Bernardino Telesio, on altıncı yüzyıl İtalyan doğa felsefesinin en cesur seslerinden biriydi. Ona göre tabiatın tümü üç ilkeye dayanır: edilgen bir cisim olan madde ile onun üzerinde etkiyen iki karşıt ve cisimsiz güç, Sıcaklık ile Soğukluk. Göğü gökyapan sıcaklık, yeryüzünü yeryapan ise soğukluktur. Telesio'nun kendi eseri kütüphanede bulunmadığından, aynı geleneğin dolaysız varisi ve savunucusu olan Tommaso Campanella'nın metnini sunuyoruz. Campanella'nın ilk kitabı doğrudan Telesio'yu savunmak için yazılmıştı; aşağıdaki pasaj da bu kozmolojinin en berrak özetini verir: Tanrı'nın boş uzaya yerleştirdiği maddeye Sıcaklık ile Soğukluğu uygulaması ve bu ikisinin çekişmesinden bütün bir evrenin doğması.

Türkçe çeviri (önizleme) · Çeviren Şira Nur Uysal

Tanrı boş uzayın ortasına maddeyi yerleştirdi; yani henüz biçimlenmemiş, biçim almaya elverişli bir Cismi. Ona iki etkin nedeni uyguladı: Sıcaklık ile Soğukluk. Bu ikisi ortak kütle üzerinde onu kendilerine mal etmek için etkidikçe Dünyanın iki temel Cismini meydana getirdiler. Sıcaklık, alt edilip inceltilen maddeden gökleri; Soğukluk ise ele geçirip yoğunlaştırdığı bölümden yeryüzünü üretti.

Zira daha güçlü olan Sıcaklık kendi payını çabucak inceltti. Her yöne çevreye doğru sıçrayarak yukarı dediğimiz yere yaklaştı ve düşmanı Soğukluktan kaçtı. Bir çember biçiminde sürülünce Gökleri genişletti. Kimi yerlerde kendi inceliğinin soğuk tarafından kavranıp yenildiğini hissedince kendini bir araya topladı ve parladı; işte orada Gök, Yıldız adını alır.

Ardından Güneş yeryüzünün çevresinde dönerek ve ona saldırarak maddeyi inceltirse hava ile buharı doğurur. Maddeyi eritirse suyu; katılaştırırsa taşları; her ikisini de yaparsa bitkileri yaratır. Maddeyi aynı anda eritir, katılaştırır ve inceltirse hayvanları meydana getirir. Çünkü Cismin, sıcaklık ve soğukluğun onu belirli suretlere biçimlendirmesinden gelen yapıdan başka hiçbir yapısı yoktur.

Özgün metin (İngilizce)

In the midst of empty Space, God placed matter, that is, unconstructed Body, fit for receiving construction. And He applied to it two active causes: Heat and Cold. As these two acted upon the common mass to make it their own, they produced the two primary Bodies of the World. Heat produced the heavens from matter that was conquered and thinned. Cold produced the earth from the portion it seized and condensed. For the more robust Heat quickly thinned its portion; leaping forth in every direction toward the periphery, which we call upward, it approached there, fleeing its enemy Cold. Driven into a circuit, it expanded the Heavens. Feeling its own thinness being seized and overcome by the cold in certain parts, it united itself and shone forth; there, the Heaven is called a Star. Next, the Sun, revolving around the earth and attacking it, creates air and vapor if it thins the matter. If it liquefies the matter, it creates water; if it hardens it, stones; if it does both, plants; and if it liquefies, hardens, and thins the matter all at once, it creates animals. For Body has no structure except that which comes from heat and cold shaping it into specific images.

Bu metin neden önemli

Bu pasaj, Bernardino Telesio (1509-1588) ile başlayan ve Tommaso Campanella'nın taşıdığı doğa felsefesi geleneğinin çekirdeğini gösterir. Aristoteles'in dört öge ve soyut biçim öğretisine karşı çıkan bu düşünce, evreni yalnızca iki etkin ilkeye indirger: Sıcaklık ve Soğukluk. Bunlar edilgen madde üzerinde çekişir; sıcaklık genişletip inceltir, soğukluk yoğunlaştırıp katılaştırır. Göklerin, yerin, suyun, taşın, bitkinin ve hayvanın tümü bu iki gücün derece derece farklı etkilerinden doğar. Campanella'nın burada sunduğu kozmogoni, duyulara ve gözleme dayanan yeni bir doğa bilimi arayışının erken ve etkileyici bir ifadesidir; bu çizgi ilerleyen yüzyılda Bacon ve Galileo'ya uzanan yolun taşlarından birini döşemiştir.

Eser hakkında

İtalyan düşünür Tommaso Campanella, Geç Rönesans ile Erken Modern dönem arasındaki düşünsel dönüşümün belirleyici isimlerindendir. Bernardino Telesio’nun kurduğu ve doğayı kendi içkin ilkeleriyle açıklamayı amaçlayan natüralist gelenekten beslenen Campanella, dönemin egemen skolastik kabullerine mesafeli durarak gözleme dayalı bir tabiat kavrayışını savunmuştur. Düşünürün erken dönem çalışmaları doğrudan Telesio felsefesinin savunusu üzerine kuruludur. Bu yaklaşım, doğayı soyut metafizik kavramlar yerine doğrudan doğruya maddesel varlıklar ve onların birbirleriyle girdiği dinamik ilişkiler üzerinden tahlil etme çabasını temsil eder.

Campanella’nın 1641 tarihli Prodromus Philosophiae Instaurandae adlı çalışması, doğa felsefesinin yeniden inşasını hedefleyen kapsamlı bir kuramsal çerçeve sunar. Eserin temel savı, yaratılışın ve evrendeki bütün cisimsel çeşitliliğin, Tanrı tarafından boş uzaya yerleştirilen edilgen bir kütle ile bu kütleye etki eden iki karşıt dinamik ilke üzerinden açıklanabileceğidir. Metin boyunca sıcaklık ve soğukluk, maddeyi sürekli biçimlendiren, dönüştüren ve çatışma halinde tutan temel failler olarak ele alınır. Göksel cisimlerden yeryüzündeki cansız minerallere, bitkilerden canlı organizmalara kadar evrendeki her varlık düzeyi, bu iki etkin gücün madde üzerindeki farklı oranlardaki etkileşiminin bir sonucu şeklinde temellendirilir.

Sayfamızda sunulan pasaj, eserin Şeylerin Tabiatı Üzerine Özet bölümünden alınmış olup bu kozmolojik sistemin kurucu mantığını açık biçimde sergiler. Pasajda, iki zıt gücün ortak maddeyi paylaşma mücadelesiyle göğün ve yerin nasıl ayrıştığı, ardından Güneş’in hareketleriyle suyun, havanın, taşların ve nihayet canlıların nasıl meydana geldiği adım adım tasvir edilir. Okur, bu metni incelerken Rönesans doğa felsefesinin soyut kavramları terk ederek cisimsel ve fiziksel süreçlere odaklanma biçimini görebilir. Parça, erken modern bilimin eşiğinde evrenin işleyişine getirilen yalınlaştırıcı ve dinamik doğa izahlarının metinsel bir tanığı olarak değerlendirilebilir.

Bu eser Kozmoloji Koleksiyonu'nun parçasıdır →

Künye

Kaynak eser: Prodromus Philosophiae Instaurandae (Felsefenin Yenilenmesinin Habercisi), Tommaso Campanella, 1641; Bernardino Telesio'nun "Şeylerin Tabiatı Üzerine" geleneğinin dolaysız varisi
Neşir: 1641 baskısı, Latince; İngilizce çeviri Source Library (CC BY-SA 4.0)
Konum: Sayfalar 34-35 (Compendium on the Nature of Things bölümü); kaynak metin "
Çeviren: Şira Nur Uysal
Dijital nüsha: Source Library

Bu Türkçe çeviri © Şira Nur Uysal, CC BY-SA 4.0 ile paylaşılmıştır (serbestçe kullanın, kaynak gösterin, değiştirirseniz aynı lisansla paylaşın). Kullanım & lisans →

Bu Çeviriye Atıf

Uysal, Ş. N. (Çev.). (2026). Şeylerin Tabiatı: Sıcaklık, Soğukluk ve Madde. Kadim Kütüphane. https://kadimkutuphane.com/seylerin-tabiati-sicaklik-soguk-madde-telesio-gelenegi

Özgün Sayfalar60 sayfa