Gnostisizm nedir?
Gnostik mitosun iskeleti çarpıcıdır: gerçek Tanrı bu dünyanın yapıcısı değildir. Görünen kozmos, ışık dolgunluğundan (pleroma) kopan bir yanılgının eseridir ve insan ruhu, bu yapının içinde unutulmuş bir ışık parçasıdır. Kurtuluş, bu gerçeği bilmekle başlar.
Bu öğretileri yüzyıllar boyunca yalnız düşmanlarının kaleminden okuyabildik. Lyonlu Irenaeus'un Sapkınlıklara Karşı'sı, çürütmek için aktardığı Barbelo kozmogonisi gibi sistemleri sayesinde, istemeden gnostisizmin ansiklopedisi oldu.
Sophia'nın düşüşü
Gnostik anlatının kalbinde Sophia, yani Bilgelik durur. Baba'yı kendi başına kavramak isteyen bu aion'un yanılgısından madde ve eksiklik doğar; hikâyenin en gelişmiş biçimi Valentinus okulundadır. Hakikat İncili geleneği bu düşüşü ve Baba'nın onarışını anlatır; Theodotos'tan Seçmeler okulun ruh öğretisini, Flora'ya Mektup ise yasanın üç kaynağını inceliklice ayırır.
Kıpti dilinde günümüze ulaşan Pistis Sophia, on üçüncü eondan düşen Sophia'nın tövbe ilahilerini dinletir; ışıktan gelin odasının ezgisi ise düşüşün tersine, ruhun karşılanışının şarkısıdır.
Var olmayan Tanrı: sistem kurucular
Gnostik öğretmenler cesur metafizikçilerdi. İskenderiyeli Basilides, Tanrı'yı varlık kategorisinin bile ötesine koydu: var olmayan Tanrı, evreni içinde her şeyin tohumunu taşıyan bir karışımdan açar. Geleneğin atası sayılan Simon Magus'un Büyük Bildirisi her şeyi ateş ağacından türetir; Bruce Kodeksi ise Setheus'un uçurumundan aeonların doluluğuna, gnostik göğün en baş döndürücü haritasını çizer.
Urfalı Bardaisan, gnosis ile felsefe arasındaki köprüdür: Ülkelerin Yasaları, yıldız kaderciliğine karşı insan özgürlüğünü savunan bir diyalogdur ve astroloji tartışmasının en erken belgelerindendir.
İnci İlahisi ve Thomas'ın sözleri
Gnostik edebiyatın en güzel sayfası bir şiirdir. İnci İlahisi'nde bir kral oğlu, Mısır'a tek bir inciyi almak için iner, orada uyur ve unutur; babasından gelen mektupla uyanıp ışıklı kaftanını kuşanarak döner. Ruhun inişinin, unutuşun ve hatırlayışın bundan yalın anlatımı yoktur.
Aynı uyandırma çağrısı Thomas İncili'nde İsa'nın dilinden konuşur: krallık gökte ya da denizde değil, içinizde ve gözünüzün önündedir. Bu sözler, gnosis'in bir sistem olmadan önce bir çağrı olduğunu hatırlatır.
Gnosis ve kardeş gelenekler
Gnostisizm yalnız bir ada değildir. Işığın maddeye düşüşü ve yukarı çağrılışı Hermetik metinlerin de ana temasıdır; aiondan aiona taşan doluluk, Neoplatonik sudûr öğretisiyle akrabadır. Fark da öğreticidir: Plotinos, kozmosu hor gördükleri için gnostiklere karşı ağır bir reddiye yazdı. Evrenin güzel mi düşmüş mü olduğu sorusu, iki geleneği ayıran sınır taşıdır.
Nereden başlamalı?
Gnostik dünyaya ilk adım için en iyi kapı, kısa ve sarsıcı Thomas İncili'dir. Ardından geleneğin şiirsel özü için İnci İlahisi, büyük mitosun tamamı için Pistis Sophia okunabilir. Daha ileri gitmek isteyenler Gnostisizm temasındaki bütün metinleri katalogdan keşfedebilir.