Batlamyus'un Almagest'i (Yunanca Μεγάλη Σύνταξις, "Büyük Derleme"), MS ikinci yüzyıldan başlayarak bin yılı aşkın süre boyunca gökbilimin başyapıtı sayıldı. Aşağıdaki bölüm, eserin Birinci Kitabının dördüncü bölümüdür: Batlamyus burada, yerin de -tıpkı gök gibi- duyulara göre küresel olduğunu kanıtlamaya girişir. Kanıtları gözlemseldir: ay tutulmaları farklı boylamlarda farklı yerel saatlerde görülür, kuzeye ya da güneye gidildikçe hangi yıldızların görünüp kaybolduğu değişir, ve denizden karaya yaklaşan bir gemiden dağların önce tepesi, sonra eteği görünür hale gelir. Bu üç gözlem birlikte, yerin düz, içbükey ya da çokgen değil, küresel olduğunu gösterir.
Dördüncü Bölüm. Yerin de, Bütün Parçalarıyla Ele Alındığında, Duyulara Göre Küresel Olduğu Üzerine.
Yerin de, bütün parçalarıyla ele alındığında, duyulara göre küresel olduğunu en iyi şöyle kavrayabiliriz: Güneşin, ayın ve öbür yıldızların doğuşu ile batışı, yeryüzünde yaşayan herkes için aynı anda gerçekleşmez; doğuda oturanlar için daima daha önce, batıda oturanlar için ise daima daha sonra olur. Zira aynı anda meydana gelen tutulma görüngülerini, özellikle de ay tutulmalarını, her yerde aynı saatte -yani öğleden eşit uzaklıktaki saatlerde- kaydedilmiş bulmayız; tersine, daha doğuda bulunan gözlemcilerin kaydettiği saat, daima daha batıda bulunanların kaydettiği saatten geridir. Bu saat farkı bölgeler arasındaki uzaklıkla orantılı çıktığından, kişi haklı olarak yerin yüzeyini küresel sayabilir; çünkü yer, bütün parçalarında eşit ölçüde dışbükey olduğundan, ardışık bölgeler için bu engellenmeyi hep orantılı biçimde üretir. Eğer biçim başka türlü olsaydı, bu böyle gerçekleşmezdi; nitekim bunu aşağıdakilerden de görebiliriz.
Yer içbükey olsaydı, yıldızlar batıda oturanlara daha önce doğar görünürdü; düz olsaydı, yeryüzündeki herkes için aynı anda ve aynı zamanda doğar ve batardı; üçgen, dörtgen ya da başka çok kenarlı bir biçimde olsaydı, aynı doğru üzerinde oturanlar için yine benzer biçimde ve aynı anda doğar ve batardı; oysa bunların hiçbiri gözlemlenmez.
Yerin silindir biçiminde olmadığı da -kimilerinin daha makul sayabileceği üzere, yuvarlak yüzeyi doğuya ve batıya, düz tabanlarının kenarları ise evrenin kutuplarına dönük olacak biçimde- şuradan bellidir: böyle olsaydı, o dışbükey yüzeyde yaşayanlar için hiçbir yıldız hep görünür kalmazdı; ya bütün yıldızlar herkes için doğar ve batardı, ya da her iki kutuptan eşit uzaklıktaki aynı yıldızlar herkes için sürekli görünmez kalırdı.
Oysa gerçekte, kuzeye doğru ne kadar ilerlersek, güneydeki yıldızların o kadar çoğu gözden kaybolur, kuzeydekiler ise o kadar çoğu görünür hale gelir; bu da açıkça gösterir ki burada da yerin dışbükeyliği, yanlara doğru olan bu engellemeleri orantılı biçimde üreterek, biçimin her yönden küresel olduğunu kanıtlar. Buna ek olarak, herhangi bir yönden dağlara ya da yüksek bölgelere doğru gemiyle yaklaşırken, bunların büyüklüğünün yavaş yavaş arttığını görürüz -sanki denizin ta kendisinden yükseliyormuş gibi- oysa daha önce, suyun yüzeyinin dışbükeyliği yüzünden görünmez durumdaydılar.
Dağlara doğru gemiyle yaklaşırken, sanki denizin ta kendisinden yükseliyormuş gibi, büyüklüklerinin yavaş yavaş arttığını görürüz.
Çeviri notu: Bu, Almagest'in Birinci Kitap, dördüncü bölümünün (δʹ) tam metnidir; Yunanca özgün metinden (J. L. Heiberg (ed.), Claudii Ptolemaei opera quae exstant omnia, I: Syntaxis Mathematica, Leipzig 1898 — kamu malı) doğrudan çevrilmiştir. G. J. Toomer'ın 1984 tarihli İngilizce çevirisi Ptolemy's Almagest telif altındadır ve bu çeviride kaynak olarak kullanılmamıştır. Diğer bölümlerden haberdar olmak isterseniz, bültene katılabilirsiniz ↓
Özgün metin (Yunanca)
Ὅτι δὲ καὶ ἡ γῆ σφαιροειδής ἐστιν πρὸς αἴσθησιν ὡς καθʼ ὅλα μέρη λαμβανομένη, μάλιστʼ ἂν οὕτως κατανοήσαιμεν· τὸν ἥλιον γὰρ πάλιν καὶ τὴν σελήνην καὶ τοὺς ἄλλους ἀστέρας ἔστιν ἰδεῖν οὐ κατὰ τὸ αὐτὸ πᾶσιν τοῖς ἐπὶ τῆς γῆς ἀνατέλλοντάς τε καὶ δύνοντας, ἀλλὰ προτέροις μὲν αἰεὶ τοῖς πρὸς ἀνατολὰς οἰκοῦσιν, ὑστέροις δὲ τοῖς πρὸς δυσμάς. τὰς γὰρ ὑπὸ τὸν αὐτὸν χρόνον ἀποτελουμένας ἐκλειπτικὰς φαντασίας καὶ μάλιστα τὰς σεληνιακὰς εὑρίσκομεν οὐκ ἐν ταῖς αὐταῖς ὥραις, τουτέστιν ταῖς τὸ ἴσον ἀπεχούσαις τῆς μεσημβρίας, παρὰ πᾶσιν ἀναγραφομένας, ἀλλὰ πάντοτε τὰς παρὰ τοῖς ἀνατολικωτέροις τῶν τηρησάντων ἀναγεγραμμένας ὥρας ὑστεριζούσας τῶν παρὰ τοῖς δυτικωτέροις. καὶ τῆς διαφορᾶς δὲ τῶν ὡρῶν ἀναλόγου τοῖς διαστήμασι τῶν χωρῶν εὑρισκομένης σφαιρικὴν ἄν τις εἰκότως τὴν τῆς γῆς ἐπιφάνειαν ὑπολάβοι τῆς κατὰ τὴν κυρτότητα καθʼ ὅλα μέρη λαμβανομένης ὁμοιομερείας ἀναλόγως αἰεὶ τὰς ἐπιπροσθήσεις τοῖς ἐφεξῆς ποιουμένης· εἰ δέ γε ἦν τὸ σχῆμα ἕτερον, οὐκ ἂν τοῦτο συνέβαινεν, ὡς ἴδοι τις ἂν καὶ ἐκ τούτων.
κοίλης μὲν γὰρ αὐτῆς ὑπαρχούσης προτέροις ἂν ἐφαίνετο ἀνατέλλοντα τὰ ἄστρα τοῖς δυσμικωτέροις, ἐπιπέδου δὲ πᾶσιν ἅμα καὶ κατὰ τὸν αὐτὸν χρόνον τοῖς ἐπὶ τῆς γῆς ἀνέτελλέν τε καὶ ἔδυνεν, τριγώνου δὲ ἢ τετραγώνου ἤ τινος ἄλλου σχήματος τῶν πολυγώνων πᾶσιν ἂν πάλιν ὁμοίως καὶ κατὰ τὸ αὐτὸ τοῖς ἐπὶ τῆς αὐτῆς εὐθείας οἰκοῦσιν, ὅπερ οὐδαμῶς φαίνεται γινόμενον.
ὅτι δὲ οὐδὲ κυλινδροειδὴς ἂν εἴη, ἵνα ἡ μὲν περιφερὴς ἐπιφάνεια πρὸς τὰς ἀνατολὰς καὶ τὰς δύσεις ᾖ τετραμμένη, τῶν δὲ ἐπιπέδων βάσεων αἱ πλευραὶ πρὸς τοὺς τοῦ κόσμου πόλους, ὅπερ ἄν τινες ὑπολάβοιεν ὡς πιθανώτερον, ἐκεῖθεν δῆλον· οὐδενὶ γὰρ ἂν οὐδὲν αἰεὶ φανερὸν ἐγίγνετο τῶν ἄστρων τῶν ἐπὶ τῆς κυρτῆς ἐπιφανείας οἰκούντων, ἀλλʼ ἢ πάντα πᾶσιν καὶ ἀνέτελλεν καὶ ἔδυνεν, ἢ τὰ αὐτὰ καὶ τὸ ἴσον ἀφεστῶτα τῶν πόλων ἑκατέρου πᾶσιν ἀεὶ ἀφανῆ καθίστατο·
νῦν δʼ ὅσῳ ἂν μᾶλλον πρὸς τὰς ἄρκτους παροδεύωμεν, τοσούτῳ τῶν μὲν νοτιωτέρων ἄστρων ἀποκρύπτονται τὰ πλείονα, τῶν δὲ βορειοτέρων ἀναφαίνεται, ὡς δῆλον εἶναι, διότι καὶ ἐνταῦθα ἡ κυρτότης τῆς γῆς καὶ τὰς ἐπὶ τὰ πλάγια μέρη ἐπιπροσθήσεις ἀναλόγως ποιουμένη πανταχόθεν τὸ σχῆμα τὸ σφαιροειδὲς ἀποδείκνυσιν, μετὰ τοῦ, κἂν προσπλέωμεν ὄρεσιν ἢ τισιν ὑψηλοῖς χωρίοις ἀφʼ ἡσδήποτε γωνίας καὶ πρὸς ἡνδήποτε, κατὰ μικρὸν αὐτῶν αὐξόμενα τὰ μεγέθη θεωρεῖσθαι καθάπερ ἐξ αὐτῆς τῆς θαλάττης ἀνακυπτόντων, πρότερον δὲ καταδεδυκότων διὰ τὴν κυρτότητα τῆς τοῦ ὕδατος ἐπιφανείας.
Kaynak: J. L. Heiberg (ed.), Claudii Ptolemaei opera quae exstant omnia, I: Syntaxis Mathematica, Pars I (Leipzig: Teubner, 1898), Heiberg s. 14–16. Kritik metin kamu malıdır.
Bu metin neden önemli
Bu bölüm önemlidir çünkü Batlamyus burada, yerin küreselliğini soyut bir varsayım olarak değil, doğrudan gözlemle sınanabilir bir sav olarak sunar: ay tutulmalarının farklı boylamlarda farklı yerel saatlerde görülmesi, kutba yaklaştıkça gökyüzünde görünüp kaybolan yıldızların değişmesi ve karaya yaklaşan bir geminin güvertesinden dağların önce tepesinin sonra eteğinin belirmesi. Bu üç kanıt, düz, içbükey, çokgen ve silindir biçimli yer varsayımlarını tek tek eleyerek küresel biçimde karar kılar. On beş yüzyıl boyunca Akdeniz ve İslam dünyasının gök tasavvurunu belirleyecek olan yermerkezli evren modelinin ilk sağlam temeli tam olarak buradadır. Kutsala Dönüş'ün kozmoloji izleğinde bu bölüm, gözlemi kanıta, kanıtı da kozmik düzene bağlayan kadim bakışın somut bir örneğidir.
Yeni metinlerden ilk sen haberdar ol
Tam çeviriler, PDF'ler ve yeni eklenen kaynaklar hazırlandıkça e-postana düşsün.
Bu eser Kozmoloji Koleksiyonu'nun parçasıdır →
- Kaynak eser
- Μεγάλη Σύνταξις (Almagest), Birinci Kitap, Dördüncü Bölüm (δʹ): "Ὅτι καὶ ἡ γῆ σφαιροειδής ἐστιν πρὸς αἴσθησιν" ("Yerin de, Duyulara Göre, Bütün Parçalarıyla Küresel Olduğu Üzerine")
- Neşir
- Yunanca kritik metin: J. L. Heiberg (ed.), Claudii Ptolemaei opera quae exstant omnia, I: Syntaxis Mathematica (Leipzig: Teubner, 1898) — kamu malı. Çeviri bu Yunanca metinden doğrudan yapılmıştır, CC BY-SA 4.0. Kapak görseli: 1538 Basel basımı (İskenderiyeli Theon şerhiyle), Source Library dijital nüshası.
- Konum
- Birinci Kitap, Heiberg baskısı s. 14–16, dördüncü bölümün (δʹ) tamamı
- Çeviren
- Şira Nur Uysal
- Yunanca metin
- Ptolemaeus Arabus et Latinus (PAL)
- Kapak görselinin dijital nüshası
- Source Library
Uysal, Ş. N. (Çev.). (2026). Almagest: Göğün ve Yerin Küresel Olduğu Üzerine. Kadim Kütüphane. https://kadimkutuphane.com/batlamyus-almagest-gogun-kureselligi