Johann Rudolf Glauber'in 1651 tarihli "Yeni Felsefi Fırınlar" (Furni Novi Philosophici) adlı eseri, pratik kimyanın, damıtmanın ve spagirik hekimliğin temel el kitaplarından biridir. Aşağıdaki pasaj, yazarın hoşgörülü okura seslendiği önsözden alınmıştır; burada Glauber, yıllarca sır olarak sakladığı fırınlarını ve damıtma yöntemlerini artık insanlığın yararına açığa vurma kararını anlatır. Okuma bölümünde önsözün tamamı ile Birinci Kısım'ın ilk bölümleri (fırının yapımı, tuz ruhu, nebatat yağları, metal ve maden yağları) yer alır.
Birkaç yıl önce, gecelerce süren aralıksız çalışma ve derin düşünme sayesinde keşfettiğim o eşsiz fırınları ve damıtmanın verimli yöntemlerini, ki bunlarla sıradan sanatın başaramayacağı nice seçkin işler görülebilir, bugüne dek kendime saklanmış birer sır olarak tuttum. Ne var ki, bunların ölümlülere sağlayabileceği faydayı tartıp değerlendirdikten sonra, sonunda bu sanatı artık gizlememeye, aksine hemcinsimin iyiliği uğruna yayımlamaya karar verdim. Böyle yaparak, spagiristlere bu yeni keşfedilmiş sanat hakkında eksiksiz ve köklü bir öğreti sunuyorum; öyle ki bundan böyle uzun ve yorucu emeklere zaman harcamaya yahut masrafa girmeye ihtiyaçları kalmasın. Bunun yerine, daha kolay bir yoldan ve benim fırınlarımın yardımıyla, nice mükemmel işlemi yerine getirebilsinler.
Bu kitap beş bölüme ayrılacaktır. İlk bölüm, imbiklerle yahut öteki alışılmış kaplarla elde edilemeyen belirli maddelerin, yani yanmaz cisimlerin damıtıldığı ve süblimleştirildiği özel bir fırının yapımını öğretecektir. Ayrıca, minerallerin ve madenlerin ruhlarının, çiçeklerinin ve yağlarının bu fırının kullanımıyla nasıl hazırlandığını, bunların uygulamalarını ve güçlerini de gösterecektir.
Özgün metin (İngilizce)
Bu metin neden önemli
Johann Rudolf Glauber (yaklaşık 1604-1670), on yedinci yüzyılın en etkili kimyagerlerinden biri olan Alman-Hollandalı bir simyacı ve eczacıydı; bugün adını taşıyan "Glauber tuzu" (sodyum sülfat) ile anılır. 1651'de Amsterdam'da basılan "Furni Novi Philosophici" (Yeni Felsefi Fırınlar), damıtma sanatına, fırın yapımına ve bitkisel, hayvansal ve mineral maddelerden ilaç hazırlamaya adanmış pratik bir başyapıttır. Eser, ortaçağ simyası ile Bilimsel Devrimin deneysel kimyası arasında bir köprü kurar. Eser, laboratuvar pratiğini ve spagirik hekimliği birleştiren yeni kimya okuluna aittir.
Seçmeler
Yeni Felsefi Fırınlar: Damıtma Sanatının Önsözü: önsöz ve Birinci Kısım'ın ilk bölümleri (özgün sayfa 7-46), 9 bölüm halinde. 📖 Source Library
Kısım 1 / 9
İkinci bölümde, içinde yanıcı maddelerin, yani nebatatın, hayvanatın ve madenlerin damıtıldığı ve en kusursuz biçimde inceltildiği başka bir fırın tarif edilecektir; bunun yardımıyla, başka yollarla tedavisi mümkün olmayan en ağır ve amansız hastalıklar ile marazları ortadan kaldırmak için pek çok fevkalade ilaç hazırlanabilir.
Üçüncü bölümde, yakıcı ruhların, yani şarap, tahıl, meyveler, çiçekler, otlar ve köklerden elde edilen ruhların, keza nebatat ve hayvanat sularının, hem de büyük miktarda, kısa sürede ve büyük masraflar gerektirmeksizin damıtılmasına dair bugüne dek bilinmeyen yeni bir icat öğretilecektir; öyle ki normalde büyük bakır veya demir kaplarda imal edilen bira, bal şarabı, şarap ve diğer içkiler, fırınlara ihtiyaç duyulmaksızın, ahşap kaplar vasıtasıyla ve iki veya üç libre ağırlığında küçük bir bakır yahut demir aletin yardımıyla kolay bir yoldan mayalanıp pişirilebilecektir. Yeni icat edilen bu sanat, çürüme, sindirme, devridaim, özütleme, soyutlama, mükerrer damıtma, sabitleme ve benzeri diğer çeşitli kimyevi işlemleri de öğretir. Bu icat, bu sanatın çırakları için son derece gerekli ve faydalıdır; zira yakıcı ruhların, nebatat sularının, özütlerin ve diğer ilaçların hazırlanmasında bunca fırına ve bunca bakır, demir, kalay, toprak ve cam kaba ihtiyaç duymazlar; nitekim burada, zikredilen tüm bu işlemlerin ahşap kaplar içinde, sadece küçük bir bakır yahut demir aletin yardımıyla, en az imbikler ve diğer en geniş bakır kaplar vasıtasıyla yapıldığı kadar iyi ve kusursuz bir şekilde nasıl gerçekleştirileceği öğretilir ki bu sayede masraflardan tasarruf edilir.
Dördüncü bölümde, içinde tüm kimyevi işlemlerin en kolay şekilde gerçekleştirilebildiği, bugüne dek bilinmeyen bir başka fırın öğretilecektir; bu fırın, madenlerin ve metallerin araştırılması için son derece faydalıdır.
Keza metallerin denenmesi, yoklanması, eritilmesi, kupelden geçirilmesi ve birbirinden ayrılması için de, hiçbir şey zayi olmaksızın, kestirme ve pek kolay bir yoldan ve büyük bir kazançla kullanılır.
Beşinci bölümde, yukarıda zikredilen dört fırın için gerekli olan demir, toprak ve cam aletlerin ve diğerlerinin yapımı yahut hazırlanışı öğretilecektir. Bunun yanında başka gerekli ve son derece faydalı el işleri de öğretilecektir.
Birinci bölümde ise, ilk fırının yapısı anlatıldıktan sonra, onun yardımıyla ruhların, yağların, çiçeklerin ve diğer son derece faydalı ilaçların nasıl yapıldığını, keza bunların güçlerini ve kullanımını, mümkün olduğu kadar sadakatle ve hilesiz olarak açıklayacağım. Bu işi anlayanların onaylayacağından şüphem yoktur. Fakat cahil Zoiloslar onu hor görecektir. Zira bir atasözünde şöyle denir:
Umumi yolun kenarına bina kuran, kötüleyenlerden, bilhassa da sefil avamdan pek çok söz işitmeye mecbur kalır.
Lakin bu türden Thrasolar, başkalarının emeklerini eleştirmeden önce daha üstün bir şeyi gün ışığına çıkarsalar daha iyi olurdu.
Bu sebeple kimse, bu iş hakkında tam olarak bilgi edinmeden önce onun hakkında acele hüküm vermesin. O vakit yazarın bundan övgü kazanacağından şüphe etmeyeceğim.
Eğer bu fırını yapıp onunla çalışan birinin işleri tesadüfen hemen gönlünce yürümezse, belki bir noktada hata ettiğini düşünsün (zira bu yeni ve bilinmeyen bir iştir ve herkes onda kolayca yanılabilir).
Bu sebeple, yazarın yeterince açık yazmadığını iddia ederek ona kusur bulup söylenmesin, aksine bunu kendi cehaletine yorsun, yazarın muradını anlamaya çalışsın ve kendini bu işlerde eğitsin; zira o vakit, herkes ve her bir kişi için niyaz ettiğim daha hayırlı bir muvaffakiyetten şüphe duymayacağım. Amin.
Felsefi Fırınların Birinci Kısmı.
Birinci Fırının Hazırlanışı Hakkında.
Birinci fırın, damıtılacak maddenin miktarı göz önünde tutularak, dilendiği kadar büyük yahut küçük yapılabilir. Yuvarlak da olabilir, dört köşe de. Tuğladan örülebilir yahut çömlekçi tarafından kilden yapılabilir. Ancak (içten ölçülmek üzere) bir karış çapında ve dört karış yüksekliğinde olması gerekir: Dipten ızgaraya kadar bir karış, ızgaradan kömür atmaya mahsus deliğe kadar bir karış daha, bu delikten borunun ucuna kadar da iki karış. Boru fırından en az bir karış dışarı çıkmalıdır ki alıcı kaplar fırına yakınlıklarından ötürü ısınmasın. Borunun ön kısmındaki çapı da fırının iç çapının üçte birine denk olmalı, arka tarafı ise ön tarafından biraz daha geniş olmalıdır.
Izgara öyle olsun ki, damıtılmak üzere atılan madde tarafından tıkandığında dilendiği gibi çıkarılıp temizlenebilsin. Zira kömürle birlikte eriyen tuzların damıtılması sırasında kolayca tıkanır, bu yüzden ateş havasız kalır ve dolayısıyla damıtma aksar. Yahut fırının içine enlemesine iki sağlam demir çubuk konsun ve bunların üzerine, birbirinden bir parmak genişliği aralıkla ayrılmış dört beş daha ince çubuk yerleştirilsin.
Bu çubuklar fırından biraz dışarı taşmalıdır ki tıkandıklarında bir maşa ile tutulup hareket ettirilerek yanmış maddeden temizlenebilsin, ardından tekrar usulünce yerlerine yerleştirilebilsin; bu sebeple fırının ön kısmının, yani ızgaranın altının, ızgarayı daha iyi idare edebilmeniz için açık olması gerekir.
Fırının üst kısmında taştan yahut topraktan bir tavan bulunmalı, bunun ortasında kumla doldurulacak bir bölme ile ayrılmış bir delik yer almalıdır; öyle ki üzerine konulan kapak, ruhların dışarı kaçamaması, aksine damıtılacak maddeyi içeri attıktan sonra alıcılara giden borudan geçmeye mecbur kalması için bu deliği usulünce kapatabilsin.
Alıcılar Hakkında.
Alıcı kaplar camdan yahut Waldburg, Hessen, Frechheim, Siegburg ve benzeri yerlerin toprakları gibi ruhları içinde tutabilecek mukavim topraktan imal edilmelidir. Eğer imalathanelerde bulunabiliyorsa, camdan, hem de mukavim ve sağlam camdan yapılmış olanlar daha iyidir; bunlar, birbirlerine daha iyi birleşebilmeleri için ek yerlerinden zımpara taşı ile parlatılıp düzleştirilebilir ve o vakit çamurlamaya gerek kalmaz (zımpara taşı ile nasıl parlatılıp düzleştirilecekleri, el işlerini konu alan beşinci bölümde öğretilecektir), zira bu yöntemle birbirlerine öyle sıkı birleşirler ki ek yerlerinden hiçbir ruh dışarı sızamaz. Aksi takdirde ek yerlerinin, ruhların dışarı kaçmasına izin vermeyen ve el işlerini konu alan kitapta öğretilecek olan en iyi çamurla sağlamlaştırılması gerekir.
Alıcıların şekli çizimde görülebilir. Büyüklüklerine gelince, bilin ki ne kadar büyük olurlarsa o kadar iyidir. Zira o vakit daha az kaba ihtiyaç duyarsınız, daha küçük olsalardı çok daha fazlası gerekirdi. Üst ağız alt ağızdan daha geniş olmalıdır ki ona her zaman bir başka alıcı kap kendi alt ağzıyla birleştirilebilsin. Alt ağzın çapı ise, çapı bir karış olan fırın göz önünde tutularak, aşağı yukarı üç parmak eninde olmalıdır.
Zira daha büyük bir fırın, ateşe yeterli ve uygun oranda hava verilebilmesi için daha büyük deliklere ve alıcıların daha büyük ağızlarına ihtiyaç duyar. Yahut fırının çapı bir karıştan fazla ise, iki üç borusu da olmalıdır (bunların genişliği birlikte ele alındığında fırının genişliğinin üçte birine denk olmalıdır, zira ateşin işini serbestçe görmesi için bu kadar genişlik ve bu kadar hava gerekir). Ateş boğulmasın diye bunlara da mezkur orana uygun alıcı kaplar takılmalıdır.
Alıcıların birbirine bağlanışını ve fırına takılışını ekteki şekil gösterecektir. Birinci alıcı kap, boynu geçebilsin diye bir üçayağın yahut ortası delik küçük bir taburenin üzerine oturur. Buna, damıtılan ruhları almak için borulu bir tabak bağlanır. Birinci alıcıya ikincisi, ona üçüncüsü ve sırayla (bir duvarın yahut bir merdivenin yanında) dilediğiniz kadarı birleştirilir.
Kısım 2 / 9
En üstteki alıcı kabın da diğerleri gibi açık bırakılması gerekir. Alttakine, belirtildiği üzere, borulu bir tabak bağlanır; bu tabağın borusundan damlayan ruhlar, oraya yerleştirilmiş olan bir başka cam kaba akar; bu kap dolduğunda kaldırılır ve yerine bir başkası konulur; zira bu kap çamurlanmadan yerleştirildiğinden kolayca değiştirilebilir. Eğer başka bir şeyi damıtmak isterseniz, kabı kaldırmanız, temizlemeniz ve temizlenen kabı, ruhlardan hiçbirinin dışarı kaçamaması için alt alıcının boynuna (yani borulu tabağa) tekrar en sıkı şekilde bağlamanız gerekir. Eğer borulu tabak hiçbir sızıntı olmayacak kadar sıkı bir şekilde birleştirilemiyorsa, içine bir kaşık su dökünüz; zira bu su sızdırmazlığı sağlar ve ruhlara da zarar vermez, çünkü arıtma esnasında tekrar ayrışır.
Süblimleştirme Kapları Hakkında.
Bunların camdan yahut yukarıda zikredilen, ruhları tutabilen cinsten topraktan imal edilmesine gerek yoktur; yeter ki iyi, adi çömlekçi toprağından yapılsınlar ve içleri, ekteki çizimde görülen şekil ve biçime uygun olarak güzelce sırlansın.
Yine de ateşe dayanıklı iyi bir toprak seçilmelidir; zira alttaki çömlekler ateşten kızarırlar, eğer iyi topraktan imal edilmemiş olsalardı ateş yüzünden kırılırlardı.
Şimdi de genel olarak damıtma usulünü ve her damıtmada gerekli olan el işlerini açıklayacağım.
Damıtma Usulü.
Önce birkaç kor halinde kömür atılsın, sonra bunlar fırın neredeyse dolana, yani hemen hemen boruya kadar başka kömürlerle örtülsün. Bu yapıldıktan sonra, ateş yeterince tutuşup fırın usulünce ısınana kadar üst kapak deliğinden kaldırılmış olarak dursun (ki sıcaklık ve duman borudan ve alıcı kaplardan değil oradan geçsin, aksi halde bunlar ısınır ve damıtmayı aksatır). Ardından hazırlanmış damıtılacak maddeden, kömürleri örtmeye yetecek kadarını demir bir kaşıkla atınız. Bu yapılınca üst kapağı deliğine, yahut üst deliğin etrafındaki o bölmedeki kuma sıkıca bastırarak fırını iyice kapatınız. Maddeyi ortadaki delikten atacağınız zaman, atar atmaz taş tıpayı derhal deliğine sürmeniz gerekir. Bu tıpa da deliği mümkün olduğu kadar tam kapatmalıdır. Zira bu sayede her şey koyu bir sis gibi borudan alıcı kaplara çıkmaya mecbur kalır ve orada bir ruha yahut ekşi bir yağa dönüşerek yoğunlaşır. Oradan bağlı tabağa damlar, onun borusundan da sıvılar yanına konmuş öteki cam alıcıya damlar. Kömürler yanıp bittiğinde ve bütün ruhlar çıktığında, yeterli miktarda ruh elde edinceye kadar yine kömür ve yine madde atılmalıdır.
Bu damıtma yöntemiyle dilediğiniz an işe ara verebilir ve tekrar başlayabilirsiniz, zira bundan hiçbir tehlike doğmaz.
Fırını temizlemek isteyen kişinin, enlemesine duran demir çubukları çekip çıkarmaktan başka yapacak bir şeyi yoktur; böylece ölü kafa aşağı düşer ve sonradan bir kürekle alınır; bu yapıldıktan sonra, çıkarılan enlemesine çubuklar tekrar üzerlerine yerleştirilmeli, bunların üzerine kor halindeki kömürler, onların üzerine de yeteri kadar diğer kömürler ve nihayet bunlar tutuşturulduktan sonra damıtılacak maddeler konulmalıdır.
Alıcıları temizlemek ve başka bir maddenin damıtılmasına başlamak isteyen kişinin ise bunları yerinden oynatmasına gerek yoktur; sadece en üstteki alıcıdan temiz su dökmesi kafidir, suyun aşağı süzülmesiyle alıcılar temizlenmiş olur.
Ve bu yöntemle, sadece nebatattan, uçucu maddelerden ve yanıcı olmayan madenlerden değil, sabit metallerden ve taşlardan bile hayret verici bir kolaylıkla ve bol miktarda ruhlar, yağlar ve çiçekler elde edilir ki bu, alelade damıtma sanatı ile başka türlü mümkün değildir.
Ancak bu fırında sadece, damıtıldıklarında yanıcı olmayan bir ıslaklık veren maddeler damıtılır; ortak tuz, vitriol, şap ve diğer madenler ile metaller gibi; fakat bunların her biri kendilerine has özel el işleri gerektirir.
Bu fırın her maddeye uygun olmadığından, zira damıtılacak türler, mesela yanıcı olanlar, doğrudan kor halindeki kömürlerin üzerine atıldığından; ikinci bölümde daha küçük bir fırın daha vermeyi kararlaştırdım.
Bu fırın öncekine benzemez, fakat yukarıda zikredilen yanıcı uçucu ruhların hepsini, tartar, geyik boynuzu, kehribar, nişadır, idrar ve benzerlerininkini damıtmaya elverişlidir. Bunun yardımıyla tuzların ve madenlerin, ortak tuz, vitriol, şap, güherçile, antimon ve diğer bütün madenler ile metallerin en ince uçucu kükürtlü ruhları da elde edilir ki bunlar bu fırın olmaksızın başka türlü güçlükle elde edilebilir. Bunlarla tıpta ve simyada harikalar gerçekleştirilir, nitekim ikinci bölümde daha geniş olarak gösterilecektir.
Şimdi birinci fırına ait, bazı işler için daha elverişli başka alıcıların yapılış usulünü de vereceğim. Öncekiler de başka işler için daha elverişliydi. Bu yüzden işi yapan kimse dilediğine göre bunları yahut ötekileri seçebilir.
Öncekiler bir duvara yahut bir merdivene dayanarak yukarı doğru dikiliyordu ve ruh birinden ötekine yükseliyor, soğuyup yoğunlaşınca da bağlı tabağa geri damlıyordu. Bunlar ise (tersi bir usulle) ruhları yoğunlaştırmak için soğuk su dolu bir leğenin içine yan yana dik olarak yerleştirilir. Bu sebeple bu kadar çok alıcıya ihtiyaç kalmaz. Bunların şekli de farklı olmalıdır: Öncekiler gibi altı ve üstü açık değil, yemek pişirmekte kullanılan çömlekler gibi yalnız üstü açık olmalıdır. Şuna da dikkat edilmelidir ki ne kadar derin ve geniş olurlarsa o kadar iyidir.
Bunların borular vasıtasıyla birbirine bağlanması da gerekir.
Kısım 3 / 9
Toprak borular, ruhların henüz sıcakken (henüz soğumamışken) birinden diğerine geçmesini önleyecek şekilde ayrılmıştır; aksine, boruların ayırma vasıtasıyla her bir alıcının dibine inmeye mecbur kalırlar ve oradan tekrar bir başka boru vasıtasıyla, ilki gibi çift kapakla donatılmış diğer bir alıcıya yükselirler; burada soğuk dibe tekrar inerek soğur, yoğunlaşır ve orada kalırlar. Bunların büyüklükleri göz önüne alındığında, normalde on üç veya on beş tanesine ihtiyaç duyulurken, bu yöntemle üç veya dört tanesi kafi gelir.
Bu alıcıların şekli ve birbirlerine nasıl bağlanacakları ekteki çizimden görülebilir. Az miktarda damıtma yapacak bir kimse için, bilhassa madde kıymetli değilse, genellikle tek bir alıcı yeterlidir; o vakit, kıvrık toprak bir borunun bir ucu fırından çıkan boruya, diğer ucu ise alıcıya, alıcının içine doğru yarıya kadar inecek şekilde bağlanır; ve o zaman alıcının ağzını kapatmaya gerek kalmaz; zira damıtılacak madde kıymetli değilse, bir miktarının uçup gitmesi pek önem arz etmez. Ve bu yöntemle, tek bir fırın ve tek bir alıcı yardımıyla her saat yeni ruhlar ve yeni çiçekler imal edilebilir; ancak şu temkinle hareket edilmelidir ki, her yeni damıtma için alıcı, boruya tekrar bağlanmadan önce suyla yıkanmalıdır; alıcı yeniden bağlandıktan sonra maddelerinizi fırına atabilirsiniz ve bu işlem dilediğiniz kadar tekrarlanabilir.
Bu damıtma usulü, bilhassa pek çok ve çeşitli madenin tabiatlarını ve özelliklerini araştıranlar için, ateşte ne tür ruhlar ve çiçekler verdiklerini denemek bakımından faydalıdır. Zira her yeni damıtma için yeni ve ayrı bir alıcı takmak zorunda kalmak fazlasıyla usandırıcıdır. Kimya sanatının pek çok talebesi, imbiklerle günde ancak tek bir deneme yapabilseydi muhtemelen çalışmalarından vazgeçerdi. Masrafın ve zaman kaybının pek çoklarını yıldırması hiç şaşılacak şey değildir.
Burada ise ne çok sayıda imbiğe, ne bunların çamurlanmasına, ne alıcılara ve bu türden lüzumsuz şeylere ihtiyaç vardır. İşi yapanın sürekli başında bulunması da, ateşin ayarını titizlikle gözetmesi de gerekmez. Aksi halde bunun ihmali, korkulan imbik ve alıcı kaybına ve dolayısıyla bütün işin boşa gitmesine yol açardı. Bu ve diğer usandırıcı kaygılardan burada kurtulunur, çünkü maddeyi kömürlerin üzerine atıp fırını kapatmak yeterlidir. O zaman madenin cinsine göre ruhlar ve çiçekler derhal çıkar. Bunlardan yeterli miktarda elde ettiğinizde, kömürlerin üzerinde durduğu demir çubukları çekip çıkarmalısınız ki kömürler aşağı düşüp temizlensin. Fırın henüz sıcakken demir çubukları yerine koyup üzerlerine başka kömürler yerleştiriniz. Bunlar fırının sıcaklığıyla kendiliğinden tutuşacaktır. Bu arada alıcıyı da yerinden almanız gerekir.
Temizleyip kaldırmak yahut dilerseniz, başka bir maddenin yeni damıtımı için temiz bir başkasını bağlamak mümkündür.
Ve bu yöntemle, bir saatlik bir sürede, az miktarda olmak kaydıyla, çeşitli maddeler damıtılabilir ve süblimleştirilebilir. Büyük miktarda damıtmak yahut süblimleştirmek isteyen kişi ise, ruhların birinden diğerine geçebilmesi ve hiçbirinin zayi olmaması için üç veya dört çömlek kullansın. Burada (belirtildiği üzere) sürekli başında beklemeye gerek yoktur; zira dilediğiniz gibi gitmek, durmak ve tekrar başlamak serbesttir, çünkü bu işlem imbiklerin ve alıcıların kırılması tehlikesinden uzaktır.
Bu fırının kullanımını bilen bir kimse, kısa bir sürede pek çok şeyi gerçekleştirebilir, zamandan ve masraftan kayba uğramaz. Nitekim bu fırının yardımıyla bir saatte, alelade yolla yirmi dört saatte yapılandan daha fazlası elde edilebilir; bu yöntemle kömürden de fevkalade tasarruf edilir, zira bu şekilde on libre kömür, başka yollarla kullanılan yüz libreden daha etkilidir. Misal olarak, işin ehli olan bir kimse, bir saatlik sürede, üç, dört yahut beş libre kömürle bir libre tuz ruhu damıtabilir; halbuki alelade imbik yöntemiyle bunun için elli, altmış libre kömür ve en az yirmi veya otuz saatlik bir süre gerekir ki bu da son derece usandırıcıdır.
Bu yöntemle madenlerin ve metallerin çiçekleri de son derece kolay bir şekilde, en kısa sürede ve büyük masraflar olmaksızın bol miktarda imal edilebilir; öyle ki bir saatlik sürede, üç veya dört libre kömürle bir libre antimon çiçeği elde edilebilir ki bu da az bir kazanç değildir.
Bu küçük fırın bir kez yapıldı mı uzun yıllar dayanır, kırılırsa da kolayca onarılır.
Bu sebeple, en azından maddelerin damıtılması işinde imbiklere ihtiyacımız olmaz, alıcılar da hiçbir tehlikeye maruz kalmaz. Bu sayede masraftan fevkalade tasarruf edilir. Zikredilen yolların yanı sıra, kısa sürede inanılmaz bolluk içinde tuz ruhları ve maden ve metal çiçekleri elde edilebilen, daha da kestirme ve kolay bir başka damıtma ve süblimleştirme usulüm daha vardır. Şimdilik bunları söylemiş olmak yeterli olduğundan onu başka bir zamana saklayacağım. Bununla birlikte, gayretli spagiristlerin benim izimden yürüyeceğinden ve benim de bilmediğim şeyleri keşfedeceklerinden şüphem yoktur. Zira bulunmuş şeylere bir şey eklemek, bilinmeyeni bulmaktan daha kolaydır.
Böylece fırının yapısı (kanaatimce) gayet açık anlatıldığına göre, şimdi onun kullanılış usulü ve damıtma ile süblimleştirmenin kendi mantığı gelecektir.
Ümidin aksine bir yerde bir kapalılık olsa bile, iş kendisi işi açıklayacak ve gayretli çalışana ve tabiatı araştırana, tarif ettiğim usul üzere uygulamada sonuç hiç şüphesiz gelecektir. Bunu, Üç Kez En İyi ve En Yüce Tanrı'nın bereketiyle birlikte, dindar spagiristler için gönülden niyaz ederim. Amin.
Kısım 4 / 9
Tuz Ruhunun Nasıl Damıtılacağı.
Nebatat ruhlarından bahsetmeden evvel ilk olarak tuz ruhunu ele almamın sebebi, bu fırınla elde edilebilecek neredeyse en mühim ruh olmasıdır; zira pek az ruh güç ve meziyet bakımından ondan üstündür, bu yüzden ona bu hürmeti gösterdim. Bugüne dek kimyagerleri bu asitli ruhtan daha fazla uğraştıran başka bir ruh olmamıştır, bu yüzden de hepsinin en kıymetlisi olmuştur. Bazıları tuzu çömlekçi kili ile karıştırmış ve bu karışımı yuvarlak toplar haline getirerek, ruhu elde etmek için şiddetli ateş altında imbikten geçirmişlerdir; kimileri tuzu kil ile, kimileri tuğla tozu ile, kimileri ise kavrulmuş şap ile karıştırmıştır.
Daha kestirme bir yol kullanmak isteyen diğerleri ise, üst ve arka kısmında boruları olan tüplü bir imbikte tuzu eritmişler; ağır tuz ruhlarını yükseltmek için üstteki borudan soğuk su damlatmışlar, ruhları imbiğe doğru itmek için ise arkadaki borudan körükle üflemişlerdir; bu usul tamamen yabana atılacak bir yol olmasa da, zamanla imbiklerin kırılması, tuzu daha fazla tutamamaları ve damıtmanın kesintiye uğraması gibi bir mahzura sahiptir. Diğerleri bunu demir imbiklerle gerçekleştirmeyi denemişlerdir, fakat bu yöntemle ruhlar körelmiştir, zira demire kolayca nüfuz ederler; bu yüzden ruh yerine balgam elde etmişlerdir. Ve bugüne dek bu ve benzeri usandırıcı damıtma yolları kullanılmıştır.
Üstelik en iyi yöntemle bile, 50, 60 yahut 100 libre kömür kullanarak 24 yahut 30 saatte ancak bir libre damıtabiliyorlardı. Bunun sebebi, işe az emek verilmesi ve doğru ve iyi yönteme pek az kişinin sahip olmasıydı. Bu yüzden onun güçleri de bilinmeden kaldı.
Bunu şu sebeple belirtmek istedim: Bu ruhun şimdiye dek ne kadar kıymetli olduğu ve şimdi benim yeni icat ettiğim yöntemle pek az masrafla ne kadar kolay ve bol miktarda elde edilebileceği açıkça görülsün.
Yukarıda bu damıtma yönteminde maddelerin doğrudan ateşe atıldığı söylendi. Ancak bu sözü temkinle anlamak gerekir. Zira bazı maddeler hiçbir hazırlık olmaksızın doğrudan ateşe atılabilse de, bundan her birinin böyle atılması gerektiği sonucu çıkmaz. Tuzun damıtılmasında olduğu gibi bazı maddelerde muhakeme kullanmak gerekir. Zira tuz doğrudan ateşe atılsaydı, hiç ruh vermemekle kalmaz, fırının dibine yolunu bulana dek kömürlerin üzerinde sıçrayıp dururdu.
Bu ise çeşitli yollarla önlenebilir. Önce şu yolla: Tuzu adi suda çözünüz, sonra kor halindeki kömürleri bu suda söndürünüz ki tuza doysunlar. Ardından bunları tutuşturup fırında yanmaya bırakınız. Ancak önce başka kor halinde (yanmakta olan) kömürler atmalı, sonra tuza doymuş olanları üstlerine koyup, daha önce söylendiği gibi fırını tepeye kadar doldurmalısınız. Kömürler yandıkça tuz ateşin gücüyle ruha çözülür.
Şunu da belirtmek gerekir ki, bu yöntemle tuz ruhu damıtacak kişinin kendine cam alıcılar seçmesi icap eder; zira sıcak ruh, aşırı inceliği sebebiyle toprak kaplara nüfuz eder. Bu ruh, tat bakımından en hoş olanıdır. Cam kapların bulunmaması halinde ise, toprak kapların kullanılabileceği bir başka yöntem sunacağım.
Tuza bir miktar vitriol yahut şap karıştırıp havanda iyice dövünüz (zira ne kadar iyi dövülürlerse, o kadar çok ruh verirler). Sonra karışımı demir bir kaşıkla, kömürleri kaplamaya yetecek miktarda ateşin üzerine atınız; o vakit ruhlar büyük bir şiddetle alıcılara yönelecek, orada yoğunlaşarak tabağa damlayacak ve oradan diğer toplama kabına akacaktır. Eğer usulünce çalışmayı bilirseniz, ruhlar bir kalem kalınlığındaki borudan kesintisiz olarak su gibi akacaktır; ve her saat kolayca bir libre ruh elde edebilirsiniz. Bu yöntemle diğerine kıyasla daha fazla ruh elde etmenizin sebebi şudur: Karışıma eklenen vitriol ve şap, tuzun aniden erimesini sağlar; bu sayede tuzun kömürler arasından fırının alt kısmına süzülmesi önlenir ve kömürlere tutunan tuzun neredeyse tamamı ruha dönüşür. Kırmızımsı ölü kafa, ızgaradan küllerle birlikte kolayca aşağı iner; bu kısım artık daha fazla damıtılamaz, fakat kaynatılarak metal eritmeye yarayan sabit beyaz bir tuz verir; bu tuz sıcak suda çözüldüğünde, bağırsakları temizleyen ve solucanları öldüren bir lavman olarak da iş görür.
Bu yöntemle elde edilen ruhun, vitriol ve şap ruhunun karışması yüzünden halis bir tuz ruhu olmadığını, karışık ve bileşik bir ruh olduğunu ileri süreceksiniz.
Cevap: Bu yöntemle hiçbir vitriol ya da şap ruhu damıtılamaz. Bunu, fırına yalnız vitriol yahut şap atarak sık sık denedim ve hiç ruh elde etmedim. Bunun sebebi, bu ruhların tuz ruhundan çok daha ağır olması ve bu kadar yükseğe, yani üç karış yükseğe çıkamamalarıdır. Bunun yerine yanıp giderler, öyle ki balgamdan başka bir şey damıtılamaz.
Bu sebeple bu yöntemle elde edilen ruh bir karışım değil, tek başına yapılanla aynı tada ve güce sahip, halis olarak damıtılmış bir tuz ruhudur. Bu fırında şap ve vitriol ruhları, fırının çiziminden görüldüğü gibi boru fırından ızgaranın yakınında çıkmadıkça yapılamaz. Aksi takdirde bu mümkün değildir.
Bu yüzden bu öteki ruhların yapılışı bu eserin ikinci kısmında daha iyi ve daha doğru öğretilir. Hem farz edelim ki tuz ruhuyla birlikte bir şey çıksın (ki bu yine de imkânsızdır), sorarım, gerek metallerin çözülmesinde gerek tıpta bundan ne zarar gelir? Dolayısıyla bu şekilde hazırlanan ruh şüpheden uzaktır.
Yine de kuşkucuyu tatmin edeceğim ve ona ruhu şap yahut vitriol katmadan damıtmanın başka bir yolunu vereceğim, fakat bu, bu kitabın ikinci kısmında olacaktır. Orada, güherçile ruhunun, kezzabın ve başka yanıcı maddelerin, nebatat yağlarının, hayvan yağlarının ve bu fırınla elde edilemeyen diğer şeylerin yapıldığı bir fırın tarif edeceğim. Böylece zikredilen yöntemden hoşnut olmayanları da tatmin edeceğim.
Kısım 5 / 9
Ancak cam alıcılar ekseriyetle bulunmadığından, toprak olanları kullanmak zorunda kalırız; fakat bunlar zikredilen yöntemlerle elde edilen tuz ruhunu tutamazlar. Bu durumda, söz konusu ruhun toprak alıcılarda da büyük miktarda elde edilmesini sağlayacak küçük bir el işi sırrını ifşa edebilirdim; lakin belirli sebeplerden ötürü bu sır burada saklı tutulacak ve ikinci kısmın neşrine kadar ertelenecektir. Bu hususu zikretmek kafi gelsin; bu sebeple o konuyu geçip, bu ruhun hem simyada, hem tıpta, hem de diğer mekanik sanatlarda sahip olduğu güçleri ve faydaları göstermeye başlayacağım.
Tuz Ruhunun Kullanımı Hakkında.
Bu fevkalade ruhun, diğer yazarların da berrak bir şekilde tasvir ettiği güçlerini ve meziyetlerini gizlememek gerekir; ben burada o kısımları geçip okuyucuyu o yazarların eserlerine havale edeceğim; sadece diğerlerinin hiç bahsetmediği birkaç hususa değineceğim.
Pek çokları tarafından tuz ruhu, hem dahilen hem haricen güvenle kullanılabilecek fevkalade bir ilaç olarak kabul edilir: Hararetli hastalıklarda doğal olmayan susuzluğu giderir, midedeki balgamlı humurları temizler ve tüketir, iştahı açar, istiska, taş ve gut hastalarına fayda sağlar. Bunun yanı sıra metalleri çözen, diğer tüm çözücülerden üstün bir çözücüdür. Gümüş hariç tüm metalleri ve madenleri çözer, neredeyse tüm taşları (usulünce arıtıldığında) eritir ve onları fevkalade ilaçlara dönüştürür.
Mekanik sanatlarda da pek çok fevkalade iş görür.
Mutfakta kullanılması da hor görülmemelidir. Zira onun yardımıyla hem hastalar hem sağlamlar için pek çok lezzetli yemek hazırlanır ve bunlar sirke ve diğer ekşilerle yapılanlardan daha iyidir. Az miktarı, sirkenin çok miktarından daha fazla iş görür. Sirkenin bulunmadığı yerlerde bilhassa faydalıdır. Koruk suyu yahut limon suyu yerine de kullanılır. Zira bu şekilde hazırlandığında sirkeden ve limon suyundan daha ucuza elde edilir. Sıkılmış sular gibi bozulmaz da, aksine eskidikçe iyileşir. Şekerle karıştırıldığında kızarmış et için fevkalade bir çeşnidir.
Çeşitli meyveleri de uzun yıllar muhafaza eder. İri kuru üzümleri ve kurutulmuş üzümleri bile şişirir, öyle ki eski büyüklüklerine kavuşurlar. Ancak içine biraz su karıştırmak gerekir, aksi takdirde üzümler fazla ekşilik kapar. Bu üzümler pek çok hastalıkta gevşemiş mideyi canlandırır, etten yahut balıktan yapılan çeşitli yemeklerin hazırlanmasına da yarar. Bu ruh bilhassa ekşi yemeklerden hoşlananlar için faydalıdır. Zira onunla hazırlanan her şey, tavuklar, güvercinler, dana eti ve benzerleri, sirkeyle hazırlananlardan daha hoş bir tada sahip olur. Onunla terbiye edilen sığır eti birkaç gün içinde, sanki uzun süre sirkeyle terbiye edilmiş gibi yumuşar. Tuz ruhu bu gibi ve daha pek çok işi görebilir.
Nebatat yağlarının, kazan vasıtasıyla yapılan alelade yönteme kıyasla daha büyük miktarda elde edildiği damıtma yöntemi.
Bugüne dek damıtma yapanların tamamı, baharat, odun ve tohum yağlarını damıtmak için kazan vasıtasıyla ve bol miktarda su kullanarak yapılan yöntemden daha iyi bir yol bilmiyorlardı. Her ne kadar bu işlem imbikle de yapılabilse de, o vakit büyük bir dikkat gerekir, aksi takdirde yanık kokusu siner; bu yüzden kazanla yapılan o usul her zaman daha iyi addedilmiştir; bu usul, ucuz ve yağlı nebatatı damıttığınızda yabana atılacak bir yol değildir; lakin tarçın, besbase, safran ve benzeri daha kıymetli baharatların damıtılmasında aynı durum geçerli değildir; zira bunlar zayiatsız bir şekilde kazanla damıtılamazlar, çünkü o vakit büyük miktarda su ve dolayısıyla maddelerin yapışıp kalacağı büyük ve geniş kaplar gerekir; bu yüzden neredeyse yarı yarıya kayba uğrarız ki bu kayıp anason, rezene, kimyon tohumu gibi yağlı nebatatta pek önemsenmeyebilir; fakat tarçın, gül odunu, kassi odunu gibi kuru ve kıymetli nebatatın damıtılmasında meydana gelen kayıp gayet aşikardır ve dolayısıyla hafife alınamaz. Ayrıca o yolla her şeyin damıtılması da mümkün değildir, zira maddelerin iyi bir kısmı kaynama esnasında zamksı bir yapışkanlık kazanır ve suyla birlikte yükselemez.
Gelecekte böyle bir kayba uğramamak için, baharatların ve diğer kıymetli maddelerin yağlarını damıtmanın bir yöntemini vereceğim. Bu, tuz ruhu ile yapılır ve onunla yağın her damlası hiç zayiat olmadan şu şekilde çekilir.
Bir cam balonu tarçınla yahut başka herhangi bir odunla veya tohumla doldurunuz ve üzerine odunu örtecek kadar tuz ruhu dökünüz. Bunu başlığıyla birlikte kum banyosuna yerleştiriniz ve tuz ruhu kaynayacak şekilde ateşi kademeli olarak idare ediniz. Az bir balgamla birlikte bütün yağ damıtılarak çıkacaktır. Zira tuz ruhu keskinliğiyle oduna nüfuz eder ve yağı serbest bırakır, öyle ki yağ daha kolay, daha doğrusu daha usulünce damıtılabilir.
Bu yöntemle yağ, o büyük ve geniş kaplarda çok miktarda su katılması yüzünden kaybolmaz. Aksine pek az sıvı katılarak daha küçük cam kaplarda çekilir. Damıtma bittiğinde ruh, kap eğilerek odunun üzerinden süzülür ve aynı iş için yine kullanılabilir. Eğer odundan bir kirlilik kapmışsa arıtılabilir. Ayrıca odunda kalan ruh da, o odun mezkur fırına kor halindeki kömürlerin üzerine atılarak geri kazanılabilir. Bu sayede ruh yine berrak ve parlak olarak çıkar. Böylece tuz ruhundan hiçbir kayba uğramayız. İşte bu yoldan ve tuz ruhunun yardımıyla kıymetli nebatatın yağları kârlı bir şekilde çekilir ki bu, kazanla başarılamaz.
Zamkların ve reçinelerin berrak ve şeffaf yağları da aynı yardımla hazırlanır.
Berrak Mastika ve Günlük Yağı.
Reçete: İmbik kabının (bunun çamurlanmış olması gerekir) üçte birini dolduracak miktarda ince dövülmüş günlük yahut mastika alınız, üzerine yeterli miktarda tuz ruhu ilave ediniz; imbiğin aşırı dolmamasına dikkat ediniz, aksi takdirde kaynayan ruh imbikten dışarı taşar; imbiği kuma yerleştirip ateşi kademeli olarak veriniz; ilk olarak bir miktar balgam çıkacaktır, ardından tuz ruhu ile birlikte berrak ve şeffaf bir yağ gelecektir ki bunun ayrı tutulması gerekir; sonra sarı bir yağ daha gelir, bunun da hususi olarak toplanması icap eder; nihayet kırmızı bir yağ gelir ki bu da yabana atılacak bir şey olmasa da ilkiyle hiç mukayese edilemez; harici kullanımlara hizmet eder, merhemlere ve yakılara karıştırılır, zira fevkalade bir şekilde yara kapatır ve dolayısıyla yeni ve eski yaralara fayda sağlar. İlki, bilhassa arıtılmış olanı, inceliği ve nüfuz etme kabiliyeti bakımından şarap ruhundan geri kalmaz; hem dahilen hem haricen, bilhassa soğuk marazlarda ve soğuk humurlardan ileri gelen, kasılmaların takip ettiği sinir sertliklerinde rahatça kullanılır. Ancak o vakit, kasılan uzvun iyice ısınması için önce sıcak bir bezle ovulması, ardından bu yağın sıcak bir elle sürülmesi gerekir; zira bu tür sinir marazlarında mucizeler yaratır.
Kısım 6 / 9
Aynı yöntemle tüm zamklardan yağlar elde edilir.
Adi yoldan imbikle damıtılmış kırmızı, koyu ve kötü kokulu tartar, geyik boynuzu, kehribar vb. yağları da, berraklaşmaları ve damıtma sırasında kaptıkları yanık kokusundan arınmaları için tuz ruhu ile arıtılır.
Bu tür yağların siyahlığının ve kötü kokusunun sebebi, bazı bitkilerde de hayvanlarda da bulunan belirli bir uçucu tuzdur. Bu tuz yağa kolayca karışır ve karıştığında yağ kararır. Zira her uçucu tuz, ister idrarın, ister tartarın, kehribarın, geyik boynuzunun yahut diğer bitki ve hayvanların olsun, kükürtlü şeylerin renklerini hem iyiye hem kötüye doğru koyulaştırıp değiştirebilecek bir hal ve tabiattadır. Çoğu zaman ise yağları, kehribarda, geyik boynuzunda ve tartarda görüldüğü gibi koyu, siyah ve kötü kokulu yapar. Bu yüzden bu yağların siyahlığının ve kötü kokusunun sebebi bilindiğine göre, bunları damıtma sırasında kolayca önleyebilir ve bundan etkilenmiş olanları da tuz ruhunun yardımıyla düzeltebiliriz. Zira her uçucu tuz her ekşi ruhun zıddıdır ve aksine her ekşi ruh, tartar tuzunun tabiatına sahip her uçucu tuzun zıddıdır. Nitekim ekşi ruhlarda çözünmüş metaller, tartar tuzu likörüyle olduğu kadar idrar ruhuyla (yahut başka bir uçucu tuzla) da çöktürülür. Bu, ikinci kısımda daha geniş açıklanacaktır.
Böylece tuz, vitriol, şap, sirke vb. ekşi ruhlar uçucu tuzu etkisiz bıraktığında, o tuz uçuculuğunu yitirir ve sabitlenir. Bu sayede tuz zayıflar ve siyahlıkla bulaştırmış olduğu yoldaşını, yani yağı terk eder.
Bu kokulu yağlarla da aynı şekilde hareket edilmesi zaruridir, nitekim şu şekilde yapılır.
Reçete: Cam imbiğin sadece dörtte birini dolduracak miktarda tartar, kehribar ve benzeri kokulu bir yağ alınız ve bunun üzerine damla damla tuz ruhu ilave ediniz; tartar tuzuna kezzap döküldüğünde olduğu gibi bir köpürme meydana gelecektir; bu sebeple camın kırılması tehlikesine karşı ruh, yavaş yavaş ve damla damla ilave edilmelidir. Uçucu tuzun köreldiğinin işareti, köpürme sesinin kesilmesidir; o vakit daha fazla ruh ilave edilmemelidir; imbik kuma yerleştirilmeli ve kolayca yükselen maddelerin arıtılmasında yapıldığı gibi ateş kademeli olarak yakılmalıdır. İlk olarak kokulu bir su çıkacak, ardından şeffaf, berrak ve hoş kokulu bir yağ gelecektir; bunu da yine berrak, sarı ve hoş kokulu, fakat ilki kadar olmayan bir diğeri takip edecektir; bu sebeple alıcılar değiştirilerek her biri ayrı ayrı toplanmalıdır. Bu yağlar, eczanelerdeki o kötü kokulu olanlara kıyasla kullanımda daha hoştur. Bu tür yağlar, kötü koku ve kırmızılık sebebi tuz ruhu ile bir kez ortadan kaldırıldıktan sonra berraklıklarını ve güzelliklerini muhafaza ederler. İmbiğin dibinde, tuz ruhu ile birlikte siyah uçucu bir tuz kalır ki bundan, kokusuz ve tadı nişadırı andıran bir tuz süblimleştirilebilir. Tuz ruhu da asitliğinden arınır ve uçucu tuz vasıtasıyla pıhtılaşır; vitriollü tartar gibidir ve ikinci bölümde idrar ruhu hakkında söyleneceği üzere kendi kullanım alanlarına sahiptir.
Aynı yöntemle diğer yağlar da arıtılır.
Uzun zaman içinde koyulaşmış yağlar, tarçın, besbase, karanfil vb. yağları, tuz ruhu ile imbikten geçirilerek arıtılırlarsa, yeni damıtılmış olanların berraklığına ve iyiliğine yeniden kavuşur.
Burada bazı hekimlerin, cahil Galenciler değil, spagiristlerin, bazı kimyevi ilaçların hazırlanmasında düştüğü bir hatayı hatırlatmak gerekir. Zira pek çokları, kötü kokusundan arındırılmış tartar, geyik boynuzu vb. yağının her türlü tıkanıklığı kökünden gideren bir ilaç olduğuna kendilerini inandırmışlardır. Bunu ise ihtiyatla karşılamak gerekir.
Zira bazıları bu tür yağları kavrulmuş vitriol ile arıtmış ve o yöntemle yağı yanık kokusundan arındırmışlardır. Fakat yanık kokusuyla birlikte onun tıbbi güçlerini de gidermişlerdir. Bunu fark eden diğerleri ise bu kokunun hiç giderilmemesi gerektiğini, çünkü o yağların meziyetinin de onunla birlikte gideceğini ileri sürmüşlerdir. Sanki tıbbi meziyet kötü kokunun içindeymiş gibi! Bu pek büyük bir hatadır, çünkü kötü koku kalbin ve beynin düşmanıdır ve onda hiçbir iyilik bulunmaz.
Yine de bu yağların kötü kokusunu giderenlerin onların güçlerini de körelttiği kabul edilir. Fakat şöyle sorabilirsiniz: "O halde kötü koku, güçler kaybolmadan nasıl giderilmeli? Az önce öğrettiğin gibi tuz ruhu ile mi arıtılmalı?"
Cevap: Hiç de değil. Zira yağların tuz ruhu ile berraklaştırıldığını söylemiş olsam da, bundan bu berraklaştırmayı onların tam iyileştirilmesi saydığım sonucu çıkmaz.
Bu berraklaştırma yöntemiyle en azından daha hoş hale getirilirler; daha iyisi bilinmediğinden bu yöntem yabana atılmamalıdır. Ancak bunların güçlerini kaybetmeksizin kötü kokularından ve siyahlıklarından nasıl arındırılacakları ve nasıl daha asil hale getirilecekleri buranın konusu değildir, zira bu fırın vasıtasıyla gerçekleştirilemez; bu sebeple okuyucuyu, bu tür ruhların güçlerini kaybetmeksizin nasıl arıtılacağının öğretileceği ikinci bölüme havale edeceğim; bu şekilde hazırlanan ruhlar, tüm tıp ilminin dördüncü sütunu olarak kabul edilebilir. Ve bunları, kimseyi gücendirmek için değil, sadece yakınımıza duyduğumuz sevginin verdiği şevkle, bilgilendirmek amacıyla belirtmek istedim.
Tüm Nebatatın Beşinci Unsuru (Quinta Essentia).
Baharatların, tohumların, odunların, köklerin, çiçeklerin ve benzerlerinin üzerine en iyi şekilde arıtılmış şarap ruhu dökünüz; özütü çıkarmak için, şarap ruhu nebatın tüm özünü çekene kadar sindirmeye bırakınız; ve bu özle yüklenmiş şarap ruhunun üzerine en iyi tuz ruhunu ilave ediniz; karışımı sindirilmesi için su banyosuna (B.) yerleştiriniz, ta ki üstte yüzen yağ şarap ruhundan ayrılana kadar; bu yağ bir ayırma hunisiyle ayrılmalıdır. Yahut şarap ruhu su banyosunda uçurulur ve berrak yağ yükselir; zira şarap ruhu uçurulmazsa, o vakit o yağ kan gibi kırmızı olur. Ve bu, şarap ruhu ile özü çıkarılan o nebatın gerçek Beşinci Unsurudur.
Bütün Metallerin ve Madenlerin Beşinci Unsuru.
Herhangi bir metali en kuvvetli tuz ruhunda çözünüz (yalnız gümüş hariç, o kezzapta çözülmelidir) ve su banyosunda balgamı çekiniz. Kalanın üzerine en iyi şekilde arıtılmış şarap ruhu dökünüz ve kan gibi kırmızı bir yağ üste çıkana kadar sindirmeye bırakınız. Bu, o metalin tentürü ve Beşinci Unsurudur, tıpta pek kıymetli bir hazinedir.
Metallerin ve Madenlerin Tatlı ve Kırmızı Yağı.
Metali yahut madeni tuz ruhunda çözünüz. Eşit ağırlıkta özleştirilmiş şarap tuzunu da çözünüz. Çözeltileri karıştırınız ve önce hafif, sonra daha kuvvetli bir ateşle imbikten damıtınız. Tuz ruhu ile birlikte kan gibi kırmızı, tatlı bir yağ çıkacaktır. Bazen imbiğin boynu ve alıcı tavus kuşunun kuyruğu gibi çeşitli renklere, bazen de altın rengine boyanır.
Aralarında hiçbir fark olmadığından, bütün metalleri ve madenleri tek bir genel işlemin altında toplamak istedim. Gümüşün özünü yapmak isteyen kişi güherçile ruhu almalı ve her şeyde az önce diğer metaller hakkında söylendiği gibi hareket etmelidir. Bu özlerin kullanımı hakkında çok söz söylemeye gerek yoktur.
Kısım 7 / 9
Zira hazırlanışını bilen kişiye, bunların kullanımı da ifşa edilecektir. Metallerin ve madenlerin aşındırıcı yağları. Bunlar tek bir işlemle tarif edilemeyeceğinden, her birinin kendine has usulünü vermek yerinde olacaktır, nitekim şu şekildedir.
Altın Yağı yahut Likörü.
Güneşin kirecini (altın kalbini), tuzun en kuvvetli ruhu (asit ruhu) ile çözündürünüz; zira aksi takdirde altın bununla çözünemez. Şayet bu derece kuvvetli bir ruh bulunamaz ise, içerisine bir miktar en saf güherçile karıştırınız; lakin sadece tuzun ruhu ile hazırlanan o yağ her zaman daha evladır. Altın çözündüğünde, çözeltinin yarısını damıtarak çekiniz; geriye aşındırıcı bir yağ kalacaktır. Bunun üzerine sıkılmış limon suyu ilave ediniz; böylece çözelti yeşile dönecek ve dibe, ergitilerek geri kazanılabilecek çok az miktarda tortu çökecektir. Bu işlem tamamlandığında, bu yeşil sıvıyı su banyosuna yerleştirip rutubetini damıtarak çekiniz. Geriye kalanı çıkarıp serin ve nemli bir yerdeki levha üzerine bırakınız; burada kırmızı bir yağa dönüşecektir. Bu yağ, hiçbir tehlike olmaksızın güvenle ağızdan alınabilir ve cıva yüzünden harap olmuş olanları şifaya kavuşturur. Hususiyle frengi, cüzam, iskorbüt ve benzeri illetlerden kaynaklanan eski ağız, dil ve boğaz yaralarında, diğer yağların bu derece güvenle kullanılamadığı hallerde tavsiye edilir. Salgı bezlerinin şişliklerinde ve ülserlerinde, dil ve diş eti yaralarında, burayı en hızlı şekilde temizleyip iyileştirecek bundan daha iyi bir ilaç yoktur; lakin bu esnada gerekli müshil ve terleticilerin kullanımını da ihmal etmemek gerekir.
Zira sebep giderilmezse hastalığın nüksetmesinden korkulur. Diğer ilaçların ve gargaraların kullanımında sık görüldüğü gibi bir tehlike de, ister haricen ister dahilen verilsin, ondan gelmez. Zira her gün, hem de hiçbir tehlike olmaksızın, günde en az üç kez kullanılabilir ve çabuk tesiriyle büyük hayranlık uyandırır.
Demirin Yağı.
Pek ince demir levhaları arıtılmış tuz ruhu ile çözünüz. Yeşil ve tatlı, kötü kükürt kokan bir çözelti elde edeceksiniz. O sarı ve tortulu kalıntıyı ayırmak için bunu süzünüz. Ardından kum banyosuna konmuş cam bir balonda, hafif bir ateşle bütün rutubeti çekiniz. Bu sıvı yağmur suyu gibi tatsız olacaktır, çünkü demir kuruluğuyla bütün keskin ekşiliği kendine çekmiştir.
Dipte ise kan gibi kırmızı, dili ateş gibi yakan bir kütle kalacaktır. Bu, yaralardaki bütün fazla ve nemli eti, hem de hiçbir tehlike olmaksızın giderir. Sarı renkli bir yağa çözülmemesi için kapalı bir camda havadan korunmalıdır.
Yağı isteyen kişi ise kütleyi rutubetli bir mahzende taş bir levha üzerinde havaya bırakabilir ve bir gün içinde sarı ile kırmızı arası renkte bir yağa çözülecektir. Bu, bütün yiyici yaralar, fistüller, kanser vb. için fevkalade bir sırdır ve yara kapatmak ve temizlemek için eşsizdir.
Bacaklardaki nemli, kokulu ve şişlik yapan yaraları yıkamak için adi su ile karıştırılarak banyo gibi sıcak uygulanmalıdır; zira şayet aynı zamanda müshiller de verilirse, derhal kurutur ve iyileştirir. Her türlü uyuzu da tedavi eder. Henüz sıvılaşmamış olan o kırmızı kütle, kum veya çakıl taşı yağına (ikinci kısımda bahsedilen) konulduğunda, bir veya iki saat zarfında kökü, gövdesi ve dalları olan bir ağaç gibi büyümesini sağlar. Bu ağaç oradan çıkarılıp kupelde denendiğinde, ağacın topraktan, yani çakıl taşlarından çekip çıkardığı halis altını verir. Dilerseniz bu hususu daha derin bir zeka ve anlayışla tartabilirsiniz.
Bakırın Yağı.
Tuzun ruhu, bakıra kolayca nüfuz edemez; meğerki bakır önceden şu usulle kireç haline getirilmiş olsun: Kapalı bir potada iyice kızdırılmış bakır levhaları alınız ve bunları soğuk suda söndürünüz; böylece kırmızı pullar halinde döküleceklerdir. Ardından levhalardan geriye kalanı evvelce olduğu gibi tekrar kızdırınız ve kızgın halde soğuk suda söndürünüz. Yeterli miktarda kireç elde edene kadar bu işlemi tekrarlayınız. Kurutulmuş ve toz haline getirilmiş bu kireci, kum banyosunda arıtılmış tuz ruhu ile özütleyiniz; ta ki tuz ruhu yeşil bir renk ile yeterince boyanana kadar. Sonra bu sıvıyı süzüp berrak kısmını ayırmalı ve fazla nemini damıtarak çekmelisiniz ki geriye koyu yeşil bir yağ kalsın.
Bu yağ yaralara, bilhassa zührevi yaralara karşı fevkalade bir ilaçtır ve haricen sürülür.
Kalayın ve Kurşunun Yağı.
Bu iki metal tuz ruhunda kolayca çözünmez. Fakat eğelenip talaş haline getirildiklerinde, tuz ruhu kusursuz arıtılmış olmak kaydıyla onda çözünürler. Ancak işlem bu metallerin çiçekleriyle (bunların hazırlanışı aşağıda öğretilecektir) daha iyi sonuç verir. Bunları alıp cam bir balonda üzerlerine tuz ruhu dökünüz. Ruh, bilhassa sıcağa konunca onlara derhal nüfuz edecektir. Sarı çözeltiyi süzünüz ve ağır, sarı bir yağ kalana kadar rutubetini çekiniz. Bu yağ çürük yaralar içindir.
Cıvanın Yağı.
Bu metal de tuz ruhunda kolayca çözünmez. Fakat vitriol ve tuzdan süblimleştirilmiş cıva kolayca çözünür. Çözündüğünde son derece aşındırıcı bir yağ verir ki büyük bir temkinle kullanılmalıdır. Bu sebeple ancak başka ilaçlar bulunmadığında verilmelidir. Zira bir cerrahın bu yağı memelerdeki bir kansere sürmesiyle bir kadının ansızın öldüğünü gördüm. Bununla birlikte bu yağ, yiyici yaralar, temriye ve benzerleri için hor görülmemelidir, zira bunlar onunla öldürülür.
Antimonun Yağı.
Henüz ateş görmemiş ham antimon tuz ruhunda güçlükle çözünür. Antimon cevheri de öyledir.
Kısım 8 / 9
Lakin antimon cevheri iyice ince toz haline getirilirse, ruh yeterince arıtılmış olmak kaydıyla ona çok daha kolay nüfuz eder.
Cam daha kolay çözünür; lakin en kolayı, biraz aşağıda tarif edeceğimiz usule göre hazırlanan çiçeklerin çözünmesidir. Süblime cıva ve antimondan yapılan antimon tereyağı da, tuz ruhunda çözünmüş antimon cevherinden başka bir şey değildir. Süblime cıva antimon ile karıştırılıp ateşin ısısına maruz kaldığında, aşındırıcı ruhlar cıvayı terk ederek antimon ile birleşir ve buradan o koyu yağ meydana gelir. Bu esnada antimonun kükürdü sıvı cıva ile birleşerek imbik boynuna yapışan sülüğen (zincifre) maddesini verir. Geriye kalan cıva ise dipte ölü baş (tortu) ile kalır; zira onun ancak pek az bir kısmı damlar. Eğer usulünü bilirseniz, cıvanın bütün ağırlığını geri kazanabilirsiniz.
Bu hususları bilhassa belirtmek istedim; zira pek çok kimse bu yağın cıvadan ibaret olduğunu sanır ve bu yüzden üzerine bol su dökülerek elde edilen o beyaz toza "cıva hayatı" adını verirler. Halbuki bunun içinde cıvadan eser yoktur; bu, tuz ruhunda çözünmüş halis antimon cevherinden ibarettir. Antimon tereyağına su ilave edildiğinde bu ruh tekrar ayrışır ki bu durum tecrübe ile sabittir. Nitekim kurutulmuş o beyaz toz bir potada eritildiğinde, kısmen sarı cam ve kısmen de antimon cevheri verir, lakin asla cıva vermez.
Bundan zorunlu olarak şu sonuç çıkar: O koyu yağ, tuz ruhunda çözünmüş antimondan başka bir şey değildir. Zira tuz ruhu ile karıştırılan antimon çiçekleri de bu türden bir yağ verir ki her bakımdan antimon ve süblime cıvadan yapılan o tereyağına benzer. Bu yağ, üzerine bol su dökülmesi yöntemiyle, halk arasında cıva hayatı denen beyaz bir toza çöker. Benzer şekilde, güherçile ruhunun çekilmesiyle mineral bezoara dönüşür ki bu da terletici antimondan başka bir şey değildir.
Zira bu terleticinin güherçile ruhuyla mı, yoksa güherçilenin kendisiyle mi hazırlandığı hep birdir, çünkü benzer güçlere sahiptirler. Başkaları birinin ötekinden daha üstün olduğunu düşünse de, gerçekte hiçbir fark yoktur. Yine de herkes kendi muhakemesine sahip olsun. Zira yazdıklarımı ihtiras için değil, hakikati ortaya çıkarmak için yazdım.
Şimdi asıl maksadımıza, yani tuz ruhu ile hazırlanan antimon yağını vermeye dönelim.
Reçete: Antimon çiçeklerinden (bunlardan az sonra bahsedeceğiz) 1 libre alınız ve üzerine 2 libre arıtılmış ruh dökünüz. Bunları cam bir kapta iyice karıştırınız ve çözünmeleri için bir gün bir gece kum banyosuna koyunuz. Ardından o çözeltiyi çiçeklerle birlikte kaplı bir imbiğe dökünüz ve imbiği kuma yerleştiriniz. Önce balgam çıkana kadar hafif bir ateş veriniz. Ateş biraz artırılınca bunu zayıf bir ruh takip eder, zira daha kuvvetli ruhlar antimonla birlikte dipte kalır. Son olarak daha kuvvetli bir ateş veriniz.
Ateşe maruz bırakıldığında, süblime cıva ile yapılan antimon tereyağına benzer bir yağ çıkacaktır ki bu yağın kullanım alanları aşağıda belirtildiği gibidir.
Kusturucu Beyaz Antimon Çiçekleri.
Bu tereyağından dilediğiniz miktarda alıp cam bir balonda veya geniş bir kapta üzerine bol miktarda su ilave ediniz; ta ki artık beyaz çiçekler çökmeyene kadar. Sonra suyu çiçeklerin üzerinden süzünüz, bunları sıcak su ile tatlandırıp hafif bir ısıda kurutunuz; böylece beyaz bir toz elde edeceksiniz. Dozu, 1, 2, 3, 8 veya 10 gran ağırlığındaki miktarın gece boyunca şarapta bekletilmesiyle ayarlanır; sabahleyin içildiğinde hem yukarıdan hem aşağıdan temizlik sağlar (kusturur ve ishal eder). Lakin küçük çocuklara, yaşlılara ve zayıf bünyelere verilmemeli, sadece güçlü ve kusmaya alışkın olanlara tatbik edilmelidir. Bazen bu ilaç alındığında, tesir gösteremeyip hastayı şiddetle rahatsız ettiğinde, parmak yardımıyla kusmayı kolaylaştırmak gerekir; aksi takdirde tesir etmezler ve hastayı hayatından bezdirecek derecede hırpalarlar. Bu çiçeklerin aşırı tesir etmesi halinde, ılık bira veya tercihen maydanoz yahut frenk maydanozu ile kaynatılmış sıcak su içirilmelidir; böylece daha hafif tesir edeceklerdir. Lakin gücü yeten kimse bu tesirleri engellememelidir; zira şifaya kavuşma ümidi bundadır. Çünkü mideyi safradan ve balgamdan mükemmelen temizlerler, diğer müshillerin söküp atamadığı dirençli hıltları tahliye ederler, tıkanıklıkları açarlar ve kanın bozulmasına mukavemet ederler.
Kanın bu bozulması pek çok hastalığın, türlü hummaların, müzmin baş ağrılarının ve benzerlerinin sebebidir. Cüzamlılara, iskorbüt hastalarına, sevdavilere, hipokondriyaklara, frengiye yakalananlara ve vebanın ilk başlangıcında faydalıdırlar. Kısacası en büyük isabetle tesir eder ve pek çok fayda sağlarlar. Bu ilaçları aldıktan sonra hasta yatakta kalmalı, hiç değilse havadan sakınmak için evden çıkmamalıdır. Aksi takdirde sonuçlar güvenilmez sayılır.
Bu ilaçlar aşırı şiddetleri yüzünden korkulan, hatta nefret edilen ilaçlar olduğundan, hastaların hatırı için bu kitabın dördüncü kısmında daha yumuşak ve daha güvenli olanlarını vereceğim. Bunlar kusmadan çok bağırsaklar yoluyla tesir eder ve kolay bir kusma sağlar. Hastalığın tabiatı ve hastanın yaşı göz önünde tutulmak kaydıyla, bunları küçük çocuklara ve yaşlılara bile tehlikesizce verebileceksiniz.
Terletici Antimon Çiçekleri.
Mezkur çiçekler erimiş güherçileye atılır ve bir süre erimiş halde bırakılırsa sabitlenir, öyle ki terletici olur ve müshil güçlerini yitirir. Çiçeklerden ayrılan ekşi su buharlaştırılırsa geride fevkalade bir tuz ruhu bırakır ki aynı yahut benzeri işler için yine kullanılabilir.
Antimonun Aşındırıcı Yağının Harici Kullanımı Hakkında.
Bu yağ uzun zamandır cerrahlarca kullanılır.
Kısım 9 / 9
Hekimler, yaraların temizlenmesini ve iyileşme sürecini hızlandırmak, böylece sonradan uygulanacak ilaçların daha iyi tesir etmesini sağlamak amacıyla, bu yağı bir tüy yardımıyla sürmüşlerdir. Lakin tuz ruhu ile karıştırılması daha evladır; zira kolayca karışırlar ve bu sayede yağ daha yumuşak bir hal alır, aşırı aşındırıcı vasfı hafifler. Bu yağın karıştırılabileceği, tuz ruhundan başka bir şey yoktur; meğerki en kuvvetli nitrik asit ruhu (kezzap ruhu) olsun. Zira zayıf nitrik asit ruhu, mineral bezoar hazırlanmasında görüldüğü üzere, antimon tereyağını çöktürür. Bu tereyağını çözen en kuvvetli nitrik asit ruhu ise, kimya sahasında mucizevi tesirleri olan kırmızı bir çözelti verir ki bunların tafsilatı buranın konusu değildir. Şayet bu çözelti damıtılarak tekrar çekilirse, ilk seferinde geriye sabitlenmiş ve terletici antimon bırakır; halbuki zayıf bir ruh kullanılsaydı, tereyağını çökertmeden çözemeyeceği için bu işlemin iki veya üç kez tekrarlanması gerekirdi.
Bu mineral bezoar, terlemeye ihtiyaç duyulan tüm hastalıklarda, ezcümle veba, frengi, humma, iskorbüt, cüzam ve benzeri illetlerde en iyi ve en güvenli terleticidir. Uygun taşıyıcı sıvılar içinde 6, 8, 10 ila 20 gran miktarında verildiğinde, bütün vücuda nüfuz eder ve tüm kötü hıltları ter ve idrar yoluyla dışarı atar.
Arsenik ve Zırnık Yağı.
Tuz ruhu, yapısındaki bol miktarda ham kükürt sebebiyle antimona kolayca nüfuz edemediği gibi, çiçek haline getirilmedikçe arsenik ve zırnığa da nüfuz edemez.
Antimon çiçekleri hazırlanırken kükürdünün bir kısmı yanıp gider. Arsenik ve zırnık ise ancak tuz ruhu onlara nüfuz edebilecek kadar son derece kuvvetli olduğunda çözünür. Çözündüklerinde antimon gibi imbikten geçirilerek ağır ve koyu bir yağa damıtılabilirler. Bu yağ kanserli ve yiyici yaralarda vb. haricen kullanıldığında, bu illetleri öldürmekte, temizlemekte ve arındırmakta antimon yağını geçer. Benzer bir yöntemle bütün realgarlardan da harici kullanım için aşındırıcı yağlar yapılabilir.
Kalamin Taşının Yağı.
Reçete: En iyi sarı yahut kırmızı kalamin taşından ince toz haline getirilmiş olarak dilediğiniz kadar alınız ve üzerine beş altı katı arıtılmış tuz ruhu dökünüz. Karışımı iyice çalkalayınız. Uzun süre çalkalanmadan bırakmayınız, aksine malzemeli cam kabı kısa süre sonra yine çalkalayınız. Bunu sık sık yapınız, zira aksi halde kalamin taşı artık çözülemeyecek kadar sert bir taş halinde birbirine kaynar. Bu, mezkur sık çalkalama ile önlenir. Tuz ruhu soğukken artık onu çözemez hale gelse bile, ruh pek koyu bir sarı renge boyanıncaya kadar camı ılık kuma koyunuz. Sonra onu süzüp alınız, üzerine taze ruh dökünüz ve özütlemeye devam etmek için yine sindirmeye koyunuz ve camı çalkalamayı bırakmayınız. Çözünme bittiğinde süzünüz ve kalan ölü toprağı atınız. Ardından çözeltiyi kuma yerleştiriniz.
Bu karışımı ateşe maruz bırakınız; tuz ruhunun takriben üçte ikisi tatsız bir sıvı olarak çıkacaktır ki bu, ruh ne kadar arıtılmış olursa olsun sadece rutubetten (balgamdan) ibarettir. Bunun sebebi, tuz ruhunun pek ziyade dost olduğu ve bu yüzden kendisinden ayrılması pek güç olan kalamin taşının (çinko cevherinin) son derece kuru tabiatıdır. Zira kuruluk bakımından kalamin taşını aşan hiçbir mineral veya metal (çinko hariç) bilmiyorum. Nihayet artık hiçbir rutubet çıkmaz olduğunda, her şeyin soğumasını bekleyiniz. Bu işlem bittiğinde cam kabı çıkarınız; orada zeytinyağı gibi koyu, kırmızı ve fazla aşındırıcı olmayan bir yağ bulacaksınız; zira tuz ruhu kalamin taşı tarafından adeta öldürülmüş ve keskinliğinden mahrum edilmiştir. Bu yağ havadan korunmalıdır; aksi takdirde birkaç gün içinde havadan bolca nem çekerek bunu suya dönüştürür ve bu yüzden zayıflar.
Bu yağ, hem dahilen hem haricen kullanıldığında mucizevi bir güce sahiptir. Bunca zamandır kalamin taşı üzerinde çalışıp onun tabiatını tarif eden bir kimsenin çıkmamış olmasına şaşırıyorum; halbuki bu taş altın kükürdü ile bezelidir (bu husus dördüncü kısımda ele alınacaktır). Şayet onun topraksı kısmı ustalıkla ayrıştırılırsa, apaçık halis altın ortaya çıkar. Lakin onun büyük bir kısmı uçucu ve hamdır, ergitilerek kolayca metal haline getirilemez; bu yüzden şimdiye kadar kimyacılar bu taşa kıymet vermemişlerdir. Halbuki işin sırrına vakıf olanlar için o her zaman pek kıymetli olmuştur.
İlgili eserler
Bu eser Simya Koleksiyonu'nun parçasıdır →
- Kaynak eser
- Johann Rudolf Glauber, Furni Novi Philosophici (Yeni Felsefi Fırınlar), Amsterdam: Johannes Janssonius, 1651. Latince asıldan İngilizceye çeviri; Source Library sayısal koleksiyonu, önsöz ve Birinci Kısım sayfaları.
- Neşir
- Amsterdam: Johannes Janssonius, 1651 (Latince asıl)
- Konum
- Önsöz ("Benevolent Reader"e hitap) ve Birinci Kısım'ın ilk bölümleri, Source Library sayfa 7-46
- Çeviren
- Şira Nur Uysal
- Dijital nüsha
- Source Library
Uysal, Ş. N. (Çev.). (2026). Yeni Felsefi Fırınlar: Damıtma Sanatının Önsözü. Kadim Kütüphane. https://kadimkutuphane.com/glauber-yeni-felsefi-firinlar-damitma-onsoz@misc{kk_glauber_yeni,
author = {Uysal, Şira Nur},
title = {{Yeni Felsefi Fırınlar: Damıtma Sanatının Önsözü}},
year = {2026},
publisher = {Kadim Kütüphane},
url = {https://kadimkutuphane.com/glauber-yeni-felsefi-firinlar-damitma-onsoz},
note = {Türkçe çeviri, özgün eser: Johann Rudolf Glauber},
}Yeni metinlerden ilk sen haberdar ol
Tam çeviriler, PDF'ler ve yeni eklenen kaynaklar hazırlandıkça e-postana düşsün.
