Doğanın Gizli Ruhu: Âlemin Canı Üzerine

Madde hiçbir devindirici yeti ile donatılmadığından, ister istemez şu sonuca varmamız gerekir: onun üzerinde etki eden ve her ayrı devinim türünde onu düzenleyen bir başka içsel ilke daha vardır. Ne var ki bu ilkeye yalnızca bir Suret demek ve böylece Doğanın zenginliklerini bu dar ve son derece saçma biçimciliğin içine gömmek yeterli değildir.

Açıkça söylemek gerekirse, bu ilke Âlemin Canı, yani Doğanın evrensel ruhudur. Bu Can, kendisiyle uygun ölçüde birtakım başka doğalar aracılığıyla madde içinde tutulur ve dışarı çıkacak bir yol bulamayınca kütleyi örgütler, ona bir düzen verir.

O, eski özgürlüğüne yeniden kavuşmak için elinden gelen bütün çabayı gösterir. Kendisine burada, merkezde bir mesken kurar, zindanını iyi bir düzene sokar ve çeşitli uzuvlara dallanıp budaklanır ki, edip eylemek ve yetilerini kullanmak için daha çok alan bulabilsin.

Böylece görünmezle görünür arasında ince bir zincir, gizli bir yakınlık kurulur; üstün olan aşağıya iner ve burada, madde ile söyleşir. Doğa, bu suretle şaşılası bir biçimde yüceltilebilir ve çoğaltılabilir.