Piroteknik, yani ateşin sanatı, simyanın kalbinde durur. George Starkey 1658 tarihli bu eserinde gerçek hikmet yolunu savunurken, sanatı yozlaştıran hayalperest arayışçıları da keskin bir kalemle teşhir eder. Aşağıdaki bölümde, ellerine bir felsefe risalesi geçer geçmez zihinleri tutuşan, ömürlerini ve servetlerini altın post ile büyük iksir hayaline adayan kişilerin trajik portresini çizer.

Türkçe çeviri (önizleme) · Çeviren Şira Nur Uysal

Bunlar çoğunlukla bütün gayelerini Altın Post'un elde edilmesine yöneltirler. Bunun uğruna hem harcar hem de tükenirler. Okuduklarına inanır ve buradan hayaller kurarlar. Hermes'in üstatlığından başka hiçbir şeyi araştırmaya değer bulmaz, büyük İksir olmadıkça hiçbir şeyi çektikleri emek ve zahmete lâyık saymazlar. O uğursuz Taş'a tesadüfen rast gelmedikçe hiçbir talihin yüzlerine güleceğine inanmazlar.

Gülünç duruma düşmek istemedikleri için bu tasarılarını ellerinden geldiğince gizlerler. Sıradan olmayan asil bir devanın peşinde olduklarını iddia ederler ve bunu öyle bir şevkle sürdürürler ki iş bittiğinde bütün hastalıkları iyileştireceklerini söylerler. Oysa asıl umutları o vakit içinde kendi keselerinin dertlerine derman bulmaktır. Hastaların bakımına gelince, onu başkalarına bırakırlar.

Bu filozoflar daha ilk adımda şu ya da bu nesneye tutulurlar. Kimi yağmur suyuna, kimi mayıs çiyine, bir başkası saf kükürde, dördüncüsü cıvaya, beşincisi demire, altıncısı tartara, yedincisi altına, sekizincisi toprağın güherçilesine gönül verir. Bu nesneler üzerine kendi kendilerine tuhaf hayalî işlemler kurgularlar. Her başarısızlıkta yeniden başlamak zorunda kalırlar. Aradıklarını bulamayınca da ellerine geçeni hiç mesabesinde sayarlar.

Özgün metin (İngilizce)

These for the most part, chiefly level their aim, at the attainment of the Golden Fleece; for this they spend and are spent, they believe what they read, and imagine thereupon, and account nothing worth their enquiry, but the mastery of Hermes, and think every thing unworthy their pains and trouble, unless it be the great Elixir, no fortune can befal them unless they may happen to stumble upon that unhappy Stone. This their design (unwilling to be ridiculous,) they will conceal to their power, pretending to the search of some or other more than ordinarily Noble Medicine, which they prosecute with that vigour, that they may, when that is ended, cure all Diseases, hoping in that time to cure the Maladies of their Purse, and then as for the care of the Sick they will leave that to others. These Philosophers at their first initiation have some one thing or other on which they dote, one on Rain-water, another on Maydew, a third on Sulphur vive, a fourth on mercury, a fifth on iron, a sixth on Tartar, a seventh on Gold, an eighth on the Nitre of the Earth, on which subject they imagine to themselves strange Chimæreal Operations, of which as oft as they miss, they are still to begin again, and when they find not what they look for, they account what they find as good as nothing.

Bu metin neden önemli

George Starkey (1628 dolayları, Bermuda doğumlu; 1665, Londra), on yedinci yüzyıl İngiltere'sinde ve Amerika'sında iz bırakmış bir Helmontçu kimyager ve hekimdir. Eirenaeus Philalethes takma adıyla yazdığı simya metinleriyle Boyle ve Newton dahil dönemin en büyük doğa filozoflarını etkilemiştir. Pyrotechny asserted and illustrated (Piroteknik: İddia ve İzahı), ateşe dayalı kimyasal çözümlemeyi ve iksir hekimliğini savunurken sanatı sömüren şarlatanlardan gerçek üstatları ayırma çabasının canlı bir örneğidir. Bu bölümde Starkey, felsefe taşını körü körüne kovalayıp elindeki maddenin Tanrı ile Doğa'nın koyduğu asıl hikmetini görmeyenleri, bilgisi ancak olumsuz kalan kişiler olarak nitelendirir.

Eser hakkında

On yedinci yüzyıl doğa felsefesi ve tıp tarihi açısından dikkat çekici bir figür olan George Starkey, Helmontçu kimya geleneğine bağlı kalarak dönemin İngiltere ve Amerika coğrafyalarında faaliyet göstermiştir. Bu dönem, geleneksel Galenik tıp anlayışıyla kimyasal yöntemlere dayalı Paracelsusçu ve Helmontçu yaklaşımların yoğun bir biçimde çatıştığı bir geçiş evresidir. Starkey, laboratuvar temelli araştırmaları felsefi ve tıbbi bilginin merkezine yerleştiren çevrelere mensuptur. Aynı zamanda Eirenaeus Philalethes mahlasıyla kaleme aldığı hermetik metinlerle çağdaşı pek çok düşünürü etkileyen yazar, dönemin deneyci çevrelerinde ateşin ve kimyasal işlemlerin dönüştürücü gücünü savunmuştur.

Yazarın 1658 yılında Londra'da yayımlanan Pyrotechny asserted and illustrated adlı eseri, temelde ateş sanatına dayalı kimyasal çözümlemeleri ve bu yöntemlerle elde edilen ilaçları savunmayı amaçlar. Eser, bir yandan ampirik gözleme ve yöntemli laboratuvar pratiğine dayalı meşru bir kimya sanatının ilkelerini ortaya koyarken, diğer yandan bu sahayı kişisel zenginleşme aracına dönüştüren bilgisiz uygulayıcıları hedef alır. Starkey eser boyunca, doğanın işleyiş yasalarını anlamaksızın yalnızca felsefe taşının peşine düşenlerin yöntem yanlışlarını ve zihinsel yanılgılarını ayrıntılı biçimde irdeler. Kitap, gerçek sağaltım sanatının doğayı sabırla ve doğru yöntemlerle incelemekten geçtiğini kanıtlamaya çalışır.

Eserin dördüncü bölümünden alınan bu pasaj, felsefe taşını elde etme arzusuyla hareket eden hatalı uygulayıcıların ruh halini ve yanılgılarını gözler önüne serer. Starkey burada, hakiki şifa arayışını bir maske olarak kullanan, ancak asıl niyetleri kendi keselerini doldurmak olan kişilerin maddi ve zihinsel çöküşünü tasvir eder. Okur bu metni incelerken, dönemin simya dünyasında yaygın olan hırsları, tek bir maddeye körü körüne bağlanmanın getirdiği deneysel kısırlığı ve felsefi altyapıdan yoksun arayışçıların yaşadığı hayal kırıklıklarını somut bir eleştiri üzerinden değerlendirebilir.

Bu eser Simya Koleksiyonu'nun parçasıdır →

Künye

Kaynak eser: Pyrotechny asserted and illustrated
Neşir: London: Printed by Samuel Thomson, 1658
Konum: Bölüm IV (Cap. IV), Of erroneous Operators more particularly; s. 77 vd. (tarama s. 33-34)
Çeviren: Şira Nur Uysal
Dijital nüsha: Source Library

Bu Türkçe çeviri © Şira Nur Uysal, CC BY-SA 4.0 ile paylaşılmıştır (serbestçe kullanın, kaynak gösterin, değiştirirseniz aynı lisansla paylaşın). Kullanım & lisans →

Bu Çeviriye Atıf

Uysal, Ş. N. (Çev.). (2026). Piroteknik: Altın Post Peşindeki Sahte Simyacılar. Kadim Kütüphane. https://kadimkutuphane.com/starkey-pyrotechny-altin-post-pesindekiler

Özgün Sayfalar60 sayfa