısıyla yeniden buharlara yükseltilip bulutlara toplanana dek: Bundan anlaşılır ki bu bulut, sanki bir Merkür'dür, ya da ara habercidir, kâh yağmur biçiminde Yer'e iner, kâh Gök'e ya da havanın üst bölgesine doğru, buharımsı bir soluma gibi. Ve gerçekten felsefi eserde bulut, Güneş'in sözlerini ve Ay'ın düşüncesini yorumlayan, ve tersine de yorumlayan Hermes'ten, yani tercümandan başka bir şey değildir; ya da onların ayaklarından türeyen, Gök ile Yer arasında çeşitli elçilikler yerine getiren Merkür'den.

Saba. Orada yağmurun bir yararı var mıdır?

Süleyman. Çok büyük bir yararı vardır: Zira felsefi toprak, sulanmadıkça çatlar ve kurur, bu da yağmurla olur, özellikle Güneş, Burçlar Kuşağının daha sıcak burçlarından geçerken. Afrika'da sürekli susuz kalan Oryx hayvanı için şöyle anlatılır: Güneş'in en yakıcı ısısı altında, sanki gözyaşı döker gibi, gözlerini Güneş'e dikip ona yalvarır; taş da böyle, çiyle nemlendirilmedikçe dayanılmaz bir sıcaklık duyardı. Nitekim Eximenus da Turba'da [Filozofların Toplantısı] şöyle der: 'Suyun kendisi,' der, 'kendi maddeleriyle bir kapta konduğunda, onların yanmasını engeller, ve maddelerin kendileri alevle ne kadar sarılırsa, o kadar suyun en iç kısımlarına toplanırlar, ateşin sıcaklığından zarar görmesinler diye: Su, gerçekten ateşi kabul eder, ve ateşin alevini kendinden uzaklaştırır.' Aynı şeyi Obsemeganus da söyler: 'Ama uygulanan su, alev onları ne kadar sarsa da, su o kadar içe nüfuz eder, ve alevin yakmasını engeller.' Sokrates de, tıpkı pek çokları gibi, taşı çiy ve tuzla, deniz suyuyla ve yağmurla öğütmemizi buyurur.

Saba. Öyleyse çiy de eserde var mıdır?

— s. 41 —

Süleyman. Vardır elbette; Zira buharlar gündüz yükselirken, gece serinliğiyle geri Yer'e itilir, ve orada, otların, bitkilerin, ağaç yapraklarının ve başka şeylerin üzerinde, yuvarlak damlacıklara pıhtılaşır, ki bunlara çiy denir. Bunun, Güneş'in ısısıyla adeta kurumuş ve solmuş büyüyen şeyler için ne kadar yararlı olduğunu, günlük deneyim kanıtlar: Çünkü çiy, bitkiler için bir kahvaltı gibidir, onlara güçlerini ve özsuyunu geri verir; bu yüzden, yağmur eksik olsa bile, bir süre büyüyüp kendilerini ayakta tutabilirler.

Saba. Deniz suyu da var mıdır?

Süleyman. Vardır: Nitekim Pythagoras da Turba'da der ki: 'Bu sanatın bilgisi,' der, 'sudan başka bir şey değildir, gümüşün buharı ve süblimasyonu, cıvanın ve magnesia cisminin birleşmesidir.' Ve Zeumon: 'Bu yüzden atalarımızın sözlerini izlemeniz gerekir, onlar demişlerdir ki: Size sudan ve buhardan başka hiçbir şey gerekmez, onları süblimleştirin.' Aristhenes, deniz suyunun kullanılması gerektiğini söyler. Pythagoras da, deniz suyuyla dengelenmesi gerektiğini söyler; bunu Sokrates'in yanı sıra Platon ve pek çokları da ileri sürer: Zira deniz, suların bir toplanmasından başka bir şey değildir; sular ise ırmaklarla ve yağmurlarla toplanır; yağmurlar bulutlardan, bulutlar da yükselen buharlardan oluşur; Deniz suyuyla ise çoğunlukla tatlı suyu kastederler: Bu yüzden Afflictes [ıstırap çeken filozoflar] der ki, Filozoflar şöyle demişlerdir: 'Magnesia'yı tatlı suyla yıkayın.'

Saba. Öyleyse buhar eserden hiç eksik olamaz mı?

Süleyman. Hayır, olamaz: Bu, daha önce aktarılan tanıklıklardan bellidir: Zeumon da buna şunu ekler: İnsanda nem ve kuruluk nasılsa, eserde de buhar ile sudan başka bir şey yoktur. Aynı yazar şunu da söyler ki, buhar kendi eşini içinde taşır, yani su suyu taşır; buhar, gizil güçte sudur, ya da su buhardır: Zira biri öbüründen, seyrekleşme ve yoğunlaşmayla doğar, öyle ki bunlardan hangisinin zaman bakımından önce geldiği konusunda da eşit ölçüde kuşku duyulabilir — tıpkı eskilerin tavuk ile yumurta üzerine kuşku duyması gibi, bunlardan hangisinin doğada önce var olduğu, hangisinin öbürünün nedeni olduğu üzerine. Filozoflar şunu ileri sürerler...

— s. 42 —

...ki madenler de, en yoğun cisimler bile, buharlardan bileşiktir; İlahiyatçılar ise Gök'ün ve her şeyin sulardan olduğunu ileri sürerler: Suların buharlardan meydana geldiği açıktır: Bu yüzden, unsurlar bakımından, her şeyin buharlardan oluştuğu sonucu çıkar: Felsefi eserde de Zeumon aynı şeyi ileri sürer, magnesia'nın cismi suda eritildiğinde, o zaman kesinlikle her şeyin buhar olduğunu.

Saba. Burada buhardan ne anlaşılır, sudan ne anlaşılır?

Süleyman. Buhar burada, kaçkın ve firari suyu tutan şeydir: Bu ikisinin kökeni ve maddesi bir olsa da, biçimleri ve bir yere doğru hareketleri birbirinden farklıdır. Buharın biçimi daha soylu görünür, çünkü ruhani doğaya ve türdeşliğe, sudan daha çok yaklaşır — su ise nadiren toprakla bir miktar karışmadan var olur, bu yüzden bir bakıma çürümeye açıktır. Aynı şekilde buharın yukarı doğru yönelen hareketi de, aşağı doğru yönelen suyunkinden daha üstündür. Buhar öyleyse eserin daha pişmiş ve olgunlaşmış kısmıdır, su ise daha ham ve kaba olanıdır.

Saba. Duman da var mıdır?

Süleyman. Filozofların beyaz duman üzerine yazdıkları sizden gizli değildir: O, yeşil Aslan'a ve pis kokulu suya bir hizmetkâr gibi eşlik eder; kanatlarıyla çevik ve inceliğiyle atik olduğundan, başka bir adı olmasaydı Merkür adını alabilirdi. Beyaz duman, Aslan'ın susuzluğunu ve suyun pis kokusunu giderir, ve onlara, Tütün dumanının Kızılderililere ya da onun pipo içen yoldaşlarına sağladığını sağlar. Yanabilir şeylerin türü kadar çok duman türü vardır, ama hiçbir duman, erdem ve güzellik bakımından bu beyaz olanla kıyaslanamaz: Çünkü kokuların ve yürek ferahlatıcı buharların insan yüreğine sağladığını, bu beyaz duman Aslan'a sağlar, yani hayati organların gücünü ve uzuvların kuvvetini: Bunun işareti şudur ki, yeşil Aslan'ın kılları kızıl bir renge dönüşür, ki bu, kararlı bir yaşa özgü ve ona has bir renktir.

Saba. Beyaz duman nereden gelir?

— s. 43 —

Süleyman. En yüksek dağlarda, söğüde benzemeyen küçük bir çalı yetişir, ne çiçek, ne meyve, ne de tohum verir, ama son derece bol sakızı vardır; bu sakız, ateşe verildiğinde, çoğunlukla siyah olan öbür dumanların doğasına aykırı olarak, beyaz duman verir: Bu sakızı gören çoğu kişi, gücünü tanımaz; kullananlardan da azı fark eder; fark edenlerin çoğu ise onu başka türlerden ayırt edemez. Bu yüzden, kimilerince sürekli dörtlük ateşten (quartana) muzdarip olduğu ileri sürülen Aslan, daha şiddetli bir ısı ve susuzlukla bunalır, öyle ki erimeye ve uyuza düşer, sonunda da vaktinden önce ölür.

Saba. Beyaz dumanın eserde başka bir etkisi daha var mıdır?

Süleyman. Vardır; Çünkü her şeyi beyazlatır, ve kendisi nasılsa öyle dumana çevirir: Yalnızca bu, Latona'yı beyazlatır, bir Etiyopyalıdan aydınlık tenli birini, iki başlı canavarımsı bir insandan tek biçimli, güzel bir genç yapar. Bu yüzden Rhasis'in Mektubu'nda Etiyopyalı için şöyle denir: 'Kendi kuzgununu beyazlat, eğer onu kendin beyazlatmak istiyorsan.' Ve hemen ardından: 'Su bizim kirimizi yıkar; bütün karanlığı ve kararmışlığı temizleyeceksin, o zaman gülümseyip, Beni kim temizledi? diyecek. Bunu gören de, konuşarak gülümseyecek,' vb. Ve bu beyazlatma, beyaz dumandan gelen, yalnızca yüzeysel değildir, cevherin derinliğine kadar nüfuz eder, bu yüzden de sonsuza dek kalıcıdır.

Saba. Buraya kadar yeter: Şimdi sırayı bir başkasına bırakıyorum, fazlası olmasın diye.

Süleyman. Öyleyse siz, ey en ünlü Prens, sıradasınız, ve yarışta size teslim edilen meşaleyi alacaksınız.

Hiram. Meteorlar üzerine, özellikle sulu olanlar üzerine çeşitli sorular önerildi; Bu yüzden biz de daha gizemli görünecek başka bazılarına geçeceğiz:

Elli Altıncı Bilmece. İnsan işlerine başka türlü büyük yarar sağlayan rüzgâr, bu esere uygun değil midir?

— s. 44 —

Süleyman. O da burada eksik olamaz: Zira buhar ile yağmurun bulunduğu yerde — ki bunlardan biri yukarı, öbürü aşağı hareket eder — orada hava da vardır, onun hareketi ise yanlara doğrudur, ve buna rüzgâr (ventus) denir, belki de 'gelmek' (veniendo) ya da 'varış' (aduentus) sözünden. Dünyanın her bölgesinden gelir, ya da çevreleyen yeryüzü küresinin bütün kesimlerinden, gerçi topraktaki kanallardan ya da gözeneklerden değil, ama Yer'in çevresinde, havanın hareketinden ya da daha güçlü bir itmeden. Nitekim denizin sularının gelgiti nasıl belli bir karşılıklı hareketle akıp geri dönüyorsa, hava da kendi tarzında hareket etmeye itilir, çürümesin, ya da zehirli buharlarla — özellikle insan gibi hayvanlar için ölümcül olanlarla — kirlenmesin diye. Sular Ay'ın hareketiyle yönetilir, yani Ay onların ufkunda, kendi ışığının anlaşılmaz bir özelliğiyle, öğleye kadar doğarken akar ve kabarır, sonra ise, ortak ve doğal bir hareketle, aynı sayıda saat boyunca, daha yüksek bir yerden daha alçak bir yere geri çekilir — ki bu hareketle bütün sular Yer'in merkezine daha yakın yerlere yönelir. Bu yüzden aynı gelgit, Ay Karşı-ayaklılar (Antipodlar) arasındaki karşıt Ufku tuttuğunda yeniden tekrarlanır; Ama havanın hareketi, yani rüzgâr, Ay'dan gelmez, boşluktan kaçıştan ve bir yerdeki cisimlerin aşırı doluluğundan gelir; örneğin, Güneş'in batıya doğru yönelmesiyle, Okyanus'tan ya da başka özel sulardan sık sık buharlaşma olur, öyle ki batı tarafının havası buharlarla öylesine dolar ki, bunlar aynı anda o yerde kalamaz: tam tersine doğuda hava buhar bakımından seyrek ya da azdır, öyle ki doğu havası kendi içine daha fazla buhar ya da hava alabilir ve almak ister, boşluk oluşmasın diye — ki doğa bundan tiksinir; Bu yüzden batı havası burada, suyunkine benzer bir akışla hareket etmeye başlar, ve sonbahar ekinoksundan esen rüzgâr olur.

Aynı rüzgâr, belli bir hareket sürekliliğiyle, doğa buna karşı çıkmadıkça, doğu tarafına doğru hareket eder; ta ki başka bir rüzgâr başka bir yerden esmeye başlayana dek; ya da evrenin özel isteği sona erene dek. Bu yüzden, farklı yerlerde, o ya da bu yerin boşluğuna ya da doluluğuna göre, aynı anda farklı rüzgârlar esebilir: Ama aynı tek yerde farklı rüzgârlar uzun süre birlikte esemez. Zira her zaman, eğer çakışırlarsa, biri üstün gelir, ve havanın bütün hareketini kendine çeker. Ama eğer üç ayrı bölgeden, aynı yerde farklı bir rüzgâr gelseydi, bu çok sık...

— s. 45 —

...olurdu; Çünkü Yer'in gözeneklerinin, havanınki gibi bir sürekliliği yoktur, öyle ki bir parça öbürüne yol versin. Bu yüzden, Okyanus'tan gelen rüzgârın esişinden, Okyanus'un ötesinde oturulabilir bir toprak bulunduğunu sezinleyebileceklerini sananlar yanılırlar — sanki rüzgâr, Aiolos Adası'nda söylendiği gibi, Yer'in gözeneklerinden fışkırıyormuş gibi. Yer'in çevresinin her tarafından, dendiği gibi, rüzgârlar gelir, ister Okyanus'un adalarında olsunlar, ister olmasınlar. Zira rüzgâr, havanın daha dolu bir yerden o kadar dolu olmayan bir yere hareketidir. Doluluk ya başka yerden uzun süre aynı yere devam eden rüzgârlardan olur; ya da sudan yükselen, sudan doğan buharlardan. Bu yüzden Afrika'da ve Mısır'da, suların az olduğu yerlerde, özellikle denizden uzak iç bölgelerde, buharlaşmalar da azdır, hava durudur, bulutsuz ve yağmursuzdur. Ama yine de orada başka yerden, ya da deniz kıyısı bölgelerinden rüzgârlar eser. Büyük Okyanus'ta da rüzgârların sabit olduğu söylenir, çünkü o son derece geniş Okyanus'tan her yerde eşit buharlaşma olur, bu yüzden de belirli yerlerde eşit doluluk ya da hava bolluğu, başka, kuru ve kavurucu yerlerde ise eşit boşluk olur. Bu yüzden orada rüzgârlar da bir yerden öbürüne eşit biçimde hareket eder; oysa dünyanın diğer bölgelerinde durum böyle değildir, orada karaların, denizlerin, ırmakların ve başka şeylerin büyük çeşitliliği ve değişkenliği vardır, bu yüzden de eşit olmayan buharlaşma, eşit olmayan rüzgârlar doğurur. Bu yüzden, Astrologların, rüzgârları sanki Gezegenlerin konumundan ve göğün hayali çemberlerinden geliyormuş gibi belirli bir yerde ve zamanda önceden bildirmeye çalışan cüretine ve boşluğuna hayret edilebilir; bu son derece yanlıştır; Ve eğer bundan bir şey önceden bilselerdi bile, hangi mevsimde şu ya da bu fırtınaların ya da değişimlerin olageldiğini bilen, ve buna göre rüzgârları önceden kestiren köylülerden daha doğru bilemezlerdi.

Hiram. Bunların büyük dünyanın rüzgârlarının gerçek ve özgün nedenleri olduğunu kolayca kabul ediyorum; Ama felsefi dünyanın rüzgârları üzerine bir şeyler duymak istiyorum.

Süleyman. Büyük dünyada rüzgâr, gemileri bir yerden öbürüne taşır, büyük değirmenleri döndürür, hatta yelkenli arabaları bile (Çin'de olduğu gibi) karalar üzerinden çeker, ve benzeri şeyleri yapar, insanlara son derece yararlı hizmetler sağlar, ki bunlar herkesçe bilinir; ama felsefi eserde, cenini, yani embriyoyu...

— s. 46 —

...kendi karnında taşır: Bu yüzden rüzgâr, felsefi çocuğun anası gibi görünür; yoksa onu karnında taşımaz, başka bir ana tarafından doğurulmuş olsaydı, başka bir ananın elleriyle ışığa çıkarılırdı. Ama rüzgârdan başka bir şey olmadığından, yani hareket eden havadan, bu yüzden havadan doğduğu bilgece ileri sürülür: ki bunun doğru olduğundan kuşkumuz yoktur. Zira bizi kuşatan bu hava, önceden ve daha sonra sözü edilecek meteorlar dışında bize yerli bir köken vermese de, yine de havadan, havanın Filozofların ceninini doğurduğu, aynı havanın tanıklıklarından bellidir. Zira göksel bir varlığın doğasına en yakından yaklaşması gerekir, ince, seyrek, nüfuz edici olması, ve yoğun, kalın yersel cisimleri biçimlendirmesi gerekir: Bu yüzden böyle bir kökenin ona da uyması uygundur: Hava, insanlara, hayvanlara, ve bütün bitkilere büyümeleri ve yaşamları için gereklidir, o olmadan her biri yok olurdu. Hangi ateş havadan yoksun kalırsa, söner. Hava, bütün evrenin besinidir, o olmasaydı açlık olurdu, tıpkı doğanın şeyleri birbirine çarpıp yok olmasaydı sıkça olacağı gibi. Felsefi cenine uzuvları, hayatı ve hareketi veren hava vardır. Burada havadan başka bir şey yoktur, ki bu da hareketli, kaçkın bir cevherden başka bir şey değildir — Vulkan'ın bir işaretiyle, artık yeri bulunamasın diye; ve kadının aybaşı kanına çok benzetilir, ki bu, bayağı sayılsa da, bedenden atılsa da, yine de en soylu hayvan olan insanın maddesinin başlıca nedenidir.

Hiram. Rüzgâr ve Hava üzerine yeter: Ama soruyorum, kırağı, dolu, kar ve buz felsefi eserde bulunur mu?

Süleyman. Bu dördü soğuğun şiddetinden doğar, doğmaları için ısıya ihtiyaç duymazlar; Ama Filozofların eseri ısıyla tamamlanır, soğukla değil: Bu yüzden farklı nedenlerin etkileri de farklıdır, özde uyuşmazlar. Ama benzetme yoluyla, bu dördünün de bu esere ait olduğundan kimse kuşku duymayacaktır. Kırağı, gündüz yükselen buhar soğukla yoğunlaşıp donduğunda olur: Bu yüzden donmuş çiydir. Dolu, yağmura çözülmüş bir bulut, Yer'e ulaşmadan önce, soğuk havada düşerken yoğunlaştığında olur. Kar ise...

— s. 47 —

...yağmur, düşerken soğukla donduğunda olur. Buz ise soğukla donmuş sudur. Kar üzerine şair Aureolus şöyle bir dize söyler — altının karını cam aracılığıyla kazıdığında ne olacağı üzerine.

Basilius da İkinci Kitap'ta, 'anahtar' bölümünde şunu belirtir: Kartal'ın yuvasını Alp dağlarına kurması yararlı değildir, çünkü yavrular dağ doruklarındaki karın soğuğundan ölür; ve hemen ardından anlatır ki, Pluton bir rüzgâr üfler, soğuk ejderhadan ateşli, uçucu bir ruh çeker, bu da kendi büyük ısısıyla Kartal'ın tüylerini yakar, ter döktürücü bir banyoyu harekete geçirir; bununla en yüksek dağlardaki kar erir, suya dönüşür, bu madenden güzel bir banyo hazırlanır, ki bu da Krala talih ve sağlık bahşeder. Filozoflar da buz üzerine sık sık böyle konuşurlar. Sayısız örnekten biri yeter: Rosarius der ki: 'Eğer buz,' der, 'yalın suya konursa, ısıyla onun içinde çözülür, ilk sulu cevherine geri döner, ve böylece su, buzda saklı olan gizli bir erdemden renk alır. Ama eğer buz ısıyla suya çözülmezse, suyla birleşmez, suda öylece durur, ne de o su, kendi kendine, daha önce türünün bir parçasında pıhtılaşmış olan erdemle renklenir: aynı şekilde, eğer cismi Merkür'le Merkür'e çözmezsen, ondan gizli bir erdem elde edemezsin — yani doğanın madenlerdeki işleyişiyle sindirilmiş ve pişirilmiş kükürdü.'

Hiram. Bu dördü soğuğun etkileriyse, soğuğun gerçek nedeni nedir?

Süleyman. İlk neden, Güneş'in uzaklığıdır, yani ışınlarının eğikliğidir; Zira Güneş ışınları, Yer yüzeyine yansıdığında geniş açılar oluşturursa, soğuk hüküm sürer, ve açılar ne kadar genişse soğuk o kadar büyük olur; ışınlar ne kadar dikeye yakınsa, ısı o kadar güçlü olur, tıpkı ekli şemada görüldüğü gibi.

(Şema: Yer'i simgeleyen büyük çember üzerinde, Güneş'i simgeleyen küçük çemberlerin bir yay boyunca sıralanışı, her birinden Yer'e a, b, c, d, e, f harfleriyle işaretlenmiş ışınlar iniyor — ışınların Yer yüzeyiyle yaptığı açının dikeyden eğikliğe doğru değişimini gösteriyor.)

— s. 48 —

Bu yüzden Güneş, aynı anda bir yerde tam tepede olur, ve orada öğlende en büyük ısıyı verir, başka bir yerde tepe noktasından biraz uzaklaşmış olur, üçüncü bir yerde daha çok, dördüncüde daha da çok, beşincide ise en çok. Güneş'in tepe noktasından uzaklığındaki bu değişime göre, ışınların yansıma açıları da değişir, kâh daha dar, kâh daha geniş, kâh daha açık olur. Tam anlamıyla geniş açılar, çemberin çeyreği içinde olanlardır; bu yüzden buradakilere, geniş açıya en çok yaklaşanlara da 'geniş' diyoruz. Şunu belirleriz öyleyse: soğuk, havayı, suyu ve toprağı, Güneş'in yokluğunda kaplar; Güneş ne kadar uzaksa, ısısı ne kadar etkisizse, bütün bu unsurlar soğukla o kadar uyuşur ve katılaşır; tıpkı kuzey bölgelerinde, ya da Kutup Dairesi'ne bağlı yerlerde görüldüğü gibi — kışın buzla en katı halde, İzlanda'da, Norveç'in ve Laponya'nın en uç kısımlarında, ya da Grönland'da kış gündönümü civarında Güneş hiç doğmaz; ama bazı yerlerde, Novaya Zemlya'da olduğu gibi, birkaç ay boyunca gizlenir: bu yüzden orada karanlık ve en yoğun soğuklar hüküm sürer: bu yerlerden güney Güneşi'ne doğru, Yer'in iklim kuşakları ne kadar yakınsa, en uzun gecenin karanlığı o kadar kısa olur, soğuk da o kadar az hissedilir, ta ki Ekvator'a, yani dünyanın Kuşağı'na dek, orada ısı eşit biçimde hüküm sürer, ve iki yaz, iki kış (yine de bizim yazlarımızdan daha sıcak) yaşanır.

İkinci neden, daha yoğun ya da daha ılımlı soğuğun nedeni, soğuk, sıcak ya da ılıman bölgelerden esen rüzgârdır, ki bu havayı daha sıcak ya da daha soğuk yapar. Ama bu, kışın eşitsizliğinin nedenidir. Birinci, yani önce söylenen neden ise, eşitliğin nedenidir, çünkü Güneş'in herhangi bir sabit yerden o güney uzaklığında her zaman yalnızca o kadar soğuk olur, ne fazla ne az; bu da rüzgârlarla artar ya da azalır.

Üçüncü neden, ölçülü ya da ölçüsüz soğuğun nedeni, kendi doğası soğuk olan bir Gezegenin — Satürn gibi — etkisini güçlendirmesi, ya da bunu azalttığına inanılan Mars'ın etkisi olabilir: Ay'ın gece ışınları, çok soğuk olduğunda, yolcu ya da uyuyan bir insana açıkça zarar verir: Ve bu neden, kış soğuğunun eşitsizliğini oluşturur: Ama Gezegenlerin birbirine göre dedikleri 'görünüş' (aspectus) burada hiçbir şey yapamaz, belki yalnızca Güneş'e göre karşıtlık (opposition) dışında, ve tutulma dairesinden Kuzey'e doğru en büyük sapma, burada Küçük Ayı'ya doğruysa, ya da Güney'e doğruysa, orada yoğun soğuk hüküm sürer.

— s. 49 —

Hiram. Kutbun aynı yükseltisinde, yani ekvatordan aynı uzaklıkta bulunan, Güneş'in doğuşuna ve batışına göre Doğu ile Batı'daki yerlerin soğukluk eşitsizliğinin nedeni nedir — ki bu eşitsizlik oldukça büyüktür — batı taraflar daha sıcak, doğu taraflar daha soğuk olduğuna göre?

Süleyman. Kimileri bu eşitsizliği, Güneş'in ufkun üzerinde kalma süresine bağlarlar, tıpkı bu nedenle, Güneş batışına doğru alçalırken öğleden sonraki saatlerin, yazın, Güneş doğuşundan öğleye yükselirken sabah saatlerinden çok daha sıcak olması gibi — gerçi öğleye göre eşit sapmaya sahip olsalar da, ve Güneş bu saatlerde ışınlarının eşit yansıma açılarını yapsa da. Ama bu neden yeterli değildir: Çünkü Güneş'in dokuzuncu sabah saatinin ısısı, üçüncü öğleden sonra saatinden farklıdır, belirli bir yerin, dokuzuncu saatte Güneş'i ve ısısını en az dört saatlik bir gecikmeyle almış olması yüzünden; oysa üçüncü öğleden sonra saatinde, on saatlik bir gecikmeyle. Yeryüzü küresinde ise böyle bir gecikme söz konusu olamaz: Bu arada biz, yüksek ve soğuk dağlarla, ya da kendiliğinden işlenmemiş bölgelerle kaplı olan ara Yer aralığının — Rusya, Moskova, ve Büyük Han'ın hükmettiği Hindistan'a kadar bütün Tataristan gibi yerlerin — bunun nedeni olduğunu, oradan daha soğuk rüzgârların estiğini, bunların da havayı aynı şekilde soğuttuğunu tahmin ediyoruz; bu ise Batı'ya doğru aynı kutup yükseltisinde olamaz: Çünkü orada hemen o uçsuz bucaksız Okyanus başlar, ki onun suları hiçbir zaman buzla katılaşmaz; sürekli hareketle, gelgitle dengelenir. Bu yüzden Okyanus'ta bulunan adalar kışın daha az katı, yazın daha az sıcak olur; çünkü buharımsı nem her iki nitelikten de sudan pay alır: ama Doğu'ya doğru bulunan yerler kışın daha soğuk, yazın daha az sıcak olur.

Hiram. Canavarca ve alışılmadık yağmur üzerine ne denmelidir — taş, buğday, kan, balık, kurbağa ve bunlara benzer şeyler yağması üzerine?

— s. 50 —

Süleyman. Bunlar doğal şeyler arasından çok, alametler ya da mucizeler arasında sayılmalıdır: çünkü doğa havada böyle şeyleri ne saklar, ne de besler. Bu yüzden burada susmak, sakin kalmak en iyisidir. Şu uygundur öyleyse: böylesine seyrek şeyler, ya ilahi bir güçle olur — ki bunu Musa, Mısır Kralı Firavun'un önünde kullanmıştır — ya da şeytani bir güçle, ki bunu Mısır'ın büyücüleri ve falcıları kullanırdı. Bunları doğal olarak, tahılları ya da benzeri şeyleri havaya kapıp sonra yağmur gibi düşüren kasırgaların gücüyle açıklamaya çalışanlar yanılırlar. Aynı şekilde, kurbağa tohumunun sularla birlikte Güneş ışınlarıyla bulutlara çekildiğini, balıklarınki gibi, ve bulutlarda buradan kurbağa ile balık doğduğunu ileri sürenler de bir şey söylüyor gibi görünseler de, akla tam olarak doyurucu bir şey söylemezler. Ben öyleyse, hafif varsayımlar üzerine bina etmektense, burada bilmediğimi kabul etmeyi yeğlerim. Buzağıya gelince, bulutlardan bazen bütün halde düştüğü okunur, ama ne kadar doğru bilmiyorum. Ve Anaksagoras, dün sözü edilen büyük ağırlıktaki taşı önceden bildirmişti. Başka bir konu da, Avicenna'nın taşların donması üzerine risalesinin birinci bölümünde anlattığıdır: taşların gerçekten ateşten, o söndüğünde oluştuğu; çünkü sık sık yersel ve taşımsı cisimlerin yıldırım çakmalarıyla düştüğü olur; çünkü ateş (Avicenna'nın sözleridir bunlar) sönmesiyle soğuk ve kuru olur: Ve İran'da da ateşli bir çakmayla ve benzer şeylerle taşlar düşer, erimezler, zorlayıcı nemle dumana dönüştürülürler, ta ki geriye kül kalana dek. Lurgeam'da da yüz mark ağırlığında bir demir parçası düşmüştü, ki sertliği yüzünden neredeyse kırılmazdı; yine de gönderildiğinde, Kral ondan bir kısmıyla bir kılıç yapılmasını buyurdu: Ama kırılmaz ve işlenemezdi. Araplar ise, en iyi kılıçların, Germenlerinkilerin, demirden yapıldığını söyler. O kütle düştüğünde ise, atılmış gibi yeryüzünden geri sıçradı; çünkü birbirine yapışık küçük parçalardan oluşmuştu, büyük bir darı tanesi büyüklüğünde. İşte Avicenna böyle anlatır.

— s. 51 —

Hiram. Yıldırım taşının, gök gürültüsünün, yıldırımın ve şimşeğin nedeni nedir?

Süleyman. Bu konu üzerine daha önce de konuşmuştum; ama burada açıklık için birkaç şey ekleyeceğim. Yıldırım taşı bulutlardan düşer, çünkü buharlardan doğar ve ateşle aşağı fırlatılır — son derece sıkı bir maddedir, buharlarla yükseldiğinde ve bulutlarda dağınık halde bulunduğunda, bu, insan böbreklerinde çakılların kaynayıp taş haline gelmesinden başka türlü olmaz. Şu farkla ki: biri anlık oluşur, öbürü şiddetli ateşle sıkıştırılır; bu ise şöyledir: halk arasında buna Bulutların Arınması denir, tıpkı gök gürültüsünün de gerçekten öyle olması gibi, taş da bundan atılan bir kalıntı ya da tortudur. Zira doğa, her yerde — insanda, hayvanda, bitkilerde ya da başka cisimlerde — fazla ıslaklıklarla yüklendiğinde, onları arındırmaya ve boşaltmaya çalışır: tıpkı insanda kusmayla, safra akıntısıyla, terle, idrarla; köpeklerde kusmayla, başka hayvanlarda kendi tarzlarınca, ağaçlarda ise dış maddenin (sakızın) dışarı çıkmasıyla görüldüğü gibi. Aynı şekilde bulutlarda da, sanki bir kriz anıyla, bulutların kalın ve tortulu türdeş olmayan maddesini ayırır, büyük bir gürültü ve çarpışmayla toplar, bulutların içinde nereye sürerse, tek bir noktaya sıkıştırır; sonra bu düşen maddeyi ağır şeylerin merkezine doğru fırlatmak, yollamak, ve elinden geldiğince böylesine büyük bir güçle sıkıştırmak daha kolay olur; bu yüzden bir taş oluşur; doğa, uygulayıcı olarak, onu ateşle en büyük hızla dosdoğru yeryüzüne yöneltir. Bu yüzden ateşten ya da parlayan taştan gelen şimşek, gök gürültüsü duyulmadan, yani işitilmeden önce gözle görülür — aynı anda değil, gerçi çakma aynı anda olsa da, ama bir süre sonra; çünkü görme bir anda olur, işitme ise zaman alır, yani bir çizgi boyunca yayılarak ve daha uzun ses dalgası çevrimleriyle sınırlanarak gerçekleşir. Daha uzun bir sürede ise, gerçek yıldırım da, o çakmadan çekilen son derece ince bir ateştir, bu titreşimin itmesiyle yeryüzüne taşınır. Tıpkı bir savaş topundan büyük bir ağırlığın, taş bir gülleninin, ve buna benzer başka şeylerin atılması gibi...

— s. 52 —

...yalnızca dokunduğu şeyi yere sermekle kalmaz; yakınındaki havayı da, dokunduğu ya da sıyırdığı ölçüde, zarara uğratır — güllenin bu en hızlı hareketi yüzünden, ki bu onu yanlara doğru sapmaya zorlar; bulutlardan gelen taş için de aynı şeyin geçerli olduğuna inanılır: Ve böylece bir top güllesinin çarpmasından gelen yara, her zaman salt ateşten gelenden daha zehirli olur, bu yüzden gövde kirlenir, tıpkı yıldırımın kendine özgü zehirinin, fiziksel çarpmasının ötesinde, hayvanlar için ölümcül olması gibi. Bundan madenler çöker, ama sert, dirençli madde çökmez; bu yüzden bazı damarların dayanması uygundur. Bunu bazen dokunulmamış fıçılardaki şarapların [bozulması] da doğrular; Bu yüzden benzer biçimde...

...Felsefe Taşı da, kusursuzlaştığında, bir anda bütün madenlere nüfuz eder, onları önceki hallerinden başka bir biçime değiştirir ve dönüştürür: Bu yüzden Lullius ve başka Filozoflarca, madenlerdeki yıldırıma benzetilir, çünkü ateş sınamasında parıldadıklarında, bir çakma ya da ışıltı yayarlar, ki bu da kusursuzluğun kuşkusuz işaretleridir.

Hiram. Eskilerin Şairleri bunlar üzerine ne düşünürlerdi?

Süleyman. Öfkeli Jüpiter'in yıldırımlarını ve silahlarını fırlattığını, ki bunları Vulkan, Tanrıların demircisi olarak, kanca biçiminde dövdüğünü [düşünürlerdi]: Bu yüzden Ovidius da, eğer Jüpiter, insanlar günah işledikçe yıldırımlarını fırlatsaydı, çok geçmeden silahsız kalacağını anlatır. Ama bunlar kurmaca ve boş şeylerdir, bunu kimse anlamazlık edemez. Vulkan, yani ateş, gerçekten bulutlarda etkindir, dendiği gibi, ama bir kişi olarak değil. TANRI da, yani Yehova, bunları insanları günahları yüzünden tehdit etmek ya da cezalandırmak için kullanır, gerçi doğal işler de hayranlık vericidir. Zira O'nun kendisi, doğal işler aracılığıyla, hem cezalandırma hem de lütuf için — yani insanları cezalandırmak ve armağanlarla ödüllendirmek için — bunu hiç eksiksiz yapar: Yangınlar, seller, kıtlık, veba, tahıl fiyatlarının yükselişi, dolu, yağmur, ölçüsüz kuraklık ya da sıcaklıkla ekinlerin yok olması ve benzeri şeylerde görüldüğü gibi; ve kötülük edenlerin niyet ettiğinden, her şeyin insanın bakımına ve yaşamına en iyi biçimde dönüşmesinde de. Ama TANRI'nın, insanlar günah işledikçe, cezaların araçları ya da hizmetkârları aracılığıyla yıldırımlar gönderip cezalandırdığını söylemek büyük bir saygısızlıktır. Zira O'nun eli, bu her şeye gücü yeten kudreti, bunu elinin altında hazır tutar, Vulkan'ın hiçbir yardımı olmadan, eğer dilerse.

— s. 53 —

Hiram. Sorularımda ölçüsüz davrandım, size şimdiye dek öyle görünmüş olmalıyım, ey en insancıl Kral: bu yüzden burada duruyorum, ve size de, benimle birlikte özgürce istediğinizi sormanız için, eşit ya da daha büyük bir özgürlük bırakıyorum.

Süleyman. Sizin tarafınızdan bana yüklenenden daha büyük bir yükü, ilahi yardım olmadan taşıyamazdım; ama şimdi, ey Kraliçe, bilmecelerim önce size, aynı türden bir konu üzerine yöneltilecek.

Altmış Dördüncü Bilmece. Pınarlar buharlardan, dağların çiyinden ve yağmurundan meydana geldiğine göre, felsefi eserde bir pınar var mıdır?

Saba. Vardır; ama yalnız değildir; çünkü ya Diana orada Perileriyle yıkanır; ya da Narkissos, o son derece güzel çocuk, kendi yüzünü orada görüp erir ve tükenir; ya da o Kral, ona baktığında, ihtiyarlar. Şaşılacak şeydir ki bu pınarın bir bakirenin şarkı söylemesiyle bulunduğu söylenir (nasıl olagelmişse), bu yüzden bakireler tarafından sevilir, yaşlılara da gençlik verir.

Süleyman. Pınarın, içinde yıkananla ilişkisi ya da farkı nedir?

Saba. O Kral, Apollon'dur, yani Güneş; Diana ise Ay'dır, onun kızkardeşi; pınar ise gerçekten Latona sayılır, onların anası. Zira Latona, Jüpiter tarafından gebe bırakıldığında, ölümlü olarak sonsuz bir dinlenme istediğinde, Jüpiter, verdiği sözün her yönden reddedilmiş görünmesin diye, o ikiz ceninini, Apollon'u ve Diana'yı doğurduktan sonra, Latona'yı sürekli akan bir pınara dönüştürdü; bu pınar, toprağın altında gizliyken, bir bakire tarafından uyandırıldığında, insanların görüşüne ve kullanımına çıktı. Oğulları öyleyse anaları olan pınarda sevinir, orada yıkanmaktan ve içmekten haz duyarlar; bu onlar için aynı zamanda bir besin kaynağıdır, başka bir beslenmeye ihtiyaç duymazlar: çünkü benzer şeyler...

— s. 54 —

...birbirini kolayca çeker, kendi aralarında da, yani beslenirken aktarılan besin bakımından. Bu pınara başkaları 'bakire sütü' der; süt, çünkü sütün yerini tutar; bakire, çünkü bakireler tarafından sağlanır, ya da dendiği gibi, aranarak onlarca bulunur.

Süleyman. Pınar denizin sanki anası olduğuna göre, bu eserde bir deniz var mıdır?

Saba. Bir deniz vardır, ama balıksız değildir: Bunda bir balık üstün gelir, Alabalık (Truta) denir, derisinde yıldızlar gibi altın lekeleri vardır, altını da arar, altın taşıyan akarsularda bulunur. Bu balık olmadan bütün deniz hiçbir işe yaramaz. Bu yüzden önce denizi aramalı, sonra sözü edilen balığı maden taşıyan dağların akarsularından almalı, kendi denizine atmalı; çünkü bu türden tek bir balıktan bin ve daha fazlası doğar, bütün deniz balıkla dolar. Macaristan'ın Tisza ırmağı için şöyle anlatılır, öylesine balık doludur ki neredeyse üçte biri balıktır: Ama bu deniz balıkla dolmayacak, çünkü sağlamlıktan ve dirençten yoksundur, bu yüzden küçültülecektir, ve bu abartısız, ama alegorisiz de değil: Zira deniz gerçekten dişidir, balık ise erkektir; ve dişi erkeğe dönüştürülecektir; böylece deniz de balığa.

Süleyman. Ama daha yükseğe, üstümüzde görünen şeylere doğru kendimizi kaldıralım: Gökkuşağı felsefi eserde yok mudur?

Saba. Filozoflar buna tanıklık ederler, yani onun bulunduğuna, ki buna inanmak gerekir. Gökkuşağına, bütün renklerin görünüşü derler; zira Riplaeus, Kapıların Özeti'nde şöyle der: 'Daha güzel renkler hiç görülmez, ki bunların renkleri yalancı ve limon sarısıdır, kusurlu ve kızılımsı, tavus kuşunun tüylerininki gibi, gökkuşağının zarif rengi, ve ayrıca geçip giden, panterin alacalı rengi, yeşil Aslan'ınki,' vb. Ve Rosarius: 'Aynı şekilde, bütün renklerin göründüğü söylendiğinde, gerçekten, mayalanmadan önce, kalsinasyonlarda, çözünmelerde ve sabitlenmelerde bütün renkler görünür.' Gökkuşağının renkleri ise, Güneş'ten gelen görülebilir nesnelerdir...

— s. 55 —

...nereden gelirse gelsin, çözülmüş bir bulutta yakalanır, ister damlayan yağmurdan, ister başka çiylenmiş, sıkılmış sudan olsun. Bazen şöyle olur: yeraltı boru kanalları Güneş'in yerini tutar, sudan bir çeşme gibi fışkırır, bu olduğunda gökkuşağı görünür — büyük ve belirli olandan değil, uzak ve ırak olandan: bu yüzden yine de, düşen yağmurdan görülen o büyük gökkuşağı ile bağlantılıdır, yani yağmur düşerken ve Güneş parlarken, aynı ya da yakın ufukta, ya da ondan çok uzak olmadan.

Süleyman. Ama Güneş'in hiç rengi olmadığı söylendiğine göre, gökkuşağının renkleri nereden gelir?

Saba. Güneş, büyüyen şeylerdeki bütün renklerin yaratıcısıdır, bu yüzden onun gücünde, fiilen olmasa da, görülen renklerden siyah dışında hepsi Güneş'te vardır. Siyahtan beyaza, ara renkler aracılığıyla gidilir: Beyazın üstünde, siyahın altında hiçbir renkli şey bulunmaz, ne fazla ne az. Güneş'in cevheri ya da cismi bize kâh beyaz, kâh alev rengi görünür, görüldüğü saydamlığın çeşitliliğine göre. Zira doğuşta ya da batışta, araya giren buharlar yüzünden kızıl görünür, öbür türlü öğlende beyaz ve parlak görünür. Buharlar gerçekten nedendir; yoğun olduklarında kızıl, seyrek olduklarında beyaz görünmesine yol açarlar.

Altmış Dokuzuncu Bilmece. Süleyman: Ama gökkuşağının o renkleri, tam olarak çözülmüş bulutta değil, Güneş ile bulutun karşıtlığından görünür, öyle ki Güneş bulut aracılığıyla...

— s. 56 —

...kendi ışınlarını karşı noktaya, sanki bir merkezmiş gibi, gönderir, ki gökkuşağı yayı bunun üzerinde şöyle çizilir: a, Güneş'tir; b, çözülmüş buluttur; c, gökkuşağının ve ışınların merkezidir; d, Gökkuşağı'dır (Iris); e ise Yer'dir, yani insanın bakış noktasıdır.

(Şekil No. 1 ve No. 2: Güneş, çözülmüş bulut ve gözlemcinin gözü arasındaki geometrik ilişkiyi harflerle gösteren iki çizim — ışınların bulutta kırılıp gözlemciye ulaşarak gökkuşağı yayını nasıl oluşturduğunu tasvir ediyor.)

Saba. Öyledir: Zira ışınların merkezinin yansıması aracılığıyla, gökkuşağı şu oranda dokunur: çözülmüş bulutun genişliği ne kadarsa, gökkuşağının güneş ışınlarının merkezinden uzaklığı da o kadardır — bunu şimdi ekli şemayla göze göstereceğiz: Burada a, Yer'in en yüksek yüzeyidir, yani insan gözüdür; b.c., gökkuşağının yayıdır; d, çözülmüş buluttur; e.f., çözülmüş buluta iletilen Güneş ışınlarıdır...

— s. 57 —

...gönderilir, g ise Güneş'in kendisidir: Bu görüşün doğruluğu, daha önce sözü edilen o küçük gökkuşağından da bellidir, ki orada düşen yağmurun büyüklüğüyle orantılı olarak o gökkuşağı da görünür gibi olur.

Yetmişinci Bilmece. Süleyman: Halkın hayal ettiği gibi, gökkuşağı yayının Doğu'da bittiği yerde altın mı bulunur?

Saba. Bunlar uydurma ve masalsı şeylerdir, saf halkı aldatmak için düzülmüştür, kökenleri de şuradan gelir: Filozoflar altın işlerinde Gökkuşağı'ndan sık sık söz etmişlerdir, ve kaba kişiler bunu harfi harfine yorumlayarak kendilerini de başkalarını da aldatırlar.

Yetmiş Birinci Bilmece. Süleyman: Gökkuşağı, eskilerin Şairlerince neden Juno'nun habercisi diye adlandırılır?

Saba. Juno, bazılarına göre havadır, daha bilgili olanlara göre ise felsefi Ay'dır; nitekim Jüpiter ile Juno kızkardeş ve eştir, tıpkı Osiris ile İsis gibi, ve o zaman Gökkuşağı, Ay'ın ya da Juno'nun gerçek habercisidir; çünkü çeşitli renkler göründükten sonra, kalıcı olacak beyaz renk gelecektir: Bu yüzden Putperestler arasında sık sık şu duyulur: 'Juno Lucina, yardım et'; çünkü Ay, yani Diana, Apollon'dan önce doğduğunda, aynı doğumda, o doğduğu anda kendisi de ışığa yeni çıkmışken, ona ebelik görevini yerine getirmiştir. Zira felsefi eserde beyazlık, çeşitli renklerden sonra, yani Gökkuşağı habercisi önden gelerek görünürse, bu, yakında gelecek kızıllığın nedenini sağlayacaktır.

Yetmiş Üçüncü Bilmece. Süleyman: Neden bazen iki ya da üç gökkuşağı, hatta o kadar çok Güneş ya da Ay görünür?

Saba. Bu, havanın payına düşen bir şeydir; hava, Gökkuşağı'nı, Güneş'i, ya da Ay'ı bir görüntünün yansımasıyla alır, çünkü kendisi de çiylidir, ya da buharlardan azade değildir: Bu yüzden, iletilen görüntüyü nasıl aldıysa, öyle başka bir yere de aynı biçimde iletir; ama renkler ters sırayla yer değiştirmiş olarak.

— s. 58 —

Yetmiş Üçüncü Bilmece. Süleyman: Hale nedir?

Saba. Bir saydamlık etkisidir, ki bunun aracılığıyla Ay görülür, buharlardan kaynaklanan bir değişimdir. Bu yüzden geleneksel olarak, kış mevsiminde rüzgârları ya da soğuğu önceden haber verdiği söylenir. Ay'a yakın gerçekte pek bulunmaz, tıpkı Güneş'e yakın şafağın bulunmadığı gibi; ama buharla dolu ara havada bulunur, öyle ki nedenleri bakımından şafak ile hale birbirinden çok farklı değildir, gerçi konu bakımından uyuşmasalar da. Buharlar ve görüşün yanılsaması her ikisinde de nedendir; ama Hale, Ay ufkun çok üzerindeyken de olur, oysa şafak, Güneş ufkun henüz biraz altındayken olur; çünkü Güneş, yükseldiğinde, ışınlarıyla buharları çeker, ya da bulutlara toplar, ya da yağmurlara dağıtır, bu yüzden o zaman şafak görünmez, gerçi bazen kızılımsı bir parıltı görülebilir. Ay'ın bu etkinliği yoktur, çünkü ışığını Güneş'ten ödünç alır, hem kendi duyulur ısısından hem de kendi ışığından yoksundur.

Yetmiş Dördüncü Bilmece. Süleyman: Yıldızların düşmesi, ya da yıldız gibi parıldayan maddenin düşmesi üzerine ne düşünürsünüz?

Saba. Bu cevherin yapışkan, parlak ve zamklı olduğu, billur ya da göz bebeğinin nemi gibi Güneş ışınlarını kendi içine aldığı, akla uygundur. Deneyimin kendisinden de şu kesinleşmiştir: böylesi bir madde bazen tarlalarda bulunur, halkın yıldızlardan düştüğünü ileri sürdüğü; jöle ya da özsu gibidir, ya da kurbağa yumurtası gibi. Nasıl olursa olsun, şu kesindir ki yıldızların kendileri düşmez, ki bunlardan yalnızca biri, büyüklüğüyle, aşmasa bile, bütün yeryüzü küresine eşit olurdu: Yıldızların yüksek yerlerden daha alçak yerlere göç ettiği de belli değildir. Bu yüzden, gerçi o hareket belirli bir yıldızdan başlasa da, çoğunlukla ufukta sona erse de, bellidir ki düşen madde, daha saf bir cisimden ayrılmış bir dışkısal kalıntıdır. Biz, kimi Filozofların dediği gibi, yıldızlarda yeni halkların ya da insan topluluklarının bulunduğunu söylemeyeceğiz; ne de onların ezelden beri var olduğunu; ne de beşinci ya da altıncı bir özden olduklarını; ama TANRI'dan, sulu bir maddeden, berrak, saf, yapışkan, ki bu Güneş ışınlarını bir ayna gibi kendi içine alır...

— s. 59 —

...belirli bir zamanda yaratılmış, Gök'ün süsleri olduğunu ileri süreriz. Bu yüzden, böyle bir cisimden böyle bir tortunun düşmesinde şaşılacak bir şey yoktur. Kimileri, birçok yıldızın kaybolduğunu, başka yerlerde yenilerinin göründüğünü, sabit ya da hareketsiz olmadıklarını, hatta kendi aralarındaki konumlarını bile değiştirdiklerini kaydetmişlerdir — bunu, Hipparkhos'un çizgisel düzende dizdiği ya da kaydettiği yıldızları şimdikilerle karşılaştıran biri de doğrular.

Yetmiş Beşinci Bilmece. Süleyman: Öyleyse yeni yıldızların doğduğunu mu düşünüyorsunuz?

Saba. Olabilir ki yeni değildirler, çünkü TANRI, ilk Yaratılış'tan sonra hiçbir yeni şey yaratmadığı söylenir; ama bize, yeryüzünde yerleşmiş olanlara, en azından yeni görünürler, çünkü aşırı uzaklıkları yüzünden daha önce görülmemişlerdir. Zira gökte, insan gözünün ayırt edebileceğinden daha fazla yıldız olduğu kuşkusuzdur: Bu yüzden optik dürbünü ilk kullananlar, çok daha fazlasını gözlemlemişler, bu yüzden de sanki yeni yıldızlarmış gibi görmüşlerdir. Çünkü yeni denen her şey, ilk kez o zaman var olmuş değildir; ama bize öyle göründüğü için öyle denir, çünkü daha önce görmemişizdir: Bu yüzden, yeni doğmuş sayılan yıldızlar, önceden gizli olan yüksekliğin ölçüsüz hazinesinden, görüş alanımıza girmiş olabilirler.

Yetmiş Altıncı Bilmece. Süleyman: Gök yarılmalarının (Chasmata) nedeni nedir?

Saba. Bunlar gece meteorlarıdır, havanın çeşitli renkler, hareketler ve değişimlerle görünüşleridir, şiddet ya da gürültü olmaksızın onun arınmasıdır. Zira üst havanın bir kısmı arınmışken, öbür kısmı bulutluysa, bu hareketten çeşitli şekiller görünür, özellikle hava kendiliğinden Güneş'in ışığını almadığından, ancak saf ya da berraksa alır, ve arkasında başka mat bir cisim varsa.

Yetmiş Yedinci Bilmece. Süleyman: Kuyrukluyıldızlar nedir?

— s. 60 —

Saba. Biçim, hareket ya da süre bakımından yıldız değildirler; gerçi Güneş'in ışığının onlarda alındığı doğru olsa da, bu yüzden onların tutuşmuş ve alevli buharlar olduğunu düşünenler, dağılana dek yanılırlar: Güneş'in ışığı Gezegenlere, sabit yıldızlara ve Kuyrukluyıldızlara ortaktır: bu yüzden bellidir ki Kuyrukluyıldızların maddesi de yıldızlarınki gibi güneş ışığını eşit ölçüde alır, ama yıldızlarınkinden daha yapışkan, ya da daha yoğundur. Havanın üst bölgesinde oluştuklarında, buharlardan da meydana geldiklerine inanılır — bunlar, yeryüzü içinde ne kadar sık karışmışlarsa, o kadar indirgenip yukarı kaldırılır, ve berrak bir yapışkanlık kazandıklarında, öyle bir yüksekliğe ulaşana dek aydınlanmazlar ki, Güneş battığında bile, ufkun altında, güneş ışınlarıyla vurulup sıyrılabilsinler.

Yetmiş Sekizinci Bilmece. Süleyman: Kuyrukluyıldızlar Ay'ın bölgesinin üstüne de yükselir mi, yoksa eskilerin düşündüğü gibi, her zaman ay-altı havada mı kalırlar?

Saba. Çoğu zaman ay-altı havada görünürler, ama Ay'ın üstünde, Güneş'in yüksekliğine yakın, bazen de Mars'ınkine yakın görülmeleri de az değildir; kırk yıl kadar önce Kassiopeia'da görünen biri gibi, ki bu yüzden birçokları onu mucizevi saymıştır. Gök tarihleri gerçekten birçok Kuyrukluyıldızın Gök'te bulunduğunu doğrular, bu yalnızca insani bir yanılsama sayılmamalıdır. Kuyrukluyıldızların gözlemlendiği, Yer'den uzaklıklarının — Ay'ın altında mı üstünde mi olduklarının — belirlendiği yalın, açık ve yanılmaz bir yöntem gerçekten vardır.

Yetmiş Dokuzuncu Bilmece. Süleyman: O gözlem yöntemi nedir? Bundan sonra yanıtlarınızla yetineceğim.

Saba. Belirli Gezegenlerin ya da yıldızların paralaksının gözlemlenmesiyle, görülen Kuyrukluyıldızın paralaksını, sabit yıldızların ürettiği paralaksla (ki hiç üretmezler) karşılaştırarak: Satürn, Sabit Yıldızlara göre neredeyse hiç paralaks vermez, Jüpiter biraz daha fazla, Mars daha da fazla, Güneş'inki ise...

— s. 61 —

...neredeyse hiç değişemez; Ay ise hepsinden en büyüğünü verir; Bu yüzden eğer bir Kuyrukluyıldız Ay'ın altındaysa, daha büyük bir paralaksa da sahip olacaktır; üstündeyse, daha küçük bir paralaksa. Paralaks ise, hareketsiz bir şeye göre tutulan bir konum bakımından, gözlemleyen gözün yerinin değişmesine, ya da iki görülebilir şeyin değişmesine göre, bir şeyin konumunun değişmesidir: Örneğin, Kuyrukluyıldız A olsun, Boğa burcu işareti B'den çok uzak olmasın, Güneş de Terazi C'de olsun. Bir gözlem aleti alırım, ya da dedikleri gibi Yakup'un Değneği'ni, D, ve bu ufuk E'nin üstündeyken, birlikte...

(Şekil: 'Paralaks Gözlemini Gösteren Şekil.' Merkezde Yer, onun çevresinde iç içe geçmiş dairelerle gösterilen gök küresi; A — Kuyrukluyıldız, D — Yakup'un Değneği aleti, B — Boğa burcundaki yıldız, C — Terazi burcu; '4 derece' ve '6 derece' olarak işaretlenmiş açı ölçümleri paralaks farkını gösteriyor.)

— s. 62 —

...Boğa'nın gözünden, F, Kuyrukluyıldız'ın Aldebaran'dan, yani Boğa'nın gözünden, derece cinsinden uzaklığını alırım; Sonra altı saat kadar sonra, Kuyrukluyıldız meridyende G iken, aralarındaki uzaklığı yeniden alırım: eğer ilk uzaklık altı derece, ikincisi dört derece ise, öyleyse paralaks bu altı derece içinde iki derecedir. Eğer Ay, aynı sabit yıldızdan aynı uzaklıkta, yani altı derecede, doğuşta, aynı süre sonra meridyene yakınken, üç ya da daha fazla derece verirse, o zaman Ay'ın paralaksı daha büyüktür, konumu da gözlemlenen Kuyrukluyıldız'ınkinden daha alçaktır; eğer beş verirse, [Kuyrukluyıldız'ınki] daha küçüktür, Ay'ın konumu daha yüksektir; eşitse, paralakslar ve konumlar eşittir: tıpkı önceki şekilden bellidir gibi.

Benzer biçimde başka Görüngüler de gözlemlenmelidir: ama gözden uzaklık o kadar kesin değildir, hiç değilse genel bir karşılaştırmayla araştırılır — yani ikisinden ya da birkaçından hangisinin daha büyük ya da daha küçük olduğu. Başka bir yöntemden ise daha önce söz etmiştim.

Sekseninci Bilmece. Süleyman: Gök'ün çemberlerini, işaretlerini, derecelerini ve kutuplarını da Görüngüler arasında sayacak mıyız, ki Gökbilim bunlarla tamamlanır; bunlardan bazıları felsefi eserde de bulunmaz mı?

Hiram. Elbette: Zira bütün Gök, bu sanatta en usta olan eski Mısırlılar için, sanki açıklanmış bir levha ya da kitap gibiydi, orada yıldızlar harflerin ya da hiyeroglif işaretlerinin yerini tutardı, ki bunlar Filozofların başlıca sırlarını, gizli konuları içerir; sıradan olandan daha fazlasını, ama bunları cahillerden ve başkalarından saklar ve gizlerler. Zira bu göksel hayvanlara [burçlara] ilişkin bütün bu şeyler, Tanrıların belirli dış eylemlerine bağlansa da; yine de gerçeğe ve konunun tarihine bakarsak görürüz ki, bunlar hiçbir zaman dışsal bir kökenden adlandırılmamıştır, ne de Kimyasal bir girişten bağımsızdır, ve nedensiz değildir bunu buna geri çağırmak. Zira Merkür tarafından altın postu bağışlanan, ya da başkalarının dediği gibi, önce beyazken, Kolkhis'e Iason'la götürülmeden önce mor bir deriyle bağışlanan Phrixos'un Koçu, felsefi özneden ve onun altın postundan, yani Iason hekimden aranacak en yüce ilaçtan başka neyi işaret ediyordu...

— s. 63 —

...soruyorum? Koç burcu, gerçekten burada, Phrixos'u taşıdığı bu iyilik yüzünden, ya da daha doğrusu o kadar değerli postu yüzünden, Burçlar Kuşağı'nın işaretini ilk tuttuğu yere göğe taşınmış sayılır: Aynı şey Boğa için de söylenmelidir; zira o burada, Jüpiter'in biçimini aldığı Kadmos'un kızkardeşi Europa'yı taşımıştır. Ama Kadmos'un kendisi de, Iason'la aynı ustabaşıydı, ki bu aynı türden yılandan ve onun ekilmiş dişlerinden bellidir, bunlardan silahlı toprak-doğumlular türemiştir. Eğer gerçekten Akhelous yerine, Boğa'ya dönüşmüş, boynuzundan her şeyin bolluğu dökülen o Boğa kastediliyorsa, aynı sonuç çıkar: çünkü kastedilen Kimyasal Boğa'dır, ki alegori yoluyla ona her yönden uyar. Üçüncü göksel işaret, İkizler, Kastor ve Polluks, ki bunlar, kızkardeşleri Helena ve bütün Troya savaşıyla birlikte, başka bir yerde (yani Mısır-Yunan Hiyeroglifleri'nin altıncı kitabında) gösterildiği gibi, Kimya'ya aittir: Yengeç de böyle, Herakles'in zahmetli Kimyasal ustabaşına bağlı olarak, Kimyasaldır. Aslan da öyle, Kithairon'un ya da Nemea'nın; ve geri kalan burçlar ile pek çok yıldız kümesi için de böyle belirlenmelidir; yani bunların kökenlerini Kimyasal alegorilerden aldıkları. Buraya İkiz Ayılar da, büyüğü ve küçüğü, Yılanlar, Köpekler de, Sirius ve Lelaps, Argo Gemisi, Pegasos, Perseus, Andromeda, Kassiopeia, Herakles, Orpheus'un Lyra'sı, ve bunlara benzer şeyler de aittir.

Seksen Birinci Bilmece. Süleyman: Ama başkaları bunları çok farklı yorumlar, kimi tarihe, kimi ahlaka, kimi astrolojik konulara, kimi de doğanın ortak işlerine bağlayarak; siz bunlara ne dersiniz?

Hiram. Kimsenin kendi kapasitesinin ötesinde bir bilgeliğe ya da deneyime sahip olması imkânsızdır; Bu yüzden Şair'in dediği gibi gerçekten: Denizci rüzgârlardan, çiftçi öküzlerden söz eder, asker yaralarını sayar, çoban koyunlarını. Zira bunlar, duydukları her şeyi kendi konularına uydururlar, kendilerine gayet iyi uyduğunu sanarak, oysa gerçekte, sözü edilen konu üzerine hiçbir şey anlamamışlardır. Aynı şekilde başkaları da, öğrenmişler arasında bile, önceden duydukları ya da okudukları şeyleri kendi işlerine benzetir ve mal ederler, şu sözü dikkate almadan: 'Kunduracı, çarığının ötesine geçmesin,' vb. Putperestler de kendi tanrılarına ve...

— s. 64 —

...kahramanlarına, göğe taşınabilecekleri, hayvanlarının bile yıldızlara göç edebileceği konusunda hiçbir şeyi imkânsız saymamışlardır. Tanrılar, Tanrıçalar, Periler, kahramanlar, kadın kahramanlar, Tanrılardan türetilir: Masallar ve olaylar tekil olarak yazılmıştır, ya da daha doğrusu köken ve gerçek konu geri getirilmelidir, ve Putperestlerin tarihi çoğu zaman topallar, ya da konunun gerçeğiyle hiç uyuşmaz. Eskiden, eskilik üzerine herhangi bir kuşku uyandırmak büyük bir suç sayılırdı; ama bizim için öyle değil: kim olursa olsun, ve yalın gerçek bunu gerektiriyorsa, Putperestlerin Tanrılar ve kahramanlar üzerine andıkları tarihlere işaretler koymak, ve bu üzerine küçük bir risale yazmak isterdim, eğer çoğu kişi bunu önceden yapmamışsa: Ama başka yerde bu konular üzerine daha kapsamlı söylenmiştir. Bunlardan bazıları, daha yenileri gibi, doğal işlerin ölçüsüzlüğünü ve saçmalığını görüp, bunları — herkesçe bilinenleri bile — sıradan şeylere bağlamışlardır, ve bunlar halk için daha az anlaşılır sayılmamalıdır. Bazıları ahlaka bakmışlardır, sanki ahlak öğretisi karanlık ya da alegorik olmalıymış gibi; örneğin yasalar, çeşitli masallar aracılığıyla değil, en açık biçimde aktarılır, öyle ki sözlerdeki belirsiz çeşitlilik de konunun çeşitliliğinden doğabilsin. Astrologlar bunların kendi amaçları için uydurulmuş ve gökte tasvir edilmiş olduğunu düşünürler. Bu yüzden Gök'ün evlerini bunlara yöneltirler, her yıldızın gücünün, adını taşıdığı hayvana karşılık geldiğini ileri sürerler, bunda Putperestlerin görüşünü izleyerek. Zira eğer Gök'ün Koçu, Boğası, İkizleri, Yengeci, Aslanı, Başağı, ve geri kalan Burçlar Kuşağı yıldız kümeleri, bir zamanlar yeryüzünde hayvan olsaydı, ve yalnızca yakın zamanda Şairlerce dönüştürülüp göğe taşındığı söylenmiş olsaydı: eski doğanın bundan bir şey koruduğunu düşünmek akla uygun olurdu, öyle ki Aslan burcunda avlanma, İkizler burcunda evlilikler, Başak burcunda manastır yeminleri olsun, Boğa ya da Koç burcunda ise kıllı insanların, tıraş edilseler bile, saçları en kolay yeniden çıksın. Ama böyle düşünmek akılsızlıktır, çünkü şu kabul edilmiştir ki, gökteki bu adlar ve alametler kesindir; yıldızların ne dış biçimi ne de ortak güçleri bu hayvanlarla paylaştığı (çünkü Gök kaba hayvanlar taşımaz), önce Mısırlı Filozoflar tarafından, cahillere değil, Kimyasal olarak yüklenmiştir, öyle ki bu ipliğin kılavuzluğuyla bütün sırları bilsinler — çocukların fasulyeye, süprüntüye, ya da değersiz, parlak şeylere inandığı kadar değil, ama yıldızların ve bunların bu aşağı şeylerdeki gerçek etkilerine ya da işleyişlerine inansınlar diye.

— s. 65 —

Seksen İkinci Bilmece. Süleyman: Gök figürlerinin, yani dedikleri gibi Doğum Haritalarının çizilmesi, belirli kişilerin bu haritaları üzerine ne düşünüyorsunuz?

Hiram. Bu, zaten söylenen öğretiyle uyumludur, ve aynı kaynaklardan doğar; ama o kaynaklar bulanık ve pistir, hiçbir berrak gerçek akıtmaz. Önce Astrologlara şunu kanıtlamak düşer: yıldızların, genel olarak, daha önce anlatılan o güçlere ve erdemlere gerçekten sahip olduğunu. İkincisi, bu güçlere benzer etkileri olsa bile, bunun onlarca yeterince gözlemlendiğini, ve nedeninin, yani yıldızların gerçekten teker teker belirli bir kişiye bağlı olduğunu. Üçüncüsü, tekil yıldızların, ya da birlikte kümelerin, belirli yerlerde ve kişilerde etkin olup böyle sonuçlar ürettiğini kanıtlasınlar. Dördüncüsü, bu nedenlerin ve sonuçların, kendi uydurdukları ve gökte hayal ettikleri ya da kağıda çizdikleri o uzaylardan, çemberlerden, çizgilerden ortaya çıktığını, ve bunlara göre davrandığını, kendi güçleriyle, kendi istediklerinin ne ötesine ne berisine geçmeden, göstersinler. Beşincisi, kimileri Gök'ün evlerini ekvatora, kimileri dünya kuşağına (tutulma dairesine) göre, kimileri meridyene göre, aynı kesinlikle böldüğünden, istedikleri gibi: önce bu iki bölünmeden hangisinin geçerli olduğunu belirlesinler, çünkü ikisi de aynı anda gerçekle uyuşamaz. Altıncısı, bir Doğumun saatinde ya da anında Gezegenlerin ve yıldızların konumunu bilseler bile, birinin hayata girdiği o anın, bütün yaşamının bütün olaylarını ve rastlantılarını nasıl önceden bildirebileceğini göstersinler. Yedincisi, aynı anda doğmuş ikizlerin nasıl bu kadar farklı ahlaka, görünüşe, davranışa, ve bütün yaşam gidişatına sahip olduklarını nasıl bağışlarlar? Gerçi kesin kurallara sahiptirler, dedikleri gibi, eskilikten kendilerine kalmış; ama bu kurallar Varlığı Yokluğa, ya da yanlışı gerçeğin biçimine dönüştüremez. Bütün bunlar, Astrolojiyi bana kuşkulu kılar, özellikle Doğum Haritaları çizimiyle ilgili o kısmını. Ptolemaios, Mısırlılardan gelen, iyi kabul görmüş ve eski bir yazar, bunlar üzerine bol bol yazmıştır, tıpkı kendisinin de büyüklerinden aldığı gibi, ve pek çok başkası da bu kadar belirsiz konular üzerine devasa ciltler üretmiştir: ama bunlarda o kadar çok istisna ve değişim vardır ki, her şey üzerine her şeyin söylenebileceği düşünülmelidir. Satürn ile Mars, o Gezegenlerin kötücül olduğu sayılır, özellikle belirli yerlerde ya da evlerde birleştiklerinde, Güneş'ten belirli bir açıda, iki, üç, dört, ya da altı Burçlar Kuşağı işareti uzaklıkta: Jüpiter ile Venüs ise tam tersine iyicildir, böylece...

— s. 66 —

...Güneş de öyle; Merkür ise iki yönlüdür, Ay da nemlerin hanımı sayılır: Bunlardan kimi düz, kimi geri gidişli, kimi hızlı, kimi durağan sayılır.

Seksen Üçüncü Bilmece. Süleyman: Peki Gökbilimi (Astronomia) nasıl bir değerde tutarsınız?

Hiram. Onun son derece doğru olduğunu, kuşkusuz temellere dayandığını — yani Aritmetik'e, Geometri'ye, Varsayımlara, ve büyük ve kesin aletlerle yapılan Görüngü gözlemlerine — seve seve kabul ederim: Bunun meşru kullanımının, Cumhuriyette ve ortak yaşamda yılları, ayları, günleri ve saatleri düzenlemek olduğu bellidir; ama kötüye kullanımının, astrolojik kehanetlerin boşluğuna doğru sapmak olduğu da bellidir: Astrologlar ise, kimi zaman Matematikçiler diye anılsalar da, ne insan hukukunca ne de ilahi hukukça hoş görülürler — Gökbilimciler ise en çok hoş görülür.

Süleyman. Ama şimdi güne acımak gerekiyor gibi görünüyor, ve bu seferlik sorularımızı esirgemek — üzerimize çöken, bizi dinlenmeye çağıran geceye zarar vermeyelim diye.

Üçüncü Gün: Yerin Madenleri Üzerine

— s. 67 —

FELSEFİ HAFTA
Üçüncü Gün:
Yerin Madenleri (Fosilleri) Üzerine

(Tasvir: Bir maden ocağı sahnesi — dağlar arasında iki bina, bir vinç düzeneği, ve yeraltında kazı yapan, cevher taşıyan, eleyen işçilerin betimlendiği bir kesit.)

Süleyman. Yunanistan'ın Yedi Bilgesinden biri olan, Güneş tutulmasını ilk önceden bildiren, ve gökyüzüne bakarken Küçük Ayı üzerine konuşan o ünlü Miletoslu Thales'in, bir toprak çukuruna düştüğü söylenir; bu, cahillerce utanç verici bir biçimde karşılanmıştır, sanki gökteki yıldızları...

— s. 68 —

...gözlemlerken, bu arada ayaklarının önünde ya da yerde olanı ihmal ediyormuş gibi: Thales'in yanıtı şöyle olurdu: insanın yüzü, Doğa tarafından yüksek ve dik yapılmıştır, öyle ki yıldızlara ve göğe baksın, sığırların yaptığı gibi değil — onların yüzü yere doğru döner, gözlerini hep toprağa dikerler. Ama biz, şimdiye dek Gök'ün doğasını ve içeriğini, ayrıca dört Unsuru, yalın cisimler olarak, ve bunlardan kusurlu biçimde karışan Meteorları seyrettiğimizden; ve böylece zihnimizin gözlerini daha yüksek şeylere yönelttiğimizden: şimdi de, benzer biçimde, kınama ya da kılı kırk yarma tuzağına düşmeyelim, Yer'in mağaralarına ve madenlerine döndüğümüzde — ki bunlar gerçekten ayaklarımızın altındadır, yine de bu yaşamın en iyi hazinelerini saklarlar, üzerlerine Lynkeus gibi gözlerimizi dikeceğiz. Zira yalın şeylerden sonra, çoğunlukla havada görülen karışık şeylerden sonra, Yer'de gizlenen bu cisimler gelir, çünkü bunlar yalnızca unsurların bileşiminden, bitkisel candan yoksun olarak, oluşurlar. Şimdi onların doğasını genel olarak nedenlerden betimleyelim, Felsefi Sohbetimizin üçüncüsü olan bu günde, ele alalım: daha önce bizce anlatılanlar hafızaya geri çağrılmalıdır, ki gizli kalmıştı. Yer, her şeyden önce, ateşe ortaktır, ona sürekli konukseverlik sunar, gizli olsa da. Burada yalnızca Yer'in parçalarından söz etmiyoruz, örneğin çakmaktaşı ve başka yersel özneler gibi, ki bunlardan ateş kıvılcımları çakıldığı görülür, gerçi bu daha sert bir cisim olmadan olmaz — çelik gibi, ya da taşlar, elmas, zımpara taşı, ve benzerleri gibi — ne de araya hava girmeden çakılırlar, ama yeryüzü küresinden, sanki bütünden, çekilip çıkarılırlar — ki bu bütün kendi içinde bütün ağır cisimlerin merkezini taşır. Bu ateşin ya da ateşli ısının Yer'in bağrında ya da iç odalarında nereden geldiği — Güneş'ten mi, onun yeryüzü yüzeyi çevresindeki sürekli hareketiyle onu karıştırmasından mı, yoksa geri kalan Gezegenlerden mi, ya da başkalarının dediği gibi ateş küresinden mi, ya da başka bir yoldan mı — nedensiz aranmaz. Platon, cisimlerin unsurlardan bileşiminde, Yaratıcı tarafından en yüksek ateşin Yer'e temel ya da taban olarak eklendiğini, bunun üzerine de öbür komşu unsurların kendi komşularına eklendiğini söyler — öyle ki hava ateşe, su Yer'e, ateş ile su da en yakından bağlansın, unsurların çemberi tamamlansın diye: Platon'un bu görüşü, bu büyük cisimde de yer bulur, çünkü Yer unsuru sayılsa da, yalın bir unsur değildir, kendi içine bol miktarda su, hava, ve konuksever, akraba ateş alır. Her şeyden önce ateşi gerekli olarak kucaklar, ve...

— s. 69 —

...gizli odalarında, ilk kökeninden beri, Yaratıcı'nın buyruğuyla kucaklar, öyle ki bunlardan ikisinin dostça kucaklaşmasından, öbürlerinin ise o kadar dostça olmayan ilişkisinden, birbirleriyle barışsınlar, ve doğal cisimlerin bileşimine doğru birlikte el ele versinler. Zira iyiliksever bir insan, her ikisine de dost olarak, aralarındaki öfkeyi yatıştırmakta ve zihinleri birleştirmekte büyük iyilik sağlayabilir, deneyimden bellidir. Örneğin, Çiçero hem Pompeius'un hem Julius Sezar'ın dostuydu; uzun süre ikisi arasında bir arabulucu oldu, eğer kendilerine kulak verselerdi; Julius Sezar bu öğüdü kabul etti, Pompeius ise hiçbir biçimde, insani alçakgönüllülüğün sınırlarını aşarak, Julius'un kesik başını kendi elleriyle görmeyi, tam tersinin olmasından daha çok istediğini söyledi; ama iş tam tersine sonuçlandı. Eğer ateş ile su, birbirinin düşmanı olarak, üçüncüsü olan havaya, her ikisinin de dostu olan havaya, başka türlü boyun eğmeselerdi, barışta ölçülü davranmasalardı, unsurlardan hiçbir cisim bileşimi oluşamazdı, ya su ateşi bütünüyle söndürür, ya da ateş suyu bütünüyle dumana çevirirdi. Ateş de benzer biçimde, hava ile Yer'in çekişmesini yatıştırır ve yumuşatır, birbirlerine el kaldırıp boğazlaşmasınlar diye; su da öyle yapar, ve Yer de suya karşı, ateşle olan uyuşmazlığında; Yer'le, sanki bir ev sahibiyle, dostluğu Gök'ün kandili olan Güneş doğrular, yani güçlendirir — nasıl olursa olsun, doğrudan olmasa bile, hiç değilse bir ölçüde ve dolaylı olarak, ayrıca öbür parıldayan meşalelerden, yani yıldızlardan da. Gerçi Gök'ün bu ışıkları, Yer'in yüzeyini çevresinde fiilen o kadar tutuşturmaz ki, ısı bu kadar büyük bir aralıktan Yer'in iç bağırsaklarına kadar nüfuz etsin: yine de gizil güçte, yani potansiyel olarak, ona daha az etkili olmayan bir biçimde işler — çünkü güçlü bir gizil ısı, ister kendiliğinden, ister fiili bir yardımla, kolayca fiile geçer; tıpkı şarap ruhunun (ispirto) hemen alev tutması gibi, çam ağaçlarında Güneş'in sıcağıyla ya da tutuşmuş bir ipin hareketiyle, sönmemiş kireç, nemli saman, dar bir yere kapatılmış gibi, ve benzeri başka şeylerde görüldüğü gibi — bunlar ya kendiliğinden, ya da karşıt bir müdahaleyle tutuşurlar. Eğer biri, Güneş'in ve Gezegenlerin gizil ısısının, kendisine karşı duran yoğun ve sert bir cismin bu kadar büyük bir aralığı boyunca, Ay'ın gücünü — o, Antipodlar'da, Yer'in altındayken, bizim yanımızda, ona yakın Okyanus'un ve ırmakların kabarmasına, gelgitine yol açtığı gibi, ve bizim meridyenimizde olduğunda da onlara aynı işlemi uyguladığı gibi...

— s. 70 —

...o uzaklara neden olur. Bu yüzden yeryüzü küresinin merkezinde, ya da ortasına yakın bir yerde, ısıyı besleyen bir ocak (focus) bulunur, ki bu hem akla hem deneyime uygundur. Ve bu, yeraltındaki Vulkan'dır, ki birçok işin ustabaşıdır, bunlardan sonra söz edeceğiz. Eski Şairlerin Vulkan'ın en çok Lemnos adasında oturduğunu düşünmelerinin nedeni budur, çünkü o toprak çok sıcaktır, kükürtlü ve dumanlıdır, ki bu da içinde ısının gizli olduğunun en açık işaretidir, bu nitelikler oradan gelir. Bu yüzden, o ünlü Iason (kusursuz bir hekim sayılırdı) altın postu almak için Kolkhis'e yola çıktığında, yani felsefi boyayı işlemeyi ya da elde etmeyi amaçladığında, her şeyden önce Lemnos'a gitti, orada oturan Vulkan'a adak sunmak için. Bu Vulkan, yani yeraltı ateşi, bütün komşu yerleri ısıtır, atölyesini daha yüksek yerlere ve yeryüzü yüzeyine doğru genişletir. Yer ise, kuşkusuz, merkeze yakın yerde daha yoğun ve daha sıkıdır, ama yüzeye yakın yerde daha gözenekli ve daha seyrektir. Zira böylece, hem dışarıda yaşayanların kullanımına, hem de içeride gizli olanın oluşumuna daha uygundur. Zira eğer her yerde gözeneksiz, sert ve sürekli kayalardan oluşsaydı, bütün Yer, sözü edilen yararlardan hiçbirini sağlamazdı, hep kayalık ve katı kalırdı, değişmez olurdu. İspanya'nın belirli bölgelerinde, Pirene dağlarına yakın oturanların çok insanlıktan uzak olduğu, yabancı bir konuğu neredeyse hiç ağırlamadığı anlatılır, düzensiz gelenekleri ve yaşam tarzlarıyla, bütün insanlıktan uzaklaşmış, kaba bir barbarlığın kuşkusuz izlerini verirler, kendileri de nadiren yolculuk ederler. Bütün Yer de bunlara benzerdi, yani işlenmemiş ve barbar kalırdı, eğer öbür unsurları kendi gözeneklerine, sanki odalarına, kabul etmeseydi, ya da onlarla özel olarak iletişim kurmasaydı, bir ev sahibi gibi davranmasaydı. Bu yüzden su, havadan Yer'e düşen meteor, yağmur, çiy, kırağı, dolu, kar, ya da başka türlü, Yer'in gözenekleri ve boşlukları tarafından emilir, iç köşelere iner. Bu sıvı ya da sulu maddenin inişi, daha saf toprakla ilişki kurmadan olmaz — bu toprak, geçerken kendine dost suyu toplar, ona yapışır, ağırlık hareketiyle merkeze doğru kaydığı her yerde; ve bu, doğa tarafından kendi imbiğine damıtılacak maddenin doğal bir yerleştirilmesidir. Zira Doğa'nın kapları, Yer'in merkezine yakın kapalı, kayalık ya da topraksı kaplardır; bunlar daha yüksek yerlere doğru uzun bir yolla uzanır; ve bu, kendine özgü biçimde imbik (alembicus) diye adlandırılır, ya da bir kabın üzerindeki kap — Yer'in yüzeye en yakın olan o bölgesi, madenlerin herhangi biri bulunduğunda, doğa tarafından...

— s. 71 —

...bileşmiştir, ister sıvı, ister pıhtılaşmış biçimde. Bütün bunlar genel olarak unsurların uzun bir değişiminden doğar, şöyle: Su, kendi içine az ya da çok topraksı cevher katarak, doğal hareketiyle merkeze doğru iner; oraya varmadan önce, onunla ısı karşılaşır, bu da onu havaya çözer; bu yüzden hem ateşe hem havaya ortak olur. Havaya çözülmüş su, kendisiyle birlikte Yer'in bir parçasını taşır, ya da uçuşunda kazanır, kanatlarıyla geniş yayılmış olarak kaldırır, Yer'in gözeneklerinden yüzeye doğru yükseltir; orada, yerin soğukluğuyla, hava yeniden suya döner, önceki gibi aynı yolla iner, daha da güçlenmiş, ya da topraksı atomlarla ya da parçacıklarla çoğalmış olarak; ve ilk sıcaklığın yerine vardığında, yeniden çözülür, önceki gibi, ve yükselmeye zorlanır; bu yükseliş ve iniş yalnızca bir ay ya da bir yıl değil, neredeyse bin yıl sürer; bu süre içinde, karışımın çeşitliliğine karşılık gelen bir madene sertleşir. Zira içinde bu ya da öbür unsur ne kadar bol bulunursa, yıldızlardan ne kadar özsel bir etki almışsa, başkalarından farklı olarak, ona göre bu ya da öbür biçimde doğar. Yer'in madenlerinin (fosillerinin) ise çok çeşitli bir farkı vardır: ya Cıva (Merkür) cevheri olmadan, ya da onun özel bir parçası olarak var olurlar: Cıva olmadan var olanlar, topraklar, taşlar, tuzlardır. Topraklar ya şifalıdır, Ermeni, Lemnos, Silezya toprağı gibi, ya da boyayıcıdır. Taşlar ya değerlidir, ya da sıradandır. Tuzlar, sıradan tuzun kendisi ya da onun salamurasıdır, nişadır, güherçile ya da nitrat, şap, göztaşı, ve buraya bağlanan başka şeylerdir. Cıva'dan bileşik olanlar, ya yarı-madenlerdir, ya da ruhlardır (spiritus); ya da madenlerdir, ki bunlardan hiçbiri bilinmedik değildir. Bunlardan Cıva, su ile topraktan yapılır, birbirine son derece küçük parçalar halinde karışmış, birlikte duman biçiminde yükselen, suda inen halde, biri öbürünü kucaklayana dek, ikisi de yapışkan olana dek — türdeşlik, berraklık, ağırlık ve beyazlık kazandıklarında. Eğer kendi başına, dağ oyuklarında ya da Yer'in bir damarında bulunmuş, oradan ayrılmışsa, buna canlı gümüş (argentum vivum) ya da sıradan Cıva denir: Ama eğer bu yapışkan su, nemli buhar gibi yükselmişse, ve başka bir kuru ve sıcak duman, yağlı ve kükürtlü, aynı şekilde yükselmişse, ama çeşitli unsurlardan oranlanmış olarak, yükselirken olduğu gibi: o duman tarafından yakalanır, sanki ateşli bir genç tarafından yakalanan bir bakire gibi, ve bu ikisinden, dişi ve erkekten, karşıt niteliklerde, ilk aşk, ya da evlilik karışımı meydana gelir. Ama gerçekten insanlar arasında evlilikler nasılsa...

— s. 72 —

...çeşitli kişiler arasında, rastlantıyla, biçimle, yaşla, ahlakla, dille, ulusla, çeyizle ve mallarla kurulursa, madenlerin bu birleşmesinde de büyük bir fark vardır. Zira kükürt ya saftır, ya da saf değildir, topraksı, kumlu, esmer, kırmızı, ya da başka bir durumdadır; canlı gümüş de öyle: Ama bu ikisi saf olsa bile, yerin saflıksızlığından ve niteliğinden, çeşitli bir kaynaktan lekelenmiş kalır, tıpkı rahmin bulaşmasından hastalıklı doğan bir ceninin belli bir leke (morphea) ile sıkıntılı olması gibi: Bu yüzden bu kadar çok maden ruhu, sanki düşükler, ve yine de bu kadar çok maden türü, ve türlerin çeşitleri, kusursuzluğa az ya da çok eğilimli, ya da ondan sapmış, olgunluktan önce — ki bu kimi zaman hızlandırılır ve mümkün olur — insan merakıyla, ya da daha doğrusu açgözlülükle karanlıktan çıkarılır. Söylenenlerden geri kalan çoğu şey de anlaşılabilir. Siz öyleyse, ey En Sakin Kraliçe, bugün benimle bu yer-madenleri ya da dumanlı cevherler üzerine konuşabileceksiniz; ölümlü yaşamın bu dumanlarla neredeyse tıka basa dolu olduğunu bilerek. Zira bu dumanları ve tozları, beyaz olsun ya da başka renkte olsun, ayırt edip birbirinden ayırırsak, aralarında gurura, kibire, ya da servet övünmesine hiçbir malzeme kalmayacağını görürüz. Bu yüzden Şair haklı olarak bu türden şeyler için der ki: 'Kötülüklerin kışkırtıcısı olan zenginlikler kazılıp çıkarılır': ki bu yine de onların kötüye kullanımı üzerine anlaşılmalıdır, ölçülü ve gerçek kullanımları üzerine değil, ki bu kullanımla, bizim kabul ettiğimiz gibi, iyi şeyler arasında en başta sayılırlar.

Saba. Dünya Kodeksinin iki sayfasını gözden geçirdik, yani görünür Gök'ü, ve Yer yüzeyine kadar havai kesimi: şimdi üçüncüsü kalıyor, ki bu yüzeyden Yer'in merkezine kadar uzanır, ve onun madenleri (fosilleri) üzerinde, hiyeroglif yazısının harfleri ya da gerçeklikleri gibi, işlenmiş ya da oyulmuş şeyler taşır: bunlar bugün bizce tam olarak okunmasa da, yine de onları okumak isteyenler için, fizik araştırmasına meraklı olanlar için, sanki alfabe gibi, yazının ilk unsurları gibi, düzenlenmesi ve bölünmesi gerekecektir. Kadmos'un, Fenikelilerden ilk olarak, Mısırlılardan ödünç alınmış harf okuma ve yazma yöntemini öğrettiği, ve bunu Yunanlılara aktardığı söylenir. Aynı yerde, madenleri işleme ve eritme yöntemini, cevherlerinden çıkarma ve ayırma yöntemini de öğretmiştir, bu yüzden hâlâ 'Cadmia' adı kalmıştır...

— s. 73 —

...taşlı, madensi bir maddede, biraz Cıvamsı olarak, gerçi zehirli dumanlarla karışmış olsa da, kalmıştır: ve böylece madenlerin yeraltı yazısını, geometrik şekillerle, harf taşıyan biçimlerle, işlemiş ve aydınlatmıştır — haklı olarak, insan hafızasında en değersiz olmayan bir kahraman olarak, hâlâ anılmaktadır. Bu aynı kişiyi, dünyanın bu küçük sayfasının başında, bu Üçüncü günde, andık, ve onur payına adını anmak gerekti:

Seksen Dördüncü Bilmece. Öyleyse Kadmos, hangi türden bir yılanı öldürdü?

Süleyman. Yılan, Typhon ile Ekhidna'nın soyundandı, ana-babasının anılmasına ya da soy kütüğüyle sayılmasına layık, kardeşleri ve kızkardeşleri şunlardı: biri altın postun bekçisiydi; öbürü Hesperid bahçelerindeydi, Hydra, Sfenks, Khimaira, Kerberos, ve bu türden başka pek çok canavar. Ama Typhon, yanan ve öfkeli bir ruhtur, rüzgâr, ya da duman, ki eskiler buna kükürt derdi; Ekhidna ise yılan, soğuk ve nemli, dişi, öbürü erkek olduğu gibi, sulu-yapışkan su, öbürü ise topraksı, yağlı ya da katı yağlı: İşte böyledir Yılan, ki Kadmos'un sulara giden yoldaşlarını öldürmüştür, ve Kadmos tarafından öldürülmüştür.

Seksen Beşinci Bilmece. Saba: Cadmia eserde gerekli midir?

Süleyman. Kesinlikle: Onsuz hiçbir şey başarılamaz, ki bu felsefi olarak anlaşılmalıdır. Bu, kendi içinde dört karışık unsur taşıyan, karşıt niteliklerinde iyi ayrışmamış o ham kaostur — ateş suyla, hava toprakla — ki bu, uygun biçimde ele alınmazsa, ustayı yıkıma, yani amacın başarısızlığına ve malların çarçur edilmesine götürür. Ve bu bütün bileşim, sanatın başlıca konusudur, Filozofların Ejderhası, gerçekte, daha önce sözü edilen Altın Post canavarları ve ejderhalarıyla, Hesperidlerinkiyle, Kerberos'unkiyle, Khimaira'nınkiyle, Sfenks'inkiyle, Hydra'nınkiyle ve bunlara benzerleriyle aynıdır.

Seksen Altıncı Bilmece. Saba: Bu Kadmos Ejderhasıyla ne yapılmalıdır?

Süleyman. Canlı kalırsa, canlıları öldürür; öldürülürse, ölülere hayat verir, ama insanlara değil, geri kalan unsurlara: bu, su unsurunun kurutulması, ateşin daha büyük bir parlaklık kazanması, ya da fazla toprağın giderilmesi, havanın kendi küresinde daha açık görünmesi gerekeceği demektir. Zira sularda ve nemli yerlerde bu Ejderha barınır, bu yüzden pusudan, dikkatsiz pek çok kişiye saldırıp onları öldürür.

Seksen Yedinci Bilmece. Saba: Öldürülen Ejderha ile ne yapılmalıdır?

Süleyman. Kadmos Filozofun ona yaptığının aynısı: Zira dişleri çıkarılmalı, felsefi tarlaya tohum olarak ekilmelidir, bu yüzden yakında Toprak-doğumlu adamlar doğacaktır — ki bunlar yine de kurnazca, Kadmos'u aradıkları silahlarla, birbirlerine karşı sanki iç savaş gibi bir çarpışmaya yönlendirilecek, ve yalnızca biri kalana dek birbirlerini öldüreceklerdir; Filozofların dediği budur: bir unsuru öldürürseniz, hepsi ölmüş olur. Zira bir unsur, kendine komşu olan öbürünü çeker, tıpkı kardeşin kardeşi akrabalık bağıyla çektiği gibi, ister hayata doğru, ister ölüme doğru — yani şu su-toprağa, toprak-ateşe, ateş-havaya doğru, ya da öbür hava-suya, ateş-havaya, ateş-toprağa doğru, ki bütün şeyler bunda dinlenir.

Seksen Sekizinci Bilmece. Saba: Cadmia kendinde felsefi ilkeleri taşır mı?

Süleyman. Taşır; ve bunlar başkalarından daha belirgindir, kükürt ve canlı gümüş gibi — ki bunlar da yine de sıradan olanlar değildir, ama yalnızca Filozofların Oğullarınca bilinir, sıradan olanlardan türetilmiş, ve ustalıkla (magisterium) ayrıştırılmıştır.

Seksen Dokuzuncu Bilmece. Saba: Ama başkaları bu öznenin, tıpkı her şeyin de, üç ilkesini belirler: Tuz, Kükürt, ve Cıva; siz bunlara ne dersiniz?

— s. 75 —

Süleyman. Gerçekten kimileri, ikiliden ikili çıkarır, birini öbürü yerine alır, maddeye ikilik, biçime de birlik yükler, bu yüzden bileşiğin Üçlüsü Bir'den doğar, ya da çemberden bir üçgen — bu son derece uygun ve doğrudur: ama başkaları, bunları taklit ederek, ilkeler üzerine katı biçimde yorumlar — ki bunlar gerçekte ikidir, yani madde ve biçim, ya da Cıva ve Kükürt. Bu ikisi, üçüncüsü olan Tuz'da sabitlendiğinde ve desteklendiğinde; bu yüzden bu üçün, yani beden, ruh, ve tin'in, ya da tuzsuların kökeni buradan gelir. Ama Filozofların söylediklerini kendi tarzlarına ve alegorik olarak başka konulara aktaranlar, ve tekil madenleri, metalleri, bitkileri, ya da hayvan parçalarını kendi hayali ve akılsız tuz, kükürt, Cıva damıtmalarına indirgemeye çalışanlar, Filozofların maymunlarıdır, akıllı öğrencileri değil, Filozoflar ise hiç değil.

Doksanıncı Bilmece. Saba: Ama bu görüş, çağımızda Kimyayla uğraşanlar arasında öylesine yaygındır ki, buna karşı bir şey ileri sürmeye kalkışan kişi, saçma sapan konuşuyor, hiçbir şey söylemiyor sayılır: Dikkatli olun öyleyse, eşek arılarını kızdırmayasınız, ya da böcekleri üzerinize çekmeyesiniz.

Süleyman. Ne birini ne öbürünü isterim, ister bal arasınlar, ister öd, ister katır gübresi, bu bir arının işidir. Şu son derece doğrudur: bu üç ilke [Kükürt, Cıva, Tuz], felsefi esere ancak benzetme yoluyla uyar, gerçekten değil; yani ona eş-anlamlı değil, ancak yan-anlamlı olarak uygulanır; ne de onda tuz vardır, ancak camlaşmadan önce ona bir tür çürüme yoluyla katılmış olması dışında, ne de kükürt orada bulunur, ancak onu ısıtıp kuruttuğu, ateşli bir doğa verdiği ölçüde, yanma olmaksızın; ne de Cıva, ancak nem, ateşte akışkanlık, ve uçucu, yanmaz bir doğa verdiği ölçüde. Ama eğer bunlar bu ustalıkta (magisterium) mecazi olarak alınırsa — ki Isaac ve başka Filozoflar bu terimleri özellikle buna uygulamışlardır — bundan çok daha mecazi bir biçimde, bunlardan bileşik olduğu söylenen başka cisimlere de aktarılır. Zira onların buradaki akıl yürütmesi, ya da buna benzer olanı, doğru görünür:

— s. 76 —

Eğer Felsefe Taşı, Hermes'in tanıklığına göre, sanki küçük bir dünyaysa, ve o büyük dünyanın imgesine göre biçimlenmişse, ve şu üç ilkeden — tuz, kükürt, Cıva'dan — oluşuyorsa: o zaman zorunlu olarak büyük dünyanın bütün şeyleri de, küçüğün ilkelerine çözülebilir. Ama birincisi doğrudur. Öyleyse ikincisi de.

Ama böyle akıl yürütenler pek çok bakımdan yanılırlar: Birincisi, çünkü büyük dünya her şeyde küçüğe benzetilemez, gerçi küçük bazı şeylerde büyüğe hayranlık duyabilir: Zira bütün, bir parçadan kavranmaz, ya da onunla yönlendirilmez; tam tersine parça bütün tarafından yönlendirilir. Söylenen bu ilkelere, benzer biçimde, taşın ilkeleri de [uyar]; çok daha benzetme yoluyla, aktarma yoluyla, başka şeylerde de bulunduğu söylenir; çünkü bir benzerlikten doğan benzerlik gerçek olmaz, tersine, ondan ödünç alındığı ilk benzerlikten bile daha ilineksel (accidental) olur. Bu yüzden bellidir ki, tuzu, kükürdü, canlı gümüşü her şeyin ilkesi sayan, ve kökenlerini en azından bir ikna rüzgârından çıkaran o görüş, hiçbir gerçeklik temeline sahip değildir; bu yüzden de hayalperestlerin her rüzgârıyla savrulur, yükseklere taşınır, başka hiçbir nedenle değil, yalnızca Paracelsus öyle dediği için — ki o, kendisini iddia ettiği kadar bir Monark yapmamıştır, bütün Filozoflardan önce koymuştur kendini.

Doksan Birinci Bilmece. Saba: Peki yakın zamanda ortaya çıkan Yenilenmiş, ya da Yeni Tıp üzerine ne düşünürsünüz — ki bu, insan bedeninin bütün kapsayan ve kapsanan parçalarını, yani türdeş ve türdeş olmayan parçalarını, nemlerini ve tinlerini (spiritus), tuza, kükürde, ve kremsi, süblimleştirilmiş, çökeltilmiş Cıva'ya indirger; sonra bütün hastalıkları ve devaları da aynı üçünden arar?

Süleyman. Bu düşler, birinin kendini sık sık en güçlü Kral yaptığı, hiç kimsenin karşı çıkmadığı, ya da her şeyin diktatörü yaptığı düşlere benzer — ki uyandığında kendini belki de halkın en değersizi olarak tanır. Hayalle yönetilen bir insanla, akılla yönetilen bir insan arasındaki fark bu kadar büyüktür. Kim, harfler aracılığıyla görülen, başkalarınca izlenmesi gereken, ve dirsekleriyle kucaklanmak üzere ilan edilen bundan daha saçma düşler görmüştür? Ama bunları Satürn yargılasın, ve tüketilsinler...

— s. 77 —

...halk arasında Zaman denen şey tarafından tüketilsinler: başka bir yerde, Vulkan'ın soyu üzerine konuşacağımızda, bu benzer şeyler üzerine söz edeceğiz.

Doksan İkinci Bilmece. Saba: Öyleyse yükseklere taşınan o Phaeton'ları ve İkaros'ları hiçe mi sayarsınız, ama herkese söylenen 'Ortada olan en güvenlisidir' sözünün gerçekten doğru olduğunu mu düşünürsünüz?

Süleyman. Gerçekten öyle bağlıyım ki, sürü gibi, ne kadar uzun süre nedensiz kabul edilmiş olursa olsun başkasının işaretine körü körüne uymak istemem, ne de henüz yeterince sindirilmemiş ya da olgunlaşmamış daha yeni bir görüşü alkışlamak isterim — erken gelişmiş bir zekânın, çiçeksiz ve meyvesiz, açık nedenler olmadan gürleyen bir sürüngen otu gibi. Zira başkalarını, Hippokrates'in, Galen'in, ya da başka bir en eski otoritenin izleyicisi oldukları için kınayanlar, elbette kendi öğretilerinin, o eskiler bir yana bırakılıp, tek başına değerli sayılmasını yeğlerler. Ama bunu ikna etmeye çalışırlar; yine de ikna edemezler. Bu yenilikçiler, yeni İlkeler ve bunlara göre yenilenmiş bir Tıp ortaya çıkarıp dünyaya dayatırlarken, eskilerin beklediği kadar beklesinler; o zaman gelecek kuşağın, onların bu öğretisi üzerine vereceği yargı, şimdi eskiler üzerine verilenden daha arınmış ve daha içten olacaktır. Yeni ve taze şarapların, iki üç yıl sonra eskilerle karşılaştırılması, her zaman doğru ya da yanılmaz değildir: Zira şu söz her şeye işlenmiş gibi görünür: 'Akşamın ne getireceğini bilmezsin.' Eğer eskiyi yenilemek, yeniyi eskitmek, gerçeği öğretmek sayılırsa, bu Proteus'tan daha değişken olur, herkesin hayaline açık kalır, yani kararsız, belirsiz, akılla hiçbir zaman hiçbir yerde bulunamaz — ancak bedensel duyunun onu kavradığı yer dışında, ki bu da hiçbir biçimde bir kural olarak belirlenemez.

Doksan Üçüncü Bilmece. Saba: Bu ilkelerden hangisinin zaman bakımından önce geldiğini düşünürsünüz?

Süleyman. Hiçbiri öbüründen önce ya da sonra değildir, eğer soru onların türü ya da özü üzerineyse, çünkü madde kendi biçimi olmadan verilmez, ne de biçim maddesiz. Ama eğer şimdiki öznenin türü üzerineyse, o zaman ortak madde belirli biçimden önce gelir. Zira midede bulunan kimus, karaciğerde aynı maddede ama farklı biçimde kilus olduğu gibi: felsefi öznede de madde kalırken, başka bir biçim, ve o...

— s. 78 —

...daha soylu biçim getirilir. Ne de yalın unsurlarda, doğumun gerçekleşeceği hiçbir tohum yenidir, ki iş geriye çözülsün ya da örülsün: ama yalnızca biçimleri önceden var olmuş olan unsurlanmış şeyler, bütün bir bozulmaya uğramadan, Doğa'nın ayrıcalığıyla yeni biçimlerin girmesine izin verir.

Doksan Dördüncü Bilmece. Saba: İlkelerden hangisi daha soyludur?

Süleyman. Eşekten ve kısraktan katırın doğuşunda, madde biçimden daha soylu görünür; ama altının ve Felsefe Taşının doğuşunda, madde tam tersinedir: Zira burada biçim, daha çok potansiyellik, güzellik ve kararlılık verir, bu yüzden daha soyludur; madde ise, en azından onun kabı ve ortak alıcısı sayılır. Bu yüzden Rosarius der ki: 'Uygundur,' der, 'bizim boyamıza uygun bir alıcımız olması, ki bu babayla belli bir benzerlikle uyuşur.' Ve hemen ardından: 'Kadın, erkek tohumunun belli bir alıcısıdır; çünkü onu kendi hücrelerinde ve rahminde saklar, orada beslenir, filizlenir, olgunluk zamanına dek.' Zira Güneş, Ay'a ışık verdiğinden, bu yüzden daha soyludur; bizim Felsefemizde de böyledir: Bu yüzden Hermes de aynı şekilde der: 'Ay, gecenin kandilidir, gece karanlığın doğumudur, ki Tanrı bunu dünyayı yönetmek için yaratmıştır: Ama Ay ışığını Güneş'ten alır, ve sevilir, çünkü Güneş'in ışığı ondadır, bu yüzden Güneş'in doğası Ay'ın doğasını aşar.' Onun sözü bu kadardır.

Doksan Beşinci Bilmece. Saba: Ama eserin maddesi olan canlı gümüş, nereden elde edilir?

Süleyman. Filozoflar, gerçeğe doğru emeksiz bir yol arayanlara, Geber'in otoritesine dayanarak, doğrudan yanıt verirler: onun, kendisinde bulunduğu cisimlerden elde edilmesi gerektiğini. Ve yalnızca cisimlerden değil, ruhlardan da. Rosarius da bunun üzerine der ki: 'Ama size öğütlerim, bu işe başlıca ve gizli cisimlerden başlayın: çünkü bu, Geber'in anlayışının başlıca ve gizli konusuydu.' İşte on yedinci bölümde şunu bulursunuz, doğanın Cıvası cisimlerde şöyledir...

— s. 79 —

...Cıva'dadır: Gerçekten, taşlarda da Cıva bilinir: Üçüncü bölümde de, Markazit'te Cıva'nın doğasının öldürülmüş ve ölçülü biçimde hazırlanmış olduğu söylenir: Ve ekler: Bu Filozof, kendi eserlerinde yalnızca Cıva'nın o doğasını ister, ama Güneş'in bütün doğası Cıva'dandır, sekizinci bölümde söylendiği gibi.

Doksan Altıncı Bilmece. Saba: Eğer Cıva maddeyse, ve her Cıva Cıvamsı bir öze sahipse, öyle ki boyama yoluyla, sanki bir biçim gibi, eşit ölçüde altına geçebiliyorsa, neden sıradan bir madde olmasın?

Süleyman. İnkâr edilemez ki, sıradan Cıva Filozoflar için maddedir, ama ancak hazırlanmasından sonra yararlıdır. Zira ham sığır derisinden ayakkabı derisi, önceden hazırlanmadan olmaz — belki Livonya ırmağı yakınında oturan Wirianların yaptığı gibi barbarca kullanılmadıkça — ham olandan iyi olur. Yalnızca Felsefe Taşı ham Cıva'dan yapılır. Hazırlanmışsa, yardımcı olarak hizmet edebilir. Bu yüzden Filozofların kullandığı sıradan Cıva değildir; onun oğludur, yani Venüs'ten ona doğan, iki dağda oturan ve orada eğitilen Hermafrodit'tir.

Doksan Yedinci Bilmece. Saba: Öyleyse Cıva nasıl bir şeydir?

Süleyman. Satürn'e üç oğul atfedilir, ki baba, merhametsizce, hepsini yutmak istemiştir; ama Juno'nun hilesiyle gizlice kaçırıldıkları söylenir: Bunlardan biri havai-göksel, ikincisi Su'dandır, üçüncüsü Yer'in karanlık ve gölgeli olanıdır. Bunlardan, onların temsilcisi ve kusulmuş yerine geçeni olarak, Cıva damıtılır; çünkü o havai olan, geri kalanlardan daha çok hükümranlık/güç taşır, eylemleri tanıklık ettiği gibi, bakirelerin kaçırılması ve gücü. Ve onun oğlunu da alırsanız, ister Dionysos, ister Apollon, Mars, Merkür olsun, aynı olacaktır: Zira oğul, babadan erdemi ve krallığın mirasını taşır. Bizim beyaz Devemiz, der Rhasis Mektubu'nda, yedinci sıradadır...

— s. 80 —

...büyük Filozoflar arasında, Güneş Ay'la, Jüpiter, Mars, ve bizim Venüs'ümüz, Cıva'da ve bizim Satürn'ümüzde, ki bu yedincileridir, hepsi bunda bir arada birleşir: Satürn gerçekten hepsinin babasıdır; öbür Gezegenler avlanmaya giderken, Basilius (bir deve gibi) yakalamak için ağlarını kurar; bu özellikle dikkate alınmalıdır. Felsefi Cıva'nın kendine özgü işaretinin, cisimlere yapışması olduğu söylenir: çünkü demir mıknatısa, ya da saman ısıtılmış kehribara, Cıva'nın cisimlere, yani akraba Gezegenlere ya da madenlere — Güneş'e, Ay'a, Jüpiter'e, Venüs'e, ya da onların kendine akraba oğullarına — koştuğundan daha istekli koşmaz.

Doksan Sekizinci Bilmece. Saba: Cıva üzerine yeterince açıklık var: Ama şimdi Kükürt üzerine araştırma yapılmalı, bu nasıl bir şeydir?

Süleyman. O, maddedeki etken, öznenin biçimidir, tavuğa horoz, Beia'nın Gabritius'u, kadının kocası, ya da karışmadan önce geline damat. Bu, taşlı, oyuk, topraksı yerlerde doğar, doğa tarafından kendi tortusundan bir bakıma süblimleştirilir, sanki en narin çiçekler gibi kaldırılıp, sanatla İmbik'e yükseltilir.

Doksan Dokuzuncu Bilmece. Saba: Bu dağlarda mı doğar?

Süleyman. Öyledir: Zira dağlar Doğa'nın yeraltı inleridir, ki bunlarda, sanki kubbeli yerlerdeymiş gibi, kendi yavrularını gözetir ve doğurur, ayı gibi, önce biçimsiz ve kaba, sonra bunları en güzel olana dek parlatır ve işler: Böylece dağ kükürdü, felsefi olanın başlangıcıdır, ki bu, uzun bir hazırlık, pişirme, ve olgunlaştırmadan sonra ondan elde edilir: ve dilin cenine göre nasılsa, ateş de bizim kükürdümüze göre akılca öyledir: O, doğal sanatı kullanır, kendi çabasıyla doğaya yardım eder; Filozoflar ise yapay doğayla, kendi ustalıklarıyla sanatı yönlendirirler, öyle ki önceden var olan doğaya yardım etsinler, eksiklerini tamamlasınlar.

Yüzüncü Bilmece. Saba: Bu kükürt neyden doğar?

— s. 81 —

Süleyman. Ana üzerine soru sorulursa, bakire Yer'in rahminden; baba üzerine sorulursa, onunla yatmamış olan o kişiden, ki bu yanmayan bir ateştir, merkezin merkezi ve karenin çemberi, çemberin üçgeni ve çizginin akışı ya da küpün köküdür. Bunun gölgesiz bir yarıçapı, ormansız bir aslanı, ve zehirsiz bir engereği yoktur, ama yine de ondan zehre karşı panzehir yapılır. Babası aşağı ve sıradandır, Oedipus'un Laios'u gibi, bu yüzden ona yol vermesi doğrudur; yoksa öldürülür. Ve böylece baba-katili bir oğul, kendi anasını eş alarak, babasını üvey baba yapar, karısı da kendi anasının kızı, gelini, kaynanası ve büyükanası olur. Sütte kaymak ne ise, zeytinyağında yağ ne ise, şarapta ruh (tin) ne ise, cevherlerde kükürt de odur. Tereyağını, yağı, şarap ruhunu kendi öznelerinden ayırmayı bilen kişi, felsefi kükürdü kendi madensel cevherlerinden ayırmayı da bilmez değildir. Bu ayrışmada hem sanat hem doğa karşılıklı elle çalışır.

Yüz Birinci Bilmece. Saba: Eğer felsefi kükürdün şarapla ortak bir yanı varsa, bu beş duyuya göre kanıtlanmalı ya da gösterilmelidir — nasıl ki her iyi şarabın kendi Kıyısını (Costa) temsil ettiği söylenirse.

Süleyman. Aradığınız sanatın en iç özüne nüfuz ediyorsunuz. Bu yüzden buyurduğunuz gibi, elimden geldiğince söyleyeceğim. Felsefi kükürdün hazırlanmadan önceki rengi yeşilimsidir, civcivlerin rengi gibi; ama sonra kızıllaşır, ta ki menekşeleri ve gülleri andırana dek. Kokusu, önce, Morienus'un tanıklığına göre, cesetlerin çürüdüğü çürümüş şeylerin kokusudur, bu yüzden ona çürük su, ya da Geber'in dediği gibi pis kokulu ruh da denir; sonra katlanılabilir hale gelir, insan doğasına dost olur, Lullius'un kendi Beşinci Özü üzerine yazdığı gibi. Tadı önce bilinmezdir; gerçekten kimse ona diliyle dokunmaz; ama tattıktan sonra en tatlısı olur, Morienus'un dediği gibi. Dokunuşu orta kıvamdadır, önce hafif ve havai, sonunda ise çok ağır bir ağırlıkta olduğu bildirilir. Bu yüzden Morienus der ki: 'Ağırlığı gerçekten çok ağırdır': Ve hemen ardından: 'Doğası havaidir': Turba'da, sona doğru, Agmon bütün bunları şöyle kapsar: 'Ağırdır, katıdır, ateşle kımıldamaz, suyla kımıldamaz, rüzgârla kımıldamaz; ama...

— s. 82 —

...en hafiftir de, beyazdır, ateşle sarsılır, suyla sarsılır, rüzgârla sarsılır: bu aynı zamanda çok da ağırdır; sakalsızdır, ama aynı zamanda çok da sakallıdır; tüysüzdür, uçmaz, ama tüylüdür; Evet dersen, onun su olduğunu inkâr edersin; hayır dersen, gerçekte yalan söylemiş olmazsın.' Kükürt üzerine bütün bunları, hazırlanmadan önce ve sonra kendinden farklı olan, karşıtından karşıt gibi, ya da ikinci fiilden çekilmiş gizil güç gibi, kabul edin.

Yüz İkinci Bilmece. Saba: Daha açık söyleyin, Filozoflar katında kükürt nedir, ve nereden çıkarılır, ruhlardan mı, yoksa gerçekten cisimlerden mi?

Süleyman. Filozoflar iki kükürt tanır, beyaz ve kızıl. Her ikisi üzerine, çeşitli yerlerde, Rosarius der ki: 'Eğer canlı gümüşün kükürdü saf olursa, nemli değilse, İksir olacaktır; ama canlı gümüşün kükürdü saf değilse, doğal erdem işlemeyecektir, ondan en iyisi yapılacaktır. İksir bundan olacaktır.' Ve hemen ardından Avicenna: 'Böyle bir kükürt yeryüzünde bulunmaz, ancak cisimlerde bulunanı hariç: Bu yüzden cisimleri hazırlayın, çünkü bu bizim sanatımızın işiyle olur, ve kusurluyu, yabancı bir şeyle karışarak kusursuzlaştırır.' Aynı şey kısa bir risaleden de kanıtlanır: 'Filozofların Kükürdü,' der, 'yalın, hayat verici, olgunlaştırıcı bir şaraptır, ama kendi eksiğini de tamamlar, sanatın ustalığıyla doğa gitgide daha da kusursuzlaştıkça, gitgide daha arınmış hale getirilir.' Bu yüzden Avicenna: 'Böyle bir kükürt yeryüzünde bulunmaz, cisimlerde, Güneş'te ve Ay'da bulunanı hariç, ve bunlardan söylenen de, Tanrı'nın kendi payı dışında, Güneş'te açığa çıkar: çünkü o daha kusursuzdur, ve pişirilmiştir.' Filozoflar, böyle bir kükürdün hayali olarak aranmadığını söylerler; tersine, cisimlerde, kükürdün niteliklerini sanatla kusursuzlaştırır ve arındırırlar, öyle ki onu sanatta, doğa aracılığıyla elde etsinler — ki bu, kendiliğinden önce görünmüyordu, gerçi bunu önceden tam olarak gizlice de elde etmiş olmayız; ve bundan önce ince bir ayrışmayı, ya da gizli nedenleri kabul etmezler, ne de ince bir cisimsel çözünmeyi kabul ederler — yani ilk maddede, indirgeme yoluyla, yani gümüşte, ya da bu yabancı doğalardan herhangi bir karışımla — taş düzeltilmemiş kalır.' Bütün bunlar ve benzerleri...

— s. 83 —

...Filozofların, sanatın sonuna en kesin biçimde götüren aksiyomlarıdır, öyle ki onların kükürdünün ne olduğu, nereden arandığı açık olsun.

Yüz Üçüncü Bilmece. Saba: Öyleyse bunun Ay'dan ve Güneş'ten çıkarılması gerektiğini mi ileri sürüyorsunuz?

Süleyman. Filozoflar sıradan Güneş ile felsefi Güneş arasında, sıradan Ay ile felsefi Ay arasında şöyle ayrım yaparlar: Arnoldus der ki: 'Bizim taşımızda,' der, 'Güneş ile Ay erdemde ve gizil güçte, hatta doğada da vardır: Bu böyle olmasaydı, ondan ne Güneş ne Ay çıkardı; çünkü bizim taşımızdaki Güneş ile Ay, kendi doğalarındaki sıradanlardan daha iyidir, çünkü bizim taşımızdaki Güneş ile Ay canlıdır, sıradanlar ise bizim taşımızdaki Güneş ile Ay'a göre ölüdür. Bu yüzden Filozoflar aynı taşı birbirleriyle Güneş ve Ay diye adlandırmışlardır; çünkü onda bunlar gizil güçte bulunur, görünür biçimde değil, ama erdemde ve özde.' Rosarius'un sözü budur. Bundan bellidir ki, Filozoflar altından söz ettiklerinde, kendi felsefi altınlarını mı, yoksa sıradan altının mı anlaşılmasını istediklerini ayırt etmek gerekir. Bu yüzden kimileri altını sanatın kendine özgü öznesi olarak belirler, yani felsefi olanı, kimileri de sanattan reddeder, yani sıradan olanı. Her iki türün tanıklıklarından da Rosarius'ta pek çoğu bulunur: Sıradan olan üzerine şöyle anlatır: 'Mayalanmış ve pişmiş ekmek, kendi haliyle ya da varlığıyla kusursuzlaşmıştır, kendi son ucuna ulaşmıştır, ondan artık daha fazla mayalanamaz. Altında da böyledir. Saf altın, ateşin sınamasından geçirilerek sağlam ve sabit bir cisme dönüştürülmüştür, ve onunla daha fazla mayalanmak Filozoflar arasında bütünüyle imkânsızdır; ancak madenlerin ilk maddesi (materia prima) elde edilirse, ki onda [sıradan] altın çözülür (yani felsefi olan), ilk maddeye, ve karışabilir unsurlara. Öyleyse o maddeyi alalım, ondan altın çıkacaktır, ve ustalığın aracılığıyla Filozofların gerçek mayasına götürülür: Ve bunu ustalıkla kusursuz maddeye, ya da kusursuz cisimlerin ruhuna dönüştürelim.' Ve sonra başka bir Filozof: 'Kusursuzdan hiçbir şey yapılamaz; çünkü kendi doğasında kusursuz olan şeylerin türü değişmez, tersine bozulur: Ne de bütünüyle kusurlu olandan sanata göre bir şey yapılabilir: Nedeni şudur, sanat ilk türleri (species) meydana getiremez; ama bizim taşımız, kusursuz ve kusurlu cisimler arasında bir orta şeydir, ve doğanın kendisinin başlattığını, sanat kusursuzluğa götürür. Eğer Cıva'nın kendisinde işlemeye başladıysanız, doğanın kusurlu bıraktığı yerde, onda kusursuzluğu bulacak ve sevineceksiniz. Kusursuz olan değiştirilmez, ama bozulur; kusurlu olan ise iyi biçimde değiştirilir: Bu yüzden birinin bozulması, öbürünün doğuşudur.' Bir ayna [örnek]: Bizim taşımızın, iki cismin doğasından çekilmesi gerekir...

— s. 84 —

...cisimlerden, onun üzerine tamamlanmış bir İksir olmadan önce: Çünkü İksir'in, altından ve gümüşten daha arınmış ve daha sindirilmiş olması gereklidir, çünkü o, eksilmiş kusursuzluktan Filozofların altınına ya da gümüşüne bütünüyle dönüşmek zorundadır — ki bunu kendileri hiçbir biçimde kusursuzlaştıramaz: Zira kendi kusursuzluklarından bir başkasına verselerdi, kendileri kusursuz kalmazlardı, ne de boyayabilirlerdi, ancak uzandıkları ölçüde; çünkü hiçbir şey kendi beyazlığına/kızıllığına göre olmadıkça beyazlatmaz. Ve bu yüzden bizim taşımızda işler böyle yürür, öyle ki boyası, kendi doğasında ne kadar uzanırsa o kadar iyileşsin.

Felsefi altın üzerine ise, aynı yazar şunu getirir: Iohannes de Aquino: 'Altının yıkımını bilmeyen, zorunlu olarak onun yapımını da bilmez: Bu yüzden altını yapmak, onu yıkmaktan daha kolaydır.' Ve hemen ardından Filozof: 'Altını, artık altın olmayacak şekilde yıkmayı bilen, en büyük sırra ulaşmıştır.' Başka bir Filozof der ki: 'Altını yıkmak zordur, yapmak ise en zorudur: Ama ekler: İlineksel olanı yıkmak, özsel olanı yıkmaktan daha kolaydır.' İlineksel derken ise felsefi olanı kasteder. Bu sözlerden, son derece belirsiz olanlardan, yoldan çıkan pek çokları, özsel altını yıkmaya başlamışlardır — yalnız ateşte yakarak, tuzlarla kalsine ederek, keskin sularda çözerek — ki bunlar, uzun emeklerle ve az olmayan masrafla, boyama için işe yaramaz tozlar elde etmiş, kazanç yerine kayıp bulmuşlardır.

Yüz Dördüncü Bilmece. Saba: Kuşkusuz bu kükürt, kükürtlü cisimlerde aranmalı, oradan mı çıkarılmalıdır?

Süleyman. Bu son derece doğrudur; ama felsefi kükürt, sıradan olandan ayırt edilmelidir. Nereden çıkarılırsa çıkarılsın, felsefi olan, sıradan, yanıcı ve yakıcı olandan ayrılır. Zira ona şu yeter: ondan kendine işlenmiş erdemi taşırsa — tıpkı gerilmiş bir yaydan fırlatılan bir okun, hedefine ulaşması için, ipten yalnızca bir kez titretilmesi gerektiği gibi. Kükürt kükürtten, oğul babadan güç alır; ve babanın önceden ham bir ustalıkla yaptığını, soylu oğul çoğu zaman daha görkemli eylemlerle parlak biçimde aydınlatır.

Yüz Beşinci Bilmece. Saba: Filozoflar, neden onun öznesinin bayağılığını bu kadar vurgular, ki bundan onların...

— s. 85 —

...kükürdü çıkarılır, ya da taşı yapılır, diye ısrar ederler; söyledikleri gibi mi gerçekten?

Süleyman. Taşın maddesi, ki Aziz Thomas Aquinas ona 'kaba su' der, çürüme ya da gübrede yanma yüzünden, ya da bolluğu yüzünden değersiz görünür; çünkü su hiçbir yerde yok değildir, ya da kokusu, siyahlığı, zehirliliği yüzünden: Yine de o maddede saklı olan güç, etki, ve amaç yüzünden değerli sayılır.

Yüz Altıncı Bilmece. Saba: Jüpiter'in oğlu Mars üzerine ne belirlerim, o da bayağı değil midir, kendinde sabit, kızıl bir kükürt taşımaz mı?

Süleyman. Bu Marslı Koç, boynuzuyla pek çoklarını vurmaktan hiç geri kalmamıştır, ama dikkatli olmak gerekir. Mars gerçekten felsefi sahnenin bir parçasıdır, ama üstlendiği kişilik olmadan değil, kardeşini temsil ederken. Mars, Cıva'yı Basilius'ta hapsetmiştir, ve uzun sıkıntılardan sonra Güneş'i yeniden salıvermiştir. Demirin atılan maddesinde ya da cürufunda bayağılığı tanırız, ama onda ne canlı gümüş bolluğu ne de gerçekten kükürt buluruz. Kendinde sabit kükürt taşır, ama öyle ki, camla, en yoğun ateşte olmadıkça eritilemez, bu yüzden de Filozofa yararsızdır.

Yüz Yedinci Bilmece. Saba: Eğer Mars'tan da bayağı olsaydı, felsefi kükürt çakmaktaşında, ya da demirin çeliğe dönüştürüldüğü beyaz çakıl taşlarında gizli değil midir — bu yüzden onların kükürdü Mars'ınkinden daha sabit görünmez mi?

Süleyman. Kimi kişilerin bu görüşü üzerine hayaletler dolaşır, ki bunlar gerçekten öylesine uzaktır ki, onunla hiçbir ortak yanları yoktur. Bayağılık gerçekten bu öznede vardır, ama kendinde Cıva'dan hiçbir şey taşımadığından — ki bütün madde ancak onunla kusursuzlaşır — sanattan reddedilir. Kükürt de öyle, çakmaktaşı onun kokusunu taşır, ama sıradandır, ki Felsefe bunu kabul etmez. Bu, kaba çakmaktaşından bir kuzucuğun doğduğunu sanan bir Meliboeus'un, kaba ve daha çok...

— s. 86 —

...Filozofların değil, sanki çakmaktaşından doğmuş kükürdü, en değerli boyayı tamamlamak için gasp eder gibidir: Cıva'ya ortak olmayan madenlerin dışında, kurtuluş metallerde aranmamalıdır. Bu gerçekten ucuzdur, ama bir dilencininki gibi değil; bir Kralın kendi krallığının süsü dışında olması gibi, insan görüşünce hiçe sayılan, yeterince tanınmayan, ama kendinde en değerli olan bir şey gibi.

Yüz Sekizinci Bilmece. Saba: Öyleyse, oğul bir yana bırakılırsa, felsefi kükürdün babada, yani Jüpiter'de bulunmadığını mı sorarız?

Süleyman. Bu da inkâr edilmemelidir: çünkü eski Şairler ve Filozoflar, bu ölümlü işler üzerine Jüpiter'e öbür Tanrılardan önce hükümranlık verirler. Böylece Jüpiter, kâh kaçıran, kâh zina eden, kâh en öç alıcı olarak hükmeder, anlatıldığı gibi: Zira kükürt, erkeksi ya da eril olan, dişil Cıva ya da cinsiyet olmadan, tembel ve kısırdır; hiçbir şey üretmez, ama sanatın yardımıyla karıştırıldığında verimli olur. Bu yüzden Jüpiter'e bu kadar çok cariye atfedilir, ve yine de onlardan oğullar doğar, hatta kendi kızkardeşi Juno ile evlilik; Pallas'ın kafasından doğuşu, Dionysos'un uyluğunda olgunlaşması; ve bunların uygulandığı başka farklı bir kaynak yoktur. Ama şu dikkate alınmalıdır: gerçi Jüpiter Tanrılar arasında en büyük ve en güçlü olsa, Şairler arasında övülse, Filozoflar arasında Gezegenler içinde ünlü, iyicil ve krallıksa da; yine de madenler arasında, otoritesinin, ününün ve yararının önerdiğinden daha düşük bir değerdedir. Zira dişler arasında gıcırdadığı gibi, ateşte de kolayca buharlaşır, cürufa döner, sonunda da boyaya yabancı olan cama döner. Altınla gerçekten dostluk kurar, nemi yüzünden, ki bununla kolayca yapışır; ama doğaya derinden nüfuz etmez. En hafif ağırlıkta bir madendir, Cıva'dan hafifçe sıkışmış, köpüklü ve gözeneklidir. Bu yüzden dikkatle ele alınmalıdır, Yer yararsız kalmasın diye.

Yüz Dokuzuncu Bilmece. Saba: Tanrıların dedesi Satürn üzerine ne düşünülmelidir? Onda da felsefi kükürt bulunmaz mı, ki bu ondan, sanki erkeklik organları gibi, kesilip ayrılmalıdır?

— s. 87 —

Süleyman. Sayısız kişi bu yaşlının eşiğine koşar, ondan bir kazanç ya da avuntu bulmayı umarak; ama çoğu zaman eli boş gönderilirler, umutları gerçekleşmeden. Zira Sınayıcı (Examinator) bütün madenlerin babası ve öğrenmeye açık bir zekâya sahip olsa, büyük ağırlıkta canlı gümüşü bolca taşısa da; yine de zenginliklerin açgözlü ve elinden bırakmayan sahibidir, dileyene en küçük bir şey vermeyi bilmez. Zenginliklere sahip olup onları hiç kullanmamak ile, onlar yokken hiç yoksunluk duymamak aynı şeydir: hiç kimseye vermez, ancak zenginlere verir, ki onlardan iki katını geri almaktan kuşku duymaz, kendi kazancı için, ortak iyilik için değil. Avuç avuç dağıtır, ambarlarını doldurmak için. Kendinde bir yürek taşır, ki bununla kendisi yaşar, ki bununla felsefi kükürt sevinir — bu, kusursuz tohumun tanesidir, ama bütün gövdesi cüzamlıdır, ve kendisi de, başkalarını iyileştirebilmeden önce, etkili bir devaya muhtaçtır.

Yüzüncü Onuncu Bilmece. Saba: Filozoflar katında Satürn'ün adının neredeyse her sayfada geçtiğini çıraklar bile fark eder: Öyleyse bu ne içindir, eğer felsefi gereklilik değilse?

Süleyman. Gerçekten bir gerekliliktir, ama Filozofların tek öznesi değildir, ancak alegorik olarak. Kök, madensel, siyah topraktır, kirli, kusurlu, kuzgun başıdır, yapışkan sudur, ki bunda geri kalan madenler pişirilir, ama felsefi olanlar böyle kirli banyolara girmeyi, kirlenmekten, tortudan arınmaktan çok, hor görürler. Filozoflar katında Satürn, çürüme, karanlık, bulanık bulut ve karalık, ya da iki ışığın, Güneş ile Ay'ın tutulmasıdır. Gezegenler arasında en yüksektedir, madenler arasında en aşağıdadır, gökte sonuncudur, eserde ise birincidir — çünkü felsefi yumurtaya, haksız olmayarak, dünyanın tersine çevrilmişi denir: zira dünyada ilk olan, onların yumurtasında sonuncudur, ve tersi de böyledir.

Yüz On Birinci Bilmece. Saba: Rhasis'in Mektubu'nun dediği gibi, sıralamada yedinci olan Satürn'le birlikte, bilimlerin kapıları açılmaz mı?

— s. 88 —

Süleyman. Bu doğrudur, çünkü Satürn Janus'tur, ve kapıcıdır — Filozofların avlusunun bekçisidir, açar ve kapar, korur, yılı açmak için değil, ama sırların felsefi sandığını açmak ve kapamak için, ki bu olmadan kimse onu açamaz, Vulkan'ın şiddetini bile yardıma çağırsa — ki bu, yapmaktan çok yıkar. Bu su güçlüdür, doğurduğu kendi çocuklarını yiyip yutar; ama Jüpiter için Taşı geri kusar, insanlara Helikon'da dikilen bir anıt olarak. Bu, saf altını ruh haline getiren en keskin sirkedir. Daha ne desem? Satürn bu eserden hiçbir zaman eksik olmamalı, olamaz da, gerçi pis, biçimsiz, siyah, ve topal olsa da: Zira yaşlı adam, bedenin kayıplarını zekânın bağışlarıyla telafi eder.

Yüz On İkinci Bilmece. Saba: Şimdi görüyorum ki, Tatlılığın Tanrıçası Venüs'e parmağınızı ve zihninizi yönelttiniz, ki o hem kızıl hem de sanki sabittir?

Süleyman. Bu eserde, bütün Tanrılar ve Tanrıçalar, sanki Peleus ile Thetis'in düğününde (yani küçük dünyanın Gezegenlerinin evliliğinde) toplandığına göre, Tanrıçaların en güzeli olan, ve aynı düğünde altın elmanın, sanki güzelliğin işareti ve ödülü olarak, kendisine verildiği Venüs'ün yalnız eksik kalmasının hiçbir nedeni yoktur. O, batışta Hesperus'tur, doğuşta Lucifer'dir, kendisi ayrı ayrı öncü ya da eşlikçi olarak gider: Venüs, beyaz gülleri kendi kanıyla kızıla boyamıştır, Güneş onunla yattığında, Rhodos altın bir yağmur görmüştür. Basilius'un Venüs üzerine dağınık biçimde yazdıkları, kendi yerinde görülsün, tıpkı Venüs'ün soy kütüğü altında, Mısır-Yunan Hiyeroglifleri'nin üçüncü kitabında olduğu gibi, ki orada gördüğümüzden burada tekrarlamıyoruz.

Yüz On Üçüncü Bilmece. Saba: Venüs kükürt olarak mı, yoksa gerçekten canlı gümüş olarak mı alınır?

Süleyman. Her ikisi için de, farklı bakış açısına göre: Denizle birleşirse, dişinin yerini tutar, Mars, Merkür, Apollon, Adonis ile olduğu gibi; dişilerle birleşirse, erkeğin yerini tutar. Apelles'in eline layık bir eser olduğu söylenir: Venüs'ü Kıbrıs denizinden çıkarken resmetmiştir; ama gerçekte onu ifade etmiş, elle işleyerek kusursuzlaştırmıştır — büyük ustalıkta ustabaşının yapacağı da bu olacaktır. Satürn'ün erkeklik organlarından...

— s. 89 —

...denize atılan erkeklik organlarından, Afrodit öylesine büyük bir güzellikle bir araya geldi ki, geri kalan bütün Tanrıçaları aşar. Onun erkeklik organları ise, üreme organlarından, yani yanan kükürtten, duman görünümünde canlı gümüşle karışmış, felsefi olanı doğurmaya yönelik ilk etkenden başka bir şey değildir. Bu ayrıldığında ya da kesildiğinde, kusursuz tanenin doğal büyümesi, ve bütün doğuş, gerçekten durur; ama ondan felsefi kükürt üretilir, ki bu, canlı gümüşün bol bir denizinde çözülüp birleşir, ve bizim Venüs'ümüz, ya da Chrysocorallum diye adlandırılır.

Yüz On Dördüncü Bilmece. Saba: Venüs'ün Mars'la ne alışverişi vardır?

Süleyman. Beia'nın Gabritius'la olanının aynısı: çünkü o dişidir; o erkektir. İkisinin yavrusu, Kadmos'un karısı Harmonia'dır.

Yüz On Beşinci Bilmece. Saba: Sorumun başlangıcı Kadmos'ta olduğu gibi; şimdi de onun karısında, Venüs'ün kızında duruyorum.

Hiram. Felsefi araştırmanın büyük bir alanına girdik, çünkü bu neredeyse bütünüyle Yer'in madenleri üzerinedir. Bu, belki bin yıl önce tasarlanmış olsa da, çeşitli etkilerle biçimlenmiş, cehaletin karanlığında çeşitli görüşlere izin verir. Ne de hepimiz Lynkeus gözlüyüz, ki dağ sırtlarında oturup, keskin bakışla madenlerin en iç inlerine nüfuz edelim, evliliklerini, birlikte yaşamalarını, doğumlarını, yürüyüşlerini ve gerilemelerini seyredelim: Ve bu Kuram için gözler ve zekâ yeterli olsa bile; yine de yaş ve zamanın gecikmesi böylesine uzun bir seyre uymayacaktır: Zira kim bizim madenlerimizi, beşiklerinde (böyle söyleyebilirsem), ve Kralların taçlarında, yani başlangıç aşamalarında, kusursuz tanenin büyümesiyle karışmış ve bütünüyle altına pıhtılaşmış halde görmüştür? Altının görkemine hayran kalırız, ama alçakgönüllü ve bayağı kökenini hiç düşünmemişizdir? Agathokles, bir çömlekçi biçiminde bilinmeden kalırdı; ama Sicilya Kralı olarak bütün çağlar boyunca tanındı. Öyleyse kim kurşuna hayret eder de, altını arzulamaz? Ama burada şu araştırılmalıdır: bu, ondan nasıl doğar...

— s. 90 —

...doğa tarafından üretilebilir, ve buna bağlı olarak sanat yoluyla kurşunun altına dönüştürülmesi mümkün olabilir mi?

Süleyman. Dendiği gibi, o iki duman, kükürtlü ve Cıvamsı olan, yeraltı hücrelerinde ve damarlarında birbirini karşılıklı kucakladıktan sonra, soğukluğun üstün gelmesiyle tek bir cevhere, yoğun ve yapışkan bir cevhere pıhtılaşırlar; örneğin, Satürnia (kurşun cevheri), ki eğer hemen çıkarılıp insan kullanımına sunulsaydı, ona yakışanlara dağıtılabilirdi: bu maden, bizim Aesculapius'umuza ilk kapıdır. Zira onda ay ışınları bulunur, ister büyük ister küçük. Zira Ay, egemen ve hareket ettirici olduğunda, henüz soğuk ve nemli olan maddeye niteliklerini işler, hükmeder, ışınlarını ona basar. Ama Ay bütün ışığını Güneş'ten aldığından, güneş ışınları ay ışınlarında her zaman gizlidir, gerçi göze her zaman açık olmasa da. Dolunayda bunlar hilalden daha belirgin ve açıktır. Zira kurşun cevherinin damarı ne kadar kusursuz ve olgunsa, orada o kadar çok gümüş gizlidir: ve cevherde ne kadar çok gümüş varsa, o kadar çok altın da vardır.

Yüz On Yedinci Bilmece. Hiram: Öyleyse Apollon, Diana'dan mı doğar, o da Satürn'den mi?

Süleyman. Güneş ile Ay, sıradan alındığında, madenlerin yerinde, bu sırada çoğunlukla doğar, ama felsefi Apollon bundan çok farklıdır, tıpkı Diana'nın Ay'dan, Satürn'ün de kurşundan farklı olması gibi. Felsefi Diana'nın doğumunda, Satürn ebelik görevini yerine getirir, ayırt edilir; Apollon'unkinde ise Diana: Latona ise her ikisinin de anasıdır.

Yüz On Sekizinci Bilmece. Hiram: Öyleyse yaşlı adam, yutmak istediği oğullarından çok, torunlarına daha çok lütuf ve sevgi mi gösterir?

Süleyman. Öyledir; çünkü yeni sevgi eskisini kovar, ve torunlar...

— s. 91 —

...nadir olmayarak, oğula duyulan sevgiden daha çok baba tarafına eğilir: Köylü büyükbaba da, giysileri lime lime, torunları arasında bir Kralı görmekten, torununu, Kraliçe'yi görmekten daha çok haz duyar. Bu yüzden Satürn, Gezegenlerin felsefi doğum sırasında, Diana ile Apollon için, bu torunları için, kendileri büyüyüp küçüklük yaşlarını aşana dek, işlerin ve bütün malların komisyoncusu, bekçisi, vasisi ve yöneticisidir.

Yüz On Dokuzuncu Bilmece. Hiram: Ama eğer yaşlı adam kendi kızıyla, yani Satürn Venüs'le, aynı yatak odasına yerleştirilseydi, ondan doğum umulmaz mıydı?

Süleyman. Daha soğuk yaşlılar için, daha sıcak bir kızla ısınmak bir çaredir, bu yüzden böyle bir evlilik yatağı çoğu zaman kısır kalmaz; yine de şu anlaşılmalıdır: bu, henüz ham, iyi beslenmiş, zayıf olmayan, ince bacaklı olmayan, dedikleri gibi bir ayağı Kharon'un kayığında olmayan, ve çökmüş bir yaşta sayılmayan yaşlılar için geçerlidir. Zira bunlar, üreme yetisinden yoksundur, kısırdır, ve mizaçça tahriş olmuştur; bunlara Satürn'ü de sayarız, yıllarla doymuş, Venüs ne kadar verimli olursa olsun, ona hiçbir yararı olmaz. Erkekte gerçekten, ilk eylem gücü bulunmadıkça, tohum etkisizdir, ve konuk olmayan bir konukseverlik, tokmağı olmayan bir çan gibidir.

Yüz Yirminci Bilmece. Hiram: Nasıl olur da, ölümlü ana, rahminde bulunan ölümsüz oğul tarafından ölümden hayata geri çevrilmez, yani Satürn, Diana ya da Güneş tarafından gençliğe geri döndürülmez?

Süleyman. Ana-babanın kusurları, borçları ve hastalıkları, özellikle ananın olanlar, rahimde bulunan, hastalıklı gebe kalınmış ve biçimlenmiş olan, bu yüzden hastalıklara açık olan kişi tarafından giderilemez, ancak önce kendisi bu lekelerden bütünüyle kurtulup daha yüce bir saflığa erişirse başka: Böylece Satürn'ün rahminde bulunan Güneş de, kendisinde bulunmayan bir kusursuzluğu bahşedemez...

— s. 92 —

...Ama eğer Satürn'den bir torun, sanki bir Herakles gibi, çıkarsa, canavar öldüren, yabanıl hayvanlara yem olan, yabanıl-hayvan-yenenin (Alexicacus) evcilleştiricisi olacaktır. Bütün soyu, ataları ve ailesi önceden parlamış oğullardan sayısız örneğimiz vardır, ama yeni doğmuş ya da hâlâ rahimde bulunanlardan değil. Yaşama gücüne (gizil güçte) sahip olan, ama nasıl tasarlayacağını ya da hissedeceğini bilmeyen, bu duyulur dünyada bir gün kullanılıp kullanılmayacağı kuşkusunda asılı kalan birinin ne yararı olurdu? Her şeyde başkasının yardımına muhtaç olan birine ne yardım gelirdi, hiçbir güce sahip olmayan, ancak en büyük zayıflığa sahip birine ne güç gelirdi?

Yüz Yirmi Birinci Bilmece. Hiram: Ya Satürn Mars'la birleştirilirse?

Süleyman. Bu birleşme de verimsizdir, çünkü erkekler erkeklerle doğurmaz, dişiler dişilerle doğurmaz, ama erkekler dişilerle doğurur — yine de yaş ve sağlık sınırları içinde her ikisi için de: Ama gerçekten bu ikisi, ustalık ve tatlı sözlerle olmadıkça karışmaz, bu da boşunadır: Bunda sevgi yoktur, doğal bir bağ yoktur, gebeliğin ya da doğuşun bir kabı yoktur, tohum yoktur; bu yüzden hiçbirinden yavru umulamaz. Aurora'nın yazarı bunu birinci bölümde, Aristoteles'ten Aleksandros'a, doğrular: 'Çünkü,' der, 'ışıktan yoksun her şey, bitkisel şeylerin sayısınca, Satürn tarafından yönetilir, ona atfedilir; bitkisel şeylerden çiçek açan ama meyve vermeyen ise, Mars'a atfedilir, onun aracılığıyla yönetilir.' Bu yüzden Mars ile Satürn'den felsefi olarak hiçbir meyve umulamaz, felsefi olmayan biçimde, yani sıradan kurşun ve demirden ise hiç umulamaz.

Yüz Yirmi İkinci Bilmece. Hiram: Bu iki cismin — fazla sert, kuru ve sıcak olan, ama aynı zamanda fazla akışkan, nemli ve soğuk olan — ölçülü bir erime, mizaç, ve eşitlenmiş bir özde tek bir cevhere birleşmemesinin nedeni nedir?

Süleyman. Mars'ta fazla pişmiş, saf olmayan ve topraksı bol kükürt vardır, ama az canlı gümüş, o da topraksı ve saf değil, daha az pişmiş, ya da hâlâ olgunlaşmamış, eşitlenmemiş: Satürn'de de benzer biçimde...

— s. 93 —

...fazla yersel hamlık, saflıksızlık, ve olgunlaşmamışlık bulunur, canlı gümüşten daha çok: Öyleyse hangisi öbürüne yardım edip cürufu giderse, kökensel saflıksızlığı da giderecektir? Saf olmayan sularla keteni temiz kılmayız, tersine daha kirli ederiz. Pis kokuları pis kokulu şeylerle kovmayız, tersine artırırız. Bu yüzden ne Mars Satürn'e, ne Satürn Mars'a yardım getirebilir, önce her ikisi de üçüncü bir öge tarafından daha soylu bir saflık derecesine yükseltilip süblimleştirilmedikçe — öyle ki, kendilerinden aşağı olanları, ya da kendi türlerinden olanları, nereden olursa olsun, kendilerine çekip aktarabilsinler.

Yüz Yirmi Üçüncü Bilmece. Hiram: Jüpiter ile Mars üzerine, baba ile oğul olarak, ne belirlersiniz?

Süleyman. Gökte, Gezegenler olarak, daha yakın bir konumdan haz duyarlar; ama Yer'in altında madenlerde öyle değildir, felsefi ocaklarda ise hiç değildir. Cerus, Turba'da, kıskançlık olmadan söylendiğini belirtir ki, kalay ile canlı gümüş arasında hiçbir akrabalık yoktur, ve demirin neden kendini çeken bir mıknatısı olduğu; ama Filozofların bronzu, kalıcı su gibidir; bunlardan hiçbiri, demir ya da kalay olduğundan, bu yüzden birleşmez, boşuna karışmayı reddederler, çünkü kendilerini birleştirecek şeyden tümüyle yoksundurlar, aralarında küçük derecelerle arındırılıp kusursuzlaştırılmadıkça.

Yüz Yirmi Dördüncü Bilmece. Hiram: Jüpiter ile Venüs'te, sanki çinko oksitte (tutia) olduğu gibi, boyanın kusursuzluğu mu gizlidir?

Süleyman. Filozoflar bronz, Latona, çinko oksit üzerine çok söz ederler; ama felsefi olarak anlaşılmasını isterler. Zira sıradan bronz onların değildir; ne de Diana ile Apollon'un anası olan sıradan Latona. Rosarius der ki: 'İksir,' der, 'bakırla karışmış cisimle: ama artar, ve bakır büyür, o çinko oksitten, ki onun akıl yürütmesi yersel şeylerinkidir: İksir ise ruhanidir, kendi türünün doğasını başka bir türe çevirir: Ama Filozof der ki: Sanki çinko oksit gibidir: sanki ise, kendi aralarında büyük ölçüde farklı olsalar da, yalın olduklarını gösterir: Jüpiter'in birçok cariyesi olduğu söylenir, ama yalnızca Venüs'ü esirgemiştir, gerçi burada ve orada türce bütünüyle farklı olsalar da, yani sıradan kalay ile felsefi olanı, Venüs'te de öyle. Eğer Venüs ile Jüpiter, uygun olduğu gibi, hazırlanmış olsalardı, kim bilir, Tanrılar arasında bunun, Tanrıçalar arasında onun, en büyük...

— s. 94 —

...evlilik yatağı olup olmayacağını? Uygun biçimde yapılan hazırlık, uygunsuz, saf olmayan ve elverişsiz olandan, uygunluğu, saflığı, ve esere elverişliliği doğurur.

Yüz Yirmi Beşinci Bilmece. Hiram: Söylenen nedenlerden ötürü, Satürn ile Jüpiter'in kendi aralarında karıştırılmasına daha da az izin verirsiniz, öyle değil mi?

Süleyman. Doğru sezdiniz: Felsefi eserde ve büyük dünyanın göğünde, Satürn Jüpiter'e en yakındır; ama bu yüzden karşılıklı karışımlarıyla fiziksel özneyi oluşturmazlar. Ama doğada bir yer bulamadığından, bu ikisinin karışımından ne bu ne o çıkar, ama ikisi birden, sanki bir karma (croma) gibi.

Yüz Yirmi Altıncı Bilmece. Hiram: Ya söylenen bu ikisine, birbirine karışmışken, daha soylu bir türden bir maya eklenirse, mayalanmış maya onları kendi doğasına çekip dönüştürmez mi?

Süleyman. Mayanın gücü, mayaladığı şeye etki etmekte kudretlidir; ama etkene ve edilgene bakılmalıdır, birbirleriyle yeterince uyuşup uyuşmadıklarına, yoksa mayalanma hiçbirine yaramaz: Buğday hamuru kendine benzer olanla ekşitilir, yararlı biçimde mayalanır, yabancı ya da farklı olanla değil; madensel karışım da böyle, çoğalma ve olgunlaşma gücünü bir madenden alır, daha bayağı olan daha kusursuz olandan, daha soğuk olan daha sıcak olandan.

Yüz Yirmi Yedinci Bilmece. Hiram: Filozoflar, aralarında Geber de, ustalığın cisimlerden ve ruhlardan yapıldığını açıkça söylediklerine göre, söylenen cisimlerin yanı sıra ruha da ihtiyaç vardır; sıradan Cıva'yı reddettikleri halde, Antimon'u reddedemezler: Zira ona boşuna bir zafer arabası...

— s. 95 —

...atfederler, ve insan bedeninin tıbbında ona ilk sırayı verirler: Bu konuda görüşünüz nedir, ey En Sakin Kral?

Süleyman. Bu, kendi doğasında pek çok sır saklayan o ruhtur, ki armağanlarını hiçbir insan bir arada ve aynı anda kavrayamaz, Basilius'un tanıklık ettiği gibi. O, Afrika gibi, ustalarına her zaman yeni bir şey doğurur — çiçekler, sular, yağlar, tuzlar, merhemler, safranlar, uçucu boyalar, camlar, ve sayısız başka şey; yine de şiddetli ve zehirlidir, hazırlık örtüsü olmadan nadiren kullanılır; tıpkı otun altına bir yılan gizler gibi, onu ölümlülere deva ve şifa diye dayatırlar. Cıva'dır o, elinin altında kanatları vardır, öyle ki Vulkan'dan ya da Prometheus'tan hiçbir zarar görmesin, çünkü her zaman uçuşa hazırdır, bir kartalın süzülüşe hazır olması gibi. Onu gizleyen cismi yakmayı bilen, birçok kullanıma elverişli bir ruha sahip olacaktır; ama çoğunun kabaca övündüğü şeyden, hiçbir şey trampet edilmemelidir. Ama gerçekten Oğlak'tır o, dikkat edin yüzünüze çarpmasın, çünkü kendi toprağında sırtüstü yatar, hain. Kendi hileleriyle çoğuna zarar vermiş, azına, o da talihlilere, yardım etmiştir. Uçan topraktır, havada uçar, yersel havadır, kuru ve tozlu sudur, nemli tozdur: Derinliklere nüfuz eder, ama hırsızdır, Cıva için dedikleri gibi; bu Cıvamsı türü buradan da tanıyabilirsiniz: Apollon'a kazlar/öküzler, Vulkan'a zanaat aletleri, Kupido'nun yayı çalınmış, Venüs'ün örtüsü hırsızlıkla aşırılmıştır. Bir yılandır, derisini döken, bir kuştur, yuva arayan. Ama bin övgüyle övülse bile, kime güvendiğinize dikkat edin; Kralı bir dilenciyle değiştirmeyesiniz, [ya da] onurunu yitirmiş Kraliçenizin evini utançla geri götürmeyesiniz. Ustabaşıların da kendi Antimonu vardır, sıradandan farklı, gerçi yıldızlı bir regulus olsa da, bu Marslı olanı reddetmezler, ama pek çok amaç için gasp ederler.

Yüz Yirmi Sekizinci Bilmece. Hiram: Antimon'un mührü ya da simgesi, üzerine bir haç yerleştirilmiş dairesel bir dünyadır, bu da haksız değildir; çünkü bütün dünyaya bir haç ve sıkıntılar ekler, yalnızca tek bir insana değil: Evrensel...

— s. 96 —

...haç, Kimyacıların haçıdır, ki bunun altında pek çoğu çöker ve zorluktan tükenir: Bu yüzden sanatın bahçelerinin dışına atılsın: Böyle yargılamam doğru değil mi?

Süleyman. Öyle düşünmüyorum. Ononis, dikenli bir bitkidir, 'sığır durduran' ya da 'sabanın gecikmesi' (Mora aratri) diye adlandırılır, çünkü tarlalarda çiftçileri çok rahatsız eder: bu yüzden bütünüyle sökülüp atılmalı mıdır? Hiç de değil; çünkü dünyaya süs katar, ve böbreklerden ve mesaneden küçük taşları atmak için insana şifalıdır. Antimon üzerine de böyle düşünülmelidir. Pek çoğuna gecikme, zarar, ve yararsız emeklerin nedenidir; ama yine de kendi yararı vardır, birçok hastalıkta, ödemde, cüzamda, sarılıkta ve benzerlerinde belirgin bir gücü vardır: Bu yüzden Kimyacıların atölyesinde kalsın, sanki elleri ve yüzleri için sabun gibi, öyle ki zekâlarını ve zihinlerini arındırsın ve berraklaştırsın, daha önce görmedikleri şeyleri görsünler, daha önce anlamadıkları şeyleri anlasınlar diye. Yıkanmamış ellerle kömürlere dokunulabilir, ama sırlara, saf olmayan bir ruh ve yıkanmamış bir vicdanla dokunulamaz. Antimon, altın gibi, onları böyle temizlesin. Rhodo (gül) buna benzer, ya da Gül Bahçesi; hiçbiri dikensiz, sıkıntısız, ve zorluksuz yarar sunmaz. Bu, bir bitkidir, ya da Kanallar üzerine Satürn'ünkü, ki bununla Basilius'un taşı kardeşine atılır, ve sonsuz deneyden sonra, sağlık boşuna uygulanmışken geri kazanılır. Ama ben kimseye, o bayağı, tortulu yarı-madende zaman ve servet harcasın diye yol gösteren biri değilim.

Yüz Yirmi Dokuzuncu Bilmece. Hiram: Ya söz edilen Oğlak, Venüs'ün bahçesine konulursa, parlayan Güneş'te orada gülleri tatsın diye, şaşılacak bir şey görülecektir: o hayvanın gübresinden ya da ısısından ne kadar büyük bir mor gül ürünü izler, yoksa bu hiç sayılır mı?

Süleyman. Bilinir ki, Venüs Oğlak'a mor bir taç takar; ama gerçekten o kendisi şehvetli olduğundan, onun bahçesinin çiçekleriyle beslendiğinden, tek bir günün güzelliği ve gururu dışında ona hiçbir şey kalmaz: Venüs, Tanrıçaların en iyiliksevi olanıdır, ama Oğlak ona karşıttır, kendi...

— s. 97 —

...nden, birkaç küçük çiçek dışında ondan yararlanamaz; Ama eğer gerçekten Oğlak boynuzlarından ve dişlerinden yoksun bırakılabilseydi, kolayca Hesperid bahçesine, başkalarına tercihen kabul edilirdi.

Yüz Otuzuncu Bilmece. Hiram: Ya bu Teke, Koç'un daha uygun düştüğü Mars'la karşılaşırsa, Erichthonios'ta doğan yıldız, Mars'tan güç, sabitlik ve renk kazanıp, felsefi Kral'ın doğum haritasını göstermez mi?

Süleyman. Bu Marsî yıldız, Erichthonios'ta uygun biçimde yerleşmiştir, yani tersyüz doğmuş, yılansı ayaklarla sürünen Vulkan'ın oğlunun kolunda, ki bundan başka yerde söz edilmiştir. Zira Vulkan, Brotheas'ın yanı sıra bunu da doğurmuştur, görünüşte herkese gülünç. Burada Mars'la birlikte Kuğu, sanki yenilmez biçimde savaşırken, yalnızca Jüpiter'in yıldırımıyla, yani Jüpiter için dövülmüş Vulkan'ın silahları ve mızraklarıyla ondan ayrılır: Pythagoras, Kuğu'nun ruhunun ölümsüz olduğunu söylemiştir, çünkü ölüm yaklaşırken en tatlı biçimde şarkı söyler; ama bunda yanılır. Gerçekten bu yüzden Apollon'a kutsal sayılır; ama kuluçkaya yattığı yumurtaları sık sık kaybettiğinden, az yarar sağlar. Buna, o beyaz duman da benzemez değildir.

Yüz Otuz Birinci Bilmece. Hiram: Ama kusurlu olanları bir yana bırakırsak, Güneş'te, Ay'da ve Merkür'de bir gerçeklik payı yok mudur?

Süleyman. İyi bilirsiniz, ey en basiretli Prens, Felsefe Taşı'nın maddesi şeylerin çeşitliliğinde bulunmaz, ve eğer tek bir öznede bulunuyorsa (ki belki de siz onu adlandırdınız), o karşıt öznede bulunamaz: ama onda, boyayı almaya elverişlilik vardır. Öyle olan, kusursuzluk yoluna henüz girmiş, ama doğa yoluyla oraya ulaşmamış olandır; orada en kusursuz ve en kusurlu cisimler dışlanır. Altından daha kusursuz ne vardır, sıradan Merkür'den daha kusurlu ne vardır? Bu yüzden bu ikisi, belki ilinek olarak dışında, hesaba katılmaz. Ay'dan kim kuşku duyabilir, ama haksız yere. Zira kusursuzlaşan her şey, işlemden önce fazla ay-nemine sahiptir, işlemden sonra onu bırakır. Onun kendisi, artan ve...

— s. 98 —

...büyüyen, boynuz kazanan ve yitiren, ya da daha doğrusu onun etkisiyle Lunaria denen bir bitkidir: İşte bu, bizim doğal olmayan ateşimizdir, doğal olandan, sanki bir kör kişinin gören biri tarafından yönetilmesi gibi yönetilmelidir, sanatın yolunun gerektirdiği yere göre. Buna, doğaya karşı ateş denen bir başkası daha eklenmelidir; ve Üçlü, tam olarak tutuşturulmuş olacaktır.

Yüz Otuz İkinci Bilmece. Hiram: Ay'ın, yeraltı küresinde Satürn ile Güneş arasındaki ara hareketi doğada gözlemlenir; belki bu yüzden sanatta da böyle bir şey önceden varsayılır?

Süleyman. Bizim gümüşümüz bizim altınımızdır, bizim altınımız bizim kükürdümüzdür, bizim bakırımız bizim Merkürümüzdür, yapraklı beyaz topraktır, ki bizim altınımız oraya ekilmelidir, kendi çiftçisi için çok yönlü meyve versin diye: Felsefi Ay, sıradan değildir; ama bitkisel bir bitki gibidir, sıradan Ay ölü olsa da, çirkin lekelerden azade olmasa da. Felsefi Merkür bir bakiredir, çünkü ne ateş ne de koca tanımıştır. Rosarium'da Platon'un dediği gibi, ateşe dokunduğu ölçüde bir şeydir, ki bizim Merkürümüz ondan kaçar. Beia'dır, ve Albifica'dır, çürümüş bir yerden çekilip alınmış, ve herkesin hayranlığına konu olacak o güzelliğe yükseltilmiştir. Tıpkı Medusa'nın başının kendisine karşıt olan her şeyi taşa çevirmesi, şaşkınlıkla ezmesi gibi.

Yüz Otuz Üçüncü Bilmece. Hiram: Hem kusursuz hem kusurlu cisimlerden çıkarılan Merkürlerde ne gibi bir yarar vardır?

Süleyman. Bir kerede birçok şeyi kucaklıyorsunuz, ki bunlardan bazıları iyi, az da olsa bazıları kötüdür. Kendi cisimlerinden çıkarılan Merkürleri reddetmeyiz; ama çıkarılma biçimine ve aranıldıkları cisimlerin değerine göre hüküm veririz, ki bunlar olmadan sanat tamamlanamaz: Kimi Merkürler yumuşak ve dişildir, kimi sert, dirençli ve erkildir, kimi güçlü akışkandır, kimi toz biçiminde pıhtılaşmıştır. Bunlardan en iyileri seçilmelidir, iyi mizaçlı ve doğalı, sağlam yapılı, her türdeş-olmayanlıktan arınmış, ki bununla, başka bir dağdan araştırılan, iki cinsiyetli bir eş...

— s. 99 —

...bulunmalı ve birleştirilmelidir: Bunu Rebis olarak anlıyorum, ki bu, Parnassos'un iki dağı arasında, aradaki küçük vadide doğar.

Yüz Otuz Dördüncü Bilmece. Hiram: Merkür, Merkür ile ve kezzapla çıkarılmaz mı?

Süleyman. Öyledir gerçekten: Zira bir Merkür, öbürüyle çıkarılır, keskin suyla ikisi de çözülerek: Ama bunlarda dikkatli olmak gerekir, aptalca çabalamasın diye, altını ve gümüşü keskin sularla aşındıranlar gibi, buna çözelti diyerek, biraz sıradan Merkür ekleyerek — ama filozofların yaptığı gibi olsun; onların suyu parmakları ıslatmaz, yalnızca kendi pıhtılaştığı kadarını çözer. Bu su, başlangıçta taştır, pıhtılaşmadan sonra bilinir; önce, saf altını öz ruha çeviren en keskin sirkedir.

Yüz Otuz Beşinci Bilmece. Hiram: Satürn'den usulünce çıkarılmış Merkür, kendi kendini altına pıhtılaştırmayı kabul eder mi?

Süleyman. Satürn'ün Merkürü saf değildir ve çamurumsudur, topraksılıktan çokça pay alır, hamdır ve suludur, bu yüzden yeterince ağırdır, felsefi boyayla kolayca pıhtılaşır, ama o olmadan asla, çünkü yarara yönelmez. Zira Satürn'de sabit ve kızıl kükürt yoktur, ne de onda rastlantıyla, pıhtılaşma yoluyla üretilmesi mümkündür, bu olmadan bütün pıhtılaşması boşa harcanmış emek ve sonuçtur. Bir çömlekçinin ya da Vulkan'ın kilden bir insan biçimlendirip, bütün dış uzuvlarıyla ifade edip, sonra onu ateşte sanki bir taş gibi yakması yetmeyecektir, sanki ateşin sıcaklığıyla ona duyu ve hareket eklenecekmiş gibi, ama ona dışarıdan akıl sahibi bir ruh göndermek gerekir. Ama bu ona [çömlekçiye] imkânsız olacaktır, çünkü akıl sahibi ruh insanın isteğinde değildir: Bu yüzden ne bir çömlekçi, biçimlendirme yoluyla, canlı bir insan üretebilir, ne de sıradan bir usta, kurşunun Merkürü'nden altın üretebilir, Altın Boya'yı ise hiç üretemez.

— s. 100 —

Yüz Otuz Altıncı Bilmece. Hiram: Ama altın dört nitelikte dengelenmiş olduğuna göre, ve kurşunun Merkürü soğuk ve nemli olduğuna göre, bu, sıcak ve kuru, yani Boya haline gelemez mi — o dengelemenin denge noktasına varmadan önce, ki orada, eğer durdurulursa, altın elde edilir, o noktayı aşmadan?

Süleyman. Yalnızca Doğa, altında bu pıhtılaştırma ve nitelikleri dengeleme yolunu kullanır; ama nemden fazla soğurmasın diye, çok uzun bir zaman içinde ilerler, ki bu zamanı usta bekleyemez. Zira sanat, doğayı her şeyde taklit edemez. Şu kesindir ki, sıradan ya da Satürni Merkürde, öz kızıl renkle birlikte kuru ve sıcak nitelikler, ancak boyanın izdüşümü yoluyla getirilebilir. Zira kimse büyük bir denizde, belirli bir ölçüdeki ya da ağırlıktaki suyu, başka hiçbir suya dokunmadan, ısıtıp, kurutup, pıhtılaştırıp, boyayıp, daha değerli bir hale yükseltemez, ya da hepsini bir kerede değiştirip bütün denizi yükseltemez, ısıtıp, kurutup kızıla boyayamaz, ki bunu asla başaramayacaktır. Aynı şekilde Merkürde de, ısıtarak, kurutarak, kızıla boyayarak değiştirdiği kadarı, geri kalanını dokunulmamış bırakacaktır. Zira ya bütünüyle nemli ve soğuk kalacaktır, ya da bir kez toz haline kurutulmuşsa, yararsız olacaktır, ne boyanmış ne boyayan, üzerine sabit ve sağlam bir ısı basılmadıkça, gerektiği gibi.

Yüz Otuz Yedinci Bilmece. Hiram: Sıradan Merkür, ya da Satürn'ünki, ya da Antimon'unki, altın aracılığıyla pıhtılaştırılamaz mı, bu kadar çok Kimyacı bu konuya bu kadar çok değer verdiğine göre?

Süleyman. Altını sıradan Merkürle ya da ona benzer bir şeyle birleştirmek (amalgamlaştırmak) ve pişirmek caizdir, ta ki Merkür kendi doğal neminden yoksun kalıp Turbith'e (dedikleri gibi) dönüşene dek; ama burada altının doğasında hiçbir değişim ya da dönüşüm yoktur, hiçbir çoğalma, ne altının ne de boyanın artışı yoktur; olsa olsa Merkür'ün kurutulması vardır, ki bu yararsızdır, bileşimi bozar...

— s. 101 —

...ve onu bozar, daha değerli bir biçime yükseltmez. Ve eğer böyle pıhtılaşmalar toplanırsa, gerçi meşru sayılsalar da, hepsi gayrimeşru denemelerdir. Merkür'den, cevherde gizli yatan hiçbir altın çıkmaz, denebilir ki, der Rosarius, gerçi açgözlü satıcılar bunu bilselerdi, bu kadar bayağı bir fiyata satmazlardı; ne de Krallar, kimsenin Filozofların yararına bunu aramaya gitmesine izin verirdi; ve eğer bu konuda bu kadar hevesli olsalardı, bunu fark ederlerdi, Zalento'lu Petrus'un, kardeşleriyle birlikte dediği gibi.

Yüz Otuz Sekizinci Bilmece. Hiram: Uçucu boya üzerine ne karar verirsiniz, sabitlenebilir mi, sabitlenemez mi?

Süleyman. Antimonsal ruhlar vardır, ki bunlar ateşten, kendileriyle karıştırılan tutuşmuş altını, yüzeysel olarak boyar, ve daha derin renklendirir: ama yeniden ateşe yaklaştırılırsa, boya ruhla birlikte uçup gider, ve yeniden başka bir görünüm alır. Bunlar sanatın ve doğanın oyunlarıdır, hiçbir zaman kesin bir kusursuzluğa götürülemezler. Bu, Vulkan'ın Güneş'e karşı öne sürdüğü bir sahte boyadır: Ya da daha doğrusu kaçkın Daphne'dir, ki Apollon'un kucaklaşmasından öylesine korkmuştur ki, bitkisel bir doğaya, yani Defne'ye dönüşmeyi, bakireliğinin yitirilmesine yeğlemiş ve bunu elde etmiştir. Apollon bu Daphne'yi, yani antimonsal boyayı sever: ama Vulkan'ın bir işaretiyle bu, kendi küresine, havaya çekilir, orada gizlenir, bilinmeden. Bu, canlandırılacak ölü cisimlerin ruhudur, ki eğer uçup giderse, Arnoldus'un dediği gibi, şahinlerle bile yakalanamaz. Ama her zaman kaçmayı düşünür, çünkü hareketi yukarıya doğrudur, merkeze doğru aşağıya değil; en hızlı uçan haliyle sabitlenir ve kaçışı durdurulur, ve fazla güvendiği tüylerini yitirir.

Yüz Otuz Dokuzuncu Bilmece. Hiram: Cevherden, gübrede çürütüldükten sonra, bir İmbik'te yükselme yoluyla damıtılan antimon yağına ne değer verirsiniz?

Süleyman. Çok zaman, emek, masraf, tehlike gerektirir; ama hiçbir kâr getirmez. Bu kızıl kükürt, kendinde, bir yumurtanın sarısı gibi, Merkür'ün akbeyazını taşır; bu yüzden karışmış gümüşü boyadığı, dışını altına dönüştürdüğü söylenir, ama ateşle renk kaçar. Gerçi bu eserde insana bilinmeyen pek çok büyük sır gizlidir; ve bu yüzden ayrıntılara girmek gerekli görünmedi; ama gerçekten o kükürdü ayırıp sabitlemek isteyen biri varsa, bunu bilsin; ve böylece, canlı gümüşle, gereken ağırlık ve miktarlarda birleştirildiğinde, kuşkusuz tıpta kullanılabilir bir şeye sahip olacaktır, ki buna neredeyse hiçbir şey kıyaslanamaz. Aynı şeyin altın yapımında da geçerli olup olmadığı, deneyim öğretene dek belirsiz kalmalıdır.

— s. 102 —

Yüz Kırkıncı Bilmece. Hiram: Bu eserde derece-verici ve sabitleyici sular bir şey başarır mı, yani boyayı yükseltirler mi, sabitlerler mi, ya da kendi doğalarından gümüşe altından bir şey mi katarlar?

Süleyman. Belirli tuzlarda ve madenlerde boyanın bir başlangıç aşaması bulunduğu kuşkusuzdur; ama bunu sanatın yardımıyla kusursuzluğa götürmek başka bir meseledir. İnsan kanında tohumun gizil gücü vardır; çünkü ondan bu meydana gelir: ama yalnızca kandan, sanat yoluyla canlı bir cenin çıkarmak istemek, doğaya aykırıdır. Zira iş, üreme organlarında kanın değişimi, ve hayat ruhunun karışımıdır; sonra gereken kaplarda döllenme, taşınma, beslenme, büyüme, ve canlanma gerekir, ta ki ondan kusursuz bir insan doğana dek. Aynı şekilde tuzların boyası için de — zaç yağı, güherçile, nişadır gibi — ve madenler için de — Venüs safranı, Mars'ınki, kükürtünki, antimonunki ve benzerleri gibi — kusursuzluğa erişmeden önce birçok işlem gerekir, ki bu olmadan yararsız ve boştur: Zira onlarda en saf kızıl renk nereden gelecek? Sabitlikle birlikte ruhanilik nereden gelecek? Topraksılığın giderilmesi, berraklığın getirilmesi nereden gelecek? Madenlerle köklü bir karışım, ve onlara sürekli, bölünmez bir yapışma nereden gelecek? Elbette bütün bunları yalnızca sabitleyici sulara sokmak istemek, suyu elekle çekmek gibidir, ya da Sisifos'un taşını, geri kayacağı yere doğru yuvarlamak gibidir.

— s. 103 —

Yüz Kırk Birinci Bilmece. Hiram: Aynı sabitleyici etkiye sahip tozlarla yapılan çimentolama (caementatio) ne gibi bir yarar vaat eder?

Süleyman. Eğer altın, gümüşün bağrında gizlenmişse, sözü edilen tozlar onu oradan çeker ve çıkarır, gümüşte hiçbir şey doğurmazlar, çünkü bunlar doğal bir etken değil, şiddetli ve zorba bir etken olduğundan, doğaya karşıdır. Böylece bu tozlar gümüşü tüketir, ya da yutar, altını ise gümüşte gizlendiği oranda dokunulmamış bırakır; ve gümüşün ya da altının cevherinde hiçbir şey değiştirmezler, yalnızca birini öbüründen ayırırlar. Ren altınından, gümüşü ayırarak Macar altını yapmak böyle kolay ve olası bir şeydir, ama tıpkı bir köylü kadının sütten ayırması gibi, sütte tereyağı yapmaz.

Yüz Kırk İkinci Bilmece. Hiram: Madenlerin safranlarında (crocus) ne gibi bir sır vardır?

Süleyman. Madenlerin safranı, eğer gerçekten kökenini ve ilkesini gerçek Varlıktan alıyorsa, sanatı tamamlayan bir şeydir, Demokritos'un dediği gibi; ama eğer yabancı bir kaynaktan türetilmişse, hoş kokudan çok, çamurlu küf çeker. Boyar gerçi; ama derine işlemez, yani sınırlıdır, eliyle verir, sağ eliyle alır. Kralın kapısının önünde kalır, salona girmez, yalnızca Kralın küçük cübbesini bir süreliğine süsleyecek kadar yakın durur. Kim bunu Krala giydirir, oysa onda ne baş ne ayak ifade edilir, ne de başka bir şey? Susuz bir masaldır, yağsız bir kandildir; yararı hiçtir. Daha ne diyeyim? Güzel bir zehirdir, madenlerin değil, ölümlülerin zehri, tıpkı Venüs ve şehvetli şeyler için söylendiği gibi.

Yüz Kırk Üçüncü Bilmece. Hiram: Bütün bunlarda — madenlerde, ruhlarda, Merkürlerde, sularda, yağlarda, tuzlarda, anlatıldığı gibi — boyayı arayıp da hiçbir şey bulamayan, bu yüzden bütün sanatı imkânsız diye mahkûm edenlere ne yanıt verilmelidir?

— s. 104 —

Süleyman. Geber'in aynı kişilere karşı çıkardığı şey şudur: bunlar, dar odalara kapatılmış, Hindistan ya da Amerika üzerine hiçbir şey hayal edemeyen, bütün yeryüzü küresinin kendi gözleriyle gördüklerinden öteye geçmediğini sanan çocuklara benzerler: Kabul ediyorum, belki bazı şeyler gerçekten böyledir, bazıları deneyimlemiştir, ama bilmeleri ve deneyimlemeleri gerekeni değil. Madenler ve metaller, yazı harfleri kadar çoksa, bunların bileşimi de harflerinki kadar çok katlı olacaktır; bunlardan sonsuz sözcük bileşir, birbirinden farklı. Şaşılacak bir şey yoktur öyleyse, biri altmış yıl ya da daha fazla boyunca yüz bin deney denese de, sanatı bulamasa: çünkü deney denemek, onu bulmaya götürmez, Filozofların dediği gibi; ne yalnızca akıl yürütmeyle, ne doğanın tek bir tefekkürüyle, ne yalnızca yazarların sözleriyle ve bunların uyuşmasıyla: ama bütün bunlarla birlikte, İlahi İrade'nin de razı olmasıyla. Bu yüzden şu sonuç çıkmaz:

Çok şey denemiştir, ve kesin hiçbir şey bilmez:
Öyleyse sanatta hiçbir gerçeklik yoktur:

Zira sanat, alegoriler altında örtülüdür, tıpkı kabuğundaki bir ceviz ya da badem gibi, kendi kabuğundaki bir kaplumbağa gibi. Onun iç kutsal alanlarına ulaşmak için, herkesin emek vermesi gerekir; ama bininde ancak biri oraya erişir.

Hiram. Sanırım benden söylenecek yeterince şey söylendi; Bu yüzden sizin yargılarınıza razı oluyoruz, ama öyle ki, bu soru çözme sıralarını seve seve üstlenelim, siz yanıtladıkça, biz sordukça, günden güne daha bilgili olarak.

Süleyman. Büyük şeylerde istemiş olmak yeterlidir: Doğadan ve onun bu eserlerinden daha büyük ne vardır? Kesinlikle, insan işlerinde hiçbir şey. Bu yüzden onun izlerini araştırmak, ve hayranlık verici eserler aracılığıyla şeylerin hanımını tefekkür etmek yetsin. İnsana, şeyleri ilahi ölçütlerle tartmaktan, yaratılmışlardan Yaratıcı'yı, cömert armağanlardan Bahşeden'i, ebedi kayradan İlahi kudret-i mutlakı görmekten daha değerli hiçbir şey yoktur.

Yüz Kırk Dördüncü Bilmece. Hermes, boyaları taşlarda avlamamızı buyurur; çünkü onların barınağı bunlardadır: Sizin atladığınız taşları öyleyse ele alalım: Hangi Taş öyleyse, ey Kraliçe, boyaya en yakındır?

— s. 105 —

Saba. Granat (Garnet): Zira ateşte dayanır, kızıldır, ve kendi içinde doğal olarak altın tohumları taşır: bu özelliklerle, eğer madenlere denk bir yoğunluk da eklenirse, gerçek boyadan neyi eksik olduğunu bilmiyorum. Bu küçük taşın doğası, ötekilerden daha hayranlık vericidir. Altının buharı onda sabitlenmiştir, taşıdığı kızıl renk ise boyanın bir askeri cübbesi gibidir. Doğa onda kendi silahlarının nişanını kazımış, kendi bitkisinin izini bırakmıştır: İmparator İkinci Rudolf'un anısına, bu yolla sıradan Merkür'ün çöktürüldüğünü gördük. Ustanın görevi, buna pıhtılaşmayı, sabitlenmeyle ve girişle birlikte eklemektir, ve boya kusursuz olacaktır. İşte burada, çıraklar için bir Mars alanı vardır, el kadar değil ama zekâ kadar alıştırma yapılacak; denesinler, Granat sanata yararlı mıdır, öyleyse ya da değilse, neden, hangi eksiklikten dolayı? Zira nasıl ki hekime düşen, insan bedeninin parçalarını, damarlarını, sinirlerini, atardamarlarını, hıltlarını ve işlevlerini tefekkür etmektir, sağlık ve hastalık ayırt edilsin, her birinin nedeni belirtilerle birlikte bilinsin diye: aynı şekilde Kimyacıya ya da Filozofa da, madenleri, sanata ait olduğu ölçüde, açıklamak, incelemek ve sınamak doğaldır. Nitekim Morienus da der ki: 'Aynı şekilde şunu bilmelisiniz,' der, 'bu eserin daha büyük kökü, türlerin araştırılmasındadır, ki bunlardan hangisi bu Büyük İşe daha uygundur: Zira her maden birçok türdendir.'

Yüz Kırk Beşinci Bilmece. Süleyman: Boya taşıyan başka bir taş daha var mıdır?

Saba. Vardır, yani gümüşün ham, kanlı bir damarı, ki buna 'Rothgülden' derler. Bu, çok kızıl olsa da, ateşte yine de bu kızıllığı yitirir, en beyaz gümüşü verir. O kızıllık ise kükürttedir, bu yüzden ayrılır. Ama eğer canlı gümüşe iletilebilseydi, aranan boya bu olurdu. Bu cevher alınsın öyleyse, o kızıl kükürt pişirilsin, ta ki ondan beyaza boyanana dek, ve bütün bileşim kızıla dönüşene dek, safran gibi. Ama bu iş başlamadan önce, en keskin biçimde incelenmelidir, lehte ve aleyhte nedenler tartılarak, gerçek ortaya çıkarılarak. Bu da, öğrenilebilir zekâlara bırakılmış bir başka madde gibidir: yine de bunlarla safsatacılara başkalarını aldatma fırsatı vermek istemeyiz.

— s. 106 —

Yüz Kırk Altıncı Bilmece. Süleyman: Lacivert Taşı (Lapis Lazuli) üzerine ne düşünürsünüz?

Saba. O da tıbbi bir taştır, değerini altından alır, ki bazen görünür biçimde onu içinde taşır. Kendinde göksel bir renk barındırır, ateşte dayanıklıdır, sanatla oradan ayrılabilir; örneğin, belki kendi içeriğinden kızıl bir renk çıkarmaya da izin verir. Bu renge Ultramarin denir, sanki denizin ötesinden, Venedik'ten, ya da İspanya'dan ve Hint diyarlarından getirilmek istenmiş gibi. Gümüş rengi derinliklerdedir; bu yüzden buna da değer verilebilir, ve eğer madenlere girme yolu bulunsaydı, kızıla indirgenebilirdi.

Yüz Kırk Yedinci Bilmece. Süleyman: Lacivert Taşı'nın rengi kendi cevherinden nasıl çıkarılır?

Saba. Sözü edilen taşın en iyi renklisinden, saf, bir libre kadar, az ya da çok, porfir üzerinde berrak suyla ezilir; kurutulur ve öğütülür, ta ki ince bir toz haline gelene dek: sonra Yunan balmumu alınır, üç ons, reçine üç ons, sakız üç ons, günlük üç ons; bunlar cam bir kaba konur; önce yağ, ılıştığında ona reçine eklenir, sonra zift, sonra balmumu, sonra geri kalanı, hafifçe karıştırılarak: köpükler biraz dinlensin: elenmiş taş tozu, bu yağlı karışıma eklenir: biraz karıştırılır, üzerine yeterince su serpilir, iyice karıştırılır, bir gün bekletilir: böyle karıştırılmış bırakılır, sonra bu karışımdan renk ayrılır: üzerine kaynar su dökülüp karıştırılır, soğutulur, süzülür, daha fazla su eklenir, bu kaç kez tekrarlanırsa, su artık renklenmeyene dek: Daha fazla su kalacaktır, ta ki renk gök mavisi olana dek, eğer bu işe gerek varsa.

Yüz Kırk Sekizinci Bilmece. Süleyman: Öyleyse, kendi cisimlerinden gök mavisi boyayı çıkaran, ve onu değerli kılan yağlı bir merhem ve katılık mı vardır...

— s. 107 —

...yağmur suyunu ya da berrak suyu saklanmaya değer kılan. Ya felsefi eserde de bu böyle işlerse?

Saba. Yersiz olmazdı; çünkü yağlı olanlar derinliklere nüfuz eder, sulu olanlardan daha çok renk verir ve alır. Ayrıca çeken, ısıtan, ve tutan ya da büzen maddeler de vardır, ki bunlar sanki bir el gibi, sözü edilen rengi kendilerine çeker, çektiklerini korurlar, ta ki kaynayan su onu ayırana dek. Felsefe Taşı'nda da böyledir, içe indirgendiği anda, ve tersine, yani mor renkle süslendiğinde, bu, ruh olan merhemde toplanır, ve bulutların suyu ya da araçsal su aracılığıyla, insan görüşüne açığa çıkar.

Yüz Kırk Dokuzuncu Bilmece. Süleyman: Taşın ruhuna neden merhem diyorsunuz?

Saba. Bunlar Hermes'in sözleridir, ve çoğu Filozofun: nitekim Lullius, Codicillus'ta, on birinci bölümde der ki: 'Çünkü bu,' der, 'yağ boya ve ruhtur, bütün Büyük İş meshetmeyle tamamlanır.' Ve aynı kitapta, elli dördüncü bölümde: 'Zira ruh, mayalar, yağlar, merhemler, altın, ve bizim gümüşümüz aynıdır.' Arnold, Rosarium'da, ikinci kitap, dokuzuncu bölümde: 'Hava gerçekten yağdır, ve boya, ve altın, ve Filozofların ruhu, ve merhemdir, ki bütün Büyük İş bununla tamamlanır.' Ripley de altıncı kapıda böyle der: 'Ve bu ara hava, ki biz ona yağ ya da su, bizim ateşimiz, bizim merhemimiz, bizim ruhumuz, bizim taşımız deriz, ki bütün bilgeliğimiz yalnızca onda durur.' Ve ekler: 'Asla dışarı çıkmaz, ne ateşten içeri girer; ama önce su onu çeker, sonra içeri sokar, öyle ki su, hiçbir zaman sudan ayrılmayan, ve böylece yalnızca su bizim suyumuzu hareket ettirebilir, bu hareket hem ölüme hem hayata neden olur, ve su doğal olarak çekişmeden suya yapışır.' Bundan anlaşılır ki, Filozoflar kendi boyalarının, yani taşın ruhunun ve tininin ayrılması için merhem ve su kullanırlar.

Yüz Ellinci Bilmece. Süleyman: Taşın bu kısmına neden merhem denir?

Saba. Çünkü taşın topraksı ve kuru kısımlarını mesheder, ve bunlar ateşte akışkan hale gelerek...

— s. 108 —

...madenlere kolayca girmelerini sağlar. Aynı şekilde hava ve yağ da, yağlı ve ısıtıcı olduklarından, bu adla anılır. Ama Filozofların yağları, sıradan yağlar gibi tutuşabilir ya da yanabilir değildir, ki bu işaretle de birbirinden ayrılırlar.

Yüz Elli Birinci Bilmece. Süleyman: Taşın kendine özgü adı nedir?

Saba. Lapis'tir, ya da Apis'tir; Lapis (taş), çünkü sert bir madde taşır, ki bu aracılığıyla gücünü, damarlardan daha sert taşlar gibi, dışarı akıtır. Apis (arı ya da boğa), çünkü Apis kendi biçiminde Mısırlı [boğa-tanrıyı] temsil eder. Zira 'Apis' Mısırlılar arasında 'boğa' anlamına gelir, ki onun biçiminde Osiris'e taparlardı, Osiris'in ruhunun bu boğaya göç ettiğini söyleyerek — ki bu boğanın alnında boynuzlu bir Ay, gövdesinin geri kalanında siyah, bir yanında beyaz bulunurdu. Zira Apis aracılığıyla ifade edilen felsefi madde, Ay'dan payını almadan olmaz; sürekli göç eder, Osiris'in ruhunun istediği gibi, cisimsel Ay'a; Artephius'un istediği gibi göç eden, ruhani ruhla bağlanır, boyanın çoğalmasında. Apis'i tanımayan kimse, taşa başka bir ad veremez, ne de ona yeter. Ben başka bir ad veremem, çünkü o kendinde bütün adları, bütün şeylerin benzerliklerini taşır.

Yüz Elli İkinci Bilmece. Süleyman: Ama madenlerin dışına çıkmayalım, taşın babası kimdir, dedesi kimdir?

Saba. Satürn dededir, Kheiron eğitmendir, Vulkan öğretmendir, ve Jüpiter babadır; gerçi başkaları babalar olarak Güneş'i, Orion'u, Phoibos'u sayar; Merkür de bu olur, Vulkan da, yani Gök'ün Güneşi'ni, Merkür'ü ve Vulkan'ı, yani hünerli ustabaşını, ve ateşi. Hangi biçim kabul edilirse edilsin, tek bir şey ortaya çıkar: bunun için Lullius der ki: 'Bizim çocuğumuzun,' der, 'iki babası, iki anası vardır': çünkü bu da anlaşılmalıdır; çünkü ekler: 'Ve pahalı biçimde beslendiğinden, ateşte bütün cevherdendir, bu yüzden asla ölmez.'

— s. 109 —

Yüz Elli Üçüncü Bilmece. Süleyman: Jüpiter birçok oğlun babasıdır: ama siz belki Dionysos'u mu kastediyorsunuz?

Saba. Onu, ve dilediğiniz herhangi bir başkasını. Zira gerçekte tek ve aynıdırlar, yalnızca adlarla ve alegorik nitelemelerle ayrılırlar. En uygun biçimde Merkür denir, ya da Mars, ya da Apollon, ya da Polluks, ve geri kalanlar için de böyle anlaşılmalıdır.

Süleyman. Size, Hiram, şimdi küçük sorularımla sıra veriyorum, çünkü Kraliçe bu seferlik benimle yeterince sohbet etti: Size soruyorum, madenlere mi, yoksa metallere mi, kusursuz olanlara mı, yoksa kusurlu olanlara mı, cisimlere mi, yoksa ruhlara mı daha çok güvenilmeli, yoksa tersi mi?

Hiram. Burada önce üç şey önerilmiş, çözülmesi çok güç. Yine de elimden geldiğince her birini karşılamaya çalışacağım. Eğer madenler kendi damarlarında belirli bir yıldızsal, biçimlendirici, ruhsal bir güce sahipse, ki bununla ilerlerler, sanki bitki gibi büyürler, kendi özlerinin ya da tanelerinin kusursuzlaşmasıyla; o zaman madenler, eritilmiş ve ateşle zayıflatılmış, ruhundan yoksun bırakılmış metallere tercih edilmelidir. Aksi halde değil; ve onlar bunlara tercih edilmelidir. Ama gerçekten, bu ay-altı hava bölgesinde hiçbir şey o ruhtan yoksun değildir; ama biçimlenmiş her şey onunla döllenmiştir; Her şeyden önce maden damarları ya da cevherler, ki bunlar kendi belirgin biçimlerine ve türlerine sahip olduklarından, karanlıkta bile böyle tanındıklarından, yıldızlardan inen belirli bir hareket ettirici güce ya da madensel ruha sahiptirler, ki bununla değişirler, fiziksel harekete kışkırtılırlar. 'Ruh' derken, kendine özgü bitkisel ya da duyusal ruhu kastetmiyoruz; ama madenlerdeki değişimin ilkesi olanı kastediyoruz. Bu böyle olmasaydı, hiçbir değişim ya da dönüşüm izlemezdi, kusurludan daha kusursuza hiçbir geçiş olmazdı, özün ya da tanenin hiçbir artışı olmazdı: ama bunların gerçekleştiği, maden işçilerinin deneyiminden kuşkusuzdur, ki bunlar bu damarları araştırır, kazıp çıkarır, ışığa çıkarır, eritir, ve kendi metallerine dönüştürürler. Bu yüzden madenleri, eritilmiş metallere, haksızlık etmeden tercih ederim. İkinci noktaya gelince, şunu söylemek gerekir: çoğu yazar kusurlu olanlara bakmıştır, ama kusursuz olanlarla doğal olarak mayalanmış olanlara. Eğer bolluk, ucuzluk...

— s. 110 —

...maddenin karalığı gözetilirse, işlemlerin değişimi, çözülmesi ve pıhtılaşması kolaysa; doğanın gidişatı, izleri, sıralaması izlenirse: Bütün bunların her biri kusurluya doğru eğilir. Kusursuz olanlarda çoğu zaman uyuşurlar, ama orada kendi altınlarını ve gümüşlerini kastederler, sıradan olanı değil. Bu yüzden hesabı kusurlu olanlara veririm; ama hepsine değil, ki kime borçluysam ona. Üçüncü noktaya gelince, şunu belirtirim: ruhlar cisimler olmadan pıhtılaşamaz, cisimler de ruhlar olmadan çözülemez; ve biri öbürünü düzeltir ve onarır, tıpkı bir elin öbürünü yıkaması gibi. Ruhsuz cisim, ölü olan her şeydir; cisimsiz ruh ise kararsız, kaçkın ve başıboştur. Bunlar Vulkan aracılığıyla birbirine bağlanır, sonsuza dek birlikte kalacaklardır, öyle ki cisim ruha, ruh da cisme geçtiğinde tek bir şey olurlar. Ama her ruh her cisme uymaz. Cins cinsle, tür türle birleştirilmelidir. Zira Ripley'in tanıklık ettiği gibi, her ruh kendi türünün ökçeleriyle sabitlenir.

Yüz Elli Beşinci Bilmece. Süleyman: Metallerin kendi ilk maddesine indirgenmesi üzerine ne karar verirsiniz, bu gereksiz midir, yoksa gerekli midir?

Hiram. Felsefi öznenin ilk maddesine indirgenmesi şöyle anlaşılır: bu bileşiğin, doğanın ilk işlemeye başladığı yere varana dek çözülmesi gerekir, ve o biçime, kusurlu da olsa, sahip olduğu o biçime geri götürülmesi gerekir, ve bu, canlı gümüş aracılığıyla, canlı gümüşle karıştırılmış sıradan gümüş aracılığıyla, birçok nedenden olur: Birincisi, önceki biçimin yıkılması olsun diye, böylece daha değerli bir biçim kazanabilsin; çünkü öznenin aldığı o biçime sahip olduğu sürece, başka, daha soylu bir biçime ne muktedir ne de istekli olabilir: Örneğin, bir kraliyet yolundan bir kavşağa, ya da üç yola yaklaşırım, bunlardan sola doğru giden bir yolu seçerim, onu izlerim. Aynı şekilde felsefi özne de önce sanki Kraliyet yolundaydı, ya da ilk maddeydi, oradan sola doğru belirli bir biçime ilerledi. Bu durumda buluruz bu özneyi; ama yeniden Kraliyet yoluna, ilk maddesine geri götürülmesi gerekir, orada, oraya vardığında, başka bir yol seçilmelidir, yani sağa doğru, öyle ki oradan Boya doğsun, ki bu...

— s. 111 —

...daha bayağı bir kullanıma sunulmuştu: İkincisi, ilk maddeye indirgenmeyle, metaller özgün pisliklerden ve kirli kükürdün topraksılığından arındırılır ve temizlenir: Üçüncüsü, öyle ki evrensel bir karışım olsun, en küçük parçalarla, toz biçiminde değil su biçiminde, ateşin üzerinde. Zira böyle karışırlar, kolayca ayrılmazlar, çünkü su suyu karıştırır, öyle ki en yakın olan kendi en yakınını bırakmaz. Bundan bellidir ki bu sanatta, herkesçe önceden övülen o ünlü ilk maddeye indirgenme olmadan hiçbir şey yapılamaz.

Yüz Elli Altıncı Bilmece. Süleyman: Metaller nasıl çözülüp yeniden dokunabilir?

Hiram. Tıpkı Augustus Sezar'ın, tuğladan ve ahşaptan bulduğu Roma'yı mermer olarak bırakması gibi. Çatılar ve duvarlar yıkılır, aynı temel üzerine daha değerli bir maddeden, yani mermerden, yeniden inşa edilir: Nitekim Aurora'nın Yazarı, yirminci bölümde der ki: 'Ayırın,' der, 'unsurları, yani toprağı, suyu, havayı, ve ateşi: aynı toprak kalır, öyle ki öbür üç unsur onda köklensin; bu temel olmasaydı, yeni hazine evini üzerine kuracak hiçbir şey olmazdı.' Yıkımdan sonra yeniden dokumaya kalsinasyon ve çözülme denir, inşaya ise öbür işlemler.

Yüz Elli Yedinci Bilmece. Süleyman: Ne kadar ileriye çözülüp yeniden dokunmalıdır, yalın unsurlara kadar mı, yoksa daha da ileri, her biçimden soyulmuş ilk maddeye kadar mı?

Hiram. Unsurlara kadar geri gitmeye gerek yoktur; çünkü o zaman bütün bileşik yıkılırdı, ki bu olmamalıdır: ama unsurlanmış cisimlere dönmek yeter. Çıplak maddeye kadar koşmaya ise çok daha az gerek vardır; çünkü bu ne bulunur ne de aranır. Zira hiçbir cisim, bütün biçimden yoksun bırakılacak kadar yıkılamaz. İlk madde, bir fahişe gibi, bir biçimi bırakır, başka birini arar, ama ondan önce bunu değil. Bizim...

— s. 112 —

...geri dönüşümüz tek bir sıçrayışta olmamalıdır; ne de birçok yengeç gibi dolambaçlı yoldan geçmek gerekir. Belirli bir biçim kalır; ama önceki değil, ki ondan adını almıştı; daha ham ve daha az işlenmiş, değişkenliğe açık, balmumu gibi. Nasıl bükülürse, öyle yeniden biçimlendirilmeye elverişlidir, olması gerektiği gibi. Onda kalan nitelikler sabittir, gevşetilmiş olsa da, tortular bir kez ayrıldıktan sonra. Böylece yiyecek kilus olur, sonra kimus, bundan üreme tohumu, sonra cenin, sonunda insan, birçok sindirim, değişim, olgunlaşma ve dönüşümle. Bu değişimlerin her birinde kendine özgü biçimlere sahiptir; ama sonuncusu hepsinin en kusursuzudur, ve öncekilerin hepsi sanki ona bir hanımefendiye hizmet eder gibi görünür.

Yüz Elli Sekizinci Bilmece. Süleyman: Basilius Valentinus'un, Felsefe Taşı'nın ilk maddesini betimlerken kastettiği nedir?

Hiram. Kendisi ucuz bir taştan söz eder, ondan uçucu bir ateş çıkarıldığını söyleyerek. Bu gerçekten doğrudur, çünkü onun özüne ait olmayan her şey uçar gider, ya da yanar: Ve taşın çeşitli renklerden bileşik olduğunu kasteder, yani kızıl kardeşinin kokusundan. Bir taştır, ve taş değildir; biri, çünkü öğütülür; öbürü, çünkü eritilir. Yalnızca onda doğa işler, başka bir yerde değil. Doğa öyleyse onda işlemlerini henüz tamamlamamıştır, ama sanki bunların ortasındadır. Bu taştan damıtmayla bilinen bir su çekilir, ki bu Kralı, babayı, ya da yaşlı adamı boğar, ta ki ona uçucu bir ruh geri verene dek, ve uçucu ana, onun krallığında eşitlenene dek. Zira aşağıda olan, yukarıdaki gibidir, yükselen de alçalmanın doğasını taşır. Basilius'un niyeti öyleyse aynıdır, gerçi başka terimler kullansa da.

Süleyman. Şimdi, izin verirseniz, Fosiller üzerine bu araştırmadan duralım, ve yarın Bitkiler sınıfına geçelim, ki bunlarda, Sedir'den duvarda yetişen Sedefotu'na kadar, En Yüce ve Kadir-i Mutlak TANRI'nın kudretini, Hristiyan Şairin gerçekten söylediği gibi, en küçük çiçekten bile tanıyıp ayırt ederek, Bilmecelerimize yeterince yaklaşacağız:

Tek bir bitki bile, işte orada, TANRI'yı gösterir.

Dördüncü Gün: Bitkiler Üzerine

— s. 113 —

FELSEFİ HAFTA
Dördüncü Gün:
Bitkiler Üzerine

(Tasvir: Çitlerle çevrili düzenli çiçek tarhları, arkalarında sık bir orman.)

Süleyman. Bu büyük Dünya kitabında bize yeni bir okuma, şimdi bu dördüncü günde, dördüncü sayfada bekliyor. Bunu öğrenelim, inceleyelim, ve özenli bir dikkatle gözden geçirelim. Zira çocuklara kendi yazı tahtalarında ilk harfleriyle uğraşmak uygunsa, bize de çok daha fazla, daha büyük...

— s. 114 —

...dünyanın doruklarını, hangi yaratığın olursa olsun çizgilerini ve gerçek biçimlerini gözetmek ve tanımak, yararlı, onur getirici, ve gerekli olacaktır. Ermiş Antonius'u gün be gün bilgili kılan ne oldu? El yazması bir kitap değildi, gerçi ondan yoksun değildi; ama yalnızca Dünya'nın, yani Doğa'nın tefekkürü, ve onun çeşitli parçalarının türlerinin sayısına göre araştırılmasıydı. Bu sayfada üç şeyi bir araya getiriyoruz, konuların değerine göre değil — ki bu insan kekelemesinden çok Melek belagati gerektirirdi — ama elimizden geldiğince, kendi yeteneğimizin ölçüsüne ve zihnimizin içtenliğine göre.

Şimdi Otların güçlerini ve çeşitliliklerini tarayarak araştıracağız, bizim Felsefemizin bunları kendi amacına göre kullandığı ölçüde. Zira bir Otbilim kurmak bizim isteğimize, ya da bu yerin ve zamanın işine değildir. Bu konularda, farklı dillerde ve milletlerde, en seçkin kişiler öylesine bol ve eksiksiz büyük eserler yazıp yayınlamışlardır ki, bu konuyu işleme malzemesini bütün sonrakiler için yeterince aydınlatıp önceden tüketmişlerdir. Tek bir günün dar sınırı, uzun söylevlere izin vermez, Lakonca kısalıkla yetinir, ve şeylerin özlü kısalığıyla sınırlıdır. Asya belagatinin bolluğuna da gerçekten gerek yoktur, çünkü doğa şeylerin kendisi aracılığıyla konuşur, yani bitkiler ve büyüyenler aracılığıyla, ve bunları, sanki hiyeroglifler gibi, yalnızca imgeyle, kendi harfleriyle değil, ifade etmiştir; onları yalnızca ayaklarımızla çiğneyelim diye değil; ama zekâmızla dolaşalım, araştıralım, ve öğrenelim diye. Büyük kitabın bu büyük okunuşu, şişirilmiş değil, kendine özgü şeylere adanmıştır. Eğer Cato yalnızca lahanayı bütün bir kitapla işlediyse, kimileri karıncalar üzerine, başkaları yalnızca arılar üzerine düşünürken ne olurdu bize, biz ki bu bütün Dünya sahnesini, içindekilerle birlikte, gözden geçirmeyi üstlendik, hem de tek bir haftada, birkaç saat hariç? Dünyanın çevresini denizle dolaşanlar, en azından bir buçuk yıl isterler; Dünyanın bu kadar çok, bu kadar büyük sırrını kendi oyuklarından çıkarmak için, bu hayatın kısalığı hemen hiç yetmezdi, hiç değilse şeylerin en yüce başlıklarına dokunmak ya da onlardan tatmak niyetimizde olmasaydı.

Bitkilerin ise tümüyle iki türlü ayrımı vardır: Kimileri, doğanın olağan işleyişiyle, kendi türlerinin tohumundan doğar; Kimileri ise yalnızca çürümeden, önceden hiçbir cisimsel tohum olmaksızın. Bunların tohumu ise hem etken hem edilgendir, yani iki-cinsiyetli bir türdendir, ya da daha doğrusu onların tohumunda biçimlendirici bir güç vardır, önce...

— s. 115 —

...hareket ettirici ve etkin, ama aynı zamanda maddesel, alıcı ve edilgen bir güç de vardır, ki bununla bitkiler kendi köksü parçalarını üretirler. Ayrıca bir tohumu vardır, bir yumurta gibi, kendi kabuğu ve örtüsü, ki içine kapanır; ve kendi canlılığı, hangi türden olursa olsun. Bu, iyi bir toprağa serpilirse, yani o Merkür-tanrı tarafından, hangi türden olursa olsun, bereketli kılınmışsa, başlangıçta şöyle şişmeye başlar: Bereketli toprakta, yağmur ya da bulut suyuyla sulanırsa, ve tohumu nitratlı suyla nemlenirse, şişer, ta ki kabuk çatlayıp açılana dek: Sonra gitgide daha çok, yumurta kabuğundan çıkan bir civciv gibi şişerek, kendi kabuğundan filizlenir, duyulur bir hareketle değil, yerel ama fiziksel bir hareketle: Böylece meşe palamutları, fasulyeler, bezelyeler, bademler, erikler, kirazlar, ve öbür bütün bitkiler kendi başlangıçlarından filizlenir; kabuklar ne kadar sertse, içindeki tohumların açılıp esneyerek dışarı çıkması için o kadar uzun zaman gerekir; ne kadar yumuşaksa, o kadar kısa zaman: Toprak bu arada onlara bir ana gibi rahmini sunar, sanki bütün bitkilerin dolaysız anasıymış gibi: bu yüzden toprağa emanet edilen tohumlar şiştiğinde, kendi kabuklarından soyulduğunda, o andan itibaren döllenmeleri gerçekleşir, ondan önce değil. Eğer kabuklar aşırı sertlikten önceden kırılamazsa, ya da başka türlü yağmur ya da nem eksikliğinden başarısız olursa, o zaman hiçbir döllenme gerçekleşmez. Doğa öyleyse bitkilerle, hayvanlarla olduğu gibi, işlemeye başlar. İlk olan, hayvanda, özellikle insanda biçimlenen organ ya da uzuv, karaciğerdir, kendi küçük damarlarıyla ve ceninin karaciğerine sokulan göbek kordonuyla. Bu damarlar sanki karaciğerin elleridir, ki bunlarla ana rahminden kanı, küçük kadehçikler aracılığıyla çeker. İnsanda ise bu biçimlendirici güç erkek tohumundadır, maddesi de dişide edilgendir, daha ham, kansız da değil. Karaciğerden sonra yürek biçimlenir, biçimlendirici gücün, insanda bitkisel olanın, tek evi ve atölyesi. Yürekten geri kalan iç organlar ve uzuvlar hayat ve hareket alır. Benzer biçimde bitkinin tohumu da toprağın rahminde küçük damarlar ve sanki bir el kazanır, yani karaciğere benzeyen bir kök; Sonra bir filiz, bir yürek gibi, ki kökün biraz üstünde çıkar, ağaçlarda gövde denir: bundan dallar ve geri kalan yapraklar çıkar. Bu yüzden nedensiz değildir ki bunlara bitki (vegetabilia) denir, tıpkı ağaçların kimilerince 'ters çevrilmiş hayvanlar' denmesi gibi (gerçi duyu ve hareketten yoksun olsalar da). Hayvanlarda ağız yukarıdadır, karaciğer bedenin ortasındadır; bitkilerde ise...

— s. 116 —

...aşağıdadır, her ikisi de her zaman kendi besinleriyle sabitlenir, göğün ya da yerin bereketiyle aralıklı olarak değil. Artışları, beslenme yoluyla şöyle gerçekleşir gibi görünür: Bitkinin tohum kabuğu kırılıp, döllenme böyle gerçekleştiğinde, toprağın en alt kısmından hava buhar gibi yükselir ve buharlaşır, ki bu köklerin liflerine ve küçük damarlarına dokunur, bunlarca çekilir, susamış şeyler gibi emilir, toprağın ince tozcuklarından yoksun da değildir, ki bunlar buharla birlikte yükselir. Orada buhar biraz nemlidir, dar geçitlerden nüfuz eder, topraksı cevherle birleşerek bitkiyi bütün boyutlarıyla genişletir, ki orada çevredeki havanın soğuğuyla katılaşır, suyun ya da özsuyun yoğunluğuna geri döner. Böylece, doğa boşluktan kaçındığından, bitki yukarı doğru büyür, yanlara doğru yayılır, ta ki kendi gereken sınırına ulaşana dek, orada durur. Toprak ve su, bitkilerin anababasıdır, dadılarıdır da; tıpkı suyun havaya geçmesi, havanın toprağa dönmesi gibi, aynı anda yükselirler, sonra suya inerler, su da toprakta pıhtılaşır.

Öyleyse hava, bitkilerin besinidir, yağmur suyu da içeceğidir. Yani besin, dışarıdan bir müdahale olmadan büyüyüp çoğalan; içecek ise, dışarıdan içeriyi besleyen. Hava, bitkiler filizlenip büyürken; yağmur, çözüldükten sonra toprağı nemlendirir, ondan gerektiği kadar bereket toplar, yağmur yeniden döküldükçe, ta ki her yıl yapraklar, çiçekler ve meyveler üretene dek, ki bu dönüşlerde doğa yeniden bu döngülere döner. Şu da yadsınmamalıdır: yıldızların belirli gizli güçleri vardır, ki bunlarla her bitki türü desteklenir, öyle ki belirli ve çeşitli hastalıkları, sanki bir doğa özelliğinden ötürü, iyileştirebilsinler; bu güçlerin var olduğu, tıpkı yıldızlarınki gibi, araştırılması insanlığın ötesinde görünür. Bunu deneyenler de eksik olmamıştır. Kimileri her otun özelliklerini yalnızca deneyimden tanımak ister. Başkaları, doğanın bitkiye kazıdığı yalın özellikten, insan bedeninin bir parçasına, bir hastalığa, ya da bir hılta benzerlik tanımak ister. Kimileri bütün bitkileri on iki sınıfa ya da yedi türe böler, Gezegenlerin ya da Burçlar Kuşağı işaretlerinin sayısına ve doğasına göre. Bazıları ise onları, birincil nitelikler olarak, daha sık sıcak, soğuk, nemli, ve kuru diye ayırır, bunlardan da akıl yürüterek ikincil ve üçüncül nitelikleri çıkarır. Ama bütün bunlarda sayısız kuşku ve belirsizlik ortaya çıkar, ki bu hayatın karanlığında gerçeğin ışığına neredeyse hiç erişemez ya da göremeyiz.

— s. 117 —

...bir deneme yapmamız gerekir, ve zar atılmalıdır, öyle ki Doğa'nın bu alanında da zafere ulaşalım, buradan Yaratıcı'ya şan, insana da az olmayan bir yarar gelsin diye. Felsefi Gezintilerimizi ise dört farka ayırıyoruz, yani Bahçe, Tarla, Çayır, ve Bahçe-koru: Bahçenin armağanları üzerine siz, ey Kraliçe; Tarla üzerine siz, Hiram, bana sorular yönelteceksiniz; ben de size, geri kalanlar, Çayır ve Bahçe-koru üzerine.

Saba, Bahçe üzerine sorular önererek.

Bahçeler hem hazza hem yarara aynı anda hizmet eder, insan yaşamının sağlığı için gerekli görünürler; bunlar olmadan insan yaşamı yarı ölü gibi görünür. Zira insana sağlık nedir? Kardeşi ya da kızkardeşi tarafından daha övgüye değer kılınan, yani hastalıktan azade olan. İyi bir kullanım olmadan ne olur? Medeni bir gömü. Haz olmadan, sıkıntı ve kaygılarla karışık ne olur? Kahkahasız bir sahne, ya da yemeksiz bir sofra. İnsan gerçekten hayatının sürdürülmesi için bütün bunlara ihtiyaç duyar; bunlar da kaynakları olarak bahçelere bağlanır. Epikuros, Atina'da herkesten önce, şehir surları içinde bahçelerde yaşadı, orada yaşadı, bir okulu vardı, doğanın bahçe-armağanlarıyla yetindi, Peripatetiklerce kötü konuşuldu, çünkü onuru ihmal ettiği, kendini bahçelere gizlediği, acısız bir hayat sürdüğü, insanın en yüce iyisi olarak hoş bir etkinliği ilan ettiği söylendi. Ama Yazar bu konularda haklı olarak bağışlanabilir. Zira insanın amacı ve en yüce iyisi gerçekten sonsuz hazdır, bedenin, şehvetin, ya da oburluğun değil, ama ruhun ve zihnin hazzı, ki yalnızca bu, Tanrı'ya yapışarak, bütün sevinç ve hazza katılır, ki bunun için de yaratılmıştır. Bunu beden için anlayan kimse, gerçekten Epikuros'un sürüsünden bir domuzdur, ruhunu tuz için verilmiş sayar, bir başka Grillus gibi. Alkinoos da, Kral Phaiaks'ın bahçeleri de, verimli ve iki kez ürün veren diye ünlüdür; Adonis'inki de, Semiramis'in Asur'daki asma bahçeleri de öyle, altın elmalar veren Hesperidlerinkinden söz etmeye bile gerek yok. Bahçelerin otları ve küçük çiçekleri üzerine konuşmak niyetimdir. İlk bakışta Gül, bahçenin kapıcısı gibi görünür, Pallas gibi silahlı, Venüs gibi güzel, Zarafet Tanrıçalarınca sevilir: güzeldir, aynı ölçüde iffetlidir; terbiyelidir, aynı ölçüde şiddetlidir, eğer iyi ele alınmazsa: yabani, körpe, ve süslü bir bakiredir, kendi çitleri içinde...

— s. 118 —

...dikenli biçimde kendini kapatmıştır, çocuklarca ve akılsızlarca cezasız demetler halinde koparılmasın diye. Bu, Filozoflar arasında bir yer bulmaz mı?

Süleyman. Filozoflar kendilerine öylesine çok Gülistan (Rosarium) kurmuşlardır ki, bunların sayısı belirsizdir. Büyük biri vardır, küçük biri, kısaltılmış biri, Toletanum, ve daha birçoğu — başka hiçbir nedenle değil, yalnızca onlarda beyaz ve kızıl Güller yetiştiği, başkaları koku için sunulduğu için. Başkalarına Gül bahçeleri bağışlayanlar, doğanın küçük armağanlarından bir şey vermiş sayılır, değersiz değil; bize bu kadar çok Gülistan bırakan Filozoflar ise çok daha fazlasıyla, dünyaya verimli ve dolu Gül bağışları bırakmış sayılmalıdır. Öbür gül bahçeleri bazen bir kazayla yok olur; Felsefi olanlar ise, koku duyusu aşırı nezleden yoksun bırakılmamış insanlar var oldukça, kalıcıdır.

Yüz Altmışıncı Bilmece. Süleyman: Hangi nedenlerle bitkisel Gül, madensel ve felsefi Gül'e benzetilir?

Süleyman. Bunlar çeşitlidir: Birincisi, beyaz ve kızıl renk yüzünden, ki bu hem bitkisel hem felsefi Güle ortaktır; ve mor daha değerli sayıldığı için; nasıl ki beyaz, boyayla kızıla dönüşürse, ya da gümüşle altın: İkincisi, Gül nasıl büyür (vegetat), taş da öyle büyür denir, çünkü kendinde değişim, beslenme, büyüme, ve çoğalma gücü taşır: Üçüncüsü, kızıl Gülün sarı ipliksi teli ve yeşil çanak yaprağı vardır, tohumları içte tüylüdür: Aynı renkler madensel Gülde de gözlemlenir; çünkü onda yeşil Aslan başlıca içeriktir; içerikler suludur ve pürüzlü bir tohumdur, sarı tüyler başı süsler, gerçekten madenlere izdüşüm yapıldığında, o zaman sararırlar: Dördüncüsü, Gül, kokusunun tatlılığı, güzelliği, ve şifalılığı yüzünden, insanın duyularınca ve beyninCe kabul edilir: felsefi Gül de böyle bütün duyuları sevindirir, yüreği onarır, beyni güçlendirir, ve sayısız başka şey sağlar, ki bunlar için Filozofların kitaplarına bakılabilir.

— s. 119 —

Yüz Altmış Birinci Bilmece. Saba: Gülün bakire doğumu, boyaya da benzetilir mi?

Süleyman. Neredeyse her şeyde: Zira Gül-cenin, içinde bulunduğu küçük muhafazasını tepeden nasıl yarıp açıyorsa, gece çiyiyle ve gündüz Güneş'in ısısıyla nasıl tazeleniyorsa; felsefi olan da kendi kanında öyle kaynaşır, ta ki ışığa doğana ve kusursuzlaşana dek. Vulkan ona ısı sağlar, Juno yağmur, ki bu, çeşitli renklerin gökkuşağı aracılığıyla haber verilir. Güle hem dost bir sıcaklık hem gerekli bir soğukluk gerekir, bunlardan biri eksik olursa, düşük izler, cenin doğumda ölür: yoksa mor, özsuyla dolu, ve canlı olarak ışığa çıkar.

Yüz Altmış İkinci Bilmece. Saba: Tek bir Gül türünde beyazlığın ve kızıllığın nedeni nedir?

Süleyman. Bu soru sıradandır, ama çözümü bir Filozofa yakışmayacak değildir. Cisimlerin renklerini unsurların birincil ya da ikincil niteliklerinden çıkarmak istemek, kaygan bir emektir, güvenilmez bir temele dayanır: Zira burada ne bir karşılık, ne bir oran görünür. Meyvelerde dıştaki kızıllık, çoğunlukla olgunluğu, ve Güneş ışınlarıyla pişmeyi gösterir, çünkü meyvenin güneye bakan yanı bunu alır, öbür yanı almaz. Üzümler ve öbür meyveler için de böyle hüküm verilmelidir. Güneş öyleyse bunlarda kızıllığı, kendi gerçek ısısıyla, hayranlık verici biçimde işler; ama bu yüzden bütün kızıl şeylerin sıcak, ya da olgun, beyazlardan daha pişmiş olduğu söylenmemelidir, çünkü tersinin doğru olduğu da sık sık bulunur. Ekşi ve olgunlaşmamış meyveler de vardır, bazen kızıl bile olsalar, ve açıkça soğuk meyveler de vardır, çilek, kiraz, ve buna benzer başkaları gibi. Böylece Bir Günlük Gül hemen kızarır, daha fazla olgunlaşmayı beklemez. Nasıl olursa olsun, bu kızıllığın göksel Güneş tarafından sözü edilen bitkilere işlendiği kuşkusuzdur, hiçbir Unsur karışımı gözetilmeden...

— s. 120 —

...gözetilmeksizin. Gülün kızıllığı ise bir ilinektir, ayrılabilir, kendi kırılgan öznesinin bir parçasına yapışıktır; bu yüzden ılık suyla en kolay biçimde şuruplar ve başka ilaçlar için çıkarılabilir. Çıkarılmış olan, ateşte topraksı küçük cisimlerle karıştığında, suda gizlenir, ki orada o kızıl renk, sanki bir özneymiş gibi, tutunabilsin; Ama ateşle o son derece seyrek topraktan, sanki uygun olmayan bir yakıttan, yok olduğunda, çıkarılmış Gül kızıllığı, kendi öz öznesinden yoksun kalarak, kaybolur.

Yüz Altmış Üçüncü Bilmece. Saba: Zaç yağı ruhunun, kızıl güllerin boyasına ya da kaynatılmışına birkaç damla karıştırıldığında, onun kızıllığını yükseltmesinin, artırmasının, ve uzun süre bozulmadan korumasının nedeni nedir?

Süleyman. Güzel bir soru, açıklamaya değer. Gülün kızıllığının kırılgan bir öznede, ya da topraksı ateşle karışmış seyrek bir alt-cevherde bulunduğunu söylemiştik, ve bu doğrudur, ve şunu doğrular: büzücü, ya da açıcı bir ruhla, cevherin yoğunluğu ve gövdesi daha büyük kılınır, ve ateşli unsurla daha sıkı bağlanır, hiçbir şeyi geride bırakmasın diye: bu yüzden cevher yoğunlaştığında, ilinek de yoğunlaşmalıdır, ve böylece kızıl renk artmalıdır. Zira zaç yağlı ruh, Gülün kızıl renginde üstün gelir, aynısı başka renkli cevherlerde de, renkler üzerinde etkilidir. Bu yüzden özellikle boyacılarca aranır, kendi renkleriyle karıştırılır.

Yüz Altmış Dördüncü Bilmece. Saba: Kezzap, salamurada saklanmış taze kızıl güllerin başlarını, kışın bile solmuşları, neden en güzel kızıllıkla boyar ve nüfuz eder, tıpkı çelenk yapan kadınların bildiği gibi?

Süleyman. Aynı nedendir, biraz önce söylediğim gibi; çünkü Gülün solukluğu da, sözü edilen unsurların seyrekliği yüzünden olur, ki bunlar kezzapla iki yönden güçlendirilir ve pekiştirilir: hem zaç yağından bileşik olduğu için; hem de öylesine gizil bir ısıyla donatılmış olduğu için ki, soğuk güller bile...

— s. 121 —

...gülün küçük cisimciklerini hemen ısıtır, ve kızıllığını merkezden yüzeye çeker, çünkü en güçlü çekici maddelerdendir.

Yüz Altmış Beşinci Bilmece. Saba: Ama kızıl gül, kendi çalısında dururken bile, neden sıradan kükürt dumanından beyaza döner, ya da hiç değilse dumanın dokunduğu yaprakları belirgin biçimde beyazlaşır?

Süleyman. Nasıl Merkür Merkürle, ateş ateşle, soğuk soğukla çekilip çıkarılırsa, Güneş'in ısısıyla işlenmiş ilinek de, ya da gülün ateşli unsuru bile, sıcak ve kuru, yani ateşli kükürdün dumanıyla çekilip çıkarılır, ve dumanla birlikte yok olur, böylece gül, ya da onun parçaları, beyazlaşır. Zira kükürtlü duman güle sıkışma olmadan nüfuz eder, sonra uçup gider, böylece kendine en çok benzeyeni de yanında götürür, kendi kanatlarıyla havaya açılır.

Yüz Altmış Altıncı Bilmece. Saba: Eskiler, gülün kızıllığı üzerine ne düşünürlerdi?

Süleyman. Önceden beyaz olan güllerin, Venüs'ün kanıyla boyanıp kızıl olduğunu — yani o, domuz tarafından yaralanan Adonis'e yardım götürmek için gül bahçesinden fırladığında. Ama bunlar tümüyle alegoriktir, felsefi güller üzerine anlaşılmalıdır, tıpkı başka bir yerde daha geniş açıkladığımız gibi.

Yüz Altmış Yedinci Bilmece. Saba: Gülü bir yana bırakıp, Zambak'a geçelim; bu da Felsefeye uymaz mı?

Süleyman. Hiçbir şey daha çok uymaz; Zira bu da beyaz, altın rengi, ve kızıl renklidir. Biri vardır, Vadi Zambağı denir, bir başkası, Dikenler Arasında Zambak denir. Buna Filozofların eseri oldukça benzer. O, geçenlerin hain yaklaşımından, dikenlerin siperi ve tahkimatı sayesinde güvendedir: Bu ise, çeşitli terimlerin ve alegorilerin çitiyle, sefahat düşkünü ve tembel alaycıların şehvetinden korunur. Nitekim, zambak çiçeklerinin kendileri, kendi dikenleri değil, başkalarının dikenleriyle çevrili olarak ışığa doğduğu gibi: öyle de...

— s. 122 —

...felsefi cenin de, ortaya çıktığında, kendi doğasına ait olmayan türdeş olmayan şeylerle karışmışken, ayrılır, ve saf olarak doğar.

Yüz Altmış Sekizinci Bilmece. Saba: Vergilius'un bilmecesiyle örtülü çiçekler de buraya girmez mi? Yani: 'Söyle, hangi topraklarda, Kralların adlarıyla yazılı çiçekler yetişir, ve yalnız sen Phyllis'e sahip olacaksın.'

Süleyman. Zambak gök mavisidir, ya da İris'tir, ki şairin (görüldüğü kadarıyla) bunu kastettiği anlaşılır. Zira Troya önünde çılgınlıkla kendini öldüren Aias'ın bu çiçeğe dönüştüğü söylenir, tabii ki biri bu anlatıya inanırsa.

Yüz Altmış Dokuzuncu Bilmece. Saba: Ya Sümbül üzerine?

Süleyman. Bu küçük çiçek de insan yüzünü geride bırakıp bir bitkininkini almıştır: Zira Apollon'un gözdesi olduğu hayal edilir, Boreas da aynısını sevdiğinden, kıskançlıkla araya girmiştir, öyle ki Apollon'la spor yaparken, başından vurulup ölmüştür, bu yüzden, can veren Apollon'un yasıyla, bu çiçeğe dönüştürülmüştür. Bu, masalın örtüsüdür, ki altında konunun gerçeği, sanki bir pelerin altında gibi, gizlenir.

Yüz Yetmişinci Bilmece. Saba: Sümbül ile ne kastedilir?

Süleyman. Kesinlikle güzel bir genç, bizim Apollon'umuzun sık sık kendisiyle spor yaptığı, ama sonunda rüzgârın içgüdüsüyle onun tarafından yok edilen. Bunu tanımayan kimse, Apollon'u da tanımayacaktır. Zira Doğanın Ateşi, doğaya karşı olan ateş aracılığıyla yönlendirilir, harekete kışkırtılır; ve sonra, doğaya aykırı olan öldürülür, hiçliğe, ya da yeldirilmiş dumanlara indirgenir. Sümbül yaşarken beyazdı; ama öldüğünde, sevgilisince bahşedilen bu gök mavisi kılığa büründü, ki bu kolayca anlaşılır.

Yüz Yetmiş Birinci Bilmece. Saba: Nergis'in ne gibi bir Kimyevi sırrı vardır?

— s. 123 —

Süleyman. Ve o güzel genç, kendisi Echo perisinden sevilmişti; ondan kaçarken, perinin bedduasıyla kendi öz sevgisine düşürüldü: ve böylece bir pınarın berrak sularında kendi yüzünü görünce, öylesine alevlendi ki sonunda eriyip tükendi. Zira kendisi ikili bir tarzda, hem etken hem edilgen olarak -yani seven olarak ve sevilen olarak- bir hastalıkla tüketildi. Ne kendi dışına çıkıp kendinden zevk alabildi, ne de kendi aşkını ister etken ister edilgen olarak yaşayabildi; bu yüzden onun tutkusu şifasız kaldı.

Saba. Yüz Yetmiş İkinci Bilmece. Bu kurguyla (mitle) Kimyacılar nezdinde ne kastedilmektedir?

Süleyman. Bu, ilk hazırlıktan sonra bizim Bileşiğimizde etken ile edilgenin aynı anda bir arada bulunduğunu belirtir; bundan ötürü çözülen, kendi kendisi tarafından çözülür, ve pıhtılaşan yine aynı şey tarafından pıhtılaştırılır. Zira İksir, Filozofların tanıklık ettiği gibi, kendi öz suyuyla çözülür ve kendi öz kirecinle -yabancı bir katkı olmaksızın- pıhtılaştırılır; eriyip tükenen ise sanki çözülen şeydir, ve o, kendi adının çiçeğine dönüşürken donup katılaşır.

Saba. Yüz Yetmiş Üçüncü Bilmece. İnsanların bitkilere bu biçimde dönüşmesi, bitkilerin ya da ekinlerin insanlara dönüşmesi kadar şaşırtıcıdır -Kadmos'un adamları ve Iason'un kardeşleri hakkında anlatıldığı gibi: Ama biz bütün bunların tek bir kökenden ve tek bir amaçtan geldiğinden kuşku duymuyoruz, öyle ki bunlardan birini iyice kavrayan kişi ötekileri de bilmez durumda kalamaz; Andız otu (Helenium) hakkında ne düşünürsün?

Süleyman. Bu çiçek, Helena'nın gözyaşlarından doğmuştur; rengi sarı ya da altın renklidir; bu yüzden haksız değildir ki o, Polluks ile birlikte -insan doğasına aykırı bir biçimde- tek bir yumurtadan dünyaya gelen o Helena'ya atfedilsin: Zira bir kez kapatılıp mühürlenmiş Felsefe Yumurtası'nda, sarı ile ak birlikte bulunur, Polluks Helena ile birliktedir, ve bundan başka hiçbir yardıma ihtiyaç duymaz -kuluçka ve ölçülü ısının beslenmesinden başka: İşte bu Helena'nın gözyaşları, yani gözlerinin damlaları, küçük altın renkli bir çiçeğe pıhtılaşıp donar.

— s. 124 —

Saba. Yüz Yetmiş Dördüncü Bilmece. Kimyacıların alegorilerinde öne çıkan başka bitkiler var mıdır?

Süleyman. Vardır: örneğin Merkürotu (Mercurialis), Ay Otu (Lunaria), Güneş Çiçeği (Flos Solis), Ayçiçeği/Heliotrop (Heliotropia), Çiğdem (Crocus), Kırlangıçotu (Chelidonium), Kolokasya yani Mısır Baklası (Faba Aegyptia), Moly, Glaucion, ve bunlara benzerleri.

Saba. Yüz Yetmiş Beşinci Bilmece. Bunları sırayla, teker teker inceleyelim: Merkürotu eserde (opere) ne işe yarar?

Süleyman. Lavmanlarda (clysteribus) gösterdiği aynı gücü ve yetiyi gösterir, yani yumuşatır, ve biraz da serinletir: Bu yüzden gevşetici (laxativa) ve temizleyici (purgans) gücü artar, ki bu güç nemde bulunur. Zira gerekli olan, bizim Merkür otumuz aracılığıyla bütün Bileşiği -tıpkı insan bedeni gibi- her türlü kirlilikten ve yabancı unsurlardan arındırmaktır; aksi halde bunlar kalır ve, başka hasta şeyleri sağlığa kavuşturması gereken o şeye, hastalık bulaştırırlardı.

Saba. Yüz Yetmiş Altıncı Bilmece. Ay Otu (Lunaria) nedir?

Süleyman. Bu, Lullius'un defalarca övdüğü sevimli bitkidir; kökü kızıl renklidir, yaprakları Mercanköşk (Maiorana) yapraklarına benzer, Ay'ın hâline göre büyür ve küçülür. Bu bitki dağlarda ve vadilerde yetişir, Filozoflar tarafından pek sevilen ve aranan bir bitkidir. Aynı Raymundus (Lullius) bu bitkiye başka bir yerde kendi 'mineral hayız-suyu' (menstruum minerale) adını verir, ki buna bir de 'bitkisel' olanı ekler -sanki şaraptan çıkarılmış bir ruh (spiritus) gibi- ve bu hayız-suları (menstrua) olmaksızın, Filozofların cenininin (foetus philosophicus) doğamayacağını söyler.

Saba. Yüz Yetmiş Yedinci Bilmece. Ama ötekilerin arasında en hayranlık uyandıranı Güneş Çiçeği'dir (Flos Solis), o büyük dünyanın gözünü resmeden, ya da daha doğrusu sarı saçlarıyla Apollon'u andıran çiçek: Acaba bu da Kimya'ya hizmet eder mi?

Süleyman. Bu bölgelerde her tür Heliotrop'tan (güneşe dönen bitkiden) daha yeni bilinen bir bitkidir, ama yine de büyüklük, güzellik ve erdem bakımından hepsini uzak farkla geride bırakır. Güneş'e...

— s. 125 —

...yüzünü döner, sanki bir sevgiliymiş gibi, ve uzaklaşan Güneş'i hüzünlü bir gözle izler, ve gözünü kapar, ta ki Güneş yeniden görününceye dek.

Saba. Yüz Yetmiş Sekizinci Bilmece. Bu türden başkaları da var mıdır?

Süleyman. Elbette, örneğin Hindiba (Cichorium) türleri, ve Latinlerin bu yüzden 'Solisequia' (Güneş'i izleyen), Yunanlıların ise 'Heliotropia' diye adlandırdığı başka bitkiler.

Saba. Yüz Yetmiş Dokuzuncu Bilmece. Çiğdem (Crocus) ya da onun çiçeği hakkında ne söylersin?

Süleyman. Bitkiler arasında bu, tıpkı madenler arasında Taş'ın olduğu gibi bir boyadır (tinctura): Filozofların Çiğdemi ise bundan çok farklıdır. Onun hakkında alegorilerde şöyle denir: Filozofların Çiğdemi şöyle hazırlanır: Kökü, sapıyla birlikte alınır, nemli hale geldikten sonra, kendi nemiyle Güneş'te dövülür (ezilir); ve bundan sonra hamamda (balneo) bırakılır, ta ki onun boyayıcı (tingens) ruhu, saf ve akışkan halde yüzeye çıkıncaya dek; bu ruhun tümü toplanmalıdır, ve dipte kalan gövde (corpus residens) yıkanmalıdır.

Saba. Yüz Sekseninci Bilmece. Duvarlarda ve çitlerde kendiliğinden yetişen Kırlangıçotu'ndan (Chelidonium) Unsurların (Elementorum) çıkarılması konusunda ne düşünülmelidir?

Süleyman. Filozoflar, Kırlangıçotu ile bambaşka bir şeyi kastederler, ama onu yine de o bilinen bitkinin biçimine göre hazırlarlar; öyle ki bu bitkiler hakkında gerçekten Horatius'un şu sözü söylenebilir:

(Kenar notu, Horatius'tan alıntı:) 'Yalnızca adın değişmiştir, senin hakkında anlatılır bu masal.'

Biri hazırlanır, öteki kastedilir; zira Filozoflar bu konularda daima bir alegori ya da benzetme varsaymaktadırlar. Bu yüzden Aurora'nın (Şafak) Yazarı, 18. bölümde şöyle der: 'Filozoflardan bazıları, derler ki, bu ilahi bilimi otlarla, köklerle, ağaçlarla, çiçeklerle ve öteki çeşitli bitkilerle -bunların özsuları ve meyveleriyle de- benzetme yoluyla kıyaslamışlardır.' Ve biraz sonra: 'Dikkat edilsin ki, yukarıda söylenen bütün bu adlar, bu en yüce bilimde, benzetme yoluyla konmuştur.'

— s. 126 —

Süleyman. Kırlangıçotu'nda gerçekten altın renkli bir özsu vardır, tıpta yararsız değildir; ama Kimya'da yeri yoktur: Zira o, Akhilleus'tan ya da Triptolemos'tan ateşe dayanmayı öğrenmemiştir, canlı kömürlerin ya da korların altında geceleyin yatmayı da bilmez: bu yüzden ateş, onun unsurlarını kolayca ayırır, bütün nemli, sulu, havai ve ateşli kısmını dumana çevirir, ve toprağını yakıp yararsız küle dönüştürür.

Saba. Yüz Seksen Birinci Bilmece. Mısır Baklası (Faba Aegyptia) ya da Kolokasya'nın, Kimyasal işlemlerle ne ortak yanı vardır?

Süleyman. (Kenar notu: Ioh. Chrysostomus.) Bazıları Pythagoras'ı örnek göstererek, onun Mısır Baklası'na 'Filozofların Yumurtası' adını verdiğini öne sürer; bunun nedensiz bir doğru olmadığını düşünüyorum: Pythagoras tüm yaşamı boyunca bu fasulyelerden kaçınmıştır, sanki onlar ölümlü ruhların kutsal meskeniymiş gibi; bu yüzden anlatılır ki, incir toplayıcıları tarafından kovalanırken, ölüme kadar kaçmayı göze almış, ta ki fasulye ekili bir tarlaya varana dek, ama oraya dokunmaya cesaret edememiş ve şöyle demiştir: 'Ölmek, fasulyeleri çiğnemekten daha iyidir.' Zira o -tıpkı Mısırlılar gibi- ruhların fasulyelerin boşluğunda barındığına inanıyordu, ve bu yüzden birisi onları yerse, kendi atalarının ruhlarını yiyip tükettiğini düşünüyordu. Ama başka karinelerden, Kolokasya ile Filozofça Özne'nin (subiectum philosophicum) kastedildiği olası görünmektedir; bu Özne de, tıpkı bir fasulye gibi, dışı kara, içi kızıldır. Buna ek olarak, Kolokasya toprağın kesekleri arasına ekilir, ve böylece suya atılınca oradan filizlenir: Zira suları, bataklık ve nemli yerleri sever, Güneş'in sıcağını da sever -tıpkı Felsefe Yumurtası'nın da gübre içinde kuluçkaya yatırılması gerektiği gibi.

Saba. Yüz Seksen İkinci Bilmece. Eski Şairler tarafından övülen Moly otu hakkında bir şeyler sezinliyorum; Acaba bu bitki de kendinde Kimyasal bir özellik taşır mı?

Süleyman. Hatta bu bitki tümüyle Kimyasaldır; Ulysses'in (Odysseus), Kirke'nin büyüleri ile Sirenler'in ölümcül şarkılarına karşı kullandığı söylenir: Zehirlere karşı en yüksek etkiye sahip olduğuna inanılan bu bitkinin, Merkür (Hermes) tarafından bulunduğu söylenir; bolluğu ise Arkadya'daki Kyllene Dağı'nda bulunur, Merkür'ün doğduğu yerde, bu yüzden ona 'Kyllenius' denir: Ama gerçek şu ki...

— s. 127 —

...bunu, Merkür ile kastedilenin, o mineral yani metalik olanın işaret edildiğini anlıyoruz, Moly ile de -Merkür'den elde edilen, bu türden çözülmüş bir kükürdün (sulphur)- kastedildiğini; bu ise Ulysses gibi bir ustanın, başkalarının yazılarına ya da aldatıcı, sofistçe sözlerine kulak ve zihin vermesine izin vermez. Bu yüzden Hesiodos, insanların Moly ile Ebegümeci'nde (malua) ne kadar yarar bulunduğunu bilmemelerini kınar. Ebegümeci ise nemlendirici ve az serinletici bitkilerdendir; Merkürotu ile Moly ise ters nitelikte, sıcak ve kurudur; işte bütün Felsefe bunlarla meşguldür.

Saba. Yüz Seksen Üçüncü Bilmece. Balıkların, önce ölmüşken bu bitki sayesinde yeniden hayata döndüğüne ve suya geri döndüğüne inanıldığı Glaukion otu hakkında ne düşünürsün?

Süleyman. Bu otu bulan kişinin, balıkçı Glaukos olduğu söylenir, adını da ondan almıştır; bu kişi, aynı otu tattığında, ölümsüz hale geldiği söylenir, denize girip deniz canavarları arasında yaşamıştır. Aynı kişi Argonavtlara da yolu göstermiştir.

Saba. Yüz Seksen Dördüncü Bilmece. Çeşitli renklerde çiçekleri sanatla üretmeye ya da boyamaya kalkışan pek çok kişi vardır; onlara ne ölçüde güven duyulmalıdır?

Süleyman. Deneyimin gösterdiği ya da öğrettiği kadar. Doğada bu türden hilekârlıkların (mangonia) bulunduğuna kuşku yoktur; ama insan, doğaya aykırı olan bir şeyi, ondan hiçbir zaman -ikisinden bir üreme meydana gelecek ölçüde- uzlaştıramaz. Madenler madenlerle, bitkiler de bitkilerle hoşlanır, ve kolayca birleşirler, ama farklı türler böyle değildir: Bu yüzden bazılarının, ak zambak soğanlarını sülüğen (minium) ya da zincifre (cinnabaris) ile ıslatarak, oradan kızıl zambaklar doğsun diye uğraşması boşunadır. Zira bu boyalı mineral cisimlerle bitki kökleri arasında hiçbir alışveriş (commercium) yoktur. Yine de sarı zambaklar, portakal renginde olanlar, mavi olanlar görülebilir; keza sarı güller ve yeşil papatyalar da; ama bu türlerin hepsi birbirinden farklıdır, bu da gövdesinden, yapraklarından ve köklerinden ayırt edilir.

— s. 128 —

Saba. Bahçe çiçekleri hakkında artık yeterince konuşmuş olduğumu düşünüyorum; Bu yüzden yerimi Tarlaya (Agro) bırakayım, zira o hem şifalı hem de besleyici bitkiler verir, insana ne kadar zevk sağlıyorlarsa o kadar da yarar sağlarlar.

Hiram. (Kenar notu: De Agro — Tarla Üzerine.) Bahçelerin nimetleri üzerine yaptığımız sohbetten büyük zevk aldım; ama Tarlalar konusunda ne sorayım? Nereden başlayayım? Nerede bitireyim? Doğrusu, konuşma bolluğundan çok, susma zorunluluğunun bana daha uygun düştüğünü düşünüyorum -tarlalarda yetişen bitkilerin bu denli bol, çeşitli ve hayranlık verici doğası karşısında: Eski çağ, azla yetinerek, meşe palamudu ve küçük köklerle, meyvelerle ve yemişlerle yaşadı: Onu izleyen çağ ise buğdayın, arpanın, buğday tanesinin ve öteki baklagillerin kullanımını buldu: Bundan ekmek, azıklar, içecekler, hamur işleri, ve bu hayatın yoksunluğunun gerektirdiği buna benzer şeyler doğdu. Ama tarlanın sayısız armağanının çoğunu birden ele alıp birbirine karıştırmayalım diye, bütün sorgulamamızın çerçevesi en azından şu iki şey etrafında dönecektir -ki Filozoflar bunları bütün kitaplarında ve risalelerinde anarlar- yani Buğday ve Şarap, ölümlü yaşamın en iyi tesellisi ve besinidir; yeter ki, ey En Aydınlık Kral, bunun sana nahoş gelmediğini öğreneyim.

Süleyman. Sağduyunu, ey En Yüce Prens, yeri ve zamanı gelince güzelce kullanıyorsun: Ben, senin isteğine son derece kolaylıkla uyacağım; zira bu istek, şimdiye dek söylenenlerde öylesine doğru ve iyi niyetlidir ki, hiçbir uyarıya ihtiyaç duymaz.

Hiram. Yüz Seksen Beşinci Bilmece. Şimdi tarlalara doğru açılalım, ve çiftçiler gibi ekim için uygun zamanı gözlemleyelim -kumrunun sesi duyulduğunda mı, ve asmaların budanması gerektiğinde mi ekim yapılır: Buğdayın bulunuşu ve ilk ekimi kime bağlanır (atfedilir)?

Süleyman. Putperest şairlerin alegorilerine kapılan Paganlar, bütün ekinlerin -buğday da dahil- bulunuşunu Ceres'e atfederler: Ama bunun ne kadar doğru olduğunu kendileri bilsinler. Ceres, Tanrıların soyağacında Satürn'ün kızkardeşidir, Jüpiter'den doğan Proserpina'nın da annesidir. Onu, yeraltı tanrısı Pluto kaçırmıştır. Bu yüzden Ceres yasa, acıya, gözyaşlarına boğulmuş, ve kızının hâli ve bulunduğu yer hakkında kesin bir şey öğrenmek için dünyanın her köşesini dolaşmıştır. Bu arada kederli Tanrıça, Pelops'un omzunu yemiştir, bunun üzerine öteki Tanrılar ona fildişinden bir omuz yeniden...

— s. 129 —

...bir araya getirdiler ve ateşte kazanlarda pişirilmiş haliyle, hayatı gence yeniden bahşettiler. Ardından, henüz doğmuş olan Triptolemos'u, Eleusis Kralı'na besletti; onu gündüzleri sütle besledi, geceleri ise ateşlerin altında gizledi; bu yüzden çocukta her geçen gün olağanüstü bir güç arttı, babası ise bu denli büyük gelişme karşısında kuşkulandı; babası, Ceres'in dadılık ederken uyguladığı bu terbiye yöntemini gizlice gözetleyince, Tanrıça öfkelendi, babayı öldürdü, ve oğluna ejderhalarla çekilen uçan bir araba verdi; bununla o, ölümlülerin soyuna güvenerek, tahılları ve buğdayı toprağa ekme yöntemini öğretecekti. Eski çağın saflığı buna inandı, ve kendi tanrıbiliminin bir maddesi olarak, hiç itiraz etmeye cesaret edemeden bunu kabul etti: Ey körlük, ey batıl inanç (superstitio)! insan yüreklerini nasıl da karartıyorsun ki, gerçek Tanrı'yı sezemesinler? Zihnin gözlerini nasıl da bir perdeyle (glaucoma) örtüyorsun ki, hiçbir gerçeği göremesinler? Tanrı'ya şükür, Hıristiyan halklar arasında bu sanrılar ve oyuncaklar, gerçeğin ışığı doğduğunda, İsa Mesih sayesinde son bulmuştur. Kutsal Yazılar'dan biliyoruz ki, bu dünyaya doğan ilk insan olan Kabil (Cainus), bir çiftçiydi, ve ekinlerin yararını, kuşkusuz Tanrı'nın kendisine göstermesiyle, öğrenmişti: Buna karşılık Ceres'in ne bir tanrıça ne de bir insan olarak hiçbir zaman var olmadığını -en azından ona yakıştırılan o işleri yapmış biri olarak- biliriz; olsa olsa, bilge Şairler tarafından, Kimya'dan da habersiz olmayan kişilerce örülmüş ve ortaya konmuş alegorik bir kurgudur bu; öyle ki, bunu bilenler birbirlerini tanıyıp, Tanrı'nın bu armağanı için birbirlerini kutlasınlar, dünya ise bu arada bundan habersiz kalsın -yani halkın geneli, öğrenmiş olsun olmasın, neyin örtüldüğünü, hangi konunun ele alındığını, böyle bir sanatın mümkün olduğunu ve bazılarınca uygulandığını, neyin gizlendiğini ya da gizlenmediğini kavramasınlar. Ama biz, bu maskeli yaratıkların -ne tanrı ne insan oldukları- konusunu başka bir yerde daha geniş biçimde ele aldık, ve yanılgıları yanılgılarla çürüttük; bu yüzden burada daha kısa geçiyoruz.

Hiram. Yüz Seksen Altıncı Bilmece. Buğdayın Tanrı'nın bir armağanı olduğunu, aklı başında hiç kimse yadsıyamaz, ama onun kullanımının insanlara Ceres ya da Triptolemos aracılığıyla açıklandığı iddiası, tümüyle masalsıdır (fabulosum), ve hem akla hem deneyime aykırıdır: İnsan bir arabayla havada uçabilir mi? Arabayı çeken ejderhalar uçabilir mi? Sanırım ikisi de hayır: Bu yüzden eski bilgelerin...

— s. 130 —

...bu türden saçmalıklarla uğraşmış olduklarını ve bunları -Tanrıbilim diye, gerçek diye, olmuş bir olay tarihi diye- bize, kendilerinin geç gelen torunlarına aktarmış olduklarını düşünmemiz gerekir mi? Öyleyse sen ne düşünürsün, bizim o eski atalarımız, Triptolemos'un ateş altında sertleştirilmesiyle, onun uçan arabasıyla, ejderhalarla, ve tahılların ekilmesiyle ne kastetmiş olabilirler?

Süleyman. Doğru soruyorsun: Zira bunların altında, sanki kapalı bir sandık içindeymişçesine, doğa bilimine (physica) ait sırlar bulunduğu kuşku götürmez. Bunun burada sıradan, herkesçe bilinen köylü işlerinden başka bir şey içermediğini iddia eden kişi sussun. Böylesine büyük ve önemli şeyleri adet ve göreneklere indirgemek isteyene kulak verilmemelidir. Bunları Kimya'dan başka bir şeye aktaran kişi gülünç ve son derece kaba biridir. Öyleyse Triptolemos, o biçimde ateşte işlenen Felsefî Madde'dir (materia philosophica); bundan sonra, böylece hazırlandıktan sonra, uçan ejderhaları alır -yani Felsefe Gübresi'ne (fimum philosophicum) konur- ve böylece sabit tohumun ya da kükürdün, kendi öz tarlasına ekilmesi öğretilir: Bunu, cahil olmayan hiç kimse yadsıyamaz: Bu yüzden açıktır ki, buğdayın ekilmesinin altında, bu sanat, hem eskiler hem de yeniler tarafından gizlenmiştir.

Hiram. Yüz Seksen Yedinci Bilmece. Filozoflardan hangileri bu felsefî tarım işinden söz eder?

Süleyman. Neredeyse var olan Filozofların tümü, tek tek, kısım kısım bundan söz eder; ama Rosarius Minor, Johannes Greverus, ve 'Vom Wegen Bäumlein' Risalesi'nin Yazarı, bunu açıkça ve bütünüyle ele alırlar. Bütün kitaplarda bulunabilecek tanıklıklar vardır, ki bunları burada anmıyoruz.

Hiram. Yüz Seksen Sekizinci Bilmece. Öyleyse başlangıçtan altın hasada dek olan gidiş nasıl olacaktır?

Süleyman. Seçilecek tohum, olgun, dolgun, bütün, çok da eski olmayan bir tohum olmalıdır; bu tohum, rüzgârla hafif kavuzlardan (samandan), elekle de öteki pisliklerden ve delice otundan (lolio) arındırılır: Usta (artifex) burada hemen kendi tohumuna bakacaktır, ve...

— s. 131 —

...soracak: bu nerededir? Yanıtlıyorum: dünyanın ortasında, her sınırda ve her yanda, yüzeyde, sıvı gümüşün (cıva) bulunduğu, kükürdün oturduğu her yerdedir: bizim Taşımızı Hindistan'dan getirmemize gerek yoktur; o herkesin ayakları önüne atılmıştır, görülür, dokunulur, işitilir -yeter ki, Türkiye'de olduğu gibi, çan kullanımı yasaklanmamış olsun: zira o hem tunçtur hem pirinç (laton), hem Venüs'tür hem Latona, hem Apollon'dur hem Diana, Jüpiter'dir; çünkü bunların hepsi ve her biri, ahenk (Harmonia) sesi çıkarır, ki bu ses yine de Mars etkin olmadıkça duyulmaz; yalnız Satürn dışarıda bırakılır, tek başına; ama bu, ancak kargaşa getirir, öyle ki herkesten önce kabul edilmesi gereken odur: Kova burcu (Aquarius) burada topal bir figürdür; o, yağmur eksik olduğunda, tatlı su ırmaklarını susamış tarlalara akıtır.

Hiram. Yüz Seksen Dokuzuncu Bilmece. Bizim buğdayımızın tohumu hazırlandıktan sonra, şimdi ne yapılmalıdır?

Süleyman. Aynı şekilde, bu tohumun emanet edileceği toprak ya da tarla da hazırlanmalıdır: sürerek, dikenli otları kökünden sökerek, toprak kesekelerini ufalayarak, silindirle düzleyerek, ve buna benzer işlemlerle: sonra tohum, önceden iyice canlandırılmış olan o toprağa serpilecek, ve tırmıklama yapılacak, kuşlar korkuluklarla kovulacak, ve yağmur ile Güneş'in sıcaklığı beklenecektir, ki bunlardan, Tanrı'nın bereketiyle, büyüme gerçekleşsin. Böylece tek bir taneden elli ve daha fazlası ürer. Plinius der ki, Afrika'daki Bizantium ovası her yüz tanesinden beş bin buğday kilesi (modii) verir, (kenar notu: Plinius.) ve İmparator Augustus'a gönderilen bir haberde, tek bir taneden dört yüze yakın filizin çıktığı tanıklığı yer alır, ve Nero'ya ise tek bir taneden üç yüz kırk dokuz sap çıktığı bildirilmiştir: Sicilya'daki Leontini ovaları yüz kat verir. Buğday açısından en verimli topraklar özellikle Betika (İspanya) ve Mısır'dı, ki bunların başakları çoğunlukla yüz tane verirdi. Cicero, Sicilya'yı Roma halkının ambarı (horreum) diye adlandırır, (kenar notu: Sicilia horreum populi Romani — Sicilya Roma halkının ambarıdır.) zira o sık sık en büyük orduları beslemiştir. Bu yüzden Ceres hakkındaki masalın da buradan doğduğu düşünülür, zira onun orada ekinleri ve sürme yöntemini gösterdiği söylenir. Satürn'ün, babası Gök Tanrısı'nın erkeklik organını kestiği orağının da, Sicilyalı tarlaların bu denli bereketli hasatları yüzünden, Sicilya'ya düştüğü anlatılır. Homeros ise, Ceres'in tapınağının, o bölgenin ekin bolluğundan ötürü, Phthia'daki Pyrasos kentinde bulunduğunu yazar. Böylece Trakya ekin bakımından verimlidir, Sardinya, İspanya, ve İtalya'nın kendisi de öyledir -ki Plinius, 3. kitabının 5. bölümünde, İtalya'yı 'bütün toprakların besleyici anası' diye adlandırır, ve Vergilius, Georgica'nın 2. kitabında onun hakkında şöyle der:

(Vergilius'tan alıntı:) 'Selam sana, ey ekinlerin büyük anası, Satürn'ün toprağı.'

— s. 132 —

Herodotos, Klio kitabında Babil'in bereketini över ve şöyle der: (alıntı:) 'Bu bölge, gördüğümüz bütün bölgeler arasında, buğday yetiştirmek bakımından en iyisidir. Ağaç yetiştirme, asma, zeytin konusunda ise üstünlük iddia etmez: ama Ceres'in meyvesini üretmekte öylesine verimlidir ki, neredeyse hiç iki yüz kattan aşağı vermez: ve en iyi olduğu yerde, kendini de aşarak, üç yüz kata varır, başakları ise dört parmak genişliğinde buğday ve arpa yapraklarıyla kaplıdır.' (Kenar notu: Babyloniae conditio — Babil'in durumu.) İşte bu, yılın büyük tacıdır, ki Tanrı bununla, sonsuz iyiliğinden, dilediği toprakları ve bölgeleri taçlandırır -kimini daha çok, kimini daha az. Şimdi Filozofların tarlaları hakkında ne diyelim? Onlar da her bir taneden iki yüz ya da üç yüz tane vermezler mi? Hatta bin tane verdiğine tanıklık edenler bile vardır; yeter ki toprağın işlenmesi gereğince yapılmış olsun. Zira bizim tohumumuz da kendi toprağına atılmalıdır, ki bu toprak önce sürülmeli, yumuşatılmalı, ufalanmalı, düzlenmeli, ardından tırmıklanmalı ve altüst edilmelidir, öyle ki iyi ve doğal bir karışım oluşsun; bundan sonra Tanrı'nın bereketi beklenmelidir, işe gerektiği kadar su ve ateş -yani çiy ve sıcaklık- eklenerek: İşte burada doğa, kendi görevini unutmadan, tıpkı buğdayın üremesinde olduğu gibi, topraktan filizi iter, yani bitkisel ve mineral cenin'in (embryo) kalbini biçimlendirir, ki bundan sonra öteki bütün parçalar teker teker şekillenir. İşte, Filozoflar ile Mariam (Maria Prophetissa) arasında sık sık söylenen şudur: sabit Beden (corpus fixum), Satürn'ün kalbinden gelir: zira onun rengi, bütün kalbin biçimlenmesinde ilk önce ortaya çıkar, ki o kalpte döllenme ve gebe kalma çoktan gerçekleşmiştir.

Hiram. (Kenar notu: Rosarius Philosophus, Belinus'un Metafrazı'nda: 'Bir buğday tanesi ekildiğinde, doğar, çoğalır, dövülür, elenir, ve ekmek olur, ki bununla bütün dünya yaşar.') Bunlar çok doğru sözlerdir, ey Bilgeler Bilgesi Kral, söylediklerin -insan kavrayışını çok aşsa da: Eğer felsefe eserine hayret ediyor ve ona, deneyimle öğrenilmemiş olduğumuz için, güçlükle inanıyorsak, o zaman, Tanrı'nın kudretinin ve iyiliğinin ambarından her yıl bize armağan ettiği buğday hasadına neden daha çok hayret etmiyoruz? Onlarda, hiçbir duyulur maddeye dayanmadan, yalnızca yalın bir taneden, yüz ve otuz kat bir çoğalma gerçekleşir: bunlarda ise (felsefe eserinde) önceden bir madde varsayılır: onlar insan yaşamının kendini sürdürmesi için gereklidir; bunlar ise insanların hastalıklarını ve tutkularını yumuşatır ve iyileştirir. Buğdayın verimi her yıl tekrarlanan, sıradan bir köylü işi olsa da, bütün dünyaca bilinse de, buna karşılık boyanın (tinctura) üretimi son derece ender ve dünyada pek az Filozof tarafından keşfedilmiş olsa da: yine de bu armağanlar, ötekiler kadar -hatta daha da gerekli ve yararlı oldukları için- aynı özenle aranmalıdır. Öyleyse, kendi eserlerinde bu yaşama bunca iyilik bahşeden Yüce Tanrı övülsün, öyle ki yalnız...

— s. 133 —

...yaşansın diye değil, insan tarafından iyi ve hoşça da yaşansın diye. Ama şimdi konuya dönelim: Bu felsefî buğdayın mutlulukla büyümesi için, ne kadar ısı uygulanmalıdır?

(Yüz Doksanıncı Bilmece.)

Süleyman. Turba (Turba Philosophorum) ve öteki Filozoflar, bu konuda doğanın taklit edilmesini isterler; doğa ısıyı belli bir ölçüde artırır, tohumları ekinlere dönüştürürken: Zira gözlemleriz ki, bizim bu bölgelerimizde, İlkbahar'ın başında, soğuk sıcaklıkla, yağmur ise kuraklıkla nasıl dengelenir: Sonra Güneş, Ekvator'a yaklaşarak ve kışı dışarı atarak, yeni yılın dönemeçlerini, bitkileri üretmeye ve ışığı karanlıkla eşitlemeye başlar: Koç burcu ne sıcaklıkla ne soğuklukla öfkelenir, ama doğmakta olan sebzelere, otlara, çiçeklere, çimenlere ve ağaç yapraklarına karşı yumuşak ve dengelidir: Onu, gücü daha ılık ve etkili olan Boğa izler, ki bu, Ekvator'dan bizim tepe noktamıza doğru güneye pek az sapar; bu burç yağmur getiren Hyadlar'ı ve Ülker (Pleiadlar) yıldız kümesini beraberinde getirir, bu yüzden kararsız Nisan, kimi zaman parıldayan güneş ışınlarıyla güler, kimi zaman düşen yağmurlarla ağlar, ve az değil ki dolu ve rüzgârlarla gürler: Onu, daha insancıl olan İkizler izler, Boğa'nın sert yüzünü göstermeyip, İlkbahar'ın ve Mayıs'ın neşeli hoşluğunu sergilerler:

(Şiir alıntısı:) 'O zaman her şey güler, o zaman yıl en güzel halindedir.'

Bu mevsimde gözler, çiçeklerin ve otların çeşitliliğiyle tazelenir, burunlar onların kokularıyla, damak ve mide taze sebzelerle, kulaklar bülbülün, guguk kuşunun ve öteki kuşların ezgileriyle ve çeşitli sesleriyle -ki bunları ısı davet eder- ve yeryüzü ile gökyüzü ilahi övgüleri susturmaya izin vermez: Bundan sonra Yengeç burcu gelir, Ay'ın sarayı (basilica) ve olağan konağı, ki bunu kocası Güneş'ten, kendi çeyiz mallarının ve kalelerinin arasında almıştır: Burada Güneş kendi zirve noktasına (culmen) ulaşır gerçi, ama en yüksek sıcaklık henüz gelmemiştir; o, Aslan burcunun Regulus'unda yani kalbinde gelecektir.

Hiram. Yüz Doksan Birinci Bilmece. Doğanın ilkelerine aykırı olarak, neden Güneş'in ısısı, ışınlarının yeryüzüne en dik geldiği, bizim tepe noktamıza en fazla yaklaştığı, Ekvator'dan en uzak olduğu -yani en büyük sapmanın bulunduğu- Yengeç burcunda değil de, bütün bunların azaldığı Aslan burcunda en yüksek olur?

— s. 134 —

Süleyman. Aslan burcunda Güneş, sanki kendi tahtındaymışçasına yükselmiş durur; oradan yeryüzüne daha etkili güçler gönderir, bunun nedeni, Birinci Gün'de daha önce ayrıntılı olarak ele aldığımız gibi, başka nedenlerden çok, Güneş'in yeryüzü üzerinde sürekli olarak daha uzun kalmasıdır. Yine de göz önünde bulundurulmalıdır ki, Ekvator ile Oğlak Dönencesi arasında yaşayanlar için, Güneş Başak burcundayken tepe noktasındadır (verticalis), ve bu andan itibaren Koç burcundan beri artan sıcaklık en yükseğe ulaşır; ve Felsefî Buğday'ın (Triticum philosophicum) dünyanın o kuşağında doğduğu varsayılmalıdır. Zira buğday ne kadar geç olgunlaşırsa, o kadar çok ısıya ihtiyaç duyar, ta ki Eylül'de orakçılar tarafından biçilinceye dek: işte böyle, felsefe eseri de, olgunluğa erişinceye dek, giderek artan bir ısıyı kabul eder.

Hiram. Yüz Doksan İkinci Bilmece. Olgunlaşmış felsefî buğdayın rengi nedir, ve onun tam pişmişliğinin (coctio) işareti nedir?

Süleyman. Baskın kızıllık (rubedo), önceki çeşitli ısı aşamalarından sonra gelendir: Önce, yeşil Aslan'da yumuşak ve sulu bir nem bulunur, bu nem gün geçtikçe gitgide tükenir, ta ki kızıl Aslan'a varana dek, ve ısıyla birlikte gelen kuruluk -ki bu boyar- özneye işlenir: O çözülme (solutio), bu ise pıhtılaşmadır (coagulatio); gerçi biri ötekisiz olmaz, öteki de biri olmadan bütün eserde gerçekleşmez: Kızıllık gençlerin rengidir, aklık ve ağarmışlık ise yaşlıların; ve bizim Taşımız önce ak, sonunda kızıl olduğundan, o -genç olmadan önce- yaşlıdır, tıpkı Razi'nin (Rhasis) Mektup'ta dediği gibi:

(Razi'den alıntı:) 'Bizim bilgimizin Taşı, önce yaşlı, sonunda çocuktur; çünkü aklığı başlangıçtadır, kızıllığı ise egemenlikle birlikte sonundadır.'

Hiram. Yüz Doksan Üçüncü Bilmece. O kızıllık nereden doğar, hangi niteliklerden ya da unsurlardan?

Süleyman. Boyayan kızıllık, Merkür'de -yani Merkür'ün toprağında ve havasında- gizil güç halinde tutuşturulmuş ateşten başka bir şey değildir; öyle ki o, bütün kusurlu madenleri ikna etme ve olgunlaştırma, ve onları altına dönüştürme gücünü kazanmıştır.

— s. 135 —

Hiram. Yüz Doksan Dördüncü Bilmece. "Boyanın (tinctura) çoğalması, buğdayınki gibi midir?"

Süleyman. Aynı şekilde, hatta daha da fazlasıyla, yukarıda değindiğimiz gibi; zira buğday yüz kat verdiğinde, Taş bin kat verir, sonsuza dek. Ve nasıl ki toprağı, kaç kez buğday ekilecekse o kadar kez hazırlamak gerekirse, bizim eserimizde de öyle olur. Yeşil Aslan her yıl küçük aslanlar doğurur, ama Aslan dişisiz olmaz: Felsefi toprak bereketlidir; ama havai ateş ve tekrarlanan emek olmadan olmaz.

Hiram. Yüz Doksan Beşinci Bilmece. "Buğday fidanının kaç bölümü vardır?"

Süleyman. Üç: kök, sap, ve başak; kök geri kalanını taşır, evdeki temel gibi, hayvandaki karaciğer damarları gibi; sap, duvarlar ya da kalp gibidir; başak ise çatı ve beyin gibidir. Bunlar beden, ruh ve tin'dir (spiritus), tuz, kükürt, ve Merkür'dür. İsimde üçtür, hem başlangıçta hem sonda ise özde bir ve bölünmezdir.

Hiram. Yüz Doksan Altıncı Bilmece. "Buğday, kuşlar onu yiyip ambarları boş bırakmasın diye kavuz ya da kılçıklarla örtülüp korunur; ustalıkta (eserde) buna benzer bir şey var mıdır?"

Süleyman. Fazlasıyla: Nitekim pek çok Filozofun kitaplarını didik didik etseniz, içlerinde zar zor iki tane iyi buğday tanesi, ama bir kile dolusu kavuz bulursunuz; bunun nedeni de gevezelik eden küçük kargalara ve alakargalara karşı duyulan kıskançlıktır. (Kenar notu: Bu obur açgözlülüğe düşkün kuşlar, kötü niyetli Satürnler, aksi cimriler, övüngen askerler ve gürültücü kabadayılar gibi kötü Filozof tiplerini simgeler — Latince metinde bunlar sırasıyla Euclio, Thraso ve Pyrgopolynices adlı, eski Roma komedyalarından tanınan cimri ve palavracı karakter tipleridir.)

Hiram. Yüz Doksan Yedinci Bilmece. "Ama kavuzları bir yana bırakıp, toprağın sütüne, yani Şaraba geçelim:"

— s. 136 —

(Süleyman'ın bir önceki sayfadan süregelen sözü:) ...bu, kederlilerin tesellisi, yaşlılığın onarıcısı, gençliğin sevinci, acının ilacıdır, yani Nepenthes'tir: Bunun bulunuşu kime atfedilir?

Süleyman. Mısırlılarca Osiris'e, Yunanlılarca Dionysos'a, ve Romalılarca Bakkhus'a atfedilir; bunlar aslında konularda ve işlerde bir ve aynı kişidir, alegorilerde öyle geçer: Bunların hepsinin, kendi hakkında anlatılanlara göre, bir ordu ve halk kitlesiyle Hindistan'a kadar gittiği, oradaki herkesi kendine bağladığı, onlara şarabı ve bağcılığın işlenmesini öğrettiği, ve barbarlara daha insancıl törenler gösterdiği söylenir. Yolculuklarına çeşitli yoldaşlar atfedilir, örneğin Silvanuslar, Satirler, Panlar, Silenus, İlham Perileri (Musalar), ve şakaya, gülüşe, oyuna ve eğlenceye düşkün daha nice başkaları. Çift başlı yılan Amphisbaena da ona atfedilir, ve sayısız başka mucizevi şey daha anlatılır. Ama bu Dionysos efsaneleriyle işaret edilen başka bir şey değildir; Taşın daha nemli kısmının çözdüğü, yumuşattığı, ve aynı Taşın kuru ve sıkışmış kısımlarını nemlendirdiğidir. Bu şarabı Bakkhus, yani Dionysos ya da Osiris bulmuştur, ve bunu ölümlülere, yani ustalara öğretmiştir. Onun onuruna, Orpheus'un öncülüğünde, Atina'da ve Yunanistan'ın başka yerlerinde, Eleusis'teki Eleusis Ayinleri gibi, üç yılda bir yapılan Dionysos Bayramları kurulmuştur; bu, Hiyeroglif Kitabımızın dördüncü bölümünde ve üçüncü bölümdeki Bakkhus'un soyağacı bahsinde yeterince gösterilmiştir.

Hiram. Yüz Doksan Sekizinci Bilmece. "Öyleyse gerçekte Bakkhus şarabın bulucusu değil midir?"

Süleyman. Hiç de değil; çünkü Kutsal Yazılardan bilindiği gibi, bağları ilk diken Nuh'tur, bu tufan sonrası dünyanın insanlarının babası ve çoğaltıcısıdır: Demek ki Dionysos ilk bağcı olamaz, zira onun ne zaman yaşadığı da bilinmez; yalnızca Kahramanlar Çağı'nda Tanrılar arasında öne çıkan biri olduğu, annesi Semele'nin (Kadmos'un kızı) karnından mucizevi biçimde çıkarıldığı, annesi Jüpiter'in yıldırımıyla yanıp kül olunca doğum zamanı tamamlanana dek babasının uyluğuna dikildiği söylenir. Bütün bunlar tarih değil alegori kokar: Çünkü bizim çocuğumuz, yani Dionysos, kendi öznesinden çıkarılır, yani Merkür Merkür'den, kükürt cıvadan çıkarılır, ve olgunlaşma tamamlanana dek dişil rahime konur; yani, çözülme tamamlandıktan sonra, pıhtılaşma eril olan tarafından gerçekleştirilir. Zira siyah olduğu sürece, karanlık dişil, sulu nemlilikte egemendir; ama ondan sonra...

— s. 137 —

(Süleyman'ın sözünün devamı:) ...ağartma tamamlandığında, artık eril olan egemenliği kendine alır, ve dişil egemenlik erkeğin üzerinde artık hüküm sürmez.

Hiram. Yüz Doksan Dokuzuncu Bilmece. "Şarabın işlenmesinin, yani onun ruhunun çıkarılmasının kaç aşaması vardır?"

Süleyman. Üç: Birincisi asmalarla ilgilidir, üzüm versinler diye; ikincisi üzümlerle ilgilidir, şarap versinler diye; üçüncüsü şarapla ilgilidir, ruhunu versin diye. Aynı şekilde felsefi özne üzerinde de üç evrensel işlem vardır: Birincisi madenin hazırlanmasına, ikincisi çözülmeye, üçüncüsü pıhtılaşmaya (coagulatio) yöneliktir; bunların her biri kendi alt işlemlerini içerir.

Hiram. İki Yüzüncü Bilmece. "Taş, asmaların işlenmesine nasıl benzetilir?"

Süleyman. Bir çelik ya da fidan, ucundan ezilip toprağa dikilir, ve kökler saldıktan sonra önce tomurcuk verir, sonra filiz, sonra üzüm: Tomurcuklar çelikten, filizler tomurcuktan, üzümler filizden doğar: Aynı şekilde felsefi çelik de kendi toprağına dikilir, ve bu bizim bileşiğimizdir; onun tomurcukları siyahlıkta kara kehribar gibidir, filizleri beyaz renkte, üzümleri ise kızıl renktedir. Rosinus, şaraptan söz ederken Sarrat'a şöyle anımsatır: "Sevgilim," der, "dereden," yani kayadan çıkan kızıl sudan, yani Güneş yağından içsin, ve anasının kaynağından, yani Ay'ın Merkür suyundan, ve kızıl şaraptan, yani bizim Güneşimize yakın olan ısı ve yağdan, ki tek bir cinstendir, benimle sarhoş olsun, ta ki bütün eser toprağa dönüşene dek, vb. Bilgelerin asmasından ve onun özsuyundan Hermes şöyle söyler: "Bilin ki," der, "bilgelerin asmasının özsuyu beşinci aşamada çıkarılır; onun şarabı da otuzuncu aşamanın sonunda tamamlanır." Oranı iyi anlayın: Kaynatma azaltır, oysa boyama çoğaltır; bu, başlangıç ve sondur.

Hiram. İki Yüz Birinci Bilmece. "Şarabın sıkılıp çıkarılması konusunda nelere dikkat edilmelidir?"

Süleyman. Aynı şekilde felsefi üzümün özsuyu da sıkılıp çıkarılır, tıpkı Hermes'ten daha önce aktarıldığı gibi.

— s. 138 —

Hiram. İki Yüz İkinci Bilmece. "Şarabın ruhunun çıkarılması konusunda gönülden bir şeyler dinlemek isterim, bu esere de neyin benzediğini."

Süleyman. Doğa, yere ve sıcaklığa göre farklı şaraplar üretir: Ren şarabı, sulu şarap, İtalyan, Yunan, İspanyol, ve Kanarya şarabı; bunlardan biri diğerinden daha güçlü ve daha serttir, çünkü Güneş'ten kendisine işlenmiş sıcak ruhtan daha fazlasını içerir; öyle ki bazen bir litre şarapta bir ons ruh bulunur, ya da dörtte biri veya üçte biri kadar; sanırım doğa, şarabın ruhunu bundan daha yükseğe çıkaramaz. Doğal şarap alınır, ve alışılageldiği üzere imbik yoluyla damıtılarak ruha dönüştürülür, öyle ki sulu ve tortulu madde dipte kalsın. Bu ruh, her tür şaraptan, söylendiği gibi, az ya da çok miktarda elde edilir, her türlü sululuktan arınmış olarak, gerçi öznesinde fiilen nemli olsa da: Ama böyle bir ruh doğal olarak salt kendiliğinden doğamaz, gerçi doğada sululuğun karışımı içinde doğmuş olsa da; ama elde edilmek istenirse, sanatla, yani işlemle, çıkarılması zorunludur. Aynı şekilde Merkürsel özneler de çeşitlidir, madenler ve mineraller denilen bunlar, cisim ve ruhtur; ama birinden boyayıcı ruhun diğerinden daha fazlası çıkarılır, bunlar ham ya da az veya çok pişmiş olduklarına göre değişir. Öyleyse kendi türünde daha kusursuz olan maden alınır, ve damıtılır, tıpkı sarı kehribar yağının yapıldığı gibi, gerekli ağırlıkta tortu ya da küçük taşlar eklenerek; ve şarabın ruhu nasıl yukarı doğru yönelirse, altının boyası da öyle aşağı doğru yönelir, çünkü o öylesine hafif ve incedir ki, bir kaptan dökülse bile toprağa değmeden havada yok olur; bu ise öylesine ağırdır ki, altını ve dünyanın daha ağır cisimlerini bile geçer ağırlıkça. Şarabın ve Taşın damıtılması aynıdır, ama ikisinin merkezleri farklıdır; bu farklılığa göre her biri kendi başına ele alınmalıdır.

Hiram. İki Yüz Üçüncü Bilmece. "Boya (tinctura), insan kalbi, ve şarabın ruhu arasında bir benzerlik var mıdır?"

Süleyman. Çok uygun bir benzerlik vardır, ki Basilius Valentinus da, ve daha nice başka...

— s. 139 —

(Süleyman'ın sözünün devamı:) Filozof da şunu anımsatır: Bunlar üç Güneş'tir, ya da üç Apollon'dur, yani büyük dünyanın (makrokozmos), küçük dünyanın (insan) ve yeryüzünün Güneşi; bunlardan biri diğerine kendi gücünü aktarır ve akıtır, üstteki başlangıçtan yapılmış olarak: Gökyüzünün Güneşi, günlük kandil, gölgenin ve soğuğun kovucusu, hayatın efendisi, ışınlarını yeryüzünün merkezine gönderir, ve orada bir oğul doğurur, kendi komşularınca bile tanınmayan, dostları ya da akrabaları tarafından bile onurlandırılmayan, sanatkarlarca adı bile bilinmeyen bir oğul. Ona miras olarak bırakır, Güneş'in oğlu Augias'a bıraktığı gibi öküzler değil, ama Aeetes'in öbür oğluna bıraktığı gibi altın postu, yani kusurlu madenleri altına çevirme ya da boyama gücünü, ve insanlar arasında hastaları iyileştirme gücünü: Ve böylece Boya, insanın kalbine de bakar: Şarabın ruhu, ortak bir dost gibi, hem kalbi hem şarabın boyasını kucaklar, ikisine de eşit ölçüde makbuldür; buradan, kolay kolay çözülemeyen tek bir düğümde, üçlü bir bağdan oluşan bir bağlantı doğar, yani boya, şarabın ruhu, ve insan kalbi birleşir; bunlardan o Kraliçe doğar, kendinde bütün otların gücünü taşıyan, en ılımlı bir ruhla insan kalbinin konağına taşınan, orada dostlar arasında bir süre kalıp ev sahibine son derece hoş gelen, o sırada onun hastalarını, kim olursa olsun, iyileştiren ve en iyi sağlığa kavuşturan Kraliçe.

Hiram. Bunlar ne kadar doğruysa, zihni de o kadar eşsiz bir hazla doldurur: Ama "Her şeyde bir ölçü olsun, sonunda kesin sınırlar da olsun," sanırım burada durmam gerekir: Ey Kral, senin bilgeliğin, gerektiği gibi övülemeyecek kadar büyük, insanlığın, söylenebileceğinden daha büyük, ve iyiliksever cömertliğin, dile getirilebileceğinden de büyüktür.

Süleyman. (Kenar notu: Çayır Üzerine.) Şimdi çayırların işlenmesi ele alınmalı, bizim amacımıza ne ölçüde uyacaksa öyle: Çayırlar sürülere ot verir, bundan da et ve süt ürünleri, insanların beslenmesi için elde edilir: Bunlarda yıllık bir giysi gibi yeşil renk görülür, öyle ki nice ot ve yonca türü bununla bereketlenir: Bunlarda göze hoş gelen, Doğa'nın serdiği en sevimli halılar görülür, üzerlerinde Perilerin Güzellik Tanrıçalarıyla birlikte dans ettiği: Çayırlarda bir dere "çoğu zaman hafif bir mırıltıyla uykuya çağırır,"...

— s. 140 —

(Süleyman'ın sözünün devamı:) ...ki yılan gibi şimdi bu kıyıyı sonra öbürünü yalar, ve çeşitli kıvrımlara ve dönüşlere sokulur: Çayırlarda Satyrion, İskilla (Scylla), ve daha nice ot ve kök türleri yetişir, tıbba gerekli olan: Bunlar hakkında senden sorulması gereken az şey var, ey Kraliçe; yani önce Üçyaprak Otu (Trifolium) hakkında, acaba bu, üçgen biçimli olan Taş'a benzetilmez mi?

Saba. İki Yüz Dördüncü Bilmece. Rhasis, Mektup'ta, "Bizim Taşımız," der, "varlıkta üçgen, niteliklerde ise dörtgendir, başka bir sebepten değil, sadece kendinde birleşmiş üç özü ve eşitlenmiş dört niteliği göstermek içindir." Öyleyse üçgenin olduğu gibi, Üçyaprak Otu da bu fikri temsil eder: "Bir babada üç yüz gör," der Hermes; bu da şu demektir: sanki üç yaprak tek bir gözlemlenmiş kökten çoğalmış gibi, ki bunlar hem tekliğin hem üçlüğün simgesi sayılabilir: Sonra, Üçyaprak Otu hem beyaz hem kızıl renklidir, tıpkı Taş gibi, ve bal gibi tatlı çiçekler verir, arılara sıraya dizilmiş kovanlarında çok tatlı bir yem olur: Buna ek olarak, Üçyaprak Otu'nun kendi tohumunu kökünün çevresinde taşıdığı, öyle ki biçildikten sonra bile yeniden filizlenebildiği anlatılır: Aynı şekilde felsefi öznenin de kendi tohumu derinlerde gizlenir, kolayca yağmacı köylüler ve hırsız sahtekarlar, yani bilgisizler ve aldatıcılar tarafından çıkarılıp biçilmesin diye: Bunu kökünden araştıranlar ise umutlarında pek aldanmayacaklardır.

Süleyman. Vergilius'un çobanı şöyle dediğine göre: "Çayırlarda soğuk yılan öterken çatlar," ve bu çayırlarda büyücülük inancına göre gizli özellikleri olduğuna inanılan daha nice ot bulunduğuna göre, bu konuda ne düşündüğünü duymayı çok isterim: Zira bunlar öylesine gizli ve araştırılmamış konulardır ki, dünyanın şimdiye dek sürdüğü bunca yıl içinde bu konuda kesin hiçbir şeyin bilinmemiş olması şaşırtıcıdır: Görüşler arasında büyük bir ayrılık vardır, kimileri Büyücülüğe fazlasıyla, kimileri de pek az güç yükler: Zira kimileri, büyücülerin gerçekte hiçbir şey yapmadığını, bedenleriyle uzak yerlere taşınmadıklarını, sadece hayal güçleriyle yanıltılıp aldatıldıklarını düşünür: Bundan dolayı büyücüler ve zehirleyiciler hakkındaki her türlü yargıyı askıya alırlar: Başkaları ise farklı düşünür, ben de onlara katılıyorum; Öyleyse hangi otla...

— s. 141 —

(Süleyman'ın sorusunun devamı — İki Yüz Beşinci Bilmece:) "...eskiler arasında hangi büyülü otlardan söz edilir, ve onlara ne güç yüklenir?"

Saba. Anlatılır ki, Pythagoras şu otları adlandırmıştır: Coracesia, Callicia, Menais, Corinthas, ve Aproxis: İlk ikisinin suyu aniden dondurup buza çevirdiği söylenir: Corinthas'ın suda kaynatılmış özütünün, zehirli yılan ısırıklarını, üzerine sürülünce hemen iyileştirdiği söylenir. Aynı özsuyun bir ota dökülüp de biri onun izini ezerse, ya da tesadüfen üzerine serpilirse, iyileşmez biçimde öleceği söylenir. Demokritos, büyücülüğe elverişli şu otları sayar: Kheirokineta, Aglaophotis, Marmaritis, Akhaimenidon, Hippophobas, ve Alamantida'yı: Marmaris otunun büyücüler tarafından, tanrıları ve hava cinlerini, cinleri çağırıp kendilerine çekmek ve kehanet vermeye zorlamak için kullanıldığını ileri sürer. Akhaimenidis'in kökleri hap haline getirilip, gündüz pınar başında sanıklara şarapla içirilirse, geceleyin işkenceyle bile söyletilemeyen her şeyi, işkence olmaksızın itiraf ettirdiği söylenir. Plinius, Kitap 26, Bölüm 4'te, "Aethiopis otu," der, "ırmakları ve gölleri değdirilince kuruttuğu, kapalı kapıları dokununca açtığı söylenir. Akhaimenis otu düşman saflarına atılınca, orduların telaşlanıp geri döndüğü söylenir: Latace otunun ise, Pers Kralı tarafından elçilere, gittikleri her yerde her şeyin bolluğuna kavuşsunlar diye verilirdi." Bunlardan pek çoğunun içinden birkaçı yeter; bunlarda böyle etkilere neden olan hiçbir doğal gücün bulunmadığından kuşkulanırız, ama bunlara, sanki kendilerine özgü özneymiş gibi, kötücül ruhların bağlandığını, ve söylenen bu doğaüstü şeyleri büyücünün isteğine göre gerçekleştirdiklerini düşünürüz: Büyücülerin ve zehirleyicilerin kullandığı diğer benzer araç ve törenler hakkında da aynı şey düşünülmelidir: Bedenlerin ruhlar tarafından havadan taşınıp yer değiştirdiğine dair, yolda bir Cin tarafından bırakılmış ya da yükseklerden atılmış kişilerin sayısız örneğiyle kanıtlanmıştır; ayrıca hayal gücü ve uykuyla tutulan kişilerin bedenlerinin belirli bir yerde kalıp, ruhlarının bir süreliğine uzak yerlere götürüldüğü de, deneyimle kanıtlanmış görünmektedir.

Süleyman. Ama bunları bir yana bırakıp, Çayırlar gibi, şimdi Bahçeye yöneliyorum, orada gölgede gezinmek daha hoştur: Bu bahçede insan düşüp günah işlemiş, hem işlemiş hem de bunu kabul etmiş, aynı zamanda İncil'in vaadine de ortak olmuştur...

— s. 142 —

(Süleyman'ın sözünün devamı:) ...Söyle bana, ey Bilgelikte Eşsiz Prens, Herkül'ün Aslan'ı öldürdüğü Nemea Ormanı hakkında ne düşünürsün? (İki Yüz Altıncı Bilmece.)

Hiram. Nemea Aslanı'nı tanırım, ve söz konusu orman da gizli kalamaz: Zira bu ormanda yaşar, ve insanlara ve sürülere büyük kıyımlar yapar: Vahşi ve azgındır, olağanüstü büyüklüktedir; orman ise geniş ve geçit vermezdir, Aslan orada saklanır: Öyleyse ne yapmalı? Derler ki, Aslan ateşten korkar, tıpkı diğer canavarlar gibi: Bu yüzden şu yöntemle öldürülmelidir: Bütün orman ateşle çevrilsin, ve çevredeki ağaçlar tutuşturulsun: böylece saklanacak genişlik ortadan kalkınca Aslan kolayca yakalanır, ya da boğazlanır, ya da en azından yumuşayıp evcilleşir.

Süleyman. İki Yüz Yedinci Bilmece. "Orman, felsefi esere uygun mudur?"

Hiram. Elbette, hem de onun en önemli parçasıdır, onsuz ne kararma, ne ağarma, ne de kızarma görünmez. Zira bu ormanın yeşilliği, iki uç arasında bir renk olarak, siyaha, beyaza, ve kızıla dönüşebilir.

Süleyman. İki Yüz Sekizinci Bilmece. "Peki bu Aslan bu ormana nereden geldi?"

Hiram. Kimileri, daha önce anlatıldığı gibi, Ay'dan düştüğünü söyler, ki bu, kendi bakış açısından doğru olabilir, bunu yadsımıyoruz; ama şunu da kabul etmek gerekir ki, bu ormanın kendisinde doğmuştur, ve bu orman ona neredeyse anne gibidir: Zira bu orman da Ay'a adanmıştır, ve Aslan da, tıpkı ondan doğmuş gibi, kökenini ondan alır; yani, Ay tarafından yönetilir ve idare edilir: Zira bu ormanın ağaçlarının çoğu Ay bitkileridir.

Süleyman. İki Yüz Dokuzuncu Bilmece. "Peki Mars'ın kutsal korusu hakkında ne düşünürsün, Güneş'in oğlu Aeetes'in altın postu astığı, ve tehlikeleri göze alan galiplerin alması gereken koru hakkında?"

Hiram. Mars da, Güneş gibi, Şairler nezdinde kendi kutsal korularına sahiptir, ki bunların aynı...

— s. 143 —

(Hiram'ın sözünün devamı:) ...amaca hizmet eder: Güneş, yani Apollon, oralarda kendi öküzlerini otlatsın diye; Mars ise, kendisine adanan koyunları ya da koçları otlatsın diye kutsal korulara sahiptir: Bu yüzden nedensiz değildir ki, Koç'un postunun Merkür tarafından altınla kaplanıp Mars'ın korusuna asıldığı söylenir: Zira Mars onu yüksek bir mızrağın ucunda sergiler, savaşta kazanılmış bir Ganimet gibi, vahşi hayvanlarla yapılan çarpışmalarda elde edilmiş olarak korunmak üzere: Ve böylece Kurt, ister Kral'ı, ister Aslan'ı, ister Koç'u yutar, öyle ki geriye sadece sindiremediği o küçük altın postundan başka bir şey kalmaz: Mars ise bu görevi Güneş'in oğlu Aeetes'e bırakır, o postu kendi korusunda saklasın diye, yağmacılar ya da hırsızlar tarafından alınıp götürülmesin ya da zarar görmesin diye.

Süleyman. İki Yüz Onuncu Bilmece. "Buraya, altın elmalar taşıyan Hesperid ağaçları da girer; bunlar hakkında senin görüşün nedir?"

Hiram. Ağaçlardan kastım kapsayan şeydir, altın elmalardan kastım ise kapsanan şeydir: Onlar bunların anneleridir, tıpkı Yeşil Aslan'ın Kızıl Aslan'ın nedeni olması gibi. Burada da aynı düşünce geçerlidir, altın post hakkında olduğu gibi; zira Yunancada "melon" hem "koyun" hem "elma" anlamına gelir. Ama bu alegorinin açıklaması başka bir yerde daha kapsamlı yapıldığından, ve sık sık tekrarlandığından, burada bir kenara bırakıyoruz.

Süleyman. İki Yüz On Birinci Bilmece. "Çıplak Bilgelerin (Gymnosophistae) konuşan Karaağacı hakkında ne düşünürsün?"

Hiram. Çıplak Bilgeler eski çağda Etiyopya'da bir Filozoflar Topluluğu kurmuşlardı, ve toplantılarını bir Karaağaç altında yaparlardı; bu ağaç, sanırım, cinlerin gücüyle ele geçirilmiş büyülü bir ağaçtı, yabancılar geldiğinde dallarını eğer, ve onları ince, kadınsı bir sesle selamlardı, tıpkı oraya gelen Tyanalı Apollonius'un başından geçtiği gibi anlatıldığı üzere. Burada hiçbir doğal açıklama yoktur, tamamen doğaüstüdür, ve bunu araştırmak bizim işimiz değildir.

Süleyman. İki Yüz On İkinci Bilmece. "Hiç, Aristoteles'in öğrencisi Theophrastus'un andığı İffet Ağacı'ndan (Casta) söz edildiğini duydun mu, ve..."

— s. 144 —

(Süleyman'ın sorusunun devamı:) ...dallarının doğal olarak büzülüp açılmasının nedeni nedir?

Hiram. Doğrusu duydum, eğer söylenti doğruysa: Derler ki, bu ağaç bir insan yaklaştığında dallarını büzer ve yukarı kaldırır, insan uzaklaştığında ise yeniden açıp aşağı sarkıtır, sanki iffeti yüzünden insanla birliktelikten kaçıyormuş gibi. Ama hiç kimse bitkilere duyu ve devinim yakıştırmaz: Eğer hareket ediyorsa, bu duyudan sonra gelen bir hareket gibi görünür; oysa kendiliğinden hareket edenlerde hareket her zaman duyuyu önceler; Eğer duyuyorsa, artık bitki değil hayvandır. Yine de muhtemeldir ki, bu ağaçta dallardan köke uzanan bir tür sinir ya da kirişe benzer bir yapı vardır; öyle ki insanın yaklaşmasıyla gözenekli ve boşluklu toprak sıkışınca, dallar zorunlu olarak büzülür, insan uzaklaşınca ya da ağırlık kalkınca yeniden eski konumuna döner.

Süleyman. Bunun açıklaması, eğer doğada gerçekten böyle bir ağaç varsa, makul görünüyor: Peki Tataristan Kuzusu hakkında ne düşünürsün? (İki Yüz On Üçüncü Bilmece.)

Hiram. Onun hakkında anlatılır, ne kadar doğrudur bilmiyorum, kavun tohumuna benzeyen ama biraz daha büyük ve daha yuvarlak bir tohumdan, toprağa gerektiği gibi atılırsa, doğduğu söylenir: Bu bitki kuzuya çok benzer, iki ayak yüksekliğine kadar büyür, o bölgenin yerlileri tarafından "Bonarez" diye adlandırılır, ki bu "küçük kuzu" anlamına gelir. İnce bir derisi vardır, ve yeni doğmuş bir kuzunun biçimindedir; başı, gözleri, kulakları ve diğer organları vardır. Kanı ya da kansı bir özsuyu olduğu da söylenir; ama eti yoktur, onun yerine yengeçlerinkine benzer bir öz taşır. Ayakları ve tırnakları da tüylü bir yığın halinde bulunur, kökü ise göbeğine bağlıymış gibi sokulmuştur; çevresindeki diğer bitkileri otlayarak yer, ve besin bulduğu sürece yaşar, besin tükenince kökü kurur. Tadı tatlıdır, ve kurtlar ile başka yabani hayvanlar tarafından çok aranır. Hazar Denizi'ne yakın, Tataristan'ın Semerkant kentine uzak olmayan bir yerde yetiştiği anlatılır, derilerinin Türkiye'ye kadar taşınıp, Türklere iç giysilerinin astarı için satıldığı söylenir. Bu tür, bitki ile...

— s. 145 —

(Hiram'ın sözünün devamı:) ...hayvan arasında karışık bir tür sayarız, gerçi duyu ve devinimi olmasa da, en azından hayvanın dış biçimini ve organlarını taşır; bundan dolayı ona Zoophyton (Bitki-Hayvan) denir.

Süleyman. İki Yüz On Dördüncü Bilmece. "Kavak Ağacı neden Herkül'e adanmıştır?"

Hiram. Çünkü onu yeraltı dünyasında bulmuştur, Kerberos'u dışarı çıkarırken; bu ağacın yaprakları iki renklidir, bir yüzü beyaz, öbür yüzü siyah ve is renginde: Bu karalığı, aşağıdaki dünyanın kükürtlü dumanından aldığına inanılır, ya da daha doğrusu kömürden. Bundan dolayı kavak tacı Herkül için kutsal sayılırdı, ve yarışmalarda galiplere bir ödül olarak verilirdi. Güneş'in ve Klymene'nin kızları, Phaeton'un kız kardeşleri, kardeşlerinin ölümüne dayanamayıp aşırı yas tuttuklarında Kavak Ağacına dönüştürüldükleri söylenir.

Süleyman. İki Yüz On Beşinci Bilmece. "Apollon'un sevgilisi Daphne'nin, Defne Ağacına dönüştürülmesi hakkında ne dersin?"

Hiram. Apollon her zaman genç olarak tasvir edilir, çünkü felsefi Apollon yaşlanmayı ya da bozulmayı bilmez: Aynı şekilde Defne de yapraklarını hiç dökmez; her zaman yeşil ve gür görünür, sanki hep gençmiş gibi: bu ağaç ayrıca gökten, yani yıldırımdan da etkilenmez: İşte felsefi Apollon da böyle, ateşten ya da yanmadan bağışıktır.

Süleyman. İki Yüz On Altıncı Bilmece. "Mersin Ağacı neden Venüs'e, Zeytin Ağacı ise neden Pallas'a (Athena'ya) adanmıştır?"

Hiram. Mersin, çünkü en lezzetli meyveleri taşır, yaprakları hiç dökülmez, ve kıyıları sever, Mısır'da en güzel kokulu olanıdır; Zeytin ise, çünkü çürümeye ve yaşlanmaya karşı bağışıktır, iki yüz yıla kadar dayanır; yavaş büyür, ve kül ile kireç fırınlarından hoşlanır. Meyvesi çekirdek, yağ ve etli kısımdan oluşur. Bununla Temmuz'un İdus'unda süvari alaylarının başları taçlandırılırdı, ve küçük zaferlerde sevinç gösterisi yapanlar da onunla taçlanırdı. Onun dalları eskiden barış işareti olarak taşınırdı. Şaşırtıcı olan ise, kurak ve kuru yerlerde bile yetişip meyvelerinden bol miktarda yağ verebilmesidir. Venüs'ün denizden doğduğuna inanıldığından, kıyı seven Mersin Ağacını sevdiği söylenir, hem yapraklarının güzelliği yüzünden, hem de kokusu yüzünden...

— s. 146 —

(Hiram'ın sözünün devamı:) ...Pallas ise, Bilgelik Tanrıçası olarak, Zeytin Ağacından hoşlanır, çünkü o barışçıldır, ve her zaman ince ama bol meyveler verir. Bu ağacın fırınlarda ve külde sevinç duyması, onu gerçek anlamda Simyasal bir ağaç yapar, çünkü Pallas da aynı sanatın Tanrıçasıdır: Bu yüzden Morienus, doğaya aykırı Ateş'i tanımlarken, "Felsefi Ateş," der, "öyledir ki, maddesi iki bölünmeden oluşur: ya maddesi koyun gübresinden oluşur, ya da zeytin yapraklarından: Zira yanmada eşit bir ısıyı bunlardan daha iyi sürdürebilecek başka hiçbir şey yoktur."

Süleyman. İki Yüz On Yedinci Bilmece. "Dut Ağacı (Morus) ve Mürr (Myrrha) hakkında ne düşünülmelidir?"

Hiram. Dut, ağaçlar arasında en son çiçek açandır, ancak soğuklar tamamen geçtikten sonra; bu yüzden Şairler onu en akıllı ağaç olarak adlandırır. (Kenar notu: Bu konuda Politianus, "Rusticus" adlı şiirinde şöyle der: "Bilge Dut ağacı yapraklanmaya başladığında, önceleri bilgeydi, şimdi ise gösterişli, ve meyve verende sonuncu değil, ama ipek görevini yerine getirir." — Bu dizeler dut ağacının hem geç yapraklanan bilge bir ağaç oluşuna, hem de ipekböceğine yaprak sağlayan işlevine gönderme yapar.)

Bu ağaç yapraklarıyla ipekböceklerine besin sağlar, ipekböcekleri de kendi ipek ipliklerini örer, bu da giysileri, gösterişi ve gururu, hatta otoriteyi, soyluluğu, bilgiyi ve bilgeliği simgeler: Bu yüzden, bu adla, Dut Ağacı en bilge, en soylu, en bilgili olarak adlandırılmaya layıktır: Zira Dut yapraklarının en büyük erdemi şudur ki, kendilerini büyük, zengin ve akıllı sayan insanlar bu yapraklarla, yani ipekle, örtünür ve giyinirler — bir zamanlar Adem'in incir yapraklarıyla çıplaklığını ve biçimsizliğini örtmesi gibi değil elbette — ama bu yapraklar önce kurtlar tarafından yenmeli, sonra insanlar tarafından yeniden dokunacak ipliklere dönüştürülmelidir. Bu ağacın meyvesine "Mora" (Dut) denir, önceleri beyaz olan bu meyveler, Thisbe ile Pyramus'un kanıyla kızıla boyanmıştır. Pyramus ile Thisbe ise Simya'da kişileştirmelerdir, yani Gabricus ile Beya, birbirini seven bu iki kişi: Bunlar bir pınar başında, yani felsefi çözücü sularda buluşmaya karar verdiklerinde, Thisbe önce geldiğinde, bir dişi aslan onun orada bıraktığı örtüyü parçalayıp kanla lekelemiştir: Aynı şekilde felsefi eserde de gerçekten bir Dişi Aslan doğurur, ve bu doğum, ikisinin de, yani Pyramus ile Thisbe'nin ölümüne neden olur: Zira aslan yavruları doğar doğmaz, bu ikisi de yok olur. Bunlar, karşılıklı aşk ateşi ve özlemle yok olurlar, önce Thisbe, çünkü ağarma önce gelir, ve Ay önce ışığa çıkar; sonra Pyramus, ki bu kızarmayı simgeler; bunun işareti olarak, önceleri beyaz olan dutların kızarmış olmasıdır.

(Sayfa altında yeni bir başlık beliriyor: "Myrrha" — Mürr ağacı bahsi bir sonraki sayfada sürüyor; çeviri burada bırakılmıştır.)

— s. 147 —

Mürr ağacı ise Kıbrıslıların Kralı Kynaras'ın kızıydı; öz babasıyla birleşti ve bu birleşmeden Adonis'i dünyaya getirdi (bu konu başka bir yerde yeterince anlatılmıştı). Tanrılar ona acıdıkları için bu kız, kokulu bir ağaççığa dönüştürüldü; işlediği ensest günahı yüzünden özsuyunda gözyaşı damıtır oldu, tıpkı Ovidius'un Metamorphoses'in Onuncu Kitabı'nda anlattığı gibi. Ne var ki bu alegorinin Simyasal olduğu birçok yerde yeterince gösterilmiştir; çünkü kızdan ve babadan, ya da oğuldan ve anneden, Felsefi bir döl -güzel sakallı, kızıl başlı, kara gözlü ve altın giysili bir genç- zorunlu olarak doğmalıdır.

Süleyman. İki Yüz On Sekizinci Bilmece. Lotos ile Pala nasıl ağaçlardır?

Hiram. Lotos ağacının odunu siyah renklidir; meyve (tane) verir; kurt yenmesine uğramaz; öyle bir tatlılıkla çiçeğini döker ki insanların onu koklayınca her şeyi unuttukları söylenir. Bu yüzden Odysseus'un yol arkadaşları, Lotos-yiyen halkların (Lotophagoi) arasında kalınca yurtlarına dönmeyi unutmuşlar ve pek çoğu orada kalakalmıştır. Suyu sever, kaval seslerine karşı büyük bir düşkünlüğü vardır. Eskiler onu Apollon'a adamışlardır, çünkü Güneş doğmadan önce yapraklarını kapatır, Güneş yükselirken de yavaş yavaş açar. Ve bu ağaç -eğer bir başkası varsa- gerçekten Simya'ya özgüdür: hem rengi, hem dayanıklılığı, hem çiçeği, hem meyvesi, hem doğduğu yer bakımından, hem de Güneş'e ait olduğu için.

Pala ağacı meyvesi bakımından daha iridir ve tatlılıkta ondan da üstündür; onun meyvesiyle (ki Ariena denir) Hintlilerin en bilgeleri beslenir. Yaprağı kuş kanatlarını andırır, uzunluğu üç arşın, genişliği iki arşındır. Ağacın kendisi, kabuğundan, tadının tatlılığı hayranlık uyandıran bir öz salgılar; öyle ki tek bir damlası dört kişiyi doyurur. Bu ağaç, gerçek birer Simyager olan ve kendi şehirlerinde bir bilgelik loncası kurmuş bulunan Brahman Filozoflara özgü kılınmıştır; hem tatlı olan meyvesi ve özsuyu yüzünden, hem de kanatlı yaprakları Felsefi özneni uçuculuğunu simgelediği için.

Süleyman. İki Yüz On Dokuzuncu Bilmece. Peki Çınar (Platanus) ile Hurma Ağacı (Palma) hakkında ne dersin?

Hiram. Çınar ağacı, altında şölenler kutlanmaya adanmış ve buna uygun bir ağaçtır; çünkü geniş yapraklarıyla yaz güneşini uzak tutar, kışın ise yapraklarını dökerek güneşin içeri girmesine izin verir. Bir zamanlar Perslerin Kralı Serhas'ın (Xerxes) gözdesi olmuştu; ordusunu yürütürken güzel bir Çınar ağacına rastladı,

— s. 148 —

bu ağacın altında tam üç gün kaldı, şölenler düzenledi ve kendini eğlenceye bıraktı. Sevgilisinin dallarını altınla, mücevherlerle ve en değerli adaklarla süsleyip donattı; oradan ayrılırken de onu geçenlerin vereceği zarardan korumaları için nöbetçiler bıraktı. Plinius, Konsül Licinius Mutianus'un bir Çınar ağacının altında on iki arkadaşıyla, İmparator Caius'un da başka bir Çınar altında on iki konuğuyla ziyafet verdiğini yazar. Şairler de Jüpiter'in Europa ile bir Çınar ağacının altında birleştiğini anlatırlar. Gölgesi hoştur. Romalılar arasında, bahçelerde ve kent villalarında, gezinti gölgelikleri sağlamak amacıyla (bu gezintiler önceleri edebiyat boş vakti için icat edilmişti) sıkça yetiştirilirdi. Bu yüzden Juvenalis, birinci Hicivinde şöyle der: 'Fronto'nun Çınarları ve parçalanmış mermerler haykırır.'

Hurma ağacının pek çok türü vardır, Avrupa'da kısırdır (meyve vermez). Yaprak tepesi tepede toplanır, meyvesi ise yaprakların arasında değil, kendi dalları arasında bulunur. Bu ağaçta -tıpkı diğer bütün ağaçlarda olduğu gibi- her iki cinsiyet de kendinde bulunur: erkek olanı sürgününde çiçek açar, dişi olanı ise çiçek açmaksızın, tıpkı bir diken gibi, yalnızca tomurcuklanır. Sıcak ve kumlu toprak meyveli hurmayı yetiştirir; ama sulak yerlerden de hoşlanır. Hurmanın meyvesi, zeytin gibi yuvarlak değil, uzuncadır, özü tatlıdır, çekirdeği odunsu değildir. Doğulular ondan şarap yaparlar, bazı halklar da ekmek yaparlar. Plinius onun hakkında çok şey yazar. Ve Gellius, üçüncü kitabının altıncı bölümünde, Aristoteles ile Plutarkhos'un tanıklığına dayanarak şunu anlatır: Eğer, der, hurma ağacının kerestesi üzerine büyük ağırlıklar koyar, onu öylesine şiddetle bastırır ve yüklersen ki yükün büyüklüğüne dayanamaz hale gelsin -yine de hurma ağacı aşağı çökmez, içeri doğru bükülmez, tam tersine yükün karşısında yeniden doğrulur, yukarıya doğru direnir ve geri kıvrılır. Bu yüzden yarışmalarda hurma dalının zafer işareti sayılması uygun görülmüştür, çünkü bu ağacın tabiatı öyledir ki baskı yapanlara, ezmeye çalışanlara boyun eğmez.

Süleyman. İki Yüz Yirminci Bilmece. (Ana dilde bir bilmece:) Söyle bana, hangi topraklarda -eğer bilgeysen, bunu bilirsen onurlanırsın- ağaçlardan, sanki pınarlardan gibi, su doğar; kükürtlü buhar ve türlü türlü biçimde küçük canlılar (hayvancıklar) doğar?

Hiram. Bana üç şey birden soruyorsun, ey Bilgelerin Kralı: yani suyun ağaçta, sanki yalın bir unsurmuş gibi nerede doğduğunu, kükürdün de sanki bir maden gibi nerede doğduğunu,

— s. 149 —

kısacası hayvanların da nerede doğduğunu soruyorsun; bunlar, yanılmıyorsam, bilmeceler. Kanarya Adaları'ndan biri olan Ferro Adası'nda tatlı su hiç yoktur; insanların ve hayvanların yaşadığı su, ancak belirli ağaçlarda sanki kendiliğinden oluşan ve oradan damıtılıp saklanan sudur. Bu ağaçların yaprakları sıktır; bu yapraklarda, gökyüzünün lütfu ve inceliğiyle, berrak ve tatlı sulu bir madde, çiğ ya da sislerin yoğunlaşmasından toplanır -öyle bol miktarda ki damlar ve büyük kapları doldurur. Buna yakın bir şey de Polonya'da, Litvanya'da ve Prusya'da (Borussia) görülür; orada huş ağaçları (betulae) iri ve boldur, ve her yıl şöyle kullanılır: köylüler, ağaçların yeniden yeşermeye ve henüz ince yapraklarını çıkarmaya başladığı mevsimde, köklerinin çevresinde ya da bir ayak kadar yukarısında, kabuğu bir parça ayırarak her huş ağacına sanki bir yara açarlar, sonra da baltanın öbür ucuyla büyük bir güçle iki üç kez ağaca vururlar; bunun üzerine yaradan öylesine bol ve şiddetle su akar ki nice librayı (tartı birimini) doldurur. Bu yolla, bira fıçısı büyüklüğündeki kapları diledikleri kadar bu huş suyuyla (ki hafif tatlıdır) doldurup kullanım için saklarlar. Kimileri (birçoklarına inanılmaz görünecek, ama yerin koşullarını, akan suyun bolluğunu ve ağaçları iyi bilenlere göre mümkün olan) şunu söylemeye cesaret etmiştir: o mevsimde yakındaki dereler ve ırmaklar büyür ve çoğalır, çünkü daha önce açılmış bu yaralardan -kimse toplamadan- akan suyun büyük kısmı, tıpkı bir yağmur gibi, oraya karışır. Ferro Adası'nda su dışarıdan, yapraklardan damlar; burada ise huş ağaçlarından, içeriden. Ve bu, topraktan dallara yükselip yaprakları oluşturan bir özdür; yapraklar oluştuktan sonra bu öz yoğunlaşarak kaybolur, dal ve yapraklarda yalnız topraksı ve sulu kısım kalır.

Kükürdü taşıyor gibi görünen ağaç ise Reçineli Çam'dır (Taeda); bilindiği gibi, ateşin sıkıştırmasıyla zift verir. Ama bu zift ya da çamların yağlı özü, aslında, kükürtlü madenlerin bol olduğu yeraltı yerlerinden yükselen kükürtlü buhardan başka bir şey değildir. Bu yüzden maden dolu dağlarda çoğunlukla Reçineli Çam boldur, çünkü orada yağlı özler ve kükürtlü dumanlar derinden yeryüzüne doğru yükselir. Keres (Ceres), Proserpina'yı ararken meşaleler yaktığı için 'meşale taşıyan' (taedifera) diye anılmıştır. Erkekler de düğünlerde yalnızca bu ağacın meşalelerini taşırlardı.

Küçük canlılara (animalcula) gelince, söyleyecek fazla bir şeyim yok; yalnız Terebint ve Meşe ağacının, diğerlerinin yanı sıra sivrisinekler de doğurduğunu, ve Meşe'nin mazı (gal) ürettiğini, bu mazıların içinde Aziz Mihail Yortusu (Michaelis) sıralarında küçük canlıların, sineklerin, örümceklerin ya da et mantarlarına benzer kurtçukların bulunduğunu söyleyebilirim. Bütün bunlar çürü-

— s. 150 —

meden doğduğu yeterince açıktır; nitekim buna benzer sayısız örnek bulunur. Üç soruya karşılık bu kadarı yetsin.

Süleyman. İki Yüz Yirmi Birinci Bilmece. Ama bütün yeryüzü kadar geniş olan bu ormana dalıp da yolumuzu şaşırmayalım, çıkışı zor bulmayalım diye: işte ben de şimdi bazı ağaçların doğasını ve özelliklerini kendim sıralayayım; sen de sonra bunların her birini Simyasal çalışmalarla nasıl bağdaştıracağını göstereceksin.

(Phyllis) Phyllis, Trakyalıların Kralı Lykurgos'un kızıydı; Theseus'un oğlu Demophoon tarafından terk edilince kendini bir ilmekle boğdu ve sonradan bir badem ağacına dönüştürüldü.

(Smilax) Yine bir bakire olan Smilax da, genç Krokos'a duyduğu aşk yüzünden, sarmaşığa benzer, dikenli, boğumlarında sık sürgünleri olan, beyaz ve zambak kokulu çiçekli bir çalıya, yani Smilax bitkisine dönüştürülmüş sayılır; kulağa yaklaştırıldığında sanki şikâyet eder gibi hafif bir ses verir.

(Buxus) Şimşir (Buxus), ağaçların en yoğunudur; suda yüzmez, kurt yenmesine de uğramaz.

(Hebenus) Abanoz (Hebenus) da böyledir; ne suda yüzer, ne kurt yer, ne de zamanla çürür: yalnızca Hindistan'da yetişir. Bu yüzden Vergilius, İkinci Georgica'sında şöyle der: 'Ağaçlar yurtlarına göre bölüşülmüştür, kara abanozu yalnızca Hindistan verir.' Onun talaşı gözler için eşsiz bir devadır, taşa sürtülüp üzüm şırasıyla karıştırılan kerestesi de göz kararmasını giderir. Bu ağaç kuruyunca neredeyse taş gibi sertleşir.

(Fraxinus) Dişbudak (Fraxinus), Akhilleus'un mızrağı olmasıyla büyük bir ün kazanmıştır: öyle bir gücü olduğu söylenir ki, ne sabah ne de akşam gölgesine bir yılan yaklaşabilir,

— s. 151 —

ona öylesine korkarak uzak durur ki, hatta bu ağaç yapraklarından bir çember çizilip ateş ile yılan onun içine kapatılsa, yılan dişbudaktan çok ateşe kaçmayı yeğler. Dişbudak, yılanlar ortaya çıkmadan önce çiçek açar, yapraklarını da onlar saklandıktan sonra dökmez.

(Ficus) İncir ağacı, olgunlaşmadan önce meyvesini kolayca kaybeder: çiçek açmaz, meyvesini yaprakların üstünde taşır, ki bu yapraklar daha geç çıkar; alt kısmı tepesinden daha bol meyve verir.

(Hedera) Sarmaşık, Bakkhus'a adanmıştır; kendi kendini çoğaltır. Yapraklarında iki renk vardır, yeşil ve sarı, bu yüzden 'iki renkli' diye anılır; her zaman yeşildir, bu yüzden eskiden Şairler onun yapraklarıyla taçlandırılırdı. Bir desteği olmadan ayakta duramaz; duvarları öylesine bir tutkuyla sarar ki onları aşındırır bile; bütün ağaçların en canlısıdır, yaprakları dökülmez; salkımına Corymbus denir.

(Taxus) Porsuk ağacı (Taxus), Arkadya'da öylesine zehirli bir ağaç sayılır ki, biri onun altında uyusa ya da yemek yese, hemen ölürmüş. Ama Plinius, eğer ağaca bakır bir çivi çakılırsa zararsız hale geldiğini söyler.

(Sycomorus) Öyle de Sikomor'un taneleri, demirden bir aletle çizilmedikçe olgunlaşmaz.

(Balsamum) Bunların tersine bir doğaya sahip olan ise Pelesenk ağacıdır (Balsamum); bu ağaç hiçbir metal aletle değil, ancak cam, taş ya da kemikten bıçaklarla kesilir.

Turunç, Servi, Çam ve benzeri daha tanıdık ağaçları bir yana bırakırsak, Sedir (Cedrus) hepsinin yerini bize fazlasıyla tutar: yaprakları

— s. 152 —

servi yapraklarına oldukça benzer, kerestesi hoş kokuludur ve güveye kapalıdır. Bu yüzden Sedir'e yakışır bir eser derken, övgüye değer ve güvelerin, kurtların zararından en iyi korunması gereken bir eseri kastederiz. Horatius şöyle der: 'Umuyoruz ki dizelerimiz, sedir yağıyla sıvanıp cilalı serviyle saklanmaya değer bulunsun,' ya da onun yağı sürüldüğünde her şeyi güveden ve çürümeden korur. Sedir'in iki türü vardır, küçüğü ve büyüğü. Bu da yine ikiye ayrılır: çiçek açan ve meyve veren. Çiçek açan meyve vermez, meyve veren de çiçek açmaz; ve onda, önceki meyveyi hemen yenisi devralır. Maddesinin kalıcılığından ötürü eskiden ondan Tanrı heykelleri yapılırdı. Yapraklarını dökmez -ki tüylüdür- ve kendiliğinden ne bir çatlak ne de bir yarık tutar.

Hiram. Boşuna değil, ey Bilgelerin Kralı, senin en büyüğünden en küçüğüne, en küçüğünden en büyüğüne kadar bitkiler dünyasını anlattığın söylenir; çünkü hepsinin özelliklerini eksiksiz biliyorsun. Bense şimdi buna karşılık gelen Simyasal benzerlikleri ortaya koymaya çalışacağım: Phyllis, Beya'yı (Beia), Demophoon ise Gabricus'u simgeler; kadın, erkeğin özlemi ve aşkıyla bir tek ona bağlanır; bu yüzden karalık (nigredo) içinde ölüm gelir. Ama kadın bir badem ağacına dönüştüğü için -ki bütün ağaçların ilk çiçek açanı odur- hemen ardından gelecek olan aklık (albedo) simgelenir: çünkü badem çiçeği, kızıllığın (rubedo), yani olgun meyvenin habercisidir. Demophoon'un, öbür insanlara aykırı bir doğaya sahip olduğu söylenir; çünkü gölgede ısınır, güneşte üşürmüş: işte Felsefi kükürt de tam böyledir, sıcağı soğutur, soğuğu ısıtır.

Beyaz bakire Smilax ile kızıl genç Krokos ise aynı Simyasal kişilikleri, yani kızıl kulu ve onun kokulu kız kardeşini simgelerler.

— s. 153 —

Kara abanoz -eğer doğru tanınırsa- akıl gözü için en iyi ilaç sayılır; sık sık Hindistan'dan bize getirilir, gerçi şimdi başka yerlerde de yetişmektedir.

Akhilleus'un Pelias mızrağı denen mızrağı, Dişbudak ağacına belki de bir şöhret kazandırmıştır, çünkü kendisinin açtığı zehirli yaralara karşı da yardım sağlamıştır: Akhilleus, Simya'nın konusu olduğu gibi közler altında sertleşmiştir; onun mızrağının etkin gücünde de kükürtlü bir kuvvet tanınır; bu kuvvet hem yaralar hem iyileştirir, ve yılanlara karşı olduğu gibi civaya (argentum vivum) da karşıttır, çünkü onları öldürür.

İncir ağacı, olgunlaşmadan önce meyvesini kolayca kaybeder; Felsefi eser de böyledir. Meyvesini örten bir yaprağı vardır; o eser de böyledir: çünkü layık olanlara gösterilmeyi, layık olmayanlardan ise gizlenmeyi ister.

Sarmaşık bir duvara ya da ağaca dayanmadıkça yükselemez; işte kokuşmuş suyu olmayan Yeşil Aslan da tıpkı böyle hiçbir işe yaramaz -o suyu sonradan tüketir ve içer. Bu, eski Şairleri, Orpheus'u, Linus'u, Homeros'u ve başkalarını şarkı söylemeye yönelten ve taçlandıran bir ağaççıktır: Bakkhus'a adanmıştır, çünkü bileşimin sıvı kısmını simgeler; en canlı olanıdır, çünkü kendinden daha sağlam bir başka şeyden, ister duvar ister ağaç -yani kükürtten- güç alır.

Porsuk ağacının zehirli gücü gölgesinde bile en zararlı olsa da, tunçtan bir çiviyle giderilmesi -tıpkı Sikomor'un demirle iyileştirilmesi gibi- şaşırtıcıdır: buradan anlaşılır ki, bu iki madende bulunan sabit kükürtten, bitkilere de bir güç geçmektedir. Öyle ki Felsefi madde de zehirlidir, ve ancak sabit bir kükürtle evcilleştirilip desteklenmedikçe olgunlaşamaz.

Pelesenk ağacı ise tam tersine demirden ürker; demir ona yaralar açar ki kendisi bu yaraları iyileştirir: işte Felsefi pelesenk de sıradan hiçbir madenden hoşlanmaz.

Sedir'in doğası ise öylesine soyludur ki, haklı olarak ağaçlar arasında Kraliçe diye anılmayı ve sayılmayı hak eder! Çünkü kalıcılığı, kokusu, bütünlüğüyle bütün erdemlerin tümünü kendinde taşır. Bunların her birinden şu dersi çıkarıyorum: madensel doğa, birçok yönden bitkisel doğaya karşılık gelir; ve Filozoflar kendi eserlerini açıklarken, sık sık onu bu bitkilere, özellikle ağaçların meyvelerine, çiçeklerine ve kokularına benzetmişlerdir.

Buna ek olarak, ağaçlarda yapılan aşılama (insitio) da Felsefi eseri en açık biçimde gösterir; hem doğada mümkün olduğunu, hem de sanatla taklit edilebileceğini kanıtlar: Nitekim ormanlarda ya da bahçelerde genç ve gevrek, meyve verebilecek bir fidan aranır; bu fidan yeni bir toprağa, yani yeryüzünün bağrına dikildikten sonra, gövdesi bütün dallarıyla birlikte kesilir -ki bu dallar yabanıl meyveler verecekken-

— s. 154 —

kesilirdi; işte tam o noktada, gövdeye, başka bir bahçe ağacından alınmış daha soylu bir başka sürgün aşılanır, öyle ki gövde ile sürgün birleşerek tek bir ağaç oluşturur ve bu ağaç kısa süre sonra, gövdenin değil, sürgünün doğasına uygun bir meyve verir: İşte Felsefi madde de, nerede bulunursa bulunsun, tıpkı böyle araştırılır, kendi kabına konur, ona bulunabilecek en soylu kükürt türü eklenir, ve bu iki şey -çözme, pıhtılaştırma, süblimleştirme, damıtma ve başka işlemlerle- birleştirilir; ta ki bunlardan üçüncü bir şey ortaya çıksın, bu da başka hazırlıklardan ve türlü renk değişimlerinden sonra Felsefi İksir'e (Tinctura philosophica) dönüşsün.

Süleyman. Bugün için yeterince araştırma yapıldı; şimdi hayvansal doğaya geçmemiz gerekecek, bunu da yarına saklayacağız.

Beşinci Gün: Hayvanlar Üzerine

— s. 155 —

FELSEFİ HAFTA
Beşinci Gün:
Hayvanlar Üzerine

(Tasvir: Bir dağ eteğinde uçan kuşlar — kartal, baykuş, leylek — ve koşuşan dört ayaklılar — atlar, aslan, deve, eşek, geyik, keçi, boğa, köpek — bir arada gösteriliyor; dağın doruğunda bir ateş/yanardağ.)

Süleyman. Eskiçağda hayvanların tarihini betimlemek, ne az bir emek, özen, çaba ve masraf gerektirmiştir; nitekim Aristoteles'in bunu en büyük özenle yerine getirdiği bilinir, Büyük İskender'in cömertliği sayesinde, her bir hayvanı gözlemlemek için inanılmaz sayıda insan...

— s. 156 —

...hayvanların doğalarını ve özelliklerini yeryüzünün çeşitli bölgelerinde ve yerlerinde araştırmak için avcılara, kuş avcılarına, balıkçılara ve bu türden daha pek çok kişiye büyük paralar harcamış olduğunu (söylerdi). İlk insan Âdem buna gerek duymadı, çünkü o kendi doğasının içgüdüsü ve keskin kavrayışıyla her bir hayvanın farklılıklarını ve özlerini tanıdı; bu yüzden onlara uygun adları ilk kez o koydu, zira onların efendisi ve sahibiydi. Çünkü Yaratıcı'ya göre insanın tanımadığı şeylere hükmetmesi ya da nasıl kendisine hizmet edeceğini bilmediği şeylerin hizmetinden yararlanması uygun görünmüyordu. Ne var ki Âdem'in düşüşüyle birlikte, önceleri çok berrak olan bu bilgi büyük ölçüde karardı, özellikle onun soyunda; bu yüzden hayvanların doğalarını yeniden araştırmak, farklılıklarını ayırt etmek, özelliklerini kaydetmek ve kitap ciltlerine düzenlemek gerekti; öyle ki bu, kısmen o eksikliği giderip insan belleğine ve aklına yardımcı olsun.

Nitekim her çağın bilgeleri bu bilim üzerinde uğraşmışlardır; hem kendiliğinden hoş ve hayranlık uyandırıcı olduğu için, hem de onurlu, insana yaraşır ve gerçekten hükümdarca görüldüğü için, pek çok sebepten ötürü. İlkin, çok yönlü öğretiyle kaba zihni terbiye eder, öyle ki insana verilenin ve hayvanlara verilmeyenin ne olduğunu anlayabilelim. Zira Spartalılar sarhoş, budala ve şarapla aklını yitirmiş helotları -yani köleleri- haklı olarak çocuklarının önüne çıkarıp, onların ayıklıkla sarhoşluk arasında, erdemle kusur arasında, muhakeme kudreti ile bu kendiliğinden doğan rezalet arasında ayrım yapmalarını ve Tanrı'ya şükretmelerini sağlıyorlardı ki bu kötü alışkanlıklara kapılmasınlar ya da en azından sarhoş olup helotlar gibi hiç akıl yitirmemek için kendilerini korusunlar -aynı şekilde akıl sahibi çocuklara akılsız hayvanların doğalarını, özelliklerini ve farklarını göstermek, açıklamak ve telkin etmek de yararlı ve gerekli olacaktır; öyle ki akıl ve anlayışın yalnız insana bahşedilmiş ne büyük bir armağan olduğu anlaşılsın ve Yaratıcı'ya şükranla gösterilsin.

Zira Dünya da, bu dünya, bunca hayvan türüyle bu amaçla süslenmiştir ki en yüce Mimar'ın iyiliği ve kudreti ondan görülsün, ve aynı zamanda insanların yararı, hoşnutluğu ve faydası sağlansın; bunu düşünmeyen kişi hayvanlar gibi bir hayat sürer, insan soyuna en değerli bir hazine gibi bahşedilmiş olan aklı gerektiği gibi kullanmaz. Ah, Yaratıcı Tanrı'nın ne büyük lütfu! Ne büyük ön-görüsü! Ne büyük şefkati! Bizi kurbağa, yılan, öküz ya da...

— s. 157 —

...katır yapmayıp insan yaptı, yani akıl sahibi bir ruhla bizi donattı: hayvanlara ise dizginlenmiş bir eylemi bahşetti. Aslan öfkeli, azgın kurt, korkunç kaplan, koca fil, hızlı ve güçlü at, ve daha yüz binlerce evcil ve yabani hayvan türü -zayıf ve güçsüz olanlar da dahil (eğer bedenleri buna elverirse)- insanın hükmüne boyun eğmek zorundadır. Aklın gücü şu kadar büyüktür ki, sanki en kudretli bir kraliçe gibi, bütün canavarları kendine tabi kılar ve onlar üzerinde egemenlik sürer; ve kırılgan bir evde, adeta bir bazilikada barınsa da, silahla değil, akılla korunur ve güvende olur.

Zira Lakedaimonluları surlar olmadan şehirlerde yaşamaya, aynı surlarla çevrili yerlerde yaşamaktan daha çok yeğlemeye iten sebep neydi? Kuşkusuz taş duvarlara değil, yurttaşlarının cesaretine, sıkı çalışmasına ve uyanıklığına daha çok güvenmeleriydi. Aynı şey, ya da ona benzer bir şey, insanın niçin çıplak ve bedence güçsüz doğduğunu da açıklar: yani akıl -sanatların ve nesnelerin çeşitliliğine öncülük eden akıl- kendini savunacak bir silah yapsın ve canavarların şiddetini ve zorbalığını geri püskürtsün diye.

Bu yüzden insan akıllı hayvan olarak adlandırılır, çünkü akla, söze ve ellere sahiptir; bunlarla önce kendine yararlı olan şeyleri araştırır ve bulur, sonra bunu bereketli biçimde başkalarına da sunar ve düşünmeye açar; üçüncü olarak bunu elleriyle eyleme ve esere dönüştürür, yapar, inşa eder ve hazırlar; ve nihayet dilediğince kullanır ve yararlanır. Öyleyse akıl sahibi olanlar için, yani Âdem'in oğulları için, bütün bunları düşünüp tefekkür etmek elbette en uygun olacaktır, özellikle bu beşinci oturumda, duyarlı doğayı ele alacağımız ve konuya, zamana ve yere göre uygun düştüğünce inceleyip değineceğimiz için.

Bitkiler ise, söylendiği gibi, gökten ve topraktan kendi besinlerini alır; yani Güneş'in sıcaklığını, yağmuru ve ondan gelen çiyi, topraktan da -aynı zamanda havadaki buharlaşmalardan, yağlı ve besleyici maddelerden- kök liflerinin ve damarlarının çektiğiyle beslenirler; bunlardan tomurcuklar, filizler, gövdeler, yapraklar, çiçekler, meyveler ve tohum oluşur. Hayvanlar ise, tek bir yere sabitlenmediklerinden, çok farklı bir tarzda beslenirler: çünkü unsurlardan doğrudan beslenmezler, bitkisel ya da hayvansal olan öğelerden beslenirler; bu yüzden ne kökleri ne de toprağa saplanmış ilk damarları vardır, bunlar bedenin ortasında düzenlenmiş ve örtülüdür. Zira bir hayvan ağzıyla besinini alır alır almaz ve dişleriyle küçültür küçültmez, ortak bir kaba iner...

— s. 158 —

...yani mideye; orada sıcak ve nemli ısıyla yumuşatılır, kaynatılır ve önceki halinden başka bir maddeye dönüştürülür: sonra bağırsak kanallarına gönderilir, oradan da çeşitli kıvrımlarla dolaştıktan sonra, mezenterdeki dağınık damarlarla emilerek en iyi kısmıyla ana damara doğru çekilir. İşte tam burada kan üretimi kendi imalathanesindeymişçesine başlar ve kan oluşur; bu kan hayvan bedeninin en yakın besinidir. Kandan can taşıyan ve hayvani ruhlar üretilir, bunlardan da duyu ve hareket doğar. Gerçek dışkı ise -birinci, ikinci ve üçüncü dönüşümden arta kalan- kendi yerlerinden dışarı atılır. Bunlar hakkında insan anatomisi altında daha derinlemesine araştırılır.

Hayvanların çeşitliliği o denli büyüktür ve türleri o denli çoktur ki, ne onları tek tek saymak, ne de her birini ayrı ayrı incelemek elimizden gelir. Uzuvların ve iç organların konumu ve düzeni bakımından da birbirlerinden uzak ölçüde farklıdırlar; öyle ki bazıları karada, bazıları suda, bazıları havada dört ayaklıdır; kimi iki ayaklıdır; kimi de ayaksızdır; kanatlılar ya da yüzenler de kendi alanlarında eksik değildir; bunların her biri hakkında genel olarak konuşacağız.

KARA DÖRT AYAKLILARI ÜZERİNE.

Dört ayaklıların biçimi ve uzuvlarının düzeni öyledir ki, kendi türlerinin çoğalması amacına ve insanların yararına uygun olduğu açıkça görülür. Zira başları yere eğik olarak dört ayak üzerinde dururlar, hem toprağın yüzeyinde kendilerine besin arayabilsinler diye, hem de kendi bedenlerinin taşınmasına dayanıklı olsunlar, yükleri taşımaya ya da çekmeye yetsinler diye. Siz ise, ey Melike, özellikle Felsefe'de anılan bu konuları sorarak başlayınız.

Saba. İki Yüz Yirmi İkinci Bilmece. Öküz'den başlayalım öyleyse, çünkü o Mısırlılar arasında Felsefede ve hayvancılıkta en büyük otoriteye sahiptir: Hangi sebeplerden ötürü o Mısır'da bu denli saygı görmüş ve bu kadar büyük bir onurla anılmıştır?

Süleyman. Mısırlılar -aralarında Hermes de, bir Filozof'tan rahip, bir rahipten...

— s. 159 —

...Kral olmuştu- bütün yasalarını, siyasi, ilahi ya da dine ilişkin olanları, Merkür'den (Hermes) almış olduklarını söylerlerdi; Merkür'ü ise bunları Vulkan'dan (Hephaistos) edinmişti, İsis de bunları Merkür'den edinmişti; o, bunları halka duyurmuş ve korunmalarını buyurmuştu. Din ibadetinde her şeyden önce şu Öküz'e önem verilirdi -kendi dillerinde Apis denen- bütün bedeni kara, yanında ya da alnında beyaz renkte boynuz biçiminde bir Ay işareti olan öküz. Bu öküz bütün Mısır'da, önceki ölünce, aranırdı; bulunduğunda büyük bir zaferle Memphis'e gemiyle taşınırdı, birçok başlatma töreni, arınma ayini ve merasimle Vulkan'ın tapınağına yerleştirilir ve altın yataklarda muhteşem ziyafetlerle beslenirdi.

Derlerdi ki, Osiris'in ruhu sürekli bir art arda gelişle bu Öküz'e göçer, dört yıl sonra belirli bir kaynakta boğulunca, benzer biçimde bulunan başka birine göçer. Bu Öküz hakkında başka yerde daha ayrıntılı yazılmıştır, oradan geri kalanı öğrenilebilir. Fakat gerçekte bu Öküz'le kastettikleri, ders kitaplarında bilinen bir taştan başka bir şey değildi, ki onun işaretleri Ay'ın belirtilerini açıkça taşırdı. Zira Ay bizzat Güneş'in eşidir, yani Osiris'in eşidir. Çünkü Osiris ile daima Güneş'i gösterirlerdi -rahipler, yani felsefi işi bilenler; başkaları, yani bilmeyenler, gökyüzünü kastederlerdi.

Bu yüzden nedensiz değildir ki Osiris'in ruhunun bu Öküz'e -Ay'ın belirgin işaretiyle- göçtüğünü söylediler, halbuki gerçekte Güneş'in ruhu Ay'a göçer ve onunla birleşir. Osiris'in ise Typhon (kötülük ilkesi) tarafından öldürüldüğü ve pek çok parçaya bölündüğü söylenir; bu da yine böyle gerçekleşmesi gerektiğini açıkça gösterir: Zira Güneş'in çözülmesi Typhon eliyle olur ve onun bedeni en küçük parçalara bölünür, bu parçalar sonra eşi İsis, yani Ay tarafından bir araya toplanır ve birleştirilir; eksik kalan doğurganlık üyesi ise yakıcı kükürtle tamamlanır.

Öküz'le bu denli büyük törenlerin kutlanmasının nedenini ise ancak en bilge kişiler bilirdi; halkın çoğu bu şeylerin nedenlerini araştırmadan, en azından atalarının törenlerine uyardı, oysa bilgeler bu geleneğin kökenine dair sağlam gerekçelere sahiptiler. Ve en doğrusu şudur: Öküz'ü ilk kutsayanlar, hiç kuşkusuz, ortak yararlar -yani tarım- ya da başka faydalar uğruna bir hayvana ilahi onurlar bahşedecek kadar kaba ve akılsız değillerdi; ama bu kurumun tesisi için çok ciddi nedenleri vardı. Birincisi, Felsefe'nin belleği torunlara kaybolmasın diye; ama bu, ancak hiyeroglif harflerin -yalnız Filozofların bildiği- yardımıyla korunabilirdi.

— s. 160 —

(Kenar notu: Birinci gerekçe; unutulma tehlikesi.)

İkincisi, Felsefede araştırma yapmak için daha keskin zekâlılara bir fırsat sağlansın diye, çünkü o hiyeroglif harfler yalnızca Filozoflara tanıdıktı; onlar bu Öküz, yani Apis maddesinde, Osiris, İsis ve Typhon'un bileşimiyle bunları gösterdiler, ve böylece diğer hayvan figürleriyle de.

(Kenar notu: Üçüncü gerekçe.)

Üçüncüsü, gerçek dinden ve tanrısal ibadetten habersiz ve yoksun olan halkların, bu tür bir din görünümüyle de olsa görevlerinde tutulmaları için. Buna şu da eklendi ki, halk hayvanlara tapmaya daha eğilimliydi, çünkü bu hayvanların kutsal harfler arasında sayıldığını, gizli şeyler arasında saklandığını ve rahiplerce büyük saygıyla ele alındığını görmüşlerdi. Böylece Öküz'ün kamuya açık kültünden örnek alınarak, başka hayvanların onuruna da yeni şehirler kurmuşlar ve kurdukları yerlere onların adlarını vermişlerdir.

Saba. İki Yüz Yirmi Üçüncü Bilmece. Filozoflar da At ile Deve'den söz ederler mi?

Süleyman. Eskiler kendi alegorilerinde felsefi maddeden söz ederken sık sık Öküz'ü andıkları gibi -örneğin Herakles'in sürüp götürdüğü kızıl renkli Geryon'un öküzleri; Güneş'in oğlu Augias'ın öküzleri, ki Herakles'in muazzam bir çabayla onun ahırını temizlediği söylenir; Jüpiter'in dönüştüğü ve Europa'yı kaçırdığı Boğa; bereket boynuzunu sunan Akheloos'un boynuzu ve benzerleri- işte böylece bazen başka binek hayvanlarından da söz ederler; özellikle At'tan: Maro'nun (Vergilius) şiirinde ünlenen Truva Atı, ki Yunanlılar onu Pallas'ın tanrısal sanatıyla inşa ettiler ve gizli kirişlerle ördüler, mimarı Epeius'tur.

Truva Savaşı'nın tümüyle uydurma ve tamamen alegorik olarak anlaşılması gerektiğini kimse yadsımaz; çünkü bu, başka yerde bolca gösterildiği üzere, felsefi bir eserden başka bir şey değildir; ve o At sayesinde savaşa son verilmiş, Truva ele geçirilmiş, ateşe verilmiş ve yıkılmıştır; bu ancak alegorik bir şeyi ima ettiği için böyle adlandırılmıştır. Nitekim Rhazes bir Mektubunda şöyle der: 'Atımızın örtüsü bizim beyaz örtümüzdür, ve atımız güçlü bir aslandır, bir örtü altında saklıdır.' Ayrıca Trakya Kralı Diomedes'in Atları da bilinir; konukları -kimleri öldürmüşse- eti ve kanıyla beslenirlerdi; ama sonra kendisi de aynı Talion yasasına maruz kaldı ve Herakles tarafından kendi atlarına yem olarak verildi. Bu Atlar gerçekte alegoriktir ve pek çok kişiyi yanılttığı için, birini öbürüyle karıştırıp, felsefi maddeyi...

— s. 161 —

...(kastederler). Aşil'in atları da böyleydi, adları Balius, Podarge (Zephyrus'tan doğma) ve Xanthos idi. Claudianus der ki:

'Ve Aşil'i yakan atlar, Xanthus'la Balius.'

Truva'nın da alınamayacağı söylenen, Rhesos'un atlarının kaçırılması da bir konuydu: bunlar Xanthos ırmağından su içmeden önce çalınmışlardı (bu, VI. Kitap, Hieroglyphica'da yeterince açıklanmıştır). Ayrıca şairlerce Güneş'e dört at atfedilir, bunlardan Ovidius, Metamorphoses II. Kitap'ta söz eder:

'Bu arada uçan atlar, Pyrois, Eous ve Aethon, Güneş'in atları, dördüncüsü Phlegon, kişnemeleriyle Rüzgârları doldururlar ve ayaklarıyla parmaklıkları döverler.'

Aynı yerde Thomas Radinus şöyle der: 'Dört At altın rengindeki olsa da,' der, 'yine de renkleriyle ayırt edilir: Pyrois kızıl, Eous ak, Aethon parlak, Phlegon karadır; kişnemeleriyle alevli, kalkık burun delikleriyle rüzgârları doldururlar, belirsiz ve sapkın patikalarda dolaşırlardı': bu renklerle, felsefi dönüşümlerin bir renkten diğerine geçişi ima edilir: önce kara; sonra parlak ile ak arasında; üçüncü olarak ak; sonunda kızıl renk ortaya çıkar.

Deve konusunda da aynı Mektupta söz edilir: 'Bizim Devemiz beyazdır, yedinci sırada, filozoflar arasında büyük sayılanlardandır,' der; 'Güneş, Ay, Jüpiter, Mars ve Venüs bizim Merkür'ümüzle birlikte, hepsi bir arada bulunur' der; Satürn'ü Deve diye adlandırmalarının nedeni ise, Basilius'un ritimlerinde ve figürlerinde belirttiği gibi, Satürn'ün Venüs'ün ve öbür Gezegenlerin avı için ağları taşımasından ötürüdür.

Saba. İki Yüz Yirmi Dördüncü Bilmece. Katır da eserde yer almaz mı, ya da onun bir benzeri?

Süleyman. Elbette, çünkü farklı türlerden -Eşek ile Kısrak'tan- orada üçüncü bir tür doğar, farklı ebeveynlerden. Ağır adımlı olan Eşek'tir, o ağırdır; Kısrak ise Zephyros rüzgârından gebe kalır, uçucu, havai ve kaçkındır. Bunlardan belki güçlü, dayanıklı bir hayvan doğar, ne çok yavaş ne çok hızlı, Katır'ın olduğu gibi doğar, babanın ve annenin doğasını birlikte taşıyarak kendinde.

Saba. Şimdiye dek evcil otobur hayvanlardan söz ettik, şimdi de yabani olanları önerelim: İki Yüz Yirmi Beşinci Bilmece. Filozoflar Yaban Domuzu'ndan söz ederler mi?

— s. 162 —

Süleyman. Birçok yerde: Zira Herakles de, Arkadya'daki Erymanthos Dağı'nda doğan, Diana'nın Phokis topraklarını harap eden Yaban Domuzu'nu bir çalılıktan çıkardı ve onu canlı olarak Eurystheus'a taşıdı. Bunun aracılığıyla, ve öbür yaban canavarları aracılığıyla, felsefi madde anlatılmıştır, ki Herakles'in sanatkâr çabasıyla -pek çok başkasınca hiç zarar görmeden, dokunulmadan ve denenmeden bırakılmış olsa da- ele geçirildiği söylenir. Zira Yaban Domuzu dişleriyle tehlikeli ve zararlı olduğu gibi, o madde de uygun biçimde işlenmediğinde tehdit ve zarardan başka bir şey vermez.

Atalanta da benzer biçimde kaçak bir bakiredir, koşuda üstün gelenlere kendini eş olarak vaat etmiştir, yenilenler ölümle cezalandırılmıştır; Arkadya'nın ünlü kocaman Yaban Domuzu'nu öldürmüştür, bu yüzden Meleagros ondan ödül olarak derisini almıştır. Sonra Meleagros'un annesi Althaia, onun doğduğunda yanmakta olan bir odun parçasını ateşe attırıp yaktırınca, kendisi de sönüp ölmüştür. Adonis, Yaban Domuzu'nun şiddetini yaşamıştır, çünkü avlanırken onun tarafından yaralanıp öldürülmüştür.

Saba. İki Yüz Yirmi Altıncı Bilmece. Peki Geyik hakkında ne dersin?

Süleyman. O da Herakles'in görevleri arasında sayılır: Diana'ya kutsaldı, altın boynuzlu ve tunç ayaklı, çok kaçkındı, yaralarla değil yalnız koşuyla yorularak yakalanmalıydı. Herakles de bütün bir yıl boyunca durmadan koştu, tam onu yorup ele geçirene dek. Sonunda, Ladon ırmağını geçerken yakaladığı Geyik'i omuzlarında Eurystheus'a getirdi.

Buradan anlaşılır ki felsefi madde bazen en yabani ve canavarca görünür, kişi hataen böyle betimler, oysa doğru bakılırsa yumuşak ve uysaldır, sadece yumuşak elle işlenmesi gerekir. Orada Yaban Domuzu, burada Geyik vardır, ikisi de avlanma bakımından birbiriyle ilişkilidir. Bu Geyik'in boynuzları eşsizdir; öyle özel bir doğaya sahiptir ki, başka Geyiklerin boynuzu yoktur, ya da çok daha az altın renklidir. Bu güç ve dayanıklılık, geyik cinsinin ayaklarındaki çeviklik ve hızda da vardır, ki tunçsudur. Bu, Ay'a -yani felsefi Ay'a- aittir, kutsaldır, yara ve zarar görmeden ona sunulur.

Saba. Sanatta Tekboynuz, Ünikorn da anılır mı? (İki Yüz Yirmi Yedinci Bilmece.)

— s. 163 —

Süleyman. Elbette; hatta Geyik ile aynı ormanda kalmayı sever denir. Saf bakirelerin onu sevdiği ve tanıdığı, öyle ki onun kucağına boynuzunu koymasına izin verdiği söylenir. Tekboynuz filozofların Güneşi'dir, bakire ise Ay'dır; bu yüzden böyle bir bakire, boynuzlu Tekboynuz'la birlikte Ay'ın üzerinde oturur biçimde sıkça resmedilir. Tekboynuzların boynuzu zehirlere ve yılanlara karşı etkilidir: bu yüzden hayvan, sudan içmeden önce boynuzunu suya sokar.

Saba. İki Yüz Yirmi Sekizinci Bilmece. Etçil canavarlar arasında Aslan da filozoflara bilinir mi?

Süleyman. Filozoflar çeşitli Aslanlar tanır: yeşil, beyaz, kızıl, kanatlı olan, ve pullu olan. Hiçbir hayvana dair ne bu kadar sık ne de bu kadar açık söz edilir. Lullius, ciltli eserinin 31. bölümünde: 'Kükürt işte Aslandır,' der, 've burada yılan ile ejderha kendi kuyruğunu yutar.' Aynı eserin 38. bölümünde: 'Bak evladım, unsurların ayrışmasının gizemi ne kadar güzel ve yararlıdır, ve Aslan'ın avlanması, esenliği ve yararı, akıllı doğaya ne kadar uygun düşer.' Marcus'ta ise, Aslan avının daha etraflıca görülebileceği söylenir.

Aynı türden bir Aslan da Herakles'in Kitheron Dağı'nda, Musa'lara ve Apollon'a kutsal bir bölgede öldürdüğü, onun bütün görevlerinin ilki olan Aslandır. Yeşil Aslan'dan Filozoflar arasında sıkça söz edilir, bu terimler o denli yaygındır ki artık burada tanık göstermeye gerek yoktur. Aslan denmesinin nedeni, gerekli hazırlıktan sonra o maddenin sahip olduğu güç ve dayanıklılıktır; yeşil olması henüz taze ve canlı olmasındandır; kızıl olması mor rengi giyindiğindendir.

Atalanta ile Hippomenes, Tanrıların Anası'nın tapınağında birleştikleri için efsanede kızıl meyvelerle baştan çıkarılmış Aslanlara dönüştürülmüşlerdir; koşularında kızıl renge boyanmışlardır.

— s. 164 —

Saba. İki Yüz Yirmi Dokuzuncu Bilmece. Ayı da öğretide bilinir mi?

Süleyman. Ondan söz edenler vardır, aralarında en büyük sırrın Yazarı da, kükürt adı altında: 'Ben,' der, 'ağır, yoğun ve sıkışığım, Ayı gibi, iyi koşamam.' Ayı yavruları da biçimsiz doğar, gözsüz ve tüysüz, ama tırnakları çıkıktır; ana onları yalayarak yavaş yavaş biçimlendirir. İşte kükürt de doğası gereği bayağı ve aşağılanmış görünür ilk önce, ama işlem tamamlandığında en değerli boyanın biçimini kazanır.

(Kenar notu: Ayı adının kökeni buradandır.)

Ve nasıl ki Ayı, gücüyle karşısındakileri bedeninin kudretiyle tehdit edip korkutursa, aynı şekilde felsefi kükürt de kendi rakibini sıkıştırır, baskılar, kovalar ve bozguna uğratır, tamamen onu üstün gelene ve tüketene dek.

Saba. İki Yüz Otuzuncu Bilmece. Kurt da belki öğretide tanınır mı?

Süleyman. Kuşkusuz: Rhazes Mektubunda şöyle der, 'Bizim Kurdumuz,' der, 'doğuda bulunur, Köpek ise batıda; biri öbürünü ısırır, öbürü de onu ısırır, ikisi de kuduzlaşır ve birbirini öldürürler.' Basilius da birinci anahtarında, Kral'ın önce çok aç bir Kurt'a atılmasını, onun tarafından yutulmasını ister, ve bu üç kez tekrarlanmalı, sonunda ateşle yakılmalıdır.

Kurdun doğası ve biçimi köpekten çok farklı değildir, öyle ki bazıları Kurt'u orman köpeği sanır; ama Kurt'ta daha büyük bir vahşet ve öfke egemendir, Köpek'te ise evcillik hâkimdir, gerçi bazen Köpek Kurttan daha ısırgan ve güçlü olabilir. O eyleyendir, bu ise edilgendir. Köpek başlangıçta Kurt'u yere serer; ama sonra o yeniden üstün gelir, böylece ikisi de karşılıklı yaralar ve ısırıklarla sonunda tükenirler.

Saba. İki Yüz Otuz Birinci Bilmece. Öyleyse Köpek her zaman Kurt'a bir hasım olarak mı bağlanır?

Süleyman. Öyledir; çünkü edilgenlik eylemsiz olmaz, ikisinde de bir bağıntı vardır: gereklidir ki edilgende bir direnç bulunsun, ki eyleyici ilk kez etkide bulunabilsin. Bu direnç Koyun'da ya da Koç'ta değil, Kurt'a göre Köpek'te bulunur.

— s. 165 —

Saba. İki Yüz Otuz İkinci Bilmece. Koç da acaba eserde yer alır mı?

Süleyman. Elbette; çünkü Argonautların seferi, Merkür'e adanmış altın Koç Postu için üstlenilmiştir, İason -adı 'İyileştirici' anlamına gelir ve Tıbbı belirtir- tarafından girişilmiştir; altın kazanan bir tıp arayışı üzerine bu araştırma, can ve beden için pek çok emekle, sonunda onu bulup eve getirene dek sürdürülmüştür. Chiron -İason'un hocası ve öğretmeni- 'el' demektir; Medea ise danışmanıdır, 'akıl' ya da 'tedbir' anlamına gelir.

Fakat o altın Post, koyun postu değil, altın madenler anlamına gelinmelidir, ne de koyun derisindeki işlemler öyle anlaşılmalıdır, çünkü İasonlar aracılığıyla anlatılan işlem tarzları, altın Post'tan önce alegorik olarak verilir. Çünkü uykusuz Ejderha'nın öldürülmesiyle ve dişlerinin çıkarılıp toprağa ekilmesiyle, sonra ateşten öküzlerin boyunduruk altına alınmasıyla, ve sonunda topraktan doğan silahlı adamların ortaya çıkmasıyla anlatılan başka nedir ki, sanatın işleyişinden, çeşitli ve şimdiden söylenmiş biçimlerde tamamlananın kendisinden başka bir şey değildir; insanlar kendilerini topraktan silahlara dönüştürerek.

Saba. İki Yüz Otuz Üçüncü Bilmece. Öyleyse Koç ya da Koyun derisi üzerinden hiçbir zaman Altın Yapma Sanatı (Chrysopoeia) anlaşılmamış mıdır?

Süleyman. Bunu söylemiyorum, çünkü ben burada İason'un altın postu türünden söz ettim. Bilinen bir başka örnek de Pelops'un Kuzusu'dur, Atreus'un babası Pelops'tan -Tantalos'un oğlu- aldığı, böyle bir kitap için kullanılmış olan. Bunu Thyestes, Atreus'un kardeşi, Atreus'un karısından bir aldatmayla ele geçirmiştir. Buradan Pelopidler soyunun hem krallığı hem de felaketi kökenini almıştır.

Saba. İki Yüz Otuz Dördüncü Bilmece. Bazen Panter'den de, çok renkli bir hayvan olarak, söz edilir mi?

Süleyman. Evet: Nitekim Ripleus 'Kapıların Özetlenmesi' adlı eserinde şöyle der: 'Renkler,' der, 'çok çeşitlidir: soluk ve beyaz ve kızıl ve kusursuz, ve tavus kuşu tüylerinin rengi zarif; İris de vardır, o da geçip gider...'

— s. 166 —

...Panter'in rengi de çeşitlidir, Yeşil Aslan ve benzerleri gibidir. Panterlerin lekeleri çeşitli renklerdedir, ki dört ayaklılar bunlardan büyülenir, öyle ki hoş kokan bu kokuyla daha da yaklaşırlar, ama ağzının kötü kokusuyla korkutulup uzaklaşırlar; bu yüzden başını gizleyerek Panterler avlarını yakalarlar. Kolunda Ay'a benzer bir leke taşıdığı, hilal biçiminde büyüyen, ve boynuzlarını da benzer eğrilikte taşıdığı söylenir. Bu hayvanlar hoş kokuludur. Gözleri karanlıkta parlar, güneşte ise sönükleşir, ve öbür yabani hayvanlardan daha uzun süre parlamaya devam eder. Bu yüzden bu hayvan Ay tarafından, göksel ışıktan yönetiliyor gibi görünür; bu yüzden haksız değildir ki bu hayvan yeryüzü ya da felsefi Ay'a benzetilebilsin.

Saba. İki Yüz Otuz Beşinci Bilmece. Leopar (Pars) nereden doğar?

Süleyman. Dişi Aslan ile Pars'ın birleşmesinden, farklı türlerden; bu yüzden Leopar her iki yönden de kısmen benzer, ama hiçbirine tam benzemez, kendine özgü yeni bir tür oluşturur. Sırtlan ile çiftleştiğinde de Dişi Aslan doğurur; buradan da başka bir tür ortaya çıkar. Sırtlanın cinsiyeti dönüşümlüdür, doğasını değiştirir, bazen erkek bazen dişi olur; ve böylece Kimyasal Dönüşümü (Rebis) simgeler.

Saba. İki Yüz Otuz Altıncı Bilmece. Vaşak (Lynx) hakkında ne söylersin?

Süleyman. Onun idrarından, dışarı bırakıldığında, taşlaşma gücü olduğu söylenir; buradan Lyncurium denen değerli bir taş oluşur, birçok işe yarar. Eğer bu sıvı hayvanların dışkısal artıklarıyla katılaşırsa, sert bir maddeye, bir taşa dönüşür, özellikle mineral ve metalik su ile karıştığında, ki taşların türüne çok yakındır. Vaşak Bacchus'a kutsaldır, çünkü onun arabasına koşulmuştur.

Saba. İki Yüz Otuz Yedinci Bilmece. Kedi'ye Mısırlıların bu denli saygı göstermelerinin, hatta bir Romalının bir Kedi'yi öldürmesinin bir zamanlar ölümle cezalandırılacak kadar ağır sayılmasının nedeni nedir?

Süleyman. Kedi hiyeroglif hayvanlar arasında görülür, çünkü Ay'ın büyümesini ve küçülmesini hissettiği söylenir -derler ki- gözlerinde Ay'ın evrelerini yansıttığı gibi; ve geceleri parlayan gözleriyle keskin görmesi de bunun içindir. Bu yüzden onu bilmeyen halk, kutsal ve tanrılara makbul sayıp onurlandırmıştır...

— s. 167 —

...bu kadar özel bir saygıyla, bu saygının nedenini ne düşünmüş ne de anlamıştır.

Saba. İki Yüz Otuz Sekizinci Bilmece. Peki Köpek-Başlılar (Cynocephalus) ile ne kastetmişlerdir?

Süleyman. Merkür'ün (Hermes) huyu uysal, öğrenmeye elverişli ve her eyleme hazırdır; bu, köpek başlı bir hayvanla belirtilir, Yunanlılarca Anubis, Mısırlılarca da Cynocephalus ya da Köpek denir; çünkü Merkür anlar demek, aynı zamanda Anubis'in havlayıcı olarak anıldığı anlamına da gelir. Güneşin doğuşunu ve batışını -kokusuyla ve bakışıyla- hissettiği söylenir; günü de yirmi dört parçaya böler, o kadar sık işemesiyle, ve bunu ayırt eden ve ilk gösteren olduğu söylenir. İnsan tarafından öğretilen pek çok eğlenceli şey yapar, ama kırbaç korkusu olmadan hiçbir şey yapmaz.

Böylece felsefi Merkür de -tıpkı balmumu gibi- her türlü biçimi ve rengi kendine alır; ama Vulcanus'u (ateş/işlem) öğretmen olarak ister -ki Mısırlılar ona bunu atfetmişlerdir- daha sert bir disiplin ister, tehditler ve gerektiğinde kırbaç darbeleri ekler.

Saba. İki Yüz Otuz Dokuzuncu Bilmece. Eğer Köpek Merkür'ü belirtiyorsa, eskilerin Filozofları arasında ondan başka bir söz de var mıdır?

Süleyman. Gargittius, Kerberos'un kardeşi bir Köpek'ti, Epiros'ta, Geryon'un sürülerini bekliyordu. Onu Herakles, efendisiyle birlikte öldürdü. Kerberos'un iki başlı olduğu söylenir, oysa efsanede elli başlı bile diyenler vardır -ki köpeğin doğasında yoktur- Merkür'ün doğasının çok yönlü olduğunu göstermek için.

Atalanta'nın da Arkadya'da bir av köpeği vardı, adı Aura idi; Yaban Domuzu'nu öldüren avcıyı kendisi zannedip öldürmüştü -bu, insanın bilmediği şeyi yönetmesi gerekmediğini anlatır- ve gücü tükeninceye dek Atalanta'yı izlemişti. Merkür'ün adına layık bir Köpek, Laelaps de bilinir; Ovidius'un Metamorphoses VII. Kitabı'nda ve Agrion Ulyssis'te anlatılır; Truva Seferinden dönen efendisini yirmi yıl sonra bile tanımıştır -bu kadar uzun ve sağlam bir bellek, aynı adla anılsın diye.

— s. 168 —

Saba. İki Yüz Kırkıncı Bilmece. Fakat şimdi kanatlıların doğasına geçelim, felsefi öğretide en çok kutlananlara ve saray Felsefesinde ehlileştirilenlere.

Süleyman. Tavuksular sınıfı: Karga, Güvercin, Tavus, Akbaba, Kartal, İbis ve Anka Kuşu.

Saba. İki Yüz Kırk Birinci Bilmece. Tavuksular hakkında ne anlatırlar?

Süleyman. Felsefi Güneş'in Ay'a ihtiyaç duyması, tıpkı Horoz'un Tavuk'a ihtiyaç duyması gibidir. Çünkü bazen Tavuk, Horoz olmadan da bütün yumurtaları bırakabilse de, yine de bu yumurtalardan civciv çıkarmak için Horoz'un etkin gücüne ve sıcaklığına ihtiyaç duyar; bu güç Horoz'un spermine sinmiş, sanki kendi özüymüş gibi orada barınır, ve yumurtaya işlenir. Bu yüzden Avicenna, Ruh Kitabı'nda ustaları uyarır: kara Tavukların yumurtalarını alsınlar, çünkü Horoz onlarla birlikte bulunmuşsa; onsuz hiçbir değeri olmadığını söyler.

Ve Güneş'in Ay'a yazdığı Mektup'ta, Güneş Ay'a şöyle der: 'Ey Güneş, sen bana ihtiyaç duyarsın, tıpkı Horoz'un Tavuğa ihtiyaç duyması gibi, ben de senin işleyişine ihtiyaç duyarım.' Tavuk yumurtası üzerine Rosarius'ta Plato Filozof şöyle der: 'Örneğimiz vardır,' der, 'yumurtada: önce çürüyen, sonra o çürümenin ardından canlı bir hayvan doğuran örnek: İşte böyle, kişi çürümeyi bekleyip görmelidir, çünkü bir varlığın çürümesi başka bir varlığın doğuşudur.' Basilius da sekizinci anahtarında bunu şöyle örnekler: 'Bu, bir çiftçinin karısını hatırlatır: hiçbir tavuğu ev işine yaramaz kılamaz, ta ki yumurtanın çürümesi olmadıkça, ki ondan civciv doğar.'

Saba. İki Yüz Kırk İkinci Bilmece. Karga, uğursuz bir kuş, Felsefede neye yarar?

Süleyman. Hermes der ki: 'Bilin ki,' der, 'sanatın başı Karga'dır, karanlıkta ve günün aydınlığı olmadan uçar. Acılıktan -boğazında bulunan- renklenme elde edilir; ama bedeninin kendisinden, sırtından ise saf su elde edilir. Anlayın öyleyse Tanrı'nın armağanını, ve kabul edin, ve bilgisizlerden gizleyin.' Bu yüzden anlaşılır Karga...

— s. 169 —

Kuzgun'un eserin başlangıcı olduğunu, o öncelemedikçe Anka Kuşu'nun gelişinin de umulamayacağını söyler: Ve Riplaeus Beşinci Kapı'da der ki: "Unsurları bilgece karıştır ve pişir, ısıda ölçülü tut, her şeyden önce sakın, aşırı ateşle kuru, kızıl, işe yaramaz küle değil, Kuzgun gagasına benzer kara küle dönüşmesinler diye." Ve Özetleme'sinde der ki, çeşitli renkler arasında Kuzgun'un gagası kurşun gibi kara görünür: Aynı şekilde Birinci Kapı'da: "O zaman eserin başladığı için Tanrı'ya şükret; zira burada sana gerçek işareti taşırsın, o da karalıkta sana görünecektir." Bu işarete Kuzgun'un başı deriz, kimileri de Kuzgun'un gagası adını verir: Buradan anlaşılır ki, bu sanatta Kuzgun iyi bir alâmettir, eskilerin sandığının aksine: Kuzgun burada başka bir şeyi değil, yalnızca eser doğru başladığında ilk önce beliren evrensel karalığı işaret eder: Bu konuda Arnoldus der ki: "Karalıktan sonra hangi renk belirirse belirsin, Filozoflar topluluğunda övgüye layıktır." Ve maddenin karardığını gördüğünde sevin, der Rosarius, çünkü bu eserin başlangıcıdır. Bundan dolayı Kuzgun, Apollon'a kutsal sayılmıştır.

İki Yüz Kırk Üçüncü Bilmece.

Saba. Belki de Kuzgun'dan sonra eserde görülmesi gereken de ak Güvercin'dir?

Süleyman. Doğru sezdin; zira burada Kuzgun kardan daha ak bir Güvercin'e dönüşür, ve onun yavruları da yaşlılıktan beyazlaşır, yani güvercin doğasını kuşanırlar. Kimileri, Güvercin'in Kuzgun'un karnında saklı olduğunu söyler, ki o sert ve vahşi kuş onu bırakmaz, meğer ki Vulcanus tarafından şiddetle zorlanmış olsun. Güvercin yavrusunu nasıl şefkatle kollarsa -ki bu yüzden Venüs'e adanmıştır- beyaz renk de tıpkı böyle felsefi yavruyu, yani gümüş yapan Taş'ı vaat eder. Güvercin, Tavus Kuşu'nun dostudur.

İki Yüz Kırk Dördüncü Bilmece.

Saba. Peki bu eseri Tavus Kuşu da mı aydınlatır?

Süleyman. Elbette; zira karalıktan aklığa, Tavus Kuşu'nun türlü renkleri olmaksızın varılamaz: Bu yüzden Riplaeus, Kapıların Özetlemesi'nde Tavus Kuşu tüylerinin en zarif rengini anar, ve bundan başka birçokları da ondan söz eder. Zira akıl gösterir ki, uçların renkleri aradakiler olmaksızın birleştirilemez...

— s. 170 —

...çünkü boyacılar bilir ki, beyaz kumaşı ortada mavi ya da kızıl bir renk olmaksızın doğrudan siyaha boyayamazlar.

İki Yüz Kırk Beşinci Bilmece.

Saba. Baykuş'un Pallas'ın kuşu, Tavus Kuşu'nun da Juno'nun kuşu sayılmasının nedeni sence nedir?

Süleyman. Tavus Kuşu'nun neden Juno'ya ait bir kuş olduğu, eskilerin alegorisinden açıkça anlaşılır: Zira Jüpiter, Inachus'un kızı Io'ya âşık olduğunda, Juno yaklaşınca onu hemen bir ineğe dönüştürdü; Juno da bu ineğe, Aristor'un oğlu Yüz Gözlü Argus'u çoban olarak görevlendirdi. Bunun üzerine Jüpiter Merkür'ü gönderdi, o da Argus'u bir taşla öldürdü; onun gözleri Juno tarafından Tavus Kuşu'nun kuyruğuna yerleştirildi: Bu konuda bkz. Ovidius, Metamorfozlar, 1. Kitap:

"Ey Argus, sen yatıyorsun, ve bunca ışığa sahip olan gözlerinin ışığı söndü, ve yüz gözünü tek bir gece sardı: Satürn'ün kızı bunları toplayıp kendi kuşunun tüylerine yerleştirdi, ve kuyruğu yıldız gibi parlayan mücevherlerle doldurdu."

Peki Baykuş'un neden Minerva'ya kutsal sayıldığı herkesçe açık değildir: Bizim sandığımız neden şudur ki, o karanlıkta gizlenir, ta ki diğer kuşlara av olmasın diye, ve geceleyin uçar, bu da bir tür basiret işaretidir. Zira hikmet de tıpkı böyle doğanın derinliğinde saklıdır, yani sanatların sanatı olan Kimya da kendini örtülü tutar, avcılara yem olmaya gelmesin diye, ve gölgeli alegoriler ardına gizlenir, tıpkı Baykuş gibi. Bunun yanı sıra bu bilgi de nice gecelerin çalışması ve emeği olmaksızın elde edilmez: Zira Pallas, Jüpiter'in beyninden doğduğu için hikmetin, özellikle de doğa araştırmasının simgesi sayılır -ki bu araştırma pratiğe dönüştürüldüğünde her şeyden üstün tutulur- bu kuşu kendine layıkıyla sahiplenir, halk arasında kuşların en değersizi sayılan bu kuşu, yani Baykuş'u; zira cahiller ve okumamış kimseler hiçbir şeyden, öğrenimden ve harflerin gizli sırlarından nefret ettikleri kadar nefret etmezler. Bu durum Kimya'nın kendisinde de görülür, zira o gizli kalmayı seçtiği ve herkesin kolayca anlayamayacağı terimler kullandığı için, cahiller tarafından yılandan beter görülür ve hakaretlerle karalanır. Bu yüzden Atinalılar, Pallas'a olduğu gibi Baykuşlara da özen göstermişlerdir: Bundan dolayı şu söz doğmuştur, "Atina'ya Baykuş göndermek", çünkü onlarda zaten bolca vardır.

Saba.

— s. 171 —

İki Yüz Kırk Altıncı Bilmece.

Saba. Kuğu hakkında ne düşünmeli?

Süleyman. O da tıpkı Kuzgun gibi Apollon'a kutsaldır, üstelik aynı nedenle; çünkü bu iki renk felsefi Apollon'a yakışır ve o kendi has rengiyle görünmeden önce zorunlu olarak öncelemelidir. Ayrıca Kuğuların, ölümlerinin kaçınılmaz saatinden önce en tatlı sesle şakıdıkları söylenir: Jüpiter'in de Leda'yı boş yere Kuğu kılığında kucakladığı söylenmez, zira ondan doğan iki yumurtadan Polydeukes ile Helena dünyaya gelmiştir: Bunlar ise yalnızca Kimya'ya işaret eden alegorik kişiler olduğundan (ki bütün Troya Savaşı'nın da buna gönderme yaptığı başka yerde gösterilmiştir), Kuğu'nun Filozoflara özgü kimyasal maddeyi simgelediği açıktır. Buna, Herkül'le savaşan ve onun tarafından yıldırımla parçalanan o yaralanmaz Kuğu da dahildir.

İki Yüz Kırk Yedinci Bilmece.

Saba. Akbaba da Kimya'ya bilinen bir kuş mudur acaba?

Süleyman. Hermes onun hakkında şöyle der: "Bilin ki, ey söylenti araştırıcıları ve hikmet oğulları, bir dağın tepesinde duran Akbaba yüksek sesle bağırıp der ki: Ben akım, karayım ve kızılım, sarıyım, doğru sözlüyüm ve yalan söylemem." Akbaba ise felsefi madde olarak anılır, çünkü kendinde Akbaba'nın birçok özelliğini taşır; şöyle ki, anlatıldığına göre Akbaba erkek tohumu olmaksızın gebe kalır ve çiftleşmeksizin döl verir: dişisi Doğu rüzgârından gebe kalır ve uzun ömür sürer: ve bu kuşun en uğurlu ve tüm canlılar arasında en zararsız kuş olduğu söylenir: Nitekim Filozofların Taşı da bakire bir anaya ve onunla hiç yatmamış bir babaya sahiptir, onu ise rüzgâr kendi karnında taşımıştır.

İki Yüz Kırk Sekizinci Bilmece.

Saba. Sanırım Kartal da Kimya'da eksik değildir, peki hangi şeylere benzetilerek uygulanır?

Süleyman. Kartal, kuşların Kraliçesi, uçuşu en hızlı olan kuş, kendinde tabi olanın ve uçucu olanın işaretini taşır, çeşitli nedenlerle ki Filozoflar bunları her yerde...

— s. 172 —

...verirler. Ejderha ya da Karakurbağa ile birleştirilir, yalnız ve kısır kalmasın diye: Zira hızlı ve uçan olanla ağır ve en yavaş olandan ani bir üreme meydana gelir. Ejderha ile Kartal arasında ölümcül bir düşmanlık vardır, bu yüzden o, Kartal'ın yumurtalarını hırsla gözetler. Kartal'ın tüylerinin kolayca yaldızlanabildiği söylenir, çünkü diğer kuşların tüylerini de kendi tüyleriyle karıştırıp yok eder: Yıldırımdan etkilenmez; kaplumbağalarla da beslenir, onları yükseklerden fırlatarak kırar; öyle ki Şair Aiskhylos bu yüzden ölmüştür, zira Kartal onun kel başını bir taş sanıp üzerine bir kaplumbağa bırakmıştır. Yaşlılığında gagasının fazlalığını atarak gençliğini yeniden kazandığı söylenir. Yavrularını Güneş ışınlarına bakmaya zorlayarak sınar, eğer bakışlarını dayandıramazlarsa dejenere sayıp terk eder.

Aynı şekilde Filozofların Kartalı da ejderhalar ve yılanlarla ölümcül bir kin besler ve bunu sürdürür. Edilgen madde de kendini kolayca yaldızlatmaya bırakır, ki başka madenlerle karıştırıldığında dayanıklılıkta onları çok geride bırakır. Zira her ne kadar uçucu ve kaçıcı olsa da, farklı cinsten olanlarla bozulmaz, öyle ki ya bütünüyle ateşte kalır, ya da bütünüyle ondan uçup gider. Ama başka bir şeyle tutulduğunda ya da tüysüz bırakıldığında, ya da ejderha veya karakurbağa tarafından yeryüzünden toplandığında kalır. Ateşle ya da yıldırımla tükenmez, gençliğine geri döner; zira bizim Taşımız önce yaşlıdır, sonra genç olur; çünkü yaşlılar saçları bakımından beyaz, gençler kızıldır: Tümüyle Güneş'e özgüdür, tıpkı Ay gibi, ve onun ışınlarını hiç sapmadan kendinde toplar.

Filozoflar Kartal'ı sayısız yerde anmışlardır, biz bunlardan birkaçını aktaracağız. Altın Zil'de (Cymbalum Aureum) şöyle denir: "Al öyleyse, Rabbin adıyla, bizim bakırımızı, onu dokuz Kartal'la birleştir ve döv, ta ki tamamen ruhsal hale gelsin, hiç tortu bırakmasın." Yaşlı Kartal figüründe dokuz Kartal kullanılır, bunların kanatları yaşlı Kartal'a doğru gerilmiştir; ilk levhada ise iki kuş vardır, bunlardan biri tüylerinden yoksun bırakılmış, öbürü uçmak ister ama öbürü onu dipte tutar: Bunlar gagalarıyla birbirlerinin kuyruğunu karşılıklı bir bağla kavrarlar. Basilius da Kartal'ı kastederek Uygulama'sında şöyle der: "Çevik kuş Güney'den, güçlü olan Doğu'dan gelir, kalbi göğsünden söker çıkarır: Doğu'dan gelenin kanatlarını yap, Güney'den gelen kuşa eşit olsunlar diye." Ve İkinci Anahtar'da der ki: "Kartal'ın yuvasını Alpler'e kurması yararlı değildir, zira yavruları kar soğuğundan dağların doruğunda ölür." Ama eğer soğuk Ejderha'yı -ki bu uzun süre kayalarda barınmış ve yeraltı mağaralarından sürünerek çıkmıştır- Kartal'a katarsan ve ikisini birden cehennemi bir kazana koyarsan; o zaman Pluto rüzgâr üfleyecek, ve soğuk Ejderha'dan ateşli, uçucu bir ruh çekip çıkaracaktır, ki bu kendi büyük ısısıyla Kartal'ın tüylerini yakacak...

— s. 173 —

...ve ter döktürücü bir hamam harekete geçirecektir, öyle ki dağların dorularındaki kar erisin ve su meydana gelsin, bununla da mineral hamam iyi hazırlanıp Kral'a talih ve sağlık bağışlasın.

Kartal ayrıca Jüpiter'in kuşu sayılır, çünkü onun hizmetinden sık sık yararlandığı söylenir; şöyle ki, yeryüzünün orta noktasını bulmak için Delphi'den iki Kartal saldığında, birini Doğu'ya, öbürünü Batı'ya gönderip araştırmalarını istedi, bu ikisi de her iki yönden hızlı uçuşla yeryüzünü dolaşıp aynı noktada, çıktıkları yerde buluştular, hiç kuşkusuz bu, göründüğü kadarıyla, Delphi'nin yeryüzünün göbeği ya da ortası olduğunu gösteren bir kanıttı. Ama bunun alegorik olduğunu herkes anlar, zira bu, başka yerde o iki taşa -biri Batı'dan, öbürü Doğu'dan gelen- çok doğru biçimde aktarılmıştır. Jüpiter de aynı düşünceyle Kartal kılığına girip Frigya Kralı'nın oğlu Ganymedes'i kaçırmıştır. (Kenar notu: Delphi, yeryüzünün göbeği.)

İki Yüz Kırk Dokuzuncu Bilmece.

Saba. Mısır'ın İbis kuşu hakkında ne düşünürsün, o da Kimyevi midir?

Süleyman. İbis, Mısır'da en yaygın kuştur, biçimi neredeyse leyleğe benzer, orada yılanları ve zehirli kurtçukları yiyip tüketir, bu yüzden yerliler tarafından kutsal sayılır ve onurla anılır: Zira zararsız bir kuş olmasının yanı sıra, insanlara da şu yararı sağlar ki onların zararlarını uzaklaştırıp savar: Ayrıca Tıp bilimine de katkıda bulunduğu söylenir, zira lavman kullanımını o keşfetmiştir, gagasını arkasına sokup su enjekte ederek karın ya da bağırsak tıkanıklığını gidermiştir: İsis'e adanmıştır, ve onun suretini Hiyeroglif yazılarında temsil eder: Buradan da anlaşılır ki, halk onu Tanrıça İsis, Mısır Kraliçesi sanarak bu yüzden de tapınmıştır. Bu kuş hakkında denir ki:

"uzun yılanlar için nefret uyandıran ak kuş."

Onun özelliği yılan soyuna, yani Merkür'e ait olana pusu kurmak, onu öldürmek ve pıhtılaştırma ile sabitleme yoluyla akışını durdurmaktır.

İki Yüz Ellinci Bilmece.

Saba. Anka Kuşu'nu (Phoenix) yaşayan kuşlar arasında mı, yoksa alegorik kuşlar arasında mı sayarsın?

— s. 174 —

Süleyman. Hiçbir surette yaşayan kuşlar arasında değildir, ün ve halk kanısı aksini söylese de: Plinius, Phoenix'in Roma kentine, İmparator Claudius'un sayım (census) yılında, Roma'nın kuruluşunun 800. yılında getirildiğini söyler. Ama burada, birçok başka konuda olduğu gibi, Plinius yanılır. Şu olabilir ki, başka bir yerden getirilen bilinmeyen bir kuş, Phoenix'in betimlemesine az çok benzemiştir, ama gerçek Phoenix'in -kendini yakarak külünden yeniden türeyen ve nice çağlar boyunca, yaşlanmadan önce süregiden bir kuş olduğu- inanılır bir şey değildir: Tacitus, bilge ve öğrenimli kişilerin Yunanlılardan öğrenip anlattığı gibi, Phoenix'i kendi Yıllıklar'ında betimler (Yıllıklar, 6. Kitap): Ama çeşitli yazarların kuşun ömrünün yılların sayısı konusunda birbirinden ayrıldığını fark ettiğinden, bu süre dolduktan sonra kuşun birçok başka kuşun eşliğinde Mısır'ın Güneş kentine -ki Thebai de denir- gidip orada bir sunakta kendini yaktığını ve külünden yeniden gençleştiğini söylerken kararsız kalır ve ne diyeceğini bilemez: Bununla birlikte, Phoenix'in Mısır'da göründüğünün kesin olduğunu söyler.

Eskiçağ Filozofları ise Phoenix'i, Arabistan'ın ya da Mısır'ın bir kuşu olarak, tıpkı Altın Post, Hesperidler'in Elmaları ve buna benzer diğer şeyler gibi, yalnızca felsefi Boya'yı (Tinctura) işaret etmek amacıyla uydurmuşlardır -bu da her bir şeyin, hem Boya'nın hem Phoenix'in, kendi özel niteliklerinden açıkça anlaşılır. (Kenar notu: Phoenix felsefi Boya'yı simgeler.) Boya, Phoenix rengindedir, yani Sur moru rengindedir, ve yakılıp küle indirgenmiş bir özneden oluşur, bu küller ise Güneş'e kutsaldır, hem gökseli hem yersel Güneş'e, çünkü içlerinde gizli kalan Güneşsel bir döl barındırırlar ve yaşamı, hatta üremeye benzer bir çoğalmayı yeniden alırlar; ve bu yüzden asla sönmezler, tıpkı ateşin kendi tutuşturucu maddeleriyle sınırsızca büyümesi gibi. (Kenar notu: Bu Boya kimlerce bilinir.) Bu, Mısır'a özgü bir şeydi, onu Hermes bulmuş, Rahipler ve bunu bilen Krallar tarafından sürekli bir sessizlikle örtülü tutulmuştur, ve yalnızca tanrılar, tanrıçalar, kahramanlar hakkındaki masallar ve hiyeroglif yazılar, hayvan figürleri aracılığıyla aktarılmıştır, ki bunlar arasında kendini yakan Phoenix Kuşu da resmedilip betimlenmiştir. Bunları yalnızca en bilge kişiler araştırmaya değer bulduğundan, Boya (Tinctura) böylece başkalarına tamamen bilinmez kalmıştır.

(Kenar notu: Phoenix'in nitelikleri.) Phoenix'in nitelikleri şunlardır: Tüm dünyada Arabistan'da bir tane bulunur, Kartal büyüklüğünde, boynunun çevresi altın parıltılı, gerisi mor renkli, kuyruğu gök mavisi, gül renkli tüylerle bezeli, yüzü sorguçlarla süslüdür. Güneş'e kutsaldır. 660 yıl yaşar. Yaşlandığında tarçın ve günnük dallarından bir yuva yapar, onu kokularla doldurur ve üzerinde can verir. Sonra kemiklerinden ve iliğinden bir kurtçuk doğar, ondan bir yavru meydana gelir, bu yavru önceki kuşa son görevini yerine getirip bütün yuvayı Panchaia denen, Güneş'e adanmış bir kente taşır, ve orada...

— s. 175 —

...sunağa bırakır: Bunun alegorik olduğu, daha önce sözü edilen Boya ile bu denli paralellik göstermesinden yeterince açıktır. Zira bu doğaya da uymaz, ne akla ne deneyime denk düşer ki, başka bir kuşun yanmış kemiklerinden yeni bir kuş doğsun, ya da bu kuş kendini yakmak için yuvasını belli bir kentin sunağına taşısın: Birçok kişi, eskilerin arasında bile daha akıllı olanlar, bunu kuşkuyla karşılamış ya da başka türlü yorumlamıştır: Eğer dünyada bir tek Phoenix varsa, bu nasıl olur da Claudius zamanında Roma'ya getirilmiş, ve buna rağmen kendini çoğaltmaya devam etmiştir? Onda üreme sona mı ermiştir; yoksa o, türünü korumak için Arabistan'a mı geri gönderilmiştir -eğer bir türün tek bir bireyde var olduğu söylenebilirse? Tacitus, baba ile oğul kuşlar arasında bin dört yüz altmış bir yıl geçtiğini, ve önce Mısır'da Sesostris'in, sonra Amasis'in, sonra üçüncü Ptolemaios'un, en sonunda da Roma İmparatoru Tiberius'un saltanatında göründüğünü söyler; ama bunlar arasındaki zaman aralıkları birbirine uymadığından, der ki, kimileri bu Phoenix'i sahte saymış, Arabistan topraklarından da gelmediğini, ve eski geleneğin doğruladığı hiçbir şeyi taşımadığını düşünmüştür. Phoenix hakkında Ovidius, Metamorfozlar 15. Kitap'ta şöyle der:

"Bir tek kuş vardır ki, kendini yeniler ve kendi kendinden yeniden tohumlanır, Asurlular ona Phoenix derler, ne tahılla ne otla değil, ama günnük gözyaşlarıyla ve amomum özsuyuyla yaşar, vb."

Aynı kuş hakkında Vergilius, hayvanların yaşlarından söz ederken der ki:

"Kuzgun, hızlı ayaklı geyiği üç kez aşan bir ömür sürer; ama onu dokuz kez aşar kendini yenileyen kuş Phoenix."

Ayrıca Phoenix rengini taşıyan başka kuşlar da vardır, örneğin kızıl tüylü Flamingo (Phoenicopterus), ki dilinin en seçkin lezzette olduğunu Apicius öğretmiştir: kuyruğu kızıl olan ve kışın Erythacus denen Kızılgerdan (Phoenicurus); gagası ve bacakları upuzun ve kızıla çalan Mavi Su Tavuğu (Porphyrio), ki kuşlar arasında yalnızca o suyu ısırarak içer: Her yiyeceğini suya batırır, onu ayağıyla gagasına, sanki bir elmiş gibi uzatır.

Saba. Buraya dek soru sormakta yeterince cüretkâr göründüm, artık sırayı bir başkasına bırakıyorum.

Hiram. Hayvanlardan geriye balıklar, böcekler ve kurtçuklar kalıyor; bunlardan bazıları Kimya'ya "Nedir bu?" sorusu bağlamında aktarılır, bazıları da başka bir...

— s. 176 —

...soru bakımından değerlendirilecektir: Biz ilk soruda belirlenen sırayı sürdürüyoruz:

İki Yüz Elli Birinci Bilmece.

Hiram. Felsefi denizde, kızıl denilen o denizde, kaç balık vardır?

Süleyman. İki tanesi en ünlüsüdür, biri Altınbaş (Aurata) adını taşır, öbürü Hygrophoenix'tir.

Altınbaş, bütün balıkların en ürkeği olan bir balıktır, denizin kıyı ağaçlarının kökleri altında saklanır, orada yaprakların kıpırtısından ürkerek kolayca yakalanır, âdeta kendini teslim edercesine: Bu balığın havuzlarını Roma'da ilk kez Sergius kurmuştur, bu yüzden ondan sonra, taşıdığı altın renginden dolayı Aurata (Altınbaş) diye anılmıştır. Kendi türü içinde karınlarını sürterek çiftleşir ve böylece yumurtlar. (Kenar notu: Aurata, balık.)

Hygrophoenix Kızıldeniz'de yaşar, ağzı hep açık durur, gözleri yeşilimsidir, gövdesi iki kuşakla ayrılmıştır, biri solungaçlardan kuyruğa dek altın renginde, öbürü gümüş renginde, ortada gövdesi kesilerek, sonra da mavi lekelerle birbirine karışır. Bunlardan biri ötekini yutar, eğer Güneş sulara daha etkili ışınlarını gönderirse, ki bu, Güneş Yengeç burcuna girdiğinde olur, o denizin bağlı olduğu burç budur. Bu zaman diliminde Altınbaş yakalanırsa, karnında yuttuğu bir miktar altın bulunduğu söylenir. (Kenar notu: Hygrophoenix.)

İki Yüz Elli İkinci Bilmece.

Hiram. Bizim denizimizde bir de Echeneis (Gemi Tutan) balığı var mıdır?

Süleyman. Vardır: bu balık, küçük olmasına karşın, ne kadar şiddetli rüzgârla sürüklenen bir gemi olursa olsun, ona yapışıp onu durdurur; Plinius onun hakkında der ki: "Kayalara alışkın, oldukça küçük bir balıktır, Echeneis adı verilir. Bu balık gemilerin omurgasına yapıştığında, geminin daha yavaş ilerlediğine inanılır; bu yüzden Latinler ona Remora (Alıkoyan) derler." Ve Lucanus, Altıncı Kitap'ta der ki:

"Doğu rüzgârı halatları gerdiğinde kıçı tutmayan, sularının ortasında duran, yılanların gözlerine sahip Echeneis..."

Bizim Yazarlarımızdan On İki Risale'nin yazarı da bu balığı son alegorisinde anar: Rhasis, Mektup'ta der ki, "Bizim gemimiz devlerle doludur," bu gemi rüzgârların şiddetiyle Syrtis'e ya da başka tehlikelere sürüklenmesin diye, kutsal bir çapa gibi bu küçük balıkla durdurulmalıdır. Ayrıca bu balığın, doğuma yakın gebe kadınların rahimlerindeki akıntıyı durdurduğu da söylenir: Bu yüzden Tıp'ta da olağanüstü bir güç vaat eder.

— s. 177 —

İki Yüz Elli Üçüncü Bilmece.

Hiram. Deniz Vatozu (Pastinaca) hakkında ne söylersin?

Süleyman. Bu bir balıktır, bazen yüzer, bazen de âdeta uçar gibi hareket eder. Onun dikeni kadınların göbeğine bağlandığında kolay doğum sağlar. Gizlice pusuya yatıp geçenleri dikeniyle vurarak avlar, âdeta bir silah gibi saplar. Bu balıkta büyük bir ustalığın kanıtı şudur ki, balıkların en yavaşı olmasına karşın, karnında bazen bütün balıkların en hızlısı olan Kefal'i taşıdığı görülür. Bu balığın külü, yakılıp sirkeyle karıştırılarak onun sokmasına karşı sürülür. Bizim üstadlığımızda da aynı şekilde yavaş olanın hızlı olanı yenip yutması gerekir, ve onun zehrini gidermek için aynı şekilde yapılan bir kalsinasyon külü en uygun düşer: Ve eğer bu balığın dikeni, yani onun etkin kısmı burada bulunuyorsa, bizim Taşımızın doğumu kolay olacaktır.

İki Yüz Elli Dördüncü Bilmece.

Hiram. Erguvan Salyangozu (Purpura) ile Midye (Murex) hakkında ne düşünürsün?

Süleyman. Kabuklular arasında en obur olan Purpura'ya kimileri Porphyra da der. Onun kanına, özellikle bir taş darbesiyle kesildiğinde, yün boyamada en büyük değer verilir. Ondan, beyazımsı bir zar görünümünde bir öz (çiçek) çıkarılır, bu ezildiğinde eli boyar. Bu hayvanlar, Köpek Yıldızı'nın (Sirius) doğuşundan otuz gün önce saklanırlar. İlkbaharda toplanıp karşılıklı sürtünmeyle bir tür yapışkan bal mumu salgılarlar. Yünleri boyayan özsuyu ise canlarıyla birlikte kusarlar: Bu yüzden balıkçılar onları canlı yakalamaya çalışırlar. Küçük ve seyrek kabuklu deniz salyangozlarıyla avlanırlar, bunlar sanki yem gibi denize atılır: Purpura'lar bu yemi arzulayıp dillerini uzatarak saldırırlar: ama bu kabuklular iğneleriyle uyarılınca kapanır ve sıkışır, böylece ısıran Purpura'lar oburluklarının cezasını çekerek asılı kalıp çıkarılırlar.

Murex de kabuklular türünden bir deniz canlısıdır, onun salgısından da aynı şekilde erguvan rengi elde edilir; bu yüzden çoğu zaman erguvan (purpura) diye de anılır. Bu balık Sur (Tyros) kentinde bol ve değerlidir, orada erguvan boyasının kaynağını sağlar. Murex hakkında Martialis der ki:

"Bizim kanımızla boyanmış pelerinlerini nankörce giyiyorsun, ve bu sana yetmiyor, üstelik bizi yem olarak da yiyorsun."

— s. 178 —

İki Yüz Elli Beşinci Bilmece.

Hiram. Bizim denizimizde Sur (Tyros) rengindeki Midye'den daha yaygın ve daha hoş bir şey tanımıyoruz; peki Filozoflar bu konuda ne der?

Süleyman. Filozofların yazılarında da Sur rengi ve erguvan kanından daha sık rastlanan bir şey yoktur: Bu, onların Turba'sından (Bilgeler Toplantısı) açıkça görülür. Dardanus der ki: "Bilin ki, ruhu olan her şeyin kanı da vardır: Bunu öyleyse aklınızda tutun." Aynı yerde Chambar der ki: "Sonra onu tekrar tekrar işleyin, ve Sur renginde altın olacaktır." Bacasser der ki: "Yalnızca şuna dikkat edin, bileşimi uygun hale getirin, sonra uzun süre yavaşça pişirin; kaynatma ve emdirme işleminden bıkmayın, ta ki İksir'in Sur rengine ve kraliyet giysisine büründüğünü görene dek." Bu sözler, ölü gibi görünseler de, anlayanlar için içlerinde yaşam taşır. Cadmon der ki: "Sonra sürekli pişirin ve emdirin, ta ki toprak ve toz Sur rengine dönüşene dek." Mundus der ki: "Su için birçok farklı ad vardır, ama biz her aşamada onun rengine göre bizim Sur rengimizi anarız." Orfulus der ki: "Sonunda mucizeleri göreceksiniz, ve bu, Tanrı'nın lütfuyla Sur rengi tamamlanana dek sürecektir, O'na sonsuza dek övgüler olsun." Agmon da yine aynı yerde, Ek Bölüm'de der ki: "O beyazdır, karadır, kızıldır, tunç rengidir, Sur rengidir, dünyanın bütün renklerine açıktır": Burada bu kadarı yeter.

İki Yüz Elli Altıncı Bilmece.

Hiram. Sur rengine bu denli sık başvurulmasının nedenleri nelerdir?

Süleyman. Birçoktur: Kimisi halk arasında bilinir, kimisi yalnızca Filozoflarca bilinir. Halk arasında bilinen, erguvan renginin, yani Sur renginin, Boya'nın (Tinctura) rengine benzetilmesidir: Ama Filozoflara göre asıl açık olan şudur ki, Phryxus'un Koçu'nun Altın Postu'nun yünleri bu renkle, Merkür aracılığıyla boyanmıştır, denir ki onun postunu altına boyayan da odur. Felsefi erguvanın özsuyu ya da kanı, ancak canlı bir kabuklu hayvandan elde edilir, tıpkı gerçek erguvan gibi: Yani sıradan, tamamlanmış ya da tamamlanmamış metallerden değil -ki bunlara ölü denir- ama kendi kükürdü ve civasıyla hazırlanmış felsefi metallerden elde edilir. Bu konuda Arnoldus, Napoli Kralı'na yazdığı Mektup'ta şöyle der: "Ve şunu bilmek gerekir ki, sözü edilen bileşimde ya da Taş'ta, güç ve kudret bakımından Güneş ile Ay, ve doğaları bakımından da unsurlar bulunur..."

— s. 179 —

...doğada bulunur: çünkü bunlar bileşimin kendisinde olmasaydı, ondan ne Güneş ne de Ay meydana gelmezdi: Ve yine de o, sıradan Güneş'in kendisi değildir; ne de o, sıradan Ay'ın kendisidir: çünkü o bileşimde bulunan Güneş ve Ay, sıradan doğadakinden daha üstündürler; çünkü sözü edilen bileşikteki Güneş ve Ay canlıdır, ötekiler ise ölüdür -yine de bu, sözü edilen Taş'ta bulunan Güneş ve Ay'a göre söylenir, denildiği gibi, gerçi Filozoflar bu Taş'ı, o amaçla, Güneş ve Ay diye adlandırmışlardır; çünkü o Taş'ta bunlar kudret bakımından bulunur, görünür biçimde değil."

Erguvan'ın (Purpura) bir taş darbesiyle kanının özellikle yün boyamaya elverişli hale gelmesi de nedensiz değildir. Zira bu, felsefi olanla da örtüşür: Çünkü bu da kanını ancak Vulcanus'un yönettiği Merkür tarafından bir taşla vurulduğunda bırakır. Bu hayvanlar bedenlerinin sürtünmesiyle çiftleşir, erkek ve dişi birleşir, bundan da bal mumu gibi yapışkan bir madde salgılarlar, ki bu yeni bir yavrunun tohumunu sağlar. Erguvanların üremesi böylece temizdir, tıpkı felsefi olanlarınki gibi: Zira bunların anası bakiredir, babası ise onunla yatmamıştır. (Kenar notu: Erguvan, bir taş darbesiyle özellikle kanını boyaya elverişli hale getirir.) Burada da yapışkan tohumlara ihtiyaç vardır, yağlı olanlara değil, yani hazırlayan ve boyayan çifte bir ruha: Hazırlayan ruh, borazan sesinde olduğu gibi, buharda nemlidir, yağlı değildir, ama yapışkandır, keskinliği çok fazladır, ortalama incelikte olup ateşin sertliğinden kolayca kaçar ve onda kaybolur, cisimleri ve ruhları çözme gücüne sahiptir, kendi içinde bir su gibi var olur: Ve şu belirtilmelidir ki, yağlı olan başka, yapışkan olan başka bir şeydir: Çünkü nemli-yapışkan olandan Taş, yağlı olandan ise metaller türer. Boyayan ruh, felsefi Merkür'dür, kendi kızıl ya da beyaz kükürdüyle doğal olarak kendi madeninde ve toprağın bağrında ölçülü biçimde hazırlanmış olarak karışmış halde bulunur, ve ustanın takdirine bırakılmıştır, ta ki tam bir olgunlaşmaya erişilene dek.

İki Yüz Elli Yedinci Bilmece.

Hiram. Mısırlılar neden Oxyringus balığını kutsal hayvanlar arasında saymışlardır?

Süleyman. Daha önce gösterildiği gibi, başka hiyeroglif simgelerin saygı görmesine yol açan aynı nedenlerden dolayı. Oxyringus'un ağzı çok uzundur, bir gaga biçimindedir, gözleri parlaktır, kaşları beyazdır, sırtı yeşilimsidir, ön tüyleri kara, geri kalanı beyazdır, kuyruğu çok uzun ve yeşildir, ki bunu...

— s. 180 —

...bir altın çizgi ortadan ikiye ayırır. Bu balık, Osiris'in erkeklik organını Nil'e atıldığında yutan balıklardandır. Bu yüzden İsis, bundan böyle Mısırlıların bu balıklardan, âdeta kutsal sayarak, uzak durmalarını buyurmuştur.

Hiram. Geri kalanlar hangileridir?

Süleyman. Nil'de sıkça bulunan Phagrus ile Lepidaurus'tur.

İki Yüz Elli Sekizinci Bilmece.

Hiram. Peki Osiris'in yutulan erkeklik organına ne olmuştur?

Süleyman. İsis, ondan altından bir suret yapılmasını buyurmuş, bunu tapınağın kubbesine törenle asmış, halkın tapınması için, doğanın üremeye uygun ve insan soyunun sürmesi için gerekli olarak bahşettiği bir parça saymış, ve ona Phalus (Phalum) adını vermiştir, rahipler onun kudretini kurbanlarla onurlandırmışlardır; Araplar ve Suriyeliler de hemen bu tapımı benimsemişlerdir. Sonra bütün Yunanistan, hem Asya hem Avrupa yakası, üremeyi sağlayan bu tanrıya Priapos adını vermiştir. İbraniler de bunu tapınmışlardır, ve ona Phagor ya da Baal-Phagor demişlerdir, ki onun bir rahibesi Kral Asa'nın annesi Maaka olmuştur, II. Tarihler 16'da anlatıldığı gibi.

İki Yüz Elli Dokuzuncu Bilmece.

Hiram. Bunlar hangi anlamda söylenir, tarihsel anlamda mı, yoksa alegorik anlamda mı?

Süleyman. Mısırlılar bunları elbette alegorik olarak söylemişlerdir, ama bilgisizler tarafından tarihsel olarak alınıp öyle anlaşılmıştır. Zira burada gerçekte anlatılan başka bir şey değil, felsefi kükürtten alınıp erkeklik organı yoluyla dışarı atılan etkin kısımdır, yani yanıcı ve yakıcı kükürttür, ki felsefi kükürt ondan, ilk etken olarak, meydana gelir; eğer bu yanıcı unsur onda kalsaydı, felsefi diye anılamazdı ve çürümeye açık olurdu.

Hiram. Ama biz şimdi şunu ele alalım: Kimyasal bir sırrı gizleyen, doğası tuhaf başka balıklar var mıdır?

Süleyman. Vardır, şöyle ki Charace, Dactylus (Deniz Hurması), Echinus (Deniz Kestanesi), Glaucus, Lampetra, Lucerna, Loligo (Kalamar)...

— s. 181 —

...Strombus (Deniz Salyangozu), Testudo (Kaplumbağa), Torpedo (Uyuşturan Balık) ve Triton. Bunları, ötekileri geciktirmeyelim diye, bize gerekli oldukları kadarıyla anacağız.

Charace, her iki yanında çok büyük yüzgeçleri olan, kuyruğu altın parıltılı, erguvan çizgilerle bölünmüş bir balıktır. (Kenar notu: Charace.)

Dactylus (Deniz Hurması), kabuklular türündendir, insan tırnaklarına benzediği için bu adı almıştır: Karanlıkta ışıktan uzak tutulduğunda, kendi parıltısıyla ışıldar, ağızda çiğnenirken, ellerde, yerde ve giysi üzerine düşen damlalarıyla ışıldar, öyle ki bu doğal özelliğin bedeninde taşıdığı özsuda bulunduğu görülür. Bu balıkta Ay'ın özelliği ve rengi açıkça belirir, gümüşsü bir parlaklık olarak, tıpkı Charace'de Güneş'in ya da altının parıltısının görülmesi gibi. (Kenar notu: Dactylus.)

Lucerna (Fener Balığı) ise ağzından ateşli bir dil çıkararak durgun gecelerde ışık saçar, sanki Vulcanus'a özgüymüş gibi. (Kenar notu: Lucerna.)

Lampetra (Kayalık Yalayan) adını kayaları yalamasından almıştır. (Kenar notu: Lampetra.)

Glaucus balığının yavrularına öylesine büyük bir sevgiyle bağlı olduğu söylenir ki, küçük yavrularını hiç terk etmez, ve onlara gelecek zararlara karşı her an hazır bulunur: tehlike anında onları yutup içine alır, sonra tekrar kusarak dışarı çıkarır. (Kenar notu: Glaucus.)

Echinus (Deniz Kestanesi) ise yakalanıp parçalara ayrılıp denize atılırsa, kısa süre sonra parçalarının yeniden birleşip canlandığı söylenir: Denizin öfkeleneceğini önceden sezer, bu yüzden kendini toplayıp taşlarla korur, dalgalar tarafından sürüklenmesin diye: Ağzı gövdesinin ortasında, toprağa dönük bulunur, ayak yerine dikenler taşır: İlerlerken yuvarlanarak hareket eder. (Kenar notu: Echinus.)

Loligo (Kalamar), sudan dışarı fırlayıp âdeta uçar, başı ayaklarının arasındadır, karnında mürekkep gibi kara bir kan taşır. (Kenar notu: Loligo.)

Strombus'lar, kabuklular soyundan olup bir Kral'a sahiptirler, ve onu nereye giderse gitsin izlerler. Bu Kral'ı yakalayan ya da gören kimseye iyi bir alâmet geleceği söylenir: Bu yüzden Bizanslılar arasında onu bulup avlayana bir Attika drahmisi ödül olarak konmuştur. (Kenar notu: Strombus.)

Kaplumbağa (Testudo) yumurtalarını karada bırakır, bunları kumla örttükten sonra hemen denize döner: Altmış gün geçtikten sonra tekrar yumurtalarının yanına döner, kumu kazıp onların artık canlandığını anlayınca, yavaş yavaş onları denize götürür. Hindistan'da öyle kaplumbağalar bulunur ki, kabuklarının içbükeyliği bir teknenin büyüklüğüne eşittir. (Kenar notu: Testudo.)

Uyuşturan Balığa (Torpedo) her kim dokunursa, bir rahatsızlığa tutulur: Zira bu balıkta gizli bir güç vardır, olta ya da ağ tutan balıkçının eline aniden yayılır, bundan da felç ve uyuşukluk gelir, öyle ki balıkçı Uyuşturan Balığı sudan çıkaramaz. (Kenar notu: Torpedo.)

Triton'u ise Roma'da gördüğünü Pausanias söyler, bataklık kurbağalarının rengine benzer...

— s. 182 —

...pullu-pul kaplı bedenli, solungaçları kulaklarının altında, ağzı ve dişleri insanınkine benzer, gözleri mavimsi, elleri parmaklıdır; kabukları istiridyeninkine benzer, kuyruğu ise Yunuslarda olduğu gibi ayak yerine geçen bir kürek gibidir. Bütün bunlardan, ilahî kudretin ve öngörünün nasıl parıldadığı görülür ki, suları ve denizi bu denli çok çeşitli hayvanla doldurmayı dilemiştir; bunların biçim, öz, büyüklük ve sayı bakımından çeşitliliği o kadar boldur ki, karasal hayvanları çok geride bıraktıkları söylenir. Plinius, tatlı su balıkları dışında, denizde yaşayan yüz yetmiş altı balık türü bulunduğunu aktarır. Ama hiç kimsenin gözlemlemediği sayısız başka tür daha vardır; gerçi Balıkların doğası üzerine kimileri büyük özenle yazmıştır, adı geçen Plinius'un yanında Aristoteles, Oppianus, Gesnerus ve Rondeletius gibi. Büyük İmparatorlar için oltayla balık tutmak nahoş bir uğraş sayılmazdı; nitekim Augustus'un ruhunu dinlendirmek amacıyla böyle yaptığı, Nero'nun da altın ağla balık avlamayı âdet edindiği söylenir.

Hiram. (Otuz altıncı Bilmece.) Adı geçen yazarlar, balıkların türleri, farkları, duyuları, üremesi ve özellikleri konusunda neler aktarır?

Süleyman. Bütün bunları eksiksiz anlatmak büyük emek ve uzun zaman isteyen bir iş olurdu; ama burada, vaktimizin elverdiğince, birkaç sözle değinmek yeter. Aristoteles'e göre balıklarda meme yoktur, üreme organlarının görünür bir yolu da yoktur, yalnızca dışkı için bir açıklık vardır. Keza işitme, koklama ve dokunma organlarının da gözler dışında belirgin olmadığı kanısındadır. Balıklar, akciğerleri ya da akciğer yerine geçen bazı iç organları bulunduğu için soluk alırlar; ama çoğu, havayı değil suyu alarak yüreklerini serinletir. Nitekim bazılarında, yaz sıcağında su ısındığında ve yürek yeterince serinlemediğinde solumanın hızlandığı, bazılarında ise esnemeye benzer bir davranış görüldüğü kaydedilmiştir. Uyurlar da. Genellikle Mart, Nisan ve Mayıs aylarında, kısacık bir temasla rastlantısal biçimde çiftleşirler; sonbaharda ise Salpa ve Sargus gibi pek azı çiftleşir. Kimileri, foklar ve suaygırları gibi, deri ve kılla örtülüdür ve bunlar canlı doğurur. Kimileri yalnız deriyle örtülüdür, Yunuslar gibi; kimileri kabukla, kaplumbağalar gibi; midye ve istiridye gibi sert kabuklularla; ıstakoz gibi kabuk ve dikenlerle, kirpi balığı gibi; kimileri pulla, sazan gibi; kimilerinin derisi kaba ve serttir, keten balığında (squatina) olduğu gibi, bununla tahta ve fildişi cilalanır; kimilerininki yumuşaktır, Muren balığı gibi; kimilerinde ise hiç örtü yoktur, Ahtapot gibi. Kimileri sürüler hâlinde, tıpkı büyükbaş sürüleri gibi dolaşır, ringa balıkları gibi; kimileri de uçar, tıpkı atmacalar gibi,

— s. 183 —

deniz kırlangıcı balıkları ve mürekkep balıkları da sudan fırlayıp uçar. Fırtınalı bir kışı sezerler, çünkü renk değiştirirler: Nitekim Mena balığı kışın beyazlaşır, yazın kararır; Phycis balığı ilkbaharda alacalıdır, başka zamanlarda beyazdır. Birbirleriyle düşmanlık besleyen hayvanlar vardır: Yunus ile Balina, Sazangiller ile Kurt balığı, Muren ile Congrus (yılan balığı) gibi. Şu türlerin de şaşırtıcı bir özelliği vardır: İğne balıkları, karınları yarılarak doğurur. Kedi balıklarının (Æluri) gözleri, Ay'ın evrelerine göre kâh büyür kâh küçülür. Yılan balıkları (Anguilla) kayaların sürtünmesiyle üretilir, çiftleşme olmadan, yumurta olmadan, başka hiçbir yoldan türemez. Alec balığı yalnızca suyla beslenir, Aphya adı verilen küçük balıklar da sudan ve yağmurdan türer. Köpekbalığı (Canicula), doğar doğmaz yüzmeye başlayan kendi yavrularını yutar, onları her türlü zarardan korumak için. Cantharus balığı kıskançtır, eşi uğruna kendi türünden olanlarla ölesiye dövüşür. Citharoedus balığının kuyruğundan tepesine dek, bir çalgının telleri gibi gerilmiş çizgileri vardır, adını da buradan alır, Kızıldeniz'de boldur. Aulopa balığının sırtı laciverttir, karnı beyazımsı, gövdesi ise, tepeden kuyruğa uzanan altın renginde bir çizgiyle ayrılmıştır.

Hiram. Ama biz, Yüce Tanrı'nın bu şaşırtıcı eserlerine yalnız değinmekle yetinelim. Zira o Okyanus öylesine geniştir ki, bütün yeryüzünü sayısız kıvrım ve sınırla keser biçer; içinde yaşayan hayvanların doğası ve özellikleri de bir o kadar çeşitlidir. Bu denli derin suları ölçmek olanaksızdır, balıkların ortak yurtları ve vatanları olan bu sular ölçülemez: Şimdi soru sorma sırası sende, ey Yüce Kral.

Süleyman. Çocukların, geçen zaman içinde, kekeleyerek ana dillerini yavaş yavaş öğrenmesi gibi: bizim de bütün Doğa Ana'nın

— s. 184 —

seslerini, işaretlerini ve dilsiz çığlıklarını, ve onun başka eserlerinde bize yansıttıklarını, çığırtı yoluyla taklit ederek, ne demek istediğini anlamamız gerekir. Plinius'un aktardığına göre, Likya'daki Limyra pınarında balıklar bir düdük sesiyle üç kez çağrılır ve bir kehanet aracı olsun diye gelirler. Suriye'nin Hierapolis kentinde, Venüs Gölü'ndeki balıklar seslenilince gelir, üzerlerine altın takıldığında yaltaklanarak yaklaşırlar: okşanmaktan hoşlanırlar, ağızlarını ellere uzatıp açarlar. Eğer dilsiz ve akıldan yoksun bu hayvanlar alışkanlıkla öğrenip bunca şeyi başarabiliyorsa, akılla aydınlanmış, deneyimle yetişmiş ve bütün eskilerin bilgisiyle yoğrulmuş bizler ne yapmalıyız?

(Otuz yedinci Bilmece.) Şimdi ilkin Solucanlar ve Yılanlar sınıfından başlayayım, çünkü bunlardan kimileri iki-anlamlıdır (belirsizdir); Timsah gibi, hem dört ayaklı hem solucan, hem karada hem suda yaşayan bir yaratık: Mısırlılar bu hayvana neden tapınır, ona kutsal günler adamışlardır, ve eğer çocukları ondan kapılırsa, ana-babalar bundan sevinç duyar, sanki Tanrı'yı hoşnut ettiklerini, ona bir yiyecek doğurmuş olduklarını düşünürlermiş gibi?

Saba. Timsah, hiyeroglif yazıda bir yer edinmiştir, çünkü en küçükten en büyüğe dönüşür, yani yumurtadan başlayıp yirmi iki arşına dek büyür: Yumurtalarını karada bırakır, gündüzü karada geçirir, geceyi ırmakta. Mısırlılar buna türlü, ama efsanevi nedenler yakıştırmışlardır, sanki Mısır'ı dış düşmanlara karşı daha güvenli kılıyormuş gibi, çünkü hem karada hem suda korku salar; ve bir zamanlar Kral Mena'yı Moiris Gölü'nün üzerinden taşıdığı için, bu yüzden bu hayvanın bir Tanrı gibi tapınılmasını buyurduğu söylenir. Ama bu boş inancın, insanların bilgisizliğinden doğduğu, Timsah'a bu onuru diğer hayvanlar gibi verdiği yeterince açıktır. Bu yüzden Timsah şehri (Krokodilopolis), Kurt şehri (Lykopolis), Aslan şehri (Leontopolis) ve benzerleri kurulmuştur. Suda yaşayan yılanın ödü ve yağı bulunanlara Timsah hiçbir zarar veremez. Pulları son derece serttir, tırnakları ve dişleri güçlüdür, sırtındaki derisi ise delinmezdir. Nil'de bulunur. Filozoflar onu kükürdün bir simgesi sayarlar, çünkü Nil'de bulunur: zira Nil, Rhazi'nin Risale'sinde dediği gibi, Mısır'ı ilkin ağartır, ve onu ne su ne ateş yenebilir.

— s. 185 —

Süleyman. (Otuz sekizinci Bilmece.) Ejderin ve Yılanın doğasını daha önce çokça anlattık; bu yüzden burada uzun durmayacağız, yinelemekten kaçınacağız.

Saba. Doğrusu, eskiler arasında bu bilgiyi bunların alegorileriyle aktarmaktan daha yaygın bir şey yoktur, bu da altın postun ejderinde, Hesperidler bahçesinde, Kadmos'ta ve daha sayısız örnekte görülür; Merkür'ün asasına dolanmış çift yılanda, Asklepios'ta, Satürn'de ve benzerlerinde de böyledir: Bu benzetme, yılan soyunun kayganlığından ve devingenliğinden alınmıştır, bu da Merkür'ün (cıvanın) doğasıyla örtüşür.

Süleyman. (Otuz dokuzuncu Bilmece.) Tanrıların habercisi olarak tasvir edilen Merkür, neden asasında (kadüsesinde) birbirine dolanmış iki yılan taşır?

Saba. Putperestler arasında bu, alegori değil gerçek bir olay olarak kabul edilir, çünkü onlar Merkür'ü kurgusal ya da alegorik bir Tanrı değil, gerçek Zeus'un oğlu sayarlardı. Şöyle anlatılırdı: Merkür, asasının erdemini, birbirine öfkeyle saldıran erkek ve dişi iki yılan üzerinde sınamıştır; bu asayı aralarına attığında, öfkelerini bırakıp barışmışlar ve karşılıklı bir dostluğa dönmüşlerdir. Bu olayın anısına Merkür her iki yılanı da asasının altına bağlamıştır; bu asanın gücü şununla anılır: birbirine düşmüş ruhları uzlaştırır, her türlü çekişmeyi giderir, uyanıklara dokunuşuyla uyku getirir, ölülere hayat geri verir; ama bunun, eril ve dişil olan, tek bir cinsten, yani yılansı cinsten olan, birbiriyle şiddetle çarpışan Simya özneleri bakımından anlaşılması gerekir, çünkü erkek sıcak ve kurudur, dişi ise soğuk ve nemlidir. Merkür bu ikisini birleştirir, yani Merkür'ün (cıvanın) doğası böyledir. Zira sıcak Güneş'e ve soğuk Ay'a Merkür eklenir, sanki ikisinin ortak bağıymış gibi. Çekişme, dişi eril olana aktarıldığında sona erer. Ve böylece, uyanık ya da devingen olan tarafa üreme bahşedilir, ona da, çözülme yoluyla öldüğünde, yaşam yeniden geri verilir.

— s. 186 —

Süleyman. (Kırkıncı Bilmece.) Aynı Merkür, kendisine de bir yılanın simge olduğu Asklepios'a, tıpkı Dionysos'a yaptığı gibi, neden ebelik görevini yerine getirmiştir?

Saba. Asklepios'un, Peri Koronis ile Apollon'dan doğduğu anlatılır; ama anası daha önce Artemis tarafından öldürülmüştür: kadın cenaze ateşine konulduğunda, Merkür ölü kadının karnından Asklepios'u çıkarmıştır. Aynı şekilde Dionysos'un da yanmış anası Semele'den, yani onun küllerinden çıkarıldığı ve Merkür tarafından Arabistan'daki Nysa kentine götürülüp orada Perilerce büyütüldüğü anlatılır. Asklepios ise bizzat Tıbbın kendisidir, madenlerin ve insanların en yetkin ilacıdır; bu ilaç Apollon'un ve Koronis'in, yani Kargakuşu'nun yavrusudur. Zira karalık (nigredo) olmaksızın doğmaz, çünkü Kuzgun'un ya da Karga'nın başı işin başlangıcıdır. Sonra anası (yani karalık), Artemis'in ya da Ay'ın beyazlığıyla yok edilir; ama Merkür bu karalığın karnından canlı bir yavru çıkarır. Zira ebeveyninin küllerinden yeniden doğar Anka Kuşu (Phoenix), rengi mor-kızıl, yani al kırmızıdır, sonsuza dek çoğalabilen en güzel kuştur. Yılan Asklepios'a atfedilir, çünkü sözü edilen İlaç, cıvadan yani Merkür'den köken alır.

Süleyman. (Kırk birinci Bilmece.) Dionysos'a da neden bir yılanın öldürülmesi yakıştırılır?

Saba. Dionysos, halk arasında şarabın bulucusu ve bağışlayıcısı sayılır; oysa o aynı zamanda Apollon, Adonis, Güneş yahut Zeus ile özdeştir; bu yüzden ona, iki başlı olan Amphisbaena'nın (çift başlı yılanın) bir asma dalıyla öldürüldüğü yakıştırılır. Bu yaratık, gerçekten de Merkür'ün asasındaki çift yılanla örtüşür ve tek bir özde birleşmiş eril ile dişil erdemden başka bir şey göstermez. Asma dalı (ferula) ise asmayı, yani asmanın içerdiği sıvıyı öldürür; burada kap, içindeki için kullanılmıştır. Zira o iki cıvanın, biri eril biri dişil olan, uygun bir su, şarap ya da sirke aracılığıyla çözülüp yok olması gerekir; bu yüzden haksız değildir çift yılanın Dionysos tarafından bir asma dalıyla öldürüldüğünün söylenmesi.

— s. 187 —

Süleyman. Acaba Apollon'un oklarıyla öldürdüğü şu Python da buna mı ilişkindir? (Kırk ikinci Bilmece.)

Saba. Python, felsefî yılanı, yani akan ya da devingen olan cıvayı simgeler; bu cıva, Apollon'la, yani sabitlenmiş kükürtle, katılaştırılır ve âdeta öldürülür. Bu yüzden Kiklad adalarında, Python'un anısına ve Apollon'un onuruna Pythia yarışmalarının düzenlendiği söylenir; bu, orada gerçekten böyle bir yılanın öldürülmüş olmasından ya da anlatıldığı gibi bir Tanrı olan Apollon'un gerçekten yaşamış olmasından değildir; ilk Simyacı Filozoflar ve Şairler bunu alegorik olarak anladıkları ve törensel biçimde kutlanmak üzere ortaya koydukları içindir, nitekim Mısır-Yunan Hiyeroglifleri'nin dördüncü kitabından bu açıkça görülür.

Süleyman. (Kırk üçüncü Bilmece.) Bunca canavarın anası olan Ekhidna ne anlama gelir?

Saba. Ekhidna ile Typhon, yani yılan ile fırtınalı, azgın rüzgâr, Kerberos'un, Khimaira'nın, Sfenks'in, Hydra'nın, Hekate'nin ve benzeri canavarların, çok sayıda ejderin ana-babasıdır; bu boşuna değildir: Bütün bunlarla çoğunlukla felsefe maddesi, ilk kökeni bakımından, işaret edilir; bu köken, sulu bir yılandan ve cıva ile kükürtten oluşan kuru bir kasırgadan meydana gelir: Böylece Ekhidna onun sulu, yani nemli ve soğuk yanını, Typhon ise kuru ve sıcak yanını simgeler. Bu ayrıca Herakles'in öldürdüğü Hydra için de geçerlidir. Nitekim Ovidius, Fasti'nin üçüncü kitabında şöyle der: Kentaur'un kanıyla Lerna Ekhidnası'nın kanı karışınca, hiçbir zaman yardıma vakit kalmazdı.

Süleyman. (Kırk dördüncü Bilmece.) Herakles'in Hydra'sı, Ekhidna'dan ve bu türden öbür yılanlardan farklı mıdır?

Saba. Cinsçe hepsi bir ve aynı şeydir, türce ise farklıdır:

— s. 188 —

Zira dişi cinsten, sulu, nem bakımından bol bir yılan vardır, ona Ekhidna denir, ya da başka her ne ad verilirse. Bu yılan, bir usta tarafından, yani Herakles tarafından öldürüldüğünde Hydra, Apollon tarafından, yani sabitlenmiş kükürt tarafından öldürüldüğünde ise Python adını alır. Bu, çok başlı bir yaratıktır ve altın postu ile Hesperidler bahçesini bekler; bu yüzden öldürülüp değerine ulaşılabilmesi için önce uyuşturucu kükürtlerle uyku ve sersemliğe düşürülmesi gerekir.

Süleyman. (Kırk beşinci Bilmece.) Engerek yılanı Filozoflarca bilinir mi?

Saba. Ondan alegorilerde ve başka yerlerde pek sık söz ederler. Nitekim sıradan Tiryak (panzehir) engereklerden yapılır ve adını da onlardan alır; felsefî Tiryak da aynı şekilde, ama felsefî engereklerden yapılır, bunlar o sürüngenlerden ancak, sıradan tıbbın altın-doğuran Tıptan farklı olduğu kadar farklıdır. Yılanlar arasında yalnız engerekler toprağa gömülür, ötekiler ağaç kovuklarında ya da kaya oyuklarında gizlenirken: felsefî Engerek de böyledir, bitkisel şeylere yapışmaz, topraktan çıkarılıp ışığa getirilir. Bu yılanların zorla doğurduğu söylenir, çünkü yavrular anayı öldürerek, onun böğürlerini yararak dışarı çıkar: Bu yüzden Mantovalı (Vergilius) şöyle der: Engerek de uğursuz bir doğumla ölerek doğurur. Yavrular, babalarının ölümünün öcünü alır gibidirler, çünkü erkek çiftleşirken başını dişinin ağzına soktuğunda dişi tarafından öldürülür. Aynı şekilde çözülme sırasında baba, yani kükürt, kendi eşi, yani cıva tarafından yok edilir; ama katılaşma sırasında cıva da, tıpkı bir ana gibi, kendi yavrusundan yine kısasa uğrar ve ölümle cezalandırılır. Engereklerden yapılan ilacın cüzzama, saçların ağarmasına, kırışıklıklara ve daha nice hastalığa yaradığı bizzat deneyimle sınanmıştır; Filozoflar da kendi İlaçlarının aynı kötülüklere karşı az değil, çok daha etkili olduğunu, hem insan hem de maden türünde cüzzamı, yani her türlü kirliliği giderme gücüne sahip olduğunu ileri sürerler.

Süleyman. (Kırk altıncı Bilmece.) Bir engerek tarafından ısırılanların, çareyi yine ondan, en tesirli biçimde aramalarının nedeni nedir?

— s. 189 —

Saba. Nasıl ki ateş ateşle, soğuk da soğukla, insan bedeninde etki bırakmışsa, dışarıdan çekilip çıkarılır; aynı şekilde zehirler de zehirlerle çekilir: kuduz bir köpeğin ısırığında görüldüğü gibi, o köpeğin kılları ya da kanı yaraya sürülürse; akrep sokmasında, aynı akrebin ölüsü ya da onun sokmasından çıkan yağ sürülürse; kara kurbağanın vebalı urlara değdirilmesinde ve daha sayısız benzer örnekte olduğu gibi. Aynı ilkeyle, sürüngenlerin her türünün zehiri, içe alınan engerek panzehiriyle giderilir, ya da dışarıdan hastalıklı yere sürülerek çekilir. Zira hayvanlarda, hele zehirli olanlarında, zehirli hayvanların, onların ısırıklarının ya da verdikleri zararların panzehiri ve çaresi yine onlarda aranmalıdır. Hatta madenlerin hastalıkları ve eksiklikleri de madenlerden alınan çareyle iyileştirilebilir ve tamamlanabilir, öyle de olmalıdır, nitekim bütün Filozoflar bunu kabul eder.

Süleyman. (Kırk yedinci Bilmece.) Felsefe işine uygun düşen başka yılan türleri var mıdır?

Saba. Pek çoğu vardır; ama söylenenler bize şimdilik yeter, bunlara Porphyrus, Semender ve Basilisk de eklenebilir. Porphyrus, bir karış büyüklüğünde, başı bembeyaz, gövdesinin geri kalanı erguvani renkte bir yılandır; dişi olmadığı için ısırığı zararsızdır; Hindistan'ın sığ sularında bulunur: Yerliler yakaladıklarında onu kuyruğundan asar ve ağzından akan sıvıyı bakır kaplarla toplarlar, kuşkusuz bu, bedenin dışına sürülen, uyuşturucu ya da zehre karşı direnç veren bir ilaç için yapılır. Benzer biçimde Su Yılanı (Natrix) ya da Hydros için de şöyle anlatılır: sıcakta yakalanıp kuyruğundan soğuk suyla dolu bir leğenin üzerine asıldığında, suya erişemeyecek biçimde, ağzından leğene küçük bir taş düşürür; bu taştan (yazarına güvenilsin, Hollerius'un yorumudur) bütün su kısa sürede buharlaşıp yok olurmuş. Bu taşın, vücut suyu toplamış hastalara (hidropik) uygulandığında, deri altındaki bütün suyu kuruttuğuna inanılır. Ama felsefî Su Yılanı'nda bulunan taş, deneyle sınandığında Filozofları hiç yanıltmamıştır; bu taş, onların bedenindeki, yani hidropik özneleri sarmış her nemi emip kurutmuş, böylece hastalığı, sağlığı tam olarak geri getirerek kovmuştur.

— s. 190 —

Süleyman. (Kırk sekizinci Bilmece.) Semender bu sanata ne katkı sağlar?

Saba. Filozofların da kendi Semenderleri vardır, o da ortak erdemde ötekinden pek farklı değildir: Zira o Semender'de öyle bir katılık vardır ki, ateşe dokunmakla onu söndürür, tıpkı buzun suyu söndürmesi gibi. Bu yüzden, alevlerin içinden zarar görmeden geçtiği için, onun ateşten doğduğu sanılır; oysa durum başkadır: Çünkü ateşten doğmuş olsaydı, onu söndürmezdi; tersine, kendi doğasıyla ateş arasındaki özdeşlik ve uygunluk nedeniyle onu korurdu: zira benzer benzerle korunur, karşıt olan karşıtıyla yok edilir. Demek ki Filozofların Semender'i, ateşte doğduğu için ondan kaçmaz, onu söndürmez, ondan hiçbir zarar da görmez. Zira bebek için süt neyse, onların Semenderi için de ateş odur, yani yiyeceği ve besinidir. Bu yüzden İbn Sina, beşinci bölümdeki kısa risalesinde şöyle der: Filozoflar, der, bizim şu taşımıza Semender adını verdiler; çünkü Semender nasıl yalnız ateşle beslenip yaşıyorsa, bizim ilacımız da öyle olgunlaşır. Ve Arnoldus, Rosarium'un ikinci kitabı yedinci bölümünde şöyle der: Yine de ilacın kendisinin ateş üzerinde uzun süre kavrulması ve tıpkı bir bebeğin memede beslenmesi gibi beslenmesi gerekir.

Süleyman. (Kırk dokuzuncu Bilmece.) Sırada Basilisk kaldı; onun Felsefede ne kullanımı vardır?

Saba. Pek çok Filozof ondan bir benzetme yola çıkarır, çünkü onların ilacı da yalnız temasla, göz açıp kapayıncaya dek cıvayı öldürüp katılaştırır, tıpkı Basilisk'in yalnız bakışıyla bütün canlıları öldürmesi gibi. Zira onun gözlerinden ve bütün bedeninden yayılan en tesirli zehir, onu görenlerin gözlerine düşer düşmez beyne ve yüreğe ulaşır, hayvanı böylece uyuşturup söndürür: işte öyle, felsefî İlaçtan da duyulamayan bir güç yayılır ve yaklaştığı her cıvaya işler, onu bir anda uyuşturup dondurur. Çünkü öbür zehirli yılan türleri de insanı ve başka hayvanları ısırık ve sokmayla öldürse de, bunu ne bu denli ani, ne ısırığın hiçbir belirtisi olmadan, ne de Basilisk kadar kesin biçimde yaparlar; yani ısırık ya da sokma olmaksızın, herhangi bir soluk alışla ya da belli bir yerde bulunmakla bile: nitekim Fenike'de yalnız Engereklerin soluğuyla insanların öldüğü anlatılır.

— s. 191 —

...bu şeye, orada kök salıp büyüyen bitkilerin gücüyle olduğuna inanılır. Salpinga da, boru biçiminde olan, çiğnendiğinde ölümcül olan bir inindir: Lucanus, dokuzuncu kitabında şöyle der: Kim Salpinga'nın inini çiğnemeye cesaret eder? Semender de tedbirsiz halkları öldürebilir. Zira bir ağaca sürünüp tırmanırsa, bütün meyveleri zehirle bulaştırır, yiyenleri de soğuk bir güçle öldürür, kurtboğan otundan (aconitum) hiç farkı yoktur. Bir kuyuya düşerse de aynı zehirlenme olur. Ama zehirliler üzerine bu kadarını söylemek yeter.

Süleyman. Küçük şeylerde de emek vardır, bizim henüz Böceklere borcumuz kalmıştır. Bunları kibirli bir tavırla atlamayalım ya da küçümsemeyelim diye, onlar hakkında biraz da söz edelim. Zira Böcekler, ne kadar ufak olsalar da, hayvanlar arasında sayılır ve canlı duyu ile hareketleri, organlı uzuvlarıyla, bitkilerden ve öbür değerli doğalardan üstündürler. Bu yüzden Şair Maro (Vergilius) bile Sivrisinek'i ve neredeyse en küçük canlı olan Arıları ayrı kitaplarda betimlemekten çekinmemiştir. Biz de kendi bilgimizi göstermek uğruna değil, bugünkü konumuz olan Hayvanlar üzerine, her ne konuşma istense de ona karşılık verme amacıyla, bu küçük şeyleri de ele alacağız; bu, Yaratıcı'nın övgüsüne ve bizim yararımıza bir ölçüde hizmet edecektir. Öyleyse sıra sende, ey yüce Prens Hiram: bu küçücük şeyler üzerine konuşmak, özelliklerinin doğal işleyişe nasıl uyduğunu birkaç sözle açmak sana düşer: Senin görüşün nedir, insana sıkıntı veren şu zararlı

(Elli birinci Bilmece.) solucancıklar ve böceklerin, öbür hayvanları yaratan Tanrı'nın, dünyada hiçbir yararı ya da kullanımı olmaksızın mı yaratıldığı üzerine? Zira biri, daha önce sözü edilen zehirli sürüngenler gibi, bunları da gereksiz, yararsız ve öbür yaratıklara yük olarak görebilir: nitekim sapkın Manes ile Marcion, birbirine karşıt iki ilke ve iki Tanrı öne sürmüşlerdi: biri İyi olan, ondan iyi yaratıklar yaratılmış; öbürü Kötü olan, ondan da kötüler yaratılmış, tıpkı pek çok böcek ve sürüngenin göründüğü gibi.

(Kenar not: Manes ile Marcion sapkınlarının son derece yanlış görüşü.)

— s. 192 —

Hiram. Sapkınların bu görüşünün büsbütün yanlış olduğu dünyaya çoktan beri bilinir olmuştur: Zira bütün yaratıklar tek bir Yaratıcı'yı tanır, onu yalnız iyi değil, iyilerin en iyisi, en üstünlerin en üstünü, en büyüklerin en büyüğü olarak bilir: dünyayı yaratan yalnız O'dur, Üç-Bir olan; bu dünya da, gerçekten kendi bakımından bir düzen (kosmos), yani başkalarına bir süstür: Zira yaratılmış olan her şey evrenin süsüne hizmet eder, hoşa giden bir çeşitlilik yüzünden kendi türünü göstermeyen hiçbir şey bulunmaz. Böylece her şey kendi doğasında temizdir, yaratılmış cisimler arasında kendiliğinden kirli sayılan hiçbir şey bulunmaz, denilir bu yüzden: Bununla birlikte doğalar arasında karşıtlıklar, nefretler, düşman eğilimler bulunduğu gibi, dostluklar, uyumlar ve benzerlikler de vardır: Buna bir de kötüye kullanım eklenir, ki kendinde iyi ve zararsız olan her şeyi, ilinekle kötülüğe ve zehre çevirir. Ateş, su, demir, altın, şarap ve buna benzer sayısız şey, kendinde, yani meşru kullanımında zarar vermez; ama bu kullanımdan sapılırsa, insana en zararlı şey haline gelir. Engerek, yılan, kara kurbağa, arsenik, kurtboğan otu ve benzerleri de, iyi kullanıldığında iyidir; kötü kullanıldığında kötü ve zehirdir. Bunları bilerek ve isteyerek başkasına veren kişi günah işler ve Tanrı'nın yaratıklarını kötüye kullanmış olur; oysa bunlardan da, iyi niyetle kullanıldığında, insanların yararına ve sağlığına uygun iyi ilaçlar yapılabilir, tıpkı Tiryak'ın ve veba, kanser gibi kötülüklere karşı üstün başka ilaçların yapıldığı gibi. Aynı şey pek çok Böcek için de söylenmelidir; bunların arasında, göğün en tatlı çiyini toplayıp bal denen şeyi üreten var; ama koynunda insana zararlı bir iğne, yani bir mızrak ve silah taşır. Arılar dünyaya nasıl yararlıysa, onu öylece süslerler de, kendilerinde hiçbir kirlilik taşımazlar, gerçi insana pek de hoş gelmeyen kurtlardan, kovanda çürüme yoluyla doğup sonra kanatlanırlar ve bal ile balmumu biriktirerek kendilerini çoğaltırlar; yani kendilerine yiyecek ve barınak sağlarken, doğa yoluyla, çiftleşme ya da cinsiyet ayrımı olmaksızın, onlara yavru verilir. Böylece iri sinekler de kurtlardan oluşur, kurtlar aracılığıyla her türlü kokuşmuş etten türeyip çoğalırlar. Tırtıllar kelebeğe dönüşür. Buğday biti tahıllarda, bir parmak kalınlığında toprak kurdundan oluşan bruchus böceği de, ve öbür böcekler de, şaşırtıcı bir dönüşümle bir sınıftan öbürüne göçerler. Gerçekten de, dikkat edilirse, canlıların hiçbir türünde, bu en küçük hayvanlarda görüldüğü kadar büyük başkalaşımlar bulunmaz. Bütün bunlardan anlaşılır ki, bunların hepsi yalnız iyi değil; aynı zamanda doğanın çeşitliliğini ve Tanrı'nın iste-

— s. 193 —

-ğinin, kudretiyle birleşmiş özgür bir isteğin de olduğunu gösterir. Bunun yanında, tembeller dürtülerle çalışmaya, uykucular ve devinimsiz, gevşek olanlar hareketlenmeye, uyanıklığa ve kaygıya kışkırtılmalıdır; bu yüzden dünyada eşek arılarının, arıların, sineklerin, sivrisineklerin, tahtakurularının, pirelerin ve benzerlerinin başka bir kullanımı olduğu görülür. Bunlar dikenler, çalılar, böğürtlenler, devedikeni, karamuk ve buna benzer bitkiler arasında bulunur. Bunlarla insan, çalışmaya, yani onları kökünden söküp atmaya kışkırtılır, harekete geçirilir: Emekle uyanıklığa, hareketle çalışmaya, uyanıklıkla da uykuya hazırlanır ve alıştırılır; öyle ki tembellik, sefahat, aylaklık, gevşeklik, uyuşukluk, yoksulluk ve bunlardan doğan hastalıklar, açlıkla birlikte insanı sarmasın: Demek ki bunlar erdeme birer dürtü ve kışkırtıcıdır, halk arasında zararlı sayılan bu böcekler, insanı kötülüklerden caydırmak için de var gibi görünürler. Aynı hayvanlar başkaları için, özellikle kırlangıç, karga, tavuk ve buna benzer türlü kuşlar için, hem besin hem de bir tür ceza olarak hizmet eder. Bruchus böceği ağaçların yapraklarına ve meyvelerine musallat olur, tırtıl da öyle. Başka bölgelerde karıncalar, sivrisinekler, çekirgeler ve benzeri küçük yaratıklar, alışılmadık bir büyüklüğe ya da çoklığa ulaşarak en büyük zararı verirler.

Süleyman. (Elli ikinci Bilmece.) Bu denli ufak şeyler, ölümlülere hiç zarar vermiş midir?

Hiram. Herodotos, Hindistan'ın kumlu çölünde, köpekten küçük ama tilkiden büyük karıncalar doğduğunu yazar; bunlardan kimileri Pers Kralı'nın huzurunda görülmüş, avda yakalanmışlardır, bu karıncalar oradaki mağaralardan altın çıkarırmış. Aynı şekilde Hint halkı Darda'lar arasında, çevresi üç bin stadion olan bir dağ bulunduğu, altında ise altın madenleri olduğu, buradaki karıncaların tilkilerden küçük değil, kurt büyüklüğünde olduğu anlatılır; kuşkusuz bunlar insanlara pek çok zarar verir. Ammianus, on sekizinci kitabında sivrisinekler için şöyle anlatır: Mezopotamya topraklarının her yanı, Güneş'in sıcağının başladığı zaman, bunların sürüleriyle dolar, üstelik bunlar olağanüstü büyüklüktedir. Çekirgelerin bazı halklara ne denli zararlı olduğu ise şuradan bellidir: Gasi Dağı halkı bir zamanlar çekirgelerden öylesine kırılmıştı ki, onlara karşı Zeus'un yardımını dilemişler ve Seleukos kuşlarının gelip onları yok etmesini beklemişlerdir. Tesalyalılarda, İllyrialılarda ve Lenoslularda da, en büyük zararı veren çekirgelere karşı kargalar beslenmiştir,

— s. 194 —

belli bir ölçüye ulaşınca, tümünü öldürüp yetkililere götürürlerdi. Magnesialılar ve Efesliler çekirgelere karşı düzenli bir orduyla savaşa çıkmışlardı; öyle ki bu hayvanlar korkunç bir çoklukta kaynaşıyordu: Kyrenaika bölgesinde, onları yılda üç kez toplu olarak yok etme yasası vardır: Suriye'de de askerî buyrukla öldürülmeye zorlanırlardı, oysa Partlar için (tıpkı Vaftizci Yahya için olduğu gibi) besin olarak makbuldüler. Hindistan'da üç ayak uzunluğunda oldukları, bacak ve budlarının kuruduğunda testere gibi kullanıldığı anlatılır. Hatta Afrika'da bir kentin çekirgeler yüzünden yıkıldığı ya da terk edildiği söylenir, tıpkı Galya'da kurbağalar, Tesalya'da köstebekler, Amyklai'de yılanlar, Gyaros adasında fareler, İspanya'da tavşanlar yüzünden olduğu gibi.

Süleyman. (Elli üçüncü Bilmece.) Peki Böcekler altın-doğuran Tıbba ne katkı sağlar?

Hiram. Hiçbir şey, ancak metallerin dönüşümünde gerçek sanatın ne olduğunu ve nasıl işlediğini gösterirler: Zira organlı uzuvları olan hayvanlarda başkalaşım varsa, aynı özden ve tek bir doğadan, yani cıvadan oluşan madenlerde bu çok daha kolay ve çabuk olanaklıdır. Çünkü böylece önce var olan türlerden birinin ötekine geçişi sağlanır. Bu dönüşümün doğa yoluyla her yıl gerçekleştiği ise apaçık ortadadır.

Süleyman. (Elli dördüncü Bilmece.) Bu, Böceklerde nasıl açıkça görülür?

Hiram. Karınca, durmadan çalışıp uzun süre kendini tükettikten sonra, sonunda doğanın lütfuyla kanat kazanır, artık yolu gidip gelmeye, kendini kaygılarla tüketmeye gerek duymaz; çünkü bir sinek gibi kolayca havada uçar, nereye isterse, kendini yaşlılığında eğlendirmek için, ya da daha doğrusu, yaşlılığı bırakıp sineklerin yeni bir gençliğini kazanmak için, toprağın emeğini tatmış olan bu yaratık artık havadan da zevk alsın diye. Aynı şekilde demir de, uzun süre insanların hizmetinde kullanılmış, ağır emekler çekmiş olsa da, Tanrı'nın doğa aracılığıyla verdiği bir armağanla, dinlenip huzur bulacağı başka bir türe, yani altına dönüşebilir; öyle ki bir zamanlar ayaklar altında bunca çiğnenmiş olan şey, Kralların taçlarında yücel-

— s. 195 —

-sin; saban demiri olarak toprağı sürüp bir çiftçi gibi işlemiş olan şey, şimdi Soylu Altın sikkede onurlandırılsın; kılıçlarda ve mızraklarda insanlara ölüm getirmiş olan şey, altında ise aynı insanlara İlaç ve güç versin. Karınca toprağı havayla, demiri ateşle değiştirdi: Altın ise ateşte hiçbir şey yitirmez, der Altın Şair (Aureolus). Ve eğri saban demiri, çiğnenmiş toprakta aşınır. Demek ki karıncaların kanadı neyse, demir için altın-doğuran kükürt de odur. O sürüngen uçan bir varlığa dönüşür, ikisi arasında uzun bir aralık olsa da; bu da, yani altın-doğuran kükürt, kusurlu, sabit olmayan, saf olmayan demiri, kusursuz, sabit ve saf bir madene dönüştürür: Kısacası, karıncaya kanat neyse, buna da sabit boya (tentür) odur; bir an içinde bu altın olacak, o küçük yaratıklar da kanatlı olacaktır.

Süleyman. Karıncanın, özenli bir aile babasının düşüncesi ve örneği olduğu kuşku götürmez; bu yüzden başka bir yerde şöyle denir: Git, ey tembel, karıncaya bak, ve çalışmayı öğren. Zira karıncayla birlikte durmadan emek veren, sonunda ondan kanat kazanır, bu ölümlülük ve sefalet vadisinden ebedî mutluluğa doğru uçar, böylece dünyevi yaşlılıktan, Tanrı'nın Mesih aracılığıyla bağışladığı merhametle, göksel ve sonsuz bir gençliğe geçer. Karıncaların doğa tarihinde, insanın bilmesi gerekli ve öykünmeye değer pek çok şey vardır, söz edilen o durmaksızın çalışma huyunun yanı sıra. Diri karıncalar ölülerini gömer, kendi türlerine karşı büyük bir sevgiyle; insanların çoğu bu erdemi onlardan öğrense, birbirlerine karşı çok daha fazla merhamet eylemi gösterirlerdi: Bu yüzden haksız değildir ki, biri karıncaları seyrederek yaşlanmış, bir başkası da bu yüzden Melissos, yani "Arıcı" diye anılmıştır.

Peki Arılar hakkında ne söylenmeli? (Elli beşinci Bilmece.)

Hiram. Onların kökeni göksel ya da havai görünür, çünkü onların evceğizleri, yani balmumu hücreleri, besinleri ya da ambrosia'sı bal ve gök çiyidir; bütün soyları çiçeklerden köken alır; çiçekler ise gökten ve havadan çiy ile kokuyu ödünç alır: Gökyüzünün erdemi, henüz oğullar içlerinde bulunduğu sürece, kovanlardaki bala işler, böylece yeni küçük Arılar türer. Gerçi Arılar sıradan üreme yoluyla, yani iki cinsin, eril ve dişilin, birleşmesiyle çoğalmaz,

— s. 196 —

yine de, hiçbir Arı bulunmadan, yalnız kovanlardan hiçbir yavru çıkmaz. Bundan anlaşılır ki, yetişkin Arılarda öyle bir güç vardır ki, bu güç kovanlara yayılırsa, sonradan çürüme yoluyla yavru üretilebilir. İşte bu, eğer her yönüyle iyi gözlemlenirse, üremenin İlaç'taki en yetkin görüntüsüdür: Her ikisinde de, birleşmemiş bir baba ve hâlâ bakire bir ana vardır: Her ikisinde de Güneş, gök ve ana-babalar birlikte buluşur ki yavrular çoğalsın; Güneş etkin nedeni, gök maddeyi, ana-babalar ise biçimi verir; erek neden de hiçbir zaman eksik olmadığından: işte bu dört nedenden kuşkusuz bir sonuç doğar.

Süleyman. Ya doğada hiç Arı bulunmasaydı, acaba yalnız çürüme yoluyla baldan Arı üretilebilir miydi?

Hiram. Bu soru belirsizdir: Zira Arı olmayan yerde bal ya da petek nereden gelsin? Yine de şu yanıtlanmalı: biçim ve ilk-örnek eksik olduğunda, madde boşuna hazırlanıp inceltilir. Vergilius, Georgica'da, kesilip çürütülmüş bir danadan kurtçukların doğduğunu, bunların da Arı sürülerine dönüştüğünü yazar; bu, Apollon'un ve Kyrene'nin oğlu Aristaios'un bulgusuna dayanır, ilk kez bal ile peynirin (sütün pıhtısı) kullanımını o bulmuş denir. Bunun deneyim ve gerçeklikle ne denli örtüştüğünü sınamak başkalarına kalsın. Ekmek kırıntıları bala düşerse, çürüme yoluyla oradan karınca türediğini Basilius Valentinus, sekizinci Anahtar'da yazar. Bu da hayranlığa değer bir şeydir: Buğday ya da un kendi başına çürüyünce buğday biti (gurgulio) verir, ekmeğe dönüştürülüp balla karıştırılınca ise karınca verir; bunlar birbirinden bambaşka türlerdir: Aynı şekilde çürüme yoluyla, maddeden ruh, bedenden ruh, altınlaştırılmış olandan da altınlaştıran doğar.

Süleyman. Peki İpekböceği (Bombyx) hakkında ne düşünürsün?

Hiram. Onun oluşumu, ötekilerin arasında en hayret verici olanıdır: Zira bir tür tohumdan

— s. 197 —

-hardal tohumu büyüklüğünde, bahar Güneşi'nin sıcaklığıyla ya da kadın memesinin gece gündüz süren ılıklığıyla, son derece ufak canlı kurtçuklar meydana gelir; bunlar dut ağacının yumuşak yapraklarıyla beslenip uzunca, tombul tırtıllara dönüşür, ta ki tam olgunluğa erişinceye dek: Sonra derin bir uykuya dalar, uyandıklarında ise kendi çevrelerine, uzunca bir kese biçiminde bir doku örerler, bu da en değerli ipeği verir; O keselerden İpekböceği artık sürünen bir kurt değil, kanatlı bir kelebek olarak yeniden dünyaya çıkar, hem eril hem dişil: bunlar karşılıklı birleştikten sonra ilk üremeyi yinelerler ve ardından kendilerinden çıktıkları türden bir tohum bırakırlar: İşte bu, ipekböceği üremesinin tam bir döngüsüdür, iki yarım-daireden oluşur: birincisi dokunun tamamlanmasına dek sürer, bu sürede henüz kurt ya da tırtıldır; ikincisi kendi üremesinin tamamlanmasına dek sürer. Aynı şekilde Filozoflarda da altın-doğuran boyanın (tentürün) bir tohumu bulunur, bu da Ay-otu (Lunaria) ağacının yapraklarıyla beslenir ve büyük, ağır bir tırtıl haline gelir, bunun bedeninde, beslenmeden sonra Güneş ile Ay birleşir. İşte bu, derin bir uykuya bırakıldığında bulunan o bileşimdir, onu ancak gerçek bir usta uyandırabilir: o uyandırıldığında, dokuma işlemi başlar, ama dokumak için değil, çözülme yoluyla yeniden çözmek içindir: Beyazlıktan kızıllığa yöneldiğinde ise, tıpkı kurttan kanatlı bir böceğin, yani kelebeğin oluşması gibidir: Kelebek, kendisinin başlangıçta türediği tohumun aynısını çoğaltır: Filozoflarda da işte böyle olagelir; iki yarım-küre birbirine sarılır, ta ki ejderin başı ve kuyruğu tek, bölünmez ve kusursuz bir şey haline gelinceye dek.

Süleyman. Yalnız çürümeden doğan başka Böcek türleri var mıdır?

Hiram. Eşek arıları çürümüş at etinden doğar, böcekler eşek etinden, tıpkı arıların danalardan ya da genç sığırlardan doğması gibi; ötekilerle vakit yitirmeyelim.

Süleyman. Ama bunları bir yana bırakıp, hayvanların en aşağısı sayılan bunlardan, en soylu-

— s. 198 —

-suna, yani bizzat İnsan'ı ele almaya yöneleceğiz; bunun ise ertesi gün uygun biçimde yapılabilmesi için, şimdilik burada duralım, ve böylece Hayvanlar üzerine Beşinci Söyleşimizi tamamlamış olalım. İnsanlara aklı, sanki ilahî esintiden bir parçacık üfleyen O, sonsuza dek bizce kutlu olsun; öyle ki insan yalnız her şeyin kendisine bağlı olduğunu tanısın diye değil; kendi doğasını, Tanrısallığını ve göklerin en gizli sırlarını da araştırsın diye; bunu ise, önümüzdeki günlerde ve kalan söyleşilerde yapmak uygun olacaktır.

Altıncı Gün: İnsan Üzerine

— s. 199 —

FELSEFİ HAFTA
Altıncı Gün:
İnsan Üzerine

(Tasvir: Kürklü kaftanlı, sarıklı bir bilge, elinde bir değnekle, üzerinde alevli bir meşale tüten büyük bir yer küresinin yanında durmaktadır; kürenin öbür yanında, kolunu uzatmış bir iskelet aynı küreye dokunmaktadır. Köşede küçük bir dünya madalyonu görünür.)

Süleyman. Büyüktü o insanların cüreti — tedbirle birleşmiş bir cüret — ki karayı, insan soyuna oturmak üzere bahşedilmiş olan o toprağı bırakıp, başka bir unsura, yani engin Okyanus'a girdiler; tahtadan yapılma gemilerle, canlarını ölümden ancak bir karış uzakta tutarak, inandılar ki aranmalı başka bir küre daha,

— s. 200 —

içinde hayvanların ve insanların oturabileceği, tıpkı şu bizim içinde yaşadığımız küre gibi. Öyleydi Kolomb, Amerigo Vespucci ve Macellan: bunlardan ilki yeni adalar buldu; ikincisi, kendi adıyla anılan Amerika'yı keşfedip araştırdı; üçüncüsü ise, sularla her yandan kuşatılmış koca yeryüzü küresini, inanılmaz ve neredeyse insan gücünü aşan bir yüreklilik ve sebatla baştan başa dolaştı.

Başkaları ise hayatlarını düşünmeye, ya da doğanın derin ve gizli hazinelerinde saklı şeyleri araştırıp öğrenmeye adayarak, kendilerini adeta buna adayıp, öteki her şeyin yanında Küçük Dünyayı — yani İnsanı — kendilerine inceleme konusu edindiler; ona ne yalnızca deniz yoluyla ne de kara yoluyla değil, Dehanın ve zekânın tuzuyla, yani ruhun yüceliği ve inceliğiyle yöneldiler: Hipokrat, Galenos, Vesalius ve bunların sayısız izleyicisi böyleydiler. Bunlarda, öncekilerin cüret ve tedbirinin kendi amaçlarını gerçekleştirmek için ne kadar gerekliyse, o kadar keskin bir kavrayış ve bilgi vardı.

Ama öncekiler için, altına duyulan kutsal açlık ve krallıklara susamışlık, kendi hükümdarlarını zenginleştirme konusundaki doymak bilmez hırs ileri sürülebilir; sonrakiler için ise böyle bir şey söylenemez. Onlar özel çıkarlarını ve pek azının yararını gözettiler; bunlar ise kamunun ve tüm insan soyunun yararını gözetip artırdılar. Zira insanların dertlerine ve hastalıklarına derman olmak — ki Tanrı'nın ebedî Oğlu, bu dünyada yürürken her şeyden önce bunu ilahi biçimde seçip yerine getirmiştir — kendi hırslarına boyun eğmekten ne kadar daha onurluysa, Küçük Dünya'nın araştırılması da Büyük Dünya'nınkinden o kadar daha çok yarar getirmiştir ortak hayata. Kayıklarla dalgaları yarıp Okyanus'un med-cezirlerini aşmak, Yüce Mimar ve Yaradan'ın o son derece ustaca örneğini — evrenin düşüncesini — damarlarda, sinirlerde, atardamarlarda, organlarda, iç organlarda, duyularda, hareketlerde, kaslarda ve sayısız başka şeyde araştırmaktan daha büyük bir iş değildir. Orada denizin derinliği vardır, ama onu herhangi bir kurşun iskandille ölçmek mümkündür; burada ise doğanın derinliği vardır ki, kurşun gibi ağır bir zekâyla değil, ancak tanrısal ve ateşli bir zekâyla araştırılabilir ve ta özüne nüfuz edilebilir. İşte bugün bize yelken açılması gereken dalga budur, aşılması gereken deniz budur, ölçülmesi gereken Okyanus budur ki, insan bedeninin küçücük küresini baştan başa dolaştıktan sonra, sonunda o sınırsız ve anlaşılabilir evrene varalım. Apelles'in bir tek çizgiden tanındığı söylendiği gibi, Tanrısal Kudret de tek bir insandan parıldar. Mısırlı filozoflar, hiyeroglif yazısını kullanarak zihinlerini anlayabilecek herkese en gizli sırları açtılar, ama kaba bilgisizlere kapılarını kapadılar: işte böyle, ezelî Yaradan — özde tek, kişilerde üç olan Tanrı — pek çok gizemi insan bedenine nakşetmiştir; bunları

— s. 201 —

okumak ve anlamak, Âdem'in akıl sahibi oğluna düşer. Biz insan hakkında söylenmesi gereken her şeyi söyleyemeyiz, söylemek de istemiyoruz; çünkü bunu tamamlamak için ne bir tek kitap ne de bir tek gün yeter, koca bir yıl bile zar zor yetişecek koskoca bir cilt gerekirdi. Ama hiç değilse başlıca konuların özünü, felsefi amacımıza — yani Altın Doğanın (Aurigena) sanatını aydınlatmaya — ne ölçüde uygun düşerse o ölçüde ele alacağız; ta ki bir kez Okyanus'a açılmışken limandan sapıp uzaklaşmayalım, ne de belirlenmiş hedefe fazla geç ulaşalım. Sen de öyleyse, ey en bilge Melike, sorularını bu amaca doğrultarak yönelt; ve çakmaktaşından çelik nasıl kıvılcım çıkarırsa, sen de benim küçük zekâmdan öyle kıvılcımlar çıkar; beni yerinde sorularla sorguya çekerek, tıpkı şimdiye dek yaptığın gibi, yanıt vermeye de beni hazırlamış olursun.

Saba. Ey en bilge Kral, bu yedi karışlık insan bedeni dünyasında — her ne kadar pek küçük olsa da — öylesine çok ve öylesine büyük harikalar var ki düşünülmesi gereken, nereden başlayacağımı ya da sorgulamayı nerede bitireceğimi neredeyse bilemiyorum. Ama düzeni bir karmaşa bozmasın diye, konunun kendisinden çıkardığım bir yöntemi ve bölümleme sırasını önceden belirleyeceğim; bu, kuşkusuz doğaya ve konuya uygun düşecektir. Nasıl ki bilinen şu yeryüzü küresi, denizle ve Okyanus'la sınırlanmış dört büyük kısımdan ya da bölgeden oluşuyorsa — yani Avrupa, Afrika, Asya ve Amerika — işte insan da dört sınırdan ya da kapasiteden oluşur: Baş, Göğüs, Karın, ve uçlardaki uzuvlar, yani bacaklar ayaklarla birlikte, kollar ellerle birlikte. Ben, bu küçük Dünya'nın Avrupası'nı, yani insanın Başını, incelemek üzere kendime ayırıyorum; ötekileri de sırayla ele alacağız.

AVRUPA ÜZERİNE, YANİ KÜÇÜK DÜNYA'NIN BAŞI ÜZERİNE, BİR BAŞKA DEYİŞLE İNSANIN BAŞI ÜZERİNE.

İki Yüz Seksen İkinci Bilmece. İşte burada ilk olarak şu son derece esrarengiz soru karşımıza çıkıyor: neden insan yüzünde öylesine büyük bir çeşitlilik gözlenir ki, bin binlerce kişi arasında iki tıpatıp benzer (iki Menaechmus) bulmak neredeyse imkânsızdır? Bu konuda senin görüşün nedir, ey en Yüce Kral?

Süleyman. Denildiği gibi, benzer şeyler aynı değildir; öyle ki aynı türün bireyleri de, birbirlerine son derece benzeseler bile, özdeş değildirler. Nitekim Etiyopyalılar birbirine ne kadar benzese, Tatar başbuğları birbirine ne kadar benzese, sanki kardeşmişler ve tek bir yumurtadan çıkmışlar gibi görünseler de,

— s. 202 —

hepsinin öyle sanılabileceği kabul edilse bile, her birinde, yüzlerinde bile, birbirlerinden ayırt edildikleri büyük bir farklılığın bulunduğu itiraf edilmelidir. Birinin öteki yerine alınması — mesela Plautus'ta Merkür'ün Sosia yerine, Jüpiter'in Amphitryon yerine alınması gibi — önemli değildir; çünkü bu, ayırt edenin ve yargılayanın güçsüzlüğünden ileri gelen bir yanılgıdır: zira insan gözleri ve kulakları, tıpkı öteki duyular gibi, kendi konularında sık sık aldanır, hatta en iyi işleyenleri bile pek çok hayvan tarafından geride bırakılır. Nitekim şöyle denir:

Domuz işitmede bizi geçer, örümcek dokunmada, / Akbaba koku almada, Vaşak görmede, Maymun tatmada.

Şaşılacak şeydir ki, henüz doğmuş kuzular bile, binlerce başka ses arasından, kendi analarının melemesini — ona son derece benzeyen melemeler arasından bile — tanır; ve aynı şekilde koyun da kendi kuzusunu tanır. Aynı şey tavuk ve civcivler için, hatta hemen hemen bütün hayvanlar için söylenebilir: insan kulakları burada fazlasıyla kabadır, öylesine benzer sesler arasındaki farkı ayırt edemez. Aynı şeyin görme ve öteki duyular için de geçerli olduğunu düşünüyorum. Tazı, tavşanı; ve herhangi bir köpek, sahibini yokken bile arayıp bulur, onun izini binlerce başka iz arasından tanır, ve sanki bir iplik gibi onu izleyerek, sahibinin gittiği yere varana dek yönünü şaşırmaz. İnsan burnu da fazlasıyla körelmiştir. Akbaba'dan söz bile etmeyeyim, ki beşyüz bin adım öteden bir leşin kokusunu sezdiği söylenir. Görmede yalnız vaşak değil, kartal da, gecenin karanlığında kedi de, ve başka hayvanlar da insanı geride bırakır. Kısacası, her birey ötekinden farklıdır, yeter ki insan tarafından ince ve keskin biçimde ayırt edilebilsin ya da yargılanabilsin. İşte bunun içindir ki insan yüzünün çeşitliliği türün genelinde de görülür; çünkü aynı türden herhangi bir şey bile, aynı türün başka bir bireyine her yönden benzemezken, insan yüzlerinin çizgilerinin de birbirine tıpatıp benzemesi gerekmez. Aynı türden kuşların ve yabani hayvanların — tıpkı yumurtanın yumurtaya, suyun suya benzediği gibi — birbirlerine benzemesi ya da benzer görünmesi ise, her yönden olmasa da bir kısım özellikte gerçekleşir: bu, doğanın o mimar gücünün işleyişine bağlanmalıdır, ki o, benzerden benzeri türetir. Ve eğer insanlar da — tıpkı koyun, öküz, at, köpek ve benzeri hayvanlar gibi — dış görünüşte, biçimde ve renkte belli bir farklılık gösterirlerse, bunun çeşitli nedenleri vardır: birincisi, hayal gücü, ki kadında son derece kuvvetli, hayvanlarda ise daha körelmiştir; ikincisi, yiyecek ve içeceklerin çeşitliliği, ki insanda her ölçüyü aşar; üçüncüsü, ana-babanın doğal yapısı ve yüzdeki benzerlik; çünkü ana ve baba ikisi olduğundan, ikisinin görüntüsünden üçüncü bir görüntü doğabilir,

— s. 203 —

ve bu sayısız farklılığa yol açar, kimi zaman birine, kimi zaman ötekine daha çok çekerek. Dördüncüsü ise, hayalgücünden doğan bir rastlantı, ya da bir yaralanma, bir baskı ve buna benzer şeylerdir. İşte insan biçimlerindeki, yani yüzlerdeki bütün çeşitliliği ben bu dört nedene bağlarım; kim isterse, buna gökyüzünün yıldız dizilişlerini ve değişen hareketlerini de daha üstün, hatta birincil bir neden olarak eklemek isteyebilir, dilediği gibi yapsın: biz burada doğal, alt düzeyde ve bilinen nedenlerden söz ediyoruz, ve öyle anlaşılmasını istiyoruz.

Saba. Bu düğüm de yeterince, hatta fazlasıyla çözüldü, ve bu bilmece açıklığa kavuştu. Peki ama, Cardanus'un da şaştığı gibi, nedir o sebep ki, insan yüzünün böylesine dar bir alanında böylesine görkemli bir biçim ve böylesine hayranlık uyandıran bir güzellik hem sığabilir hem de bu kadar çeşitlenebilir?

Süleyman. İnsan yüzünün güzelliğinin ya da alımının kırılgan bir iyilik olduğu, yılların onu tükettiği, hafif bir ateşin bile onu yenebileceği — şairlerin söylediği gibi — bilinen bir şeydir; bunun için ona pek güvenilmemeli, rengine de fazla inanılmamalıdır. Yine de güzel olan şeyler, doğal ve körü körüne bir eğilimle en makbul sayıldığından, ve güzellik silahsız bir krallık, ya da krallıksız bir muhafız birliği olarak adlandırıldığından, birçok bilge kişi — ki bunların başında Eflatun gelir — onu hayranlıkla övmüştür. Cardanus, incelik üzerine yazdığı kitaplarında bunun nedenlerini araştırmıştır, bu konuda ona başvurulabilir. Ama başkasının görüşünü kendi yanıtımın önüne geçirmiş görünmemek için — çünkü birine güzel gelen, bir başkasına öyle görünmeyebilir — ben şöyle düşünüyorum: yüzün ya da bedenin gerçek güzelliği, bir parçanın ötekine, bir parçacığın bir başkasına, tek tek ve hepsine birden belli bir orantı içinde bulunmasında yatar, öyle ki hiçbiri ötekini — ölçüde, yani uzunlukta, genişlikte, kalınlıkta ya da incelikte, konumda ya da renkte — aşmasın; buna, çehrenin ve tavrın uyumu, yani gözlerin, sesin, huyların, boyun posun, yürüyüşün zarafeti eklenip güzelliği artırır. Bu tartışmalı konu hakkında daha fazla söz söylemeyeceğim, çünkü herkes kendini biçimlerin Paris'i, yani seçkin bir yargıcı sanır; ve Homeros'la birlikte şu dizeyi de anmayacağım: 'Güzellik övgülerle sınanır, vesaire.'

— s. 204 —

İki Yüz Seksen Dördüncü Bilmece. Saba. Şimdi kendi Avrupamıza girelim, çünkü — Filozof'un dediği gibi — burada da Tanrılar otururdu; yani insan başının, çoğunlukla ilahi bir kökenden gelen duyusunu ve aklını inceleyelim: burada nasıl bir Devlet biçimi resmedilmiştir, ya da nasıl işler?

Süleyman. Gerçek anlamda En Yüce İmparatorluk, Yedi Kişilik bir Senato ile ifade edilir: çünkü her şeyden önce, bu Yedi Kişi'den biri VİS SENSİTİVA (Duyu Gücü)'dır; ikincisi Vis Appetitiva (İstek/Eğilim Gücü); üçüncüsü Vis Locomotiva (Hareket Gücü); dördüncüsü Vis Adfectiva (Tutku Gücü); beşincisi Vis Discretiva (Ayırt Etme/Hayal Gücü); altıncısı Vis Memoratiua (Bellek Gücü); yedincisi Vis Ratiocinatiua (Akıl Yürütme Gücü). En sonunda ise, bu güçlerce — sözü geçtiği üzere — bir ölçüde dizginlense de, kendi kudretinde özgürce hareket eden, onları yeniden yöneten ve denetleyen En Yüce İmparator gelir; bu da AKIL'dır (Intellectus), İrade'ye bağlı, ya da isteğe bağlı olandır.

İlk olan Vis Sensitiva, başka türlü ortak duyu (sensus communis) da denen güçtür; bu, ortaklaşa beş dış duyuya, ya da daha doğrusu duyu organlarına başkanlık eder ve nöbet tutar, insan bedeni Devleti'nin yararı için hiç durmaksızın uyanık kalır ve ona bir zarar gelmesin diye gözetir. Bu güç gözlerde görme, kulaklarda işitme, burun deliklerinde koklama, dilde tatma, ve tüm bölgelerde dokunma olarak bulunur; öyle bir güçtür ki, göz aynadan bile daha iyi görsün, kulak oyuk bir kayadan bile daha iyi işitsin diye sağlar, ve öteki duyular için de böyledir. Ve gözlerde, kulaklarda, öteki duyularda bulunan bu güç, tek ve aynı güçtür; bunun kanıtı şudur ki, keskin bir işitmeye yoğunlaşmış olanlar, bir şey duydukları anda önlerindeki nesneyi görmezler, ve tersine, bir şeyi dikkatle gördükleri an, konuşanların seslerini duyup ayırt edemezler.

— s. 205 —

ve kaçamaz, ancak kaçmak zorunda olduğunu şimdi anlayınca kaçabilir: insanda İstek Gücü (Appetitiva) gerçi daha kusursuzdur, çünkü öteki işlemler tarafından da desteklenir, ama çoğu küçük hayvanda olduğundan daha yavaştır. Bu güç hoş ya da nahoş olanla harekete geçer: sığırların sıcakta gölge aramaları ve onu istemeleri de bu yüzdendir.

Üçüncüsü Hareket Gücü'dür (Locomotiva), ki denildiği gibi, İstek Gücü'nü hemen izler; bu, beyinden sinirlere ve kaslara akan, ve devinime yönelik hayvani ruhlar aracılığıyla, o amaca göre düzenlenmiş organ-uzuvlar yoluyla gerçekleşen güçtür.

Dördüncüsü Tutku Gücü'dür (Vis Adfectiua), yani yürekte tutkuları harekete geçiren güç; öfke, keder, sevinç, aşk, korku ve bunlara benzer duygular gibi. Bu güç son derece coşkulu ve taşkındır, öteki bütün erdemleri bir hamlede alt eder, eğer sonraki güçler — özellikle Akıl — tarafından dizginlenmezse: onu, tıpkı çılgın atların arabacılarını devirmesi ya da sözünü dinlememesi gibi, çoğu zaman devirir ya da dinlemez; öyle ki, Vergilius'un şu dizesi tutkular için tam yerinde söylenmiş sayılabilir: 'Arabacı atlar tarafından sürüklenir, dizginleri işitmez bile.'

Beşincisi Ayırt Etme Gücü'dür (Vis Discretiua), başka türlü Hayalgücü (Phantasia) da denir; bu, yokta olan şeylerin görüntülerini istediği gibi çevirip döndürür, birleştirir ve ayırır, ama kaba bir Minerva'yla, öyle ki karayı aktan, sıcağı soğuktan, bütünü parçadan, büyüğü küçükten ayırt eder — bunlara ortak duyulabilirler denir — ve farklı duyuların nesneleri arasında yargıç olur: şu kırmızıdır, bu tatlıdır, öteki kokuşmuştur, dördüncüsü seslidir, beşincisi hafif ya da ağırdır der. Bu güç insanda hayvanlardakinden daha eksiksizdir; çünkü aklın en parlak ışığıyla kuşatılır ve aydınlanır, kişinin niteliğine göre değişerek, kimi zaman daha çok, kimi zaman daha az.

Altıncısı Bellek Gücü'dür (Memoratiua), ki şeylerin görüntülerini saklar, korur ve gerektiğinde dışarı çıkarır, öyle ki şimdikini geçmişle karşılaştırsın ya da tersini yapsın; bu, adeta bir Sandık ya da Hazine Odası gibidir, içinde ne kadar çok bilgi saklanır ve korunursa, o kadar büyük bilgi ve basiret doğurur. Bu, sözü edilen İmparatorluğun en güvenilir yazı işleri dairesidir; ondan, öne sürülen bir şeyi doğrulamak ya da çürütmek için bütün eylemlerin tanıklığı çıkarılır. Her şeyden önce üç şeyle güçlenir ve pekişir: Yerler, İmgeler ya da Simgeler, ve Zamanın gözlemlenmesi; bunlar her tarihte, yani geçmiş olayların hatırlanmasında, en önemli ve adeta ilk temel ögelerdir: mimaride temeller neyse, dokumada da çözgü ipleri odur.

Yedincisi Akıl Yürütme Gücü'dür (Ratiocinatiua), ki insana özgüdür; öteki güçler

— s. 206 —

çoğu hayvanda da bulunsa bile, kimisinde daha çok, kimisinde daha az bulunur; ve tam anlamıyla Edilgin Akıl (Intellectus Passivus) diye adlandırılabilir; onun görevi, şeylerin nedenlerini ortaya koymak, her şeyin ağırlığını ve her sayının birimini tartıp ölçmek, birden sonsuza dek saymak, sayıları birbirine eklemek ya da birbirinden çıkarmak, aritmetik yoluyla çarpmak, bölmek, ve sayıların oranlarını bir Kural'a göre karşılaştırıp gerçek sonucu çıkarmaktır; bulunmuş sanatları öğrenmek, özellikle ince zanaatları, mekanik ve hür sanatları öğrenmek, yenilerini bulmak, otomatlar tasarlamaktır. Bunun açık bir örneği Arşimet'te görülür: hamamda otururken, altın taca ne kadar gümüş karıştırıldığını anlamak istedi; tacı su dolu bir kaba daldırdı ve taşan suyu tarttı; sonra aynı ağırlıkta saf altını aynı su dolu kaba daldırdı ve taşan suyu tarttığında daha az bulundu; buradan, tacın ağırlığına göre neredeyse iki katı gümüş içerdiğini, kuyumcunun karıştırdığı gümüşün miktarını hesapladı.

Saba. Doğrusu, insan başının Yedi Kişisini, Küçük Avrupa'nın Beyleri gibi, hem ustaca hem de zevkle betimledin: şimdi de bunların hepsine hükmeden İmparatoru, yani En Yüce Kral'ı tasvir eder misin.

İki Yüz Seksen Beşinci Bilmece.

Süleyman. Seneca'nın dediği doğrudur: Herkes kendi içinde bir Kral'ın ruhunu taşır: çünkü İrade'ye bağlanmış olan Akıl asla zorlanamaz, hiç

— s. 207 —

tıpkı seyrek/gevşek bir cismin — denildiği gibi — suya boyun eğip içine su çekmesi, ve külün de bolca su emmesi gibi, kendi doğasına göre kendiliğinden davranır. Bu, insanda en soylu işlemdir; onunla, tümeller, cinsler, türler maddeden soyutlanarak kavranır ve anlaşılır; bu güçle, akıl sahibi nefis, Melekler ve Tanrı'nın kendisi gibi ruhsal cevherler de düşünülüp ele alınır. Bu, insana yerleşmiş tanrısal bir güçtür; bedensiz varlıklar olan Meleklerde daha üstün, ölümlü varlıklarda ise bedenin posasınca fazlasıyla engellenmiş ve hapsedilmiştir; ama insan bedeninde bile bedensel organlar olmaksızın da işler: yine de, bedende bulunduğu sürece, sözü edilen yedi Danışmana muhtaçtır; onlar, bedensel araçlarla kendi görevlerini yerine getirirler; bunlar zedelenir, engellenir ya da dumanlar, kara sevda buharları, kanın aşırı akışı, kazalar, yaralar ve benzeri şeylerle bozulursa, akıl da — özünde değil ama işleyişinde — ilinekli olarak zedelenir, engellenir ya da bozulur. Nitekim iyi bir Hükümdar da, kötü Danışmanları (ki Hükümdarların gözü ve kulağı sayılırlar) yüzünden yoldan çıkarılabilir, öyle ki bütün kararları halkına zarar verecek, dine, adalete, yasalara ve iyi ahlaka aykırı olacak biçimde alınır; bunun için Şair'le birlikte haklı olarak şöyle denebilir: 'Krallar ne çılgınlık ederse etsin, cezasını Akhalılar çeker.'

Bundan başka, burada Etkin Akıl (Intellectus Agens) denen bir de vardır, Edilgin Akıl'a (Passivus) göre; özce ondan farklı olmasa da, işleyiş biçimiyle ayırt edilir. Burada, üzerinde düşünmeye son derece değer, hayranlık uyandırıcı bir Üç-Birlik (Trin-Unio) karşımıza çıkar: şöyle ki, bilen şey, bilinen şey, ve kendisi aracılığıyla bilinen şey, sayıca bir ve aynı şeydir; yani Etkin Akıl, Edilgin Akıl — ki buna Akıl Yürütme Gücü de denir — ve anlaşılabilir türler/formlar (species intelligibiles) özce birbirine uygun düşer, ama görevce öyle değildir; ve bu, Üç-Bir olan Tanrı'nın en açık örneği ve en eksiksiz aynasıdır.

İki Yüz Seksen Altıncı Bilmece.

Saba. Bu Avrupa'nın en büyük onuru ve değeri nedir?

Süleyman. Bu İmparatorluğun zorba değil, adalet ve şefkatle dengelenmiş olmasıdır. Bunun içindir ki, Etkin Akıl, yani İmparator, Yedi Kişilik Senato tarafından bilinip onaylanmadıkça hiçbir şey yapmaz. Bundan dolayı denir ki, önce duyuda bulunmamış hiçbir şey akılda bulunmaz: çünkü tikel şeyler duyu yoluyla girer, akılda ise bunlardan tümeller oluşur, ki bunlar öylesine yücedirler ki duyularca kavranamazlar. İşte bunun içindir ki, Kral'ın kendine sakladığı

— s. 208 —

kendi krallık hakları ve Yücelik yetkileri vardır ki, bunları aşağı mertebedeki hiç kimseyle — isterse istesin — paylaşamaz. Çünkü Akıl, istese bile, duyunun tümelleri kavramasını sağlayamaz: örneğin, gözler köpeğin, atın, ya da ruhsal bir nefsin tümel düşüncesini kavrayamaz. Bu İmparatorlukta, Kral'ın altında üç büyük Şansölye vardır: Duyu Gücü, Ayırt Etme Gücü ve Bellek Gücü; ayrıca üç büyük Görevli daha vardır: İstek Gücü, Hareket Gücü ve Tutku Gücü; bunlara yedinci olarak Akıl Yürütme Gücü katılır, ki bu bazen Akıl'la, yani İmparator'la özdeştir, ondan ayrılmaz.

İki Yüz Seksen Yedinci Bilmece.

Saba. Medea'nın şu dediği nereden gelir: 'Daha iyisini görüyorum, onu onaylıyorum, ama daha kötüsünün peşinden gidiyorum'?

Süleyman. Bu dizede, insan doğasının düşüşle nasıl bozulduğu ustaca resmedilmiştir. İnsan doğasının o ilk kusursuzluğunda, bu sekiz güç, müzikteki sekizli uyumdan (Diapason) bile daha üstün bir ahenk ortaya koyuyordu: çünkü İstek Gücü, ancak Etkin Akıl'a ve doğru yargıya uygun düşeni istiyordu; Tutku Gücü, ancak ona hoş görüneni arzuluyordu; böylece Ayırt Etme ve Akıl Yürütme Güçleri de tek bir Akıl'a boyun eğiyordu, Bellek ve Duyu Güçleri de öyle. Ama düşüş araya girince, bütün bu güçler artık çoğu zaman birbirinden ayrı yönlere gitmeye başladı. En Yüce Akıl'a hoş gelmese de, hoş olduğu için bazı şeyler istenir, reddedilmez. Etkin Akıl'a uygun düşmeyen şeyler de arzulanır — namusa aykırı, kötü şöhretle birleşmiş, kusurlu, dinsiz, şehvetli, haksız ya da başka türlü yakışıksız olsalar bile — çünkü ya yararlı, ya hoş ve çekici, ya da bir iyilik görünümüne sahiptirler: Akıl, Tutku'ya — aşka, nefrete, öfkeye ve bunlara benzer şeylere — ya da başka bir aşağı güce, İstek'e, Ayırt Etme'ye ya da Akıl Yürütme'ye yenik düşer, onlar tarafından kuşatılır. İşte bunun için Medea, kendisinin büyük Kral Aeëtes'in kızı olduğunu düşünerek, altın postu nasıl ve hangi yollarla ele geçireceğini babasının vatanına ihanet ederek açığa vurmasının, babasını ve vatanını terk edip tanımadığı bir yabancının peşinden gitmesinin kendine yakışmayacağına karar verdi; gerçek Aklıyla, bunlardan hiçbirini yapmaması gerektiğine, Iason'u bırakması ve gönlünü ondan uzaklaştırması gerektiğine hükmetti;

— s. 209 —

ki bu, Etkin Akıl'ın doğru yargısıydı: ama bu yargı, aşk tutkusuyla bozulur ve geçersiz kılınır; çünkü aşk, o kadar yakışıklı ve erdemli bir genci sevmesi gerektiğini, her engelin önünde ona sarılması gerektiğini buyurur. Bunun için akılda bir kargaşa ve çekişme doğar; bazen tutku üstün gelir, bazen boyun eğer, ta ki her şeyi yenen aşk, en sonunda Akıl'ın en onurlu buyruğunu yenip yerle bir edene dek.

İki Yüz Seksen Sekizinci Bilmece.

Saba. Peki bu Avrupa'da kendi başına buyruk daha birçok Bey ve Kral var mı?

Süleyman. Elbette; kaç organ varsa, o kadar krallık vardır orada: gözler, kulaklar, burun, alın, dil, dişleriyle çeneler, yanaklar, kafatası ve buna benzer başka her ne varsa; her birinin kendine özgü görevleri ve belirlenmiş sınırları vardır, öyle ki hiçbir biçimde İmparatorluğun, yani Akıl'ın ve ona bahşedilmiş güçlerin görkemi ve onuruyla karşılaştırılamazlar ve karşılaştırılmamalıdırlar: kafatası genişçedir gerçi, dişler serttir, gözler parlaktır, alın geniştir, yanaklar dolgundur, dil seslidir; ama bunların hepsi Akıl'la eşit tutulamaz. Akıl, büyük Beylere hükmeder, onlar ne kadar büyürse, İmparatorluğu da o kadar yücelir.

İki Yüz Seksen Dokuzuncu Bilmece.

Saba. Az önce, Akıl'ın hiçbir organla işlemediğini, tanrılar gibi olduğunu söylemiştin, ama yine de anlaşılabilir türler (species intelligibiles) bulunduğunu ileri sürdün; bu nasıl anlaşılmalı?

Süleyman. Öyle söyledim, ve doğrudur; Akıl fiziksel bir yerde değildir, çünkü bedensiz bir Varlıktır, bunun için ne bir kaba ne de bir organa ihtiyacı vardır. Sonra, madem anlaşılabilir türle özdeştir, eğer o tür organa bağlı ya da bedensel olsaydı, akıl da öyle olurdu; oysa öyle değildir: demek ki anlaşılabilir türün kendisi de bedensizdir; kendi kendisiyle, yani kendinden tamamlandığı için, buradan da açıkça anlaşılır ki Akıl'ın hiçbir organa — ne yer bakımından ne de madde bakımından — ihtiyacı yoktur.

— s. 210 —

İki Yüz Doksanıncı Bilmece.

Saba. Anlaşılabilir tür (species intelligibilis) nedir, ve nereden doğar?

Süleyman. Buna karşılık olarak aynı yanıt verilebilir, yani Akıl'la aynı şeydir denebilir; ama biz konuyu aydınlatalım. Tanrı tarafından yaratılmış ve doğa yoluyla çoğalan bedensel şeyler — ve bu ay-altı dünyadaki bütün öteki cisimli varlıklar — kendilerinden her yöne doğru, karanlık cisimlerce engellenmedikleri sürece, bedensiz görüntülerini fırlatırlar; bunlar göze sunulur ve göz bebeğinde açıkça belirir. Aynı şekilde, bedensel olmayan bazı şeylerden de — örneğin seslerden ve seslenişlerden — görüntüler soyutlanır ve kulaklara akıtılır; koku ve tat alma ise işitmeye hizmet ederler. Bu görüntüler, duyu organlarında alındığında, duyulur türler (species sensibiles) denir, ve Duyu Gücü bunlarla işlemini tamamlar. Bu görüntülerden, belleğe emanet edilenlerden, çok daha ince olan başkaları soyutlanır, ki bunlar birçok görülen ya da algılanan şeyle eşit ölçüde uyuşur, ve bunlara Tümeller denir. İşte bunlar, Akıl'ın — hem duyulur hem anlaşılır türden — kendi işlemi için kullandığı anlaşılabilir türlerdir. Duyulur görüntünün bedensel şeyden farkı ne kadarsa, anlaşılabilir türün de bedensel şeyden farkı o kadardır.

İki Yüz Doksan Birinci Bilmece.

Saba. Peki bu duyulur türler, kendileri hareket etmediğine göre, hangi araçla ya da vasıtayla alınır ve düzenlenir?

Süleyman. İnsan beyninde, Hayvani Ruh (Spiritus animalis) denen bir töz vardır; bu, tümüyle bedensiz bir ruh olduğundan değil, ama öze o kadar yakın olduğundan öyle adlandırılır; ve gerçekten de, eğer onların görüşü doğruysa, en saf ve en yalın öğeden oluştuğundan, ateşli olduğu kabul edilir, bu Hayvani Ruh adı ona haksız verilmiş değildir. Bu ruh, kanın en saf kısmından oluşur, ki bu sıcak ve nemlidir, yani havamsıdır; nemliliğiyle sıcaklığı ve kuruluğu dengelenir, öyle ki çevik ve kendi işlerini yerine getirmeye elverişli olsun. Beynin ağ gibi yayılmış damarları ve toplardamarları içinde bu denli soylulaşmış olan bu ruh sayesinde, bütün duyuların eylemleri gerçekleştirilir. İşte bu ruh, gözlere kadar taşınır ve orada beliren şeylerin görüntülerini alıp belleğe ya da hayalgücüne iletir, ki bu da Ayırt Etme Gücü olarak

— s. 211 —

adlandırdığımız şeydir. Aynı ruh kulaklarda da nöbet tutar, seslerin görüntülerini yakalar; öteki duyu organlarında da aynı işi yapar. Bu ruh sinirler yoluyla kaslara akar ve hareketi sağlar. Bu ruh sayesinde, önceki altı yetinin bütün işlemleri fiile dönüştürülür. Bu ruh, gözlerde görme, kulaklarda işitme, damakta tatma, burun deliklerinde koklama gücüdür, ve dokunmaya ve her uzuvdaki harekete de hizmet eder. Bu ruh, beyin kaynağından sürekli bir akışla bütün bölgelere, sinirler aracılığıyla yayılır; sinirler içi boş bulunmasa da, bu denli ince bir özün geçişine kolaylıkla izin verirler. Duyulur görüntüler ya da türler, hangi organdan gelmişse, sanki bir geri akışla, duyunun işlemi ve ayırt etmesinin gerçekleştiği beyin hücrelerine geri gönderilir; bu, ruhun herhangi bir yer değiştirmesiyle değil, yalnızca görüntünün kendini çoğaltıp yayması yoluyla olur.

İki Yüz Doksan İkinci Bilmece.

Saba. Bu hayvani ruh, akıl sahibi olandan — yani insanın akıl ruhundan — nasıl ayrılır; nasıl oluyor da o da bir tür ruhtur; ve bu, Akıl'dan ve anlaşılabilir türden nasıl farklıdır?

Süleyman. Bu hayvani ruhun nasıl bir şey olduğu şimdi yeterince açıklandı; Akıl da öyle; bunlardan, bu ikisi arasındaki fark da çıkarılabilir. Gerçek şu ki, insanın nefsi (anima) ne o hayvani ruhtur, ne de Akıl'ın kendisidir; o [ruh], nefsin en yakın aracıdır, beden ile gerçek anlamda ruh denen şey arasında, ara nitelikte ve ara incelikte bir varlıktır; Akıl ise, nefsin özsel tözüne içkin bir yeti ya da güçtür. Çünkü nefis bir töz olduğundan, hiçbir şekilde eylemsiz/aylak değildir; tersine, İlk Edim'dir, yani ilk hareket ettiricidir; bu yüzden ona özgü eylem, anlamaktır (intelligere), ve bu işlemin çıktığı yeti, Akıl'dır. Böylece, akıl kullanan ruhlara bazılarınca Akıllar (Intelligentiae) denir; bunlar Akıl'ın kendisi değildir, onun gücü ve işleyişidir, yani ikinci edimdir — tıpkı nefsin de öyle olduğu gibi. Ama yanılmıyorsak, kaba ve bedensel olandan belli bir basamaklar dizisiyle (scala), inceliğe ve ruhsal soyluluğa doğru yükselirler, şu şekilde:

1. Bedensel duyulur nesneler vardır, duyunun dışında bulunanlar. — 1. Yenen ve içilenden, midede ve karaciğerde işlenip pişirilerek ve fazlalıklarından arındırılarak, daha saf bir kan oluşur. 2. ...

— s. 212 —

Bunlardan görüntüler duyulara, ya da onların organlarına gönderilir.

2. Kalbin sol boşluğundaki kan daha saf hale geldiğinde, neredeyse ateşli bir doğaya sahip olan hayat ruhu (spiritus vitalis) oluşur; bu ruh, daha da ölçülü kılınsın diye beyne gönderilir ve orada ağ biçimli atardamar örgüsünde hayvani ruha (spiritus animalis) dönüşür.

3. Bu görüntüler, bunun için inceltilip elverişli kılınmış hayvani ruh aracılığıyla, duyu organlarından beynin karıncıklarına taşınır; orada bellek gücü (memoratiua) tarafından saklanır, ayırt edici güç (discretiua) tarafından birbirinden ayrılıp kıyaslanır.

4. Bu tikel görüntülerden, onlardan çok daha ince ve tinsel olan tümel görüntüler türetilir; bunları Muhakeme Gücü (Ratiocinatiua), yani edilgin Akıl (Intellectus patiens) ve ardından etkin Akıl (Agens) kullanır.

5. İnsanın akıl sahibi ruhunun kendisi ise, sözü edilen bu tümel görüntülerden de çok daha ince ve tinseldir; asıl işlevini gerçek anlamda akıl yoluyla, gerçek anlamda olmasa da yukarıda anılan güçler aracılığıyla yerine getiren odur.

Saba. Bunlar yalnızca hoş değil; aynı zamanda insanın bilmeye en layık olduğu şeylerdir. Zira insan akıl sahibi bir varlıktır ki, aklını kullansın, akıl yoluyla aklı araştırsın; yani kendini bilsin. Öteki hayvanların dış duyuları pek keskin olabilir: ama onlar hayvandır, çünkü duyduklarını duyduklarını bilmezler. Nice insan da böyledir; biçimce insan görünürler, ama gerçekte niçin insan olduklarını bilmezler. Ortak duyuyu (sensus communis), hayal gücünü (phantasia) ve belleği yeterince güçlü biçimde kullanırlar; yürürler, konuşurlar, tartışırlar, başkalarına karşı çıkarlar, kendi görüşlerini savunurlar: ama en yüce, etkin Aklı hiç ya da pek seyrek kullanırlar.

İki Yüz Doksan Üçüncü Bilmece. Bütün bunlar hakkındaki görüşün nedir?

Süleyman. Bazı hayvanlar (canlılar) duyuların bir kısmından yoksundur; bazıları hepsine sahiptir, kimi ötekinden daha kusursuz biçimde. İnsan yalnız dış ve iç duyulara değil, aynı zamanda akla ve anlama yetisine (intellectus) de sahiptir; ama bu yeti doğuştan fiilen düşünen, yani anlama işlevlerini eksiksiz yerine getiren bir yeti değildir; alışkanlık ve alıştırmayla işlenmeyi bekleyen bir yetidir. İnsan seslerini hiç duymamış bir çocuk onları öğrenemez; hiçbir hayvan görmemiş biri onları tanıyamaz; öteki duyular için de aynı şey söylenmelidir. Aklını disiplinle, öğretiyle, bilimlerle ve sanatlarla bilemeyen kişi, deneyimsiz hayvanlara ya da çocuklara pek benzer kalır. Cevherler öz bakımından daha çok ya da daha az olma kabul etmese de, yine de asıl insan diye anılmaya daha layık olan, yalnız insana yaraşır anlıksal işlemleri daha çok

— s. 213 —

yerine getiren, sürekli bedensel ve duyusal olana bağlı kalan bir başkasından daha çok yerine getiren kişidir; gördüğünü ve işittiğini de kaba bir yargıyla değerlendirmez. İşte bu yüzdendir ki bilgili ve deneyimli kişiler, bilgisiz kalabalıktan ve cahillerden daha üstün bir konumda bulunmaktan hoşnut olurlar. Eğer bir yerlerde yarı-insanlar ya da bedensiz ruhlar yaşasaydı, kuşkusuz bunlar bilge, ötekiler bilgisiz sayılırdı. Zira bilgi sayesinde insanların anlıksal temeli işlenir, öyle ki ölümsüz meyveler versin; bilgisizlik yüzünden ise sanki dikenli çalılar ve devedikenleriyle dolar, en küçük bir iyiliği bile veremez hale gelir. İnsanı yalnızca beden biçimlendirmez, daha çok anlayan ruh biçimlendirir. Beden bir konuttur, ruh ise onu sahiplenendir. Nitekim ev sahibinin evden onur kazanması değil, evin sahibinden onur kazanması gerekir, tıpkı Tullius'un tanıklık ettiği gibi. Hatta beden bir zindandır, ruh ise onda hapsedilmiş olandır ve zindandan kendisine hiçbir onur bekleyemez.

Saba. Nasıl olur da çoğu insan, Akıl'dan çok bedenin ve dış Talih'in nimetlerinden hoşlanır; oysa gerçek iyilikler bunlar (akılsal olanlar) iken, ötekiler onu keyfince kullananın elinde bazen kötülüğe de dönüşür?

İki Yüz Doksan Dördüncü Bilmece.

Süleyman. Bunun nedeni şudur: insan burada duyusal bir yaşam, ya da daha doğrusu duyulara adanmış bir yaşam sürer; tıpkı daha önce ana rahminde bir bitkinin bitkisel yaşamını sürdüğü gibi. Bu çağın sonundan sonra ise gerçek anlamda anlıksal bir yaşam sürecektir; burada bu yaşamın ancak bazı ilk izlerini gösterir. Gerçekten Akıl'a sahiptir, ama onu pek seyrek kullanır. Duyulara da sahiptir, ve bunlar kendi cazibeleriyle çok daha kolay uyarılır. Aklın kendine özgü nesneleri Bir, Doğru, İyi, Güzel ve Evrensel olandır; Tanrı'nın kendisi, melekler, ruhlar, ve bütün şeylerin türleri ve cinsleridir. Bunların hepsi, duyulur şeylerin duyuya sunulması kadar kolayca akla sunulmaz. Bu yüzden gözlerin, kulakların, damağın, burnun ve dokunmanın hazlarını uyandıran şeyler çok daha kolay kabul görür; güzel, değerli, iyi düzenlenmiş, tatlı, uyumlu, kokulu olan ve ürperti uyandıran her şey böyledir, bunlarla kıyaslanan her şey de öyle. İşte bu yüzden servet, altın, para, hazineler, giysiler, tarlalar, mülkler ve bunların hepsi duyulara iyilik ettiği için son derece hoş görülür: oysa Akıl'ın nesneleri duyuyla algılanmaz, kalabalık tarafından değerlendirilmez, bu yüzden de ihmal edilmiş olarak kalır ve yalnızca bilgeler ve doğru eğitim görmüş kişiler tarafından arzu edilir. Çünkü

Aklın nesneleri.

— s. 214 —

hayvani doğadan ne kadar çok pay alırsa, o kadar çok karnın, damağın ve Venüs'ün hazzına ve zevkine düşkün olur; tanrısal doğadan ne kadar çok pay alırsa, o kadar az düşkün olur ve o kadar çok kendini ölümsüz iyiliklerin seyrine adayıp verir. İşte bu yüzdendir ki Dük Philippa Camerina, mezar taşına Akıl ile duyuların iyilikleri arasındaki farkı şu sözlerle yazdırmak istemiştir:

Var olanlar, var olmayanların yerine geçer; var olsalardı, şu an var oldukları haliyle, var olmazlardı; var gibi görünenler, gizlice var olanların yerine geçer; sizin ne olduğunuzun nedeni, bildiğiniz şeydir.

İtiraf ederim, bir kuşku düğümü attım: öyleyse sen, her kim isen, bunu çöz. Duyusal olan şeyler ise, var gibi görünseler de, gerçekte iyi değildirler; anlıksal olanlar ise, görünmeseler de, öyledirler.

Saba. İnsana neden 'hayvan' (animal) denildiğinin nedeni nedir?

İki Yüz Doksan Beşinci Bilmece.

Süleyman. Alışkanlıktan başka bir neden görmüyorum: Zira eğer akıl yürütmek insana özgüyse, duyumsamak da hayvana özgüyse, tıpkı bitkilerin büyümesi gibi, ve insana 'hayvan' denmesinin nedeni duyumsaması ise (bazılarının verdiği açıklama böyledir), o zaman neden ona büyüdüğü için 'bitki' de denmiyor? Oysa büyüyen bir varlık sayılsa da, alışkanlık gereği 'bitki' diye adlandırılmaz; ama 'hayvan' diye adlandırılır: eğer bu mantık izlenecek olursa, ya insan hayvan olmayacaktır, ya da hayvansa, aynı şekilde bitki de sayılabilecektir. Ama şu sonuç çıkmaz: 'İnsanın, gerçek anlamda hayvan denen varlıklar gibi duyu organları vardır; öyleyse o da tıpkı onlar gibi bir hayvandır.' Zira bu mantıkla Plinius'un aktardığı Epikurosçu görüş doğrulanmış olurdu; yani insanın da bir hayvan (brutum) olduğu, ama akılla donatılmış bir hayvan olduğu. Oysa 'hayvan' ile 'akılsız hayvan/canavar' (brutum) birbirine dönüştürülebilir kavramlar değildir; akılsız hayvan, akıldan pay almayan bir hayvan için kullanılırken, insan da genellikle akıldan pay alan bir hayvan olarak kabul edilir. Birisi çıkıp 'hayvan' sözcüğünün bitkisel yaşamı da kapsadığını, bu yüzden insanın bitki diye anılmasına gerek olmadığını söylerse, ben de sorarım: Öyleyse neden hayvan, bitki diye anılmaz? Burada alışkanlıktan başka hiçbir mantık yoktur; bu alışkanlık belki de Epikurosçulardan kaynaklanmıştır, onlar kendi görüşlerine destek ararken insanı 'akıllı hayvan', ya da 'akılla donatılmış canavar' olarak tanımlamışlardı. Ben ise şunu söylerim: insan, bitkiden daha çok 'hayvan' değildir; ya da isterseniz şöyle diyeyim: bitki, canavardan/akılsız hayvandan ne kadar azsa, insan da hayvandan o kadar azdır; çünkü daha kusursuz olan sonraki biçim (forma), daha kusurlu olan öncekinin adını ve özünü ortadan kaldırır. İnsanın burada duyulara düşkün bir yaşam sürüp akılsız bir hayvanınkine benzer bir hayat sürmesi de buna engel değildir; yine de bu yüzden o bir akılsız hayvan ya da sıradan bir hayvan olmaz, tıpkı ana rahminde iken de bir bitki olmadığı gibi

— s. 215 —

ana rahminde yalnızca bir bitkinin yaşamını sürdürürdü: çünkü birbirine benzeyen şeyler, hemen benzedikleri şeylerle aynı şey olmazlar. Böylece insan, Tanrı'nın benzerliğine, yani tanrısal suretin benzerliğine göre yaratılmıştır, ama bizzat Tanrı olsun diye değil: İnsan bu yaşamda tinsel-anlıksal bir ruhtan çok, hayvani bir yaşam sürer; ama bu yüzden bir hayvan sayılmaz.

Saba. Öyleyse Mantıkçılar (Logici), kendi terimlerinde insanı neden 'hayvan' diye tanımlarlar?

İki Yüz Doksan Altıncı Bilmece.

Süleyman. Birçok şey bir varsayıma (hypothesis) dayanarak söylenir, ama bu yüzden gerçek olmazlar. Nitekim göğe feleklerin (orbes) var olduğu yakıştırılmıştır, öyle ki insan onların hareketlerinin bir tür etkin ve maddi nedenini kavrayabilsin; oysa gerçekte hiçbir felek yoktur. Aynı şekilde insana da 'hayvan' denmiştir, gerçekte öyle olmasa da, duyum ve hareketin hayvanla insan arasında ortak olan payı böylece açıklanmış olsun diye.

Saba. Öyleyse dünyanın öteki bölgeleri arasında Avrupa mı baştır (caput), yani onlar üzerinde egemenlik mi kurar ya da nüfuzunu mu genişletir?

İki Yüz Doksan Yedinci Bilmece.

Süleyman. Makedonya ve Roma İmparatorlukları Avrupa'da en geniş imparatorluklar olmuş, egemenliklerini Asya'ya ve Afrika'ya uzak ve geniş biçimde yaymışlardır: oysa Pers ve Asur imparatorlukları Avrupa üzerinde hemen hiçbir hak kullanmamıştır. Aynı şekilde insanda da baş, bütün bedene nasıl hareket edeceğini, ne yapacağını, ne yapmayacağını buyurur; oysa karın ya da uzuvlar, ya da öteki bölümler başa buyurmaz. Baş verir, almaz; buyruğu o çıkarır. Duyu ve akıl, ve hareket de baştan, sanki en yüksek bir kaleden, ona bağlı bölgelere iner. Başa saygı gösterilir, ayaklara ya da göğse değil. İşte bu, en sağlam bir kale gibi olan başta, küçük dünyanın (parvi mundi) Efendisi, İmparator oturur, ve gözlerin iki penceresinden, ya da kulakların kapılarından çevresindeki her şeyi gözetler. Eller ve ayaklar onun bir işaretine koşar; kollar onun korunmasını sağlar; ve bedenin öteki organları ona bağlılık ve hizmet sunar.

— s. 216 —

Saba. Avrupa hakkında bu bana yeter; şimdi bir başkası gelsin, Afrika'yı baştan sona incelesin.

Hiram. Afrika, küçük dünyada göğsü (pectus) neden temsil eder?

İki Yüz Doksan Sekizinci Bilmece.

Süleyman. Afrika, Güneş'in kavurucu sıcaklığına ve yakıcı ateşine nasıl fazlasıyla maruz kalıyorsa, göğüs de kalpte çoğalan ve sürekli üretilen hayat sıcaklığının işliğidir (imalathanesidir): zira Güneş nereye daha yakınsa ya da tepe noktasındaysa, orada sıcaklığın en yüksek olması gerekir. Güneş, göğün kalbidir; kalp de göğsün güneşidir; ikisinden de sıcaklık, kendine yakın ya da uzak bölgelere yayılır.

Hiram. Her iki Kalp'in, ya da Güneş'in işleyişi arasında nasıl bir benzerlik vardır?

İki Yüz Doksan Dokuzuncu Bilmece.

Süleyman. Dünyanın Güneşi, sudan seyrekleşmiş bulutları kendine çeker, onları havaya, yani bütün dünyayla sınırdaş olan, göğe en yakın ve en saf cevhere dönüştürür: ardından hava aracılığıyla, sanki sürekli (ama seyrek) bir cisim aracılığıyla, ışınlarını hem yukarıdakilere hem aşağıdakilere, hatta her yandaki bölgelere gönderir. Aynı biçimde, küçük dünyanın düzeninde, yani insanın göğsünde, kalp daha saf kanı kendine çeker, ondan da atardamarlar aracılığıyla bütün bedene nüfuz eden, ışınlar gibi son derece ince, havai ya da ateşli ruhlar (spiritus) üretir: bu ruhların etkisiyle kalbin sistol ve diastolü (kasılıp gevşemesi) oluşur; tıpkı Güneş'in kendisinin de doğal olarak kendi hareketiyle etkilenip bütün göğü dolaşması ve yılı oluşturması gibi.

Hiram. Büyük ve küçük, her iki dünyanın Kimya (Chymia) ile ilişkisi nedir; bu Söyleşiyi her şeyden önce bunun için mi kurduk?

Üç Yüzüncü Bilmece.

Süleyman. Platon ile birlikte biz birden çok dünya kabul etmiyoruz; yalnızca bir tek dünya kabul ediyoruz, en yüce ve en büyük Efendi'nin en yüce ve en büyük konutu olan bir dünya; ama bunun yanında, ona benzeyen iki küçük dünya daha bulunduğunu görüyoruz: biri akıl sahibi olan, ki bu İn-

— s. 217 —

sandır (Homo); öteki ise yalın öğelerin yerin altındaki karışımından oluşan, yani metalik olan (dünyadır): Bundan zaten söz ettik, şimdi metalik olanı akıl sahibi büyük dünyayla karşılaştıracağız: Güneş gökte ışınları aracılığıyla etkir, kalp de insanda ruhları (spiritus) aracılığıyla; aynı şekilde o yeraltı dünyası da kendi Kalbini ve Güneşini taşır, bunlar aracılığıyla işler ve edimlerini tamamlar: İşte Hermes'in, 'Oğlum, gölgeni ışından çek çıkar' dediğinde kastettiği ışın budur; kendi gölgesinin çekilip çıkarılması gereken ışın. Bu ışın ise yukarıya doğru Satürn'e kadar, aşağıya doğru da Ay'a kadar yayılır; Ay'ı da bir ayna gibi bütünüyle aydınlatır: bu üç şey, ister Kalpler ister Dünyaya ait Güneşler densin, birbirleriyle üçgen biçiminde bir ilişki içindedir, ve biri ötekine kendi gücünü aktarır; daha büyük ve daha etkili olan, her zaman daha küçük olana.

Hiram. O bedende, yani metalik dünyada, Kalbin kendi hareketi var mıdır?

Üç Yüz Birinci Bilmece.

Süleyman. Elbette; çünkü hareket etmeseydi, o bedende hiçbir yaşam olmazdı. Onun da kendi sistolü ve diastolü vardır: biri yabancı ve dumanlı olanı dışarı atar; öteki ise kendi türünden, homojen olanı çeker; bu, Güneş'in Ay'ı değişen evrelerle aydınlatması gibidir, ta ki Ay bütünüyle ışıkla dolana dek; o zaman bu duyulur yaşam sona erer, ve daha soylu bir başka yaşam başlar. Ne var ki, tıpkı insanda olduğu gibi, orada da havanın bulunması gerekir; hava kendi doğası gereği nemlidir, ve kalbin biraz daha sıcak ve kuru olan niteliğini yumuşatır, öyle ki ruhlar ölçülü hale gelsin. Zira insanda solunumun zorunlu olması neyse, Kimya işleminde de aynı zorunluluk vardır; o iş, havasız düzeltilemez. Bu yüzden bazıları şunu ekler: 'Ama havası olsun diye bunu yap.'

Hiram. Büyük dünyada bu havaya karşılık gelen nedir?

Üç Yüz İkinci Bilmece.

Süleyman. Şimdi biz, Güneş'e en çok maruz kalan bölge olan Afrika'da yaşıyoruz; burada neredeyse hiç yağmur yağmaz, çünkü Güneş'in sıcaklığı bütün bulutları ve buharları tüketir; bu yüzden orada ırmaklar ve pınarlar da daha seyrektir. Ama tarlalara nem eksik olmasın diye, doğa şöyle bir düzen kurmuştur: orada sıcaklığın en yüksek olduğu mevsimde, Mısır'daki Nil ve Etiyopya'daki Nigritler (Zenciler) Irmağı öylesine bol su taşırlar ki, bütün tarlalara taşıp yayılırlar, ve

— s. 218 —

onları sulasın ve verimli kılsın diye. Aynısı insan göğsünde de olur; orada kalbin sıcaklığı öylesine fazladır ki, oradan bütün bedene yayılır; ama akciğerlerin havayı çekip vermesiyle ölçülü hale gelir ve bir ölçüde yumuşatılır. Kimyasal özneyle de öyledir: Vulcanus (ateş) ve doğal Güneş birlikte işlerken, eğer Nil, Kimyacıların tarlalarını nemlendirip her türlü yanmayı önlemeseydi, her şey yanıp kül olurdu: nitekim Filozoflar şöyle der: Bu üstat işi (magisterium), civayı (argentum viuum) ve kükürtü (sulphur) pişirmekten başka bir şey değildir; ta ki tek bir civa oluşana dek; kükürt onu yanmaktan korur, eğer kap iyice kapatılmışsa, öyle ki civa buharlaşıp uçamasın, kükürt de yanıp harap olamasın: çünkü bizim civamız, bizim en berrak suyumuzdur. Bunu sıradan suda bir örnekle de görürüz: onunla birlikte pişirilen hiçbir şey, su tükenmedikçe yanmaz, ateş ne kadar güçlü olursa olsun: ama su tükendiğinde, kaptaki şey yanar. İşte bu yüzden Filozoflar, kabın ağzını kapatmayı buyurmuşlardır, öyle ki bizim kutsanmış suyumuz buharlaşıp kaçmasın; tersine, kaptaki şeyi yanmaktan korusun: Su, o konmuş nesnelerle birlikte, ateşin onları yakmasını engellemiştir, ve o şeyler böylece oluşmuştur. Alev ne kadar çok sarılırsa, su o kadar derinlere gizlenir, ateşin sıcaklığından zarar görmesin diye: Su onları kendi rahminde barındırır, ateşin alevini de onlardan uzak tutar. Rosarius böyle söyler. Demek ki Nil, başka türlü susuz ve kurak kalacak olan Mısır'a su ve nem verir, tıpkı akciğerin kalbe havanın serinliğini sağlaması gibi; Kimyasal öznede de su ya da hava, oluşacak şeylerin yanmasını önler.

Turba'da Eximenus. Turba'da Obsemeganus.

Hiram. İnsanda, yani onun göğsünde (ki bunu Afrika'ya benzetmiştik), hareketin başlangıcı neresidir, ve büyük dünyada buna karşılık gelen nedir?

Üç Yüz Üçüncü Bilmece.

Süleyman. Diyafram (Diaphragma), göğsün iç kuşağıdır, kaslı bir özdenlik taşır; göğsü alt karından, sanki bir ara bölme gibi ayırır; bu bölme hem istemli hem doğal bir hareketle kasılır ve gevşer. Buna Vulcanus'un aleti, yani öğesel ateş (ignis elementaris) karşılık gelir; ona bütün ilk hareketi sağlayan da odur; buradan doğanın iç ateşinin hareketi, ve doğaüstü olanın yardımıyla desteklenen hareket sezilir. Aynı şekilde diyafram

— s. 219 —

diyafram, akciğer, kalp ve kan, Kimyacıların dört ateşini temsil eder: doğal ateş, doğal-olmayan ateş, doğaya aykırı ateş ve öğesel ateş. Bu organları gereği gibi inceleyen ve her birinin yararını ve karşılıklı görevini araştıran kişi, sözü edilen Kimyasal sırları bilmezlikten gelemeyecektir.

Hiram. Göğüste bulunan bu dört şeyde dört öğe (element) var mıdır?

Üç Yüz Dördüncü Bilmece.

Süleyman. Vardır: çünkü diyafram toprağı, akciğer havayı, kalp ateşi, kan da suyu temsil eder. Bütün öğelerin hareketi ya topraktan gelir ya da toprağa doğrudur. Büyük dünyada her şey sudan yaratılmıştır; küçük dünyada da her şey kandan oluşur. Güneş, büyüyen her şeye sıcaklık verir; aynı şekilde kalp de bütün organlara ve iç organlara yaşam ve canlandırıcı ruhlar verir. Aradaki hava ise her şeyi dengeler. Turba'da Filozof Eximidius, hava üzerine şöyle der:

Tanrı, dedi, yıldızlarla yeryüzü arasına, beslenecek ve pişecek şeyler için havayı yerleştirdi; öyle ki bu hava yıldızları tutsun ve —özellikle Güneş'in alevi, çünkü ötekilerden söz etmiyorum, dedi— var olan her şeyi yakıp kül etmesini engellesin. Ve eğer canlıların oluştuğu ruhlara hava nüfuz etmeseydi, Güneş kendi sıcaklığıyla var olan her şeyi yok ederdi: ama su da kendi soğukluğu ve nemiyle her şeyi yok ederdi, eğer hava araya girmeseydi: Hava ise hem sıcak hem nemli olduğundan, göksel ateşin ve yıldızların sıcaklığını suyun soğukluğuyla böylece uzlaştırır, öyle ki aralarında kalıcı bir dostluk sürsün, ve var olan bütün şeylerin beslenmesinin ve olgunlaşmasının yararı ortaya çıksın.

Sözleri bu kadardı.

Hiram. Hava, bu iş için, tıpkı insana solunumun, yani akciğer yoluyla havayı çekmenin gerekli olması gibi, gerçekten bu denli gerekli midir?

Üç Yüz Beşinci Bilmece.

Süleyman. Elbette: çünkü her ikisinde de, konu edilen özneler farklı olsa da, aynı zorunluluk, aynı yarar ve aynı amaç vardır. İnsan, solunan hava olmaksızın bir an bile yaşayamaz; ateş de havasız

— s. 220 —

havasız sürüp gitmez, tersine hemen söner ya da boğulur. Zira ateşli alev, ya da Güneş'in sıcaklığı, insanın kalbinde de tıpkı kendi tutuşturucu maddesinde olduğu gibidir; soğuk hava içeri çekilmezse hemen sönerdi. Nitekim fırıncının fırınındaki en parlak alev bile, fırının ağzı sımsıkı kapatılırsa hemen boğulur; derin yeraltı mağaralarında ya da tünellerde de, hava giremeyen, ağızları ya da geçitleri kapalı yerlerde, kandil hemen söner: insan kalbinde de böyle olur, orada canlandırıcı sıcaklık, havanın içeri çekilmesi ve dışarı verilmesi olmaksızın süremez. Hayvanların boğulmasının nedeni de budur, eğer havanın kalbe giden yolu ya da girişi kapanırsa. Metalik o işte, yani bileşimde de aynı mantık geçerlidir; orada da hava olmaksızın hiçbir şey oluşmaz: bu yüzden az önce anılan Eximidius, Turba'da şöyle devam eder:

Havayı yücelt ve onurlandır, çünkü onun sayesinde iş düzeltilir, hem yoğunlaştığında hem seyrekleştiğinde, hem ısındığında hem soğuduğunda. Onun yoğunluğu, gökte Güneş'in yükselişi yüzünden oluşur: seyrekliği ise, öteki Güneş'ten havanın seyrekleşip ısınmasıyla oluşur: hava seyrekleştiğinde, Güneş'e yakın olur; ona yakınlaştıkça da sıcaklık insana ve yaratıklara ulaşır.

Hiram. Büyük dünyada Nil, küçük dünyaya, yani göğüsteki hava çekilişine göre, neden sudan çok havayı andırır?

Üç Yüz Altıncı Bilmece.

Süleyman. Nil gerçekten sudur, ama yağlı ve havai bir sudur; beraberinde çok miktarda balçık ve tortu taşıyarak tarlaları verimli kılar; bu yüzden havanın etkisini, yani tarlaların yağlılığını ve verimliliğini —ki bu da sıcaklık ve nem gibi havanın niteliklerinden oluşur— gösterdiğinden, haksız yere değil, hava sayılır. Nitekim Mısır'ın Thebais kentinin yakınında, Nil çekildiğinde, onun havai yağlılığından ya da balçığından büyük bir bolluk içinde farelerin doğduğu söylenir; bu da Nil taşkınından kaynaklanan o bölgenin büyük verimliliğinin tek başına bir kanıtıdır. Ayrıca Nil'in havai yağlılığında bir tür güherçile tuzu da bulunur, bu da toprağın verimliliğine yardım eder; bununla toprağa atılan tohum sanki çözülür ve ilk maddesine döndürülür, öyle ki daha bol bitki verebilsin ve daha çok ürün versin. Aynı şey gübre, dışkı, güherçile tuzu ya da nitrat aracılığıyla da olur, Kimya işinde de öyle: çünkü bu, bir şeyi kendi ilk maddesine (materia prima) döndürmektir; bu sağlandığında, tek bir taneden bin katı ürün umulabileceğinden hiç kuşku yoktur ve

— s. 221 —

böylece elde edilebilir ve sahip olunabilir. İşte Kimya'nın kapısının menteşesi tam da budur, bütün o bilgi bunun üzerinde döner; kim ona bir kez mutlu bir adımla ulaşırsa, onun iç dehlizlerini ele geçirmekten artık umutsuzluğa düşmesine gerek kalmaz.

Hiram. Mısır Nil'inin kaynağı üzerine büyük bir tartışma vardır: acaba nereden gelir; söylenceye göre olduğu gibi Ay Dağları'ndan mı iner, yoksa başka bir yerden mi; ve felsefe işinde havanın kökeni nedir?

Üç Yüz Yedinci Bilmece.

Süleyman. Daha yaygın kanı, Nil'in, kışın karla dolup taştığı söylenen Ay Dağları'ndan aktığı yönündedir. Orada kış mevsimi, o dağların Ekvator'dan Oğlak Dönencesi'ne doğru eğimli konumda bulunmasından ötürü, Güneş Yengeç Dönencesi'ne ulaştığında yaşanır; bu da Mısır'da yazın olduğu zamana denk gelir. İşte o zaman, erimiş karlardan ve Ay Dağları'ndan dökülen su akıntılarından Nil taşkını oluşur, ve Mısır toprağını üç ya da dört ay boyunca örtüp Güneş'in sıcaklığıyla adeta haşlar. Geri kalan zamanda, yani sekiz ya da dokuz ay boyunca, çoğu ürün öylesine büyük bir bollukla iki kez yetişir ki, taşkının gecikmesi bu hızla telafi edilmiş olur. Felsefi ya da havai Nil'in de -ki bu doğaya aykırı bir adlandırmadır- kökeni yine Ay Dağları'ndan, Kimyasal öznenin tarlalarına doğru türetilir. İşte bu yüzden ona 'Ay'ın tükürüğü' denir, tıpkı Turba'da Astratus'un dediği gibi:

Gerçeği yakalamak isteyen, Güneş'in nemini ve Ay'ın tükürüğünü alsın.

Aynı şey Pythagoras'ta ve Belus'ta da geçer; yine aynı yerde 'güherçile suyu' da denir, Cerus'a göre, ve başkalarına göre de 'kar ve Nil suyu' denir, Rhazes'in Mektubu'nda geçtiği gibi, orada şöyle der: Nil ile ağartacaksın, vb.

Hiram. Afrika, Etiyopyalılar ya da Zenciler (Nigritae) gibi siyah derili insanlar doğurduğuna göre, bu da felsefe işine uygun düşer mi?

Üç Yüz Sekizinci Bilmece.

Süleyman. Güneş'in sıcaklığı etkidiğinde, insanların derisini yakar, ve içerideki fazlalıkları kendine çeker; nitekim Güneş'in kavurucu sıcağına bir süre çıplak uzuvlarını maruz bırakanlarda gördüğümüz gibi, bir ay içinde önceden beyaz olan derilerinde zift gibi bir karalık belirir. Aynı şekilde, bizim Güneşimizin sıcaklığı işlemeye başladığında da, yabancı olan şeyleri yüzeye çıkarır ve bir karalık doğurur, ki buna denir

— s. 222 —

bizim toprağımız Etiyopya denir. Nitekim Riplaeus, Merkür üzerine yazdığı incelemede şöyle der:

Bizim Merkürümüz, dedi, aynı zamanda bizim hayat ruhumuzdur (spiritus vitae), o kutsanmış Etiyopya toprağından çıkarılan.

Bu karalık üzerine Filozoflar binlerce yerde söz etmiştir. Nitekim Rosarius şöyle der: Azoth ilk karışımda ya da birleşmede beyaz görünse de -çünkü dişil olan kendi rengiyle üstün gelir- yine de çürüme (putrefactio) sırasında, ateşin lütfuyla, ikisi de kararır: nemli sıcaklıkta etkiyen ateş aracılığıyla karalık oluşur, ki bu boyadır (tinctura), bu yüzden saklanmalıdır. Ve Arnoldus şöyle der: Karardığı ilk anda, işin anahtarının bu olduğunu söyleriz, çünkü karalık olmadan hiçbir şey olmaz, vb. Speculum'da da: Bu yüzden, sevgili oğlum, işin başındayken önce siyah rengi elde etmeye bak, o zaman çürütme işleminin gerçekleştiğinden ve doğru yolda ilerlediğinden emin olursun. Ve yine Rosarium'da, çünkü Avicenna'nın Nemler (humores) başlıklı yazısında dediği gibi: Nemli bir bedende etkiyen sıcaklık, önce karalık üretir, tıpkı halk arasında yapılan kireç (calx) işleminde görüldüğü gibi. Sözleri bu kadardı.

Hiram. Ama Afrika'yı bir yana bırakıp şimdi Asya'ya geçmemiz gerekecek: Ben burada duruyorum artık.

Üç Yüz Dokuzuncu Bilmece.

Süleyman. Alt karın, dendiği gibi, insanda büyük dünyadaki Asya'yı temsil eder: ama şimdi sıra sizde, ey Kraliçe; her iki benzerliğin açıklamasını siz yapacaksınız.

Saba. İnsan bedeninin bu bölgesi, yani alt karın, beslenmeye ait bütün iç organları içerir; adeta bir ambar ya da mutfak, bir kiler gibidir; buradan bütün bedenin beslenmesi için gerekli olan şeyler çıkarılır, yani mide ve bağırsakta hazırlanan ve sonra kimus (chylus) haline gelen kan kütlesi. Bu, karaciğerde damarlar aracılığıyla toplanıp kana, yani kızıl renkli olana dönüştürülür; ondan ayrılan siyah tortular dalağa, sarı ve ateşli olanlar safra kesesine, sulu olanlar da böbrekler aracılığıyla mesaneye gider. Aynı şekilde üretken tohumlarda ve öteki damarlarda da oluşumun temeli buradadır. Asya'da da en büyük verimlilik övülür; çünkü orada hayvanlar ve meyveler, hatta kusursuz metaller bile başka hiçbir yerde olmadığı kadar bol üretilir. Orası her türden baharatı, balsamı, altını ve bütün en değerli şeyleri, hatta değerli taşları, yakutları, elmasları ve incileri verir. Hindistan da hayvanlar ve meyveler bakımından, hatta madenler bakımından da son derece bereketlidir. Üstelik insan üremesinin ve krallıkların da

— s. 223 —

yeniden doğuşunun (regeneratio) başlangıcı da Asya'dadır, çünkü insan orada yaratılmış, ve Cennet'e yerleştirilmiş olarak tanrısal bereket sözünü almıştır: 'Verimli olun ve çoğalın'; işte bu yüzden bütün dünyanın öteki bölgelerine ve adalarına doğru koloniler ve yayılmalar oradan başlamıştır: İlk insan günaha düşüp, adeta ölmüş sayıldığında ise, işte o zaman Mesih'in doğuşuyla yeniden doğuş, ve günahın kefareti, kendisi günahtan azade olan O'nun ölümüyle ölümün öldürülmesi ardından gelmiştir.

Süleyman. Asyalılar eski çağlarda neden bu kadar yumuşak ve şatafata düşkün olmuşlardır?

Üç Yüz Onuncu Bilmece.

Saba. Her şeyin bolluğu ve taşkınlığı yüzünden: çünkü karın, akla değil daha çok duyuya hizmet eder, oruca değil damağa daha çok pay verir. Asya'da bugüne dek çoğu Kral, farklı bölgelerin krallarıydı: tıpkı alt karındaki iç organların da çeşitli olup her birinin kendine özgü görevleri olması gibi. İnsanda yaşamın üç basamağı olduğu gibi -yani bitkisel (vegetatiua), duyusal (sensitiua) ve akılsal (rationalis)- Baş akılsal olana, Kalp'iyle Göğüs duyusal olana, alt Karın da özellikle büyüme ve beslenme gücüne (vegetandi potentia) ayrılmıştır.

Süleyman. Felsefe Taşı'nda bitkisel bir güç var mıdır, yani Kimya'nın büyüme, çoğalma, kendini artırma ve yayma gibi gizli bir gücü var mıdır?

Üç Yüz On Birinci Bilmece.

Saba. Filozoflar, üç türlü Taş bulunduğunu söylerler: bitkisel, hayvansal ve madensel; bunun tek nedeni de, felsefi Taş'ın tek ve aynı gücünü ve etkinliğini göstermektir: çünkü Kimya'nın tek ve aynı öznesi hem bitkiseldir, yani çeşitli büyüme güçleri gösterir; hem hayvansaldır, yani sanki benzetme yoluyla bir ruhla donatılmıştır; hem de cinsi ve soyu bakımından madenseldir.

Süleyman. Hangi bakımdan 'madensel' (Mineral) denir?

Üç Yüz On İkinci Bilmece.

— s. 224 —

Saba. Çünkü madenlerden elde edilir, ve metalik Taş metaller olmaksızın oluşmaz, ne de işler; ancak karışım bakımından metaller içinde işler: zira hiçbir şeyle karışamaz, ancak madensel bir cinsten olanla karışabilir, kökeni de Merkür soyundan başka bir yerden gelmez, ve kendi eşine, yani kendine benzeyen birine sahip olmadıkça soyunu sürdüremez. Düşmüş ve günah işlemiş insan, düşmemiş ve her türlü günahtan azade olan bir insan aracılığıyla ilk bütünlüğüne geri döndürülür; incinmiş Tanrı, insan soyuna karşı duyduğu sonsuz öfkeyi, Baba'nın Oğul'la barışmasıyla yatıştırır; bir'den bir, hem insandan hem Tanrı'dan gelen tek bir kişi: Bunlar, Asya'yı düşünürken insanların gözden kaçırmaması gereken gizemlerdir: bunların gölgesi de hiç de önemsiz değildir —metallerin metallerle arınması (kefareti).

Seçkin bir benzetme ya da gizem.

Süleyman. Ama o en kutsal şeylere dokunmayalım; kutsal-olmayan (dindışı) şeyler arasında buna benzeyen bir şey var mıdır?

Üç Yüz On Üçüncü Bilmece.

Saba. Bunda hiç kuşku yoktur: Yunan ordusunun Kralı Agamemnon, Rahip Chryses'in kızı Chryseis'i kaçırmıştı; bunun üzerine Apollon, bütün orduya bir veba, korkunç bir salgın göndermişti, ki bu ancak Agamemnon'un biricik kızı Iphigenia kurban edilerek dindirilebildi: İşte böylece bir Kralın kızı, bir Rahibin kızına yapılan haksızlığı ya da zararı, kısas yasasıyla (lex talionis) giderip temizledi: Aynı şekilde, eğer madenler ordusu kendi lekesinden arınacaksa, bir Kralın kızının kurban edilmesi gerekir.

Süleyman. Peki o Kralın kızı da kimdir?

Üç Yüz On Dördüncü Bilmece.

Saba. Dikenler arasındaki gül gibi, parmaklıklar arasında oturur, ve kim geçerse gözler. Ama dışarı çıkamaz, çünkü tutsak tutulur; nitekim büyük Krallar da bazen, kendilerine en yakın varisleri, tahtın onlara geçmesinden kuşkulanıp, henüz kendileri hayattayken zindanlara kapatıp zincire vururlar, ta ki kendilerine ölüm günü gelip çatana dek, ki bu da onların yaşamını saltanatlarıyla birlikte sona erdirir. O ise, Şanslı Adalar'dan (Fortunatae Insulae) birinin yeraltındaki bir kemerin içine gömülmüştür; onu oradan çıkarmayı bilen kişi, artık talihsiz sayılmayacaktır.

— s. 225 —

Süleyman. Madenler konusunda yeteri kadar söylendi; şimdi soralım: Taş neden "hayvan" diye adlandırılır?

Saba. Filozoflar çoğu zaman kendilerini şöyle açıklarlar: bir taşın ruhun bazı güçlerini gösterdiğini söylediklerinde, bunun duyuyla ya da hareketle görülür olduğu anlamına gelmediğini kastederler; ama Rosarius'un dediği gibi, Güneş "hayvansal"dır, çünkü üç şeyi kendinde toplar — sıkışmayı, beyazlığı ve kızıllığı — ve "BÜYÜK HAYVAN" diye adlandırılır: ondan Amonyak tuzu yapılır. Aynı yazar, Ay'ın "bitki" diye adlandırıldığını ve ondan Alkali tuzunun yapıldığını söyler. Merkür ise "maden taşı" diye adlandırılır, ve ondan adi tuz elde edilir. Bitkisel ruh onda tam anlamıyla bulunmaz, duyusal ruh ise çok daha az; ama ruhun bir benzeri (analogon) bulunur, ki bu da onu kemale erdiren formdur.

(Üç Yüz On Altıncı Bilmece)

Süleyman. Taş madensel cinstense, ve madenlere bitkisel güç yakıştırılamıyorsa, nasıl olur da yeşerip büyüyebilir?

Saba. Doğrudur ki o, bitkisel değil madensel cinstendir; ama yine de sanat doğaya yardım ettiği için, kısmen doğanın kendi becerisinden, kısmen sanatın gayretinden yepyeni bir üreme meydana getirir — beslenme, büyüme, üreme ve çoğalma bakımından: onda hiç de belirsiz olmayan bazı şeyler gözlemlenir. Eğer sanat tek başına, doğanın yardımı olmaksızın bir şey denese, o üremede hiçbir şey başaramazdı; doğa da sanatın yardımı olmaksızın tek başına bırakılsaydı, iksir hiçbir zaman etkiye dönüşmezdi. Bu yüzden biri ötekine elini uzattığında, başka türlü asla olmayacak olan şey gerçekleşir. Bunun en açık örneğini armut ağacının soyunda görürüz: bu, yabani cinstendir ve gövdesine yakın bir yerden kesilmiştir. Önceden iyi değil, ekşi ve yabanıl meyveler verirken, şimdi böyle kesilmiş haliyle hiç meyve vermeyecek, tersine, işe yaramaz bir odun gibi büsbütün kuruyacaktır — sanat yetişmezse. Sonra, çok soylu bir armut ağacından alınmış bir aşı kalemi ele alınır; bu da benzer şekilde kuruyacaktır, sanatın lütfuyla bütünlüğüne kavuşturulmazsa: doğa burada hiçbir engel çıkaramaz, ne de sahip olmadığı bir şeyi verebilir. Ama bahçıvanın sanatı devreye girer ve o aşı kalemini gerektiği gibi yabani gövdeye aşılar; ve kısa bir zaman içinde o ikisinden tek bir şey meydana gelir — yani, gövdenin değil aşı kaleminin doğasına göre en soylu bir armut ağacı — ve

— s. 226 —

en yumuşak, en makbul meyveleri verir: ama bu değişim ile doğanın ve sanatın birleşmesi gerçekleşirken, bitkisel bir güç hazır bulunur; bu güç, gövdenin kökleri aracılığıyla eklenmiş aşı kalemini besler, onu büyütür ve bir ağaca dönüştürür — öyle ki yapraklar, çiçekler ve meyveler verir, tıpkı aşı kaleminin kendi soyunun önceden verdiği gibi. Böylece bu eserde de, gökyüzünün farklı kürelerinden toplanmış iki şey bir bileşikte birleştirilir; ve buğulu Vulcanus (yani doğanın gerektirdiği gibi sıcak ve nemli bir ateş) katılınca, bundan bölünmez, tek bir şey doğar. Bunun olması için, ve birinin ötekine geçmesi için, değişime ve âdeta beslenmeye, büyümeye ve çoğalmaya ihtiyaç vardır. Bunun için taşa haksız yere değil, "bitkisel taş" da denir.

(Üç Yüz On Yedinci Bilmece)

Süleyman. İnsan bedeninin karnı, yani Asya hakkında yeteri kadar konuştuk; şimdi Dünya'nın dördüncü kısmına, Amerika denilen yere geçiyorum: bunun dış uzuvlarla neden paralel görünebileceğinin nedenini, ey yüce Prens, sen açıklayacaksın.

Hiram. Ben bu benzetmenin altında başka hiçbir gerekçe göremiyorum, ancak şunu: uzuvlar, yani eller ve ayaklar, ya da kalçalar ve kollar, bedenin iç bütünlüğünde bulunan öteki üç kısımdan ayrı görünürler. Çünkü Amerika da, tıpkı bir Ada gibi, ikizdir — yani ötekilerden ayrıdır; işte bu dışta kalan uçlar da böyledir: bunlar tümüyle hizmetkârdır, başkalarına hizmet etmeye tâbidir, hiçbir egemenlik payı taşımazlar, ama özellikle Avrupa'ya kendi emeklerini adar ve armağan ederler.

(Üç Yüz On Sekizinci Bilmece)

Süleyman. Büyük ve küçük Dünya'nın karşılaştırılması konusunda bana bu kadarı yetsin; insanın doğası ve bu doğal eserle uyumu hakkında başka zaman bazı şeyler daha ekleyeceğiz: öyleyse, felsefe eseri insana bütünüyle ya da bir parçasıyla başka bir bakımdan benzetilmez mi?

— s. 227 —

Hiram. Her iki bakımdan da altı yüz kereden, hatta daha fazla: bütüne gelince, kimileri şu alegorilerde şöyle derler: "İnsanı al ve onu döv", vb. Bu sözleri kaba ve saygısızca yorumlayanların ne türden kötülükler işlediği bilinmez: böylece filozoflar, insan dişisinin, embriyonun, ceninin, bebeğin, çocuğun, yaşlı adamın, kadının, bakirenin, güvey ile gelinin, koca ile karının, hünsânın (hermafroditin) sayısız kez sözünü ederler; hatta neredeyse hepsi, bütün eserin insan üremesine tıpatıp benzediğini ileri sürer. Zira orada Gabricus ile Beya'nın evliliği, birleşme, döllenme, gebe kalma, doğum ve besleniş vardır — bunların her biri yüzlerce tanıklıkla kanıtlanabilirdi, ama bu denli bilinen bir konuda buna gerek olmadığını düşünüyoruz. Bütün filozofların bütün kitapları bu alegorilerden söz eder ve her sayfada bunu tekrarlar; öyle ki, yalnız Simyaya ilişkin uydurma Tanrılardan, kahramanlardan ve Tanrıçalardan hiç söz etmeyelim. Bunların hepsinde ana oğulla, kardeş kız kardeşle, baba kızıyla düğün kutlar; ve kan bakımından ne kadar yakınsalar, esere o kadar uygun düşerler: ayrıca kardeşin kardeş elinden, ananın oğul elinden, babanın kız ya da oğul elinden öldürülmesi de olur, ya da tam tersi: gerçekten de insana ilişkin hiçbir şey yoktur ki, Felsefe eserinde ona bir benzetme yapılmamış olsun; bunların tümünü bir araya toplamak istesek, koca bir cilt gibi görünürdü.

(Üç Yüz On Dokuzuncu Bilmece)

Süleyman. Burada aynı lahanayı iki kez pişirip önümüze koymak istemeyiz; genel olanı bir sözle özetlemek yeter, her şeyi her konuda tekrar etmeyelim: onun için, hiç değilse insanın bölümlerini andıkları Yazarlardan birkaç tanıklık getir.

Hiram. Bunlar da sayısızdır; ama Aurora Consurgens'in sekizinci ve dokuzuncu bölümlerindeki tanıklıkları getirmek yeter: o şöyle der — şunu iyi bil ki, insan dört şeye benzetilir: pisliğe (dışkıya), idrara, kana ve saça. Pisliğe benzetilir, kokuşmuş ve bulaşık toprağın niteliği bakımından, ya da bulaştırıcı kötü koku bakımından. Ve o, hikmetin çamurudur, ki kaplar onunla pekiştirilir. İdrara ise, arındıran ya da yıkayan suyun niteliği bakımından benzetilir; toprağın kötü kokusunu giderme amacıyla, ya da kurutucu tuzun keskinliği bakımından. Kana ise, nüfuz eden ya da yumuşatan havanın niteliği bakımından benzetilir —

— s. 228 —

toprağın sertliğini yumuşatan, ya da toprak üzerinde kalan kızıl rengin niteliği bakımından. Saça ise, topraktan çıkan ve yakıcı olan ateşin niteliği bakımından benzetilir. Ve hemen ardından ekler: insan, içindeki dört temel şeyle de karşılaştırılır, yani: Beyin, suyun soğukluğuyla; Yürek, ateşin sıcaklığıyla; Karaciğer, havanın nemliliğiyle; Testisler, toprağın kuruluğuyla — zira balgamın makamı beyindedir, kızıl safranın makamı yürektedir, kanın makamı karaciğerdedir, ve kara safranın (melankolinin) makamı üreme organlarında yer alır. Doğa bu söylenenleri özellikle tek bir bedende bir araya getirmiştir, ama onların yerleri ve işlevleri birbirinden ayrışır. Zira safrada (kolerada) çekim gücü anlaşılır, çünkü renk verir; kara safrada (melankolide) tutma gücü, çünkü renkleri saklar; kanda sindirim gücü, çünkü fazlalıkları giderir; balgamda ise atma, yani arındırma gücü, çünkü gerçek ve kusursuz renkleri verir. Beşinci güç ise ne ağır, ne hafif, ne de sert ya da yumuşaktır, ama asıl adıyla hayat denir — bu dördünü bir araya getiren ve onlara güçlü, kusursuz bir hayat bağışlayan güçtür. Bunlar onun sözleridir.

Süleyman. İşte şimdi, kendi amacımız bakımından, insanı — o küçük Dünya'yı — yeterince gözden geçirmiş bulunuyoruz: ve böylece bu dünyevi çabalara artık ara verelim; Tanrı'nın buyruğu üzerine yarınki günü Sebt (Şabat) olarak kutlayacağız — yani, bu duyulur Dünya'nın ardından geleceğini umduğumuz sonsuz Şabat huzurunun bir sureti olarak; o gün, akli Dünya'ya, Tanrı'ya, Meleklere ve kutlu insanların sonsuz birlikteliğine ilişkin görünen şeyleri, insan olarak bu zayıflığımız elverdiğince, açıklığa kavuşturacağız. Şimdiye dek bize bağışlanan lütfu için Tanrı'ya şükürler olsun.

SON.