Nûrun Mertebeleri: Ruhun İlâhî Emirden Taşması

Eser hakkında

On ikinci yüzyılda yaşamış olan Şihâbeddin Sühreverdî, İslâm felsefesi geleneğinde meşşâî akılcılığı sezgisel tecrübeyle birleştiren İşrâkîlik düşüncesinin kurucu ismidir. Antik Yunan düşüncesinden, özellikle Yeni Eflâtunculuktan ve kadim Doğu irfanından beslenen müellif, varlığın hakikatini nur ve karanlık kutupları üzerinden temellendirmiştir. Sühreverdî’nin inşa ettiği bu felsefî muhit, salt mantıksal çıkarımlara dayalı peripatetik yöntemin sınırlarını aşarak, keşf ve müşâhedeye dayanan mistik bir bilgi teorisini merkezine alır. Döneminin düşünsel hareketliliği içinde bağımsız bir mektep oluşturan düşünür, varlık hiyerarşisini ışığın yoğunluğu ve eksikliği temelinde açıklayarak İslâm düşünce dünyasında kalıcı bir iz bırakmıştır.

Sühreverdî’nin başyapıtı kabul edilen Hikmetü’l-İşrâk, mantık disiplininden başlayarak ontoloji ve metafizik sahalarına uzanan sistemli bir kurguya sahiptir. Eserin ana savı, varlığın kaynağının Nûrü’l-Envâr yani Nûrlar Nûru olduğu ve tüm mevcûdâtın bu mutlak kaynaktan gerçekleşen feyz ve südur yoluyla mertebelendiğidir. Maddî âlem karanlık ve kesafetle tanımlanırken, semavî ve ruhanî âlemler arı nurlarla özdeşleştirilir. Müellif, fizikî evren ile metafizik gerçeklik arasındaki ilişkiyi ışık istiaresi üzerinden kurarak varlıkların ontolojik derecelerini, ilk ilkeden aldıkları nûrun parlaklığına ve bu feyzi taşıma kapasitelerine göre tasnif eder.

İncelediğiniz pasaj, eserin ruh kavramını ve mevcûdâtın ilâhî feyzi kabul etme derecelerini açıkladığı metafizik bölümünde yer almaktadır. Pasajda cansız varlıklardan nebatata ve hayvana uzanan hiyerarşi; hava, kesif cisimler ve aynalar üzerinden berrak bir tedric şemasıyla ortaya konur. Okur bu metni tahlil ederken, sadece biyolojik bir sınıflandırma okumadığını, aksine Yeni Eflâtuncu südur kuramının nefis ve beden irtibatına nasıl uygulandığını göz önünde bulundurmalıdır. Söz konusu metin, zihinde soyut kalan ruhanî taşma fikrini somut ayniyetler üzerinden anlamayı kolaylaştıran kurucu bir felsefî çerçeve sunmaktadır.