Robert Recorde'un ünlü "Bilgi Kalesi" (Castle of Knowledge, 1556) adlı İngilizce astronomi eseri, ortaçağ boyunca Avrupa'nın gökbilim alfabesi sayılan bir metnin İngiliz diline aktarılmış çocuğudur: Johannes de Sacrobosco'nun "Sphaera mundi", yani "Göğün Küresi". Recorde'un kendi eseri açık kütüphanede bulunmadığı için, onun doğrudan kaynağı ve konu ikizi olan bu asıl metinden, göksel kürenin tanımıyla açılan birinci bölümün girişini seçtik. Sacrobosco burada yalın ama derin bir soruyla başlar: İnsan gökyüzüne çıkamadığına göre, göğün düzenini nasıl kavrayacaktır? Cevabı, elde döndürülebilen yapma bir küredir. Bu pasaj, evrenin bir modele sığdırılabileceği inancının Rönesans'a devrolan berrak bir ifadesidir.
Hiçbirimiz gökyüzüne çıkıp oradaki çemberleri ve dereceleri göremez, onları dilediği an ve dilediği biçimde döndüremez. Geçmişte kalan şeyleri insan gözleyemez. Olacak şeyleri beklemeye ise insan ömrü yetmez. Şimdiki şeyleri de yaşarken kimse bütünüyle göremez. Bir yerde gündüzken başka bir yerde gecedir. Bir insana yıldız doğarken bir başkasına batar. Aynı yıldız aynı anda herkese aynı yerlerde görünmez. Kimine göre küre dosdoğru belirir, kimine göre türlü türlü eğik durur.
İşte bu yüzden yapma bir küreye sahip olmak hem hoş hem de elverişlidir. Öyle bir küre ki elle istendiği gibi çevrilebilsin, ortak konum ve her parça onda görülebilsin, bütün dereceleri ve çemberleri onda seçilebilsin. Böyle bir örnek sayesinde şimdiki, geçmiş ve gelecek şeyleri, göğün o doğal küresine ait olan şeyleri kolayca kavramamız hiç değilse mümkün olur.
Hiçbirimiz gökyüzüne çıkıp oradaki çemberleri göremez. İşte bu yüzden elle döndürülebilen yapma bir küreye sahip olmak hem hoş hem de elverişlidir.
Özgün metin (İngilizce)
Bu metin neden önemli
Bu satırlar, İngiliz Sarayı hekimi ve matematikçisi Robert Recorde'un 1556 tarihli "Bilgi Kalesi" adlı eserinin ardındaki entelektüel çekirdektir. Sacrobosco'nun 13. yüzyılda yazdığı "Sphaera mundi", yüzyıllar boyunca Avrupa üniversitelerinde gökbilimin temel ders kitabı olarak okutulmuştu. Buradaki alıntı, seçtiğimiz baskının 9. sayfasındaki birinci bölümün açılışıdır ve "kürenin tanımı" başlığını taşır. Metnin kalbindeki fikir sadedir ama çığır açıcıdır: İnsan tenden bedeniyle göğe yükselemediği için, evrenin düzenini ancak elle tutulur bir maketle, yani armiller küre denen halkalı gök modeliyle kavrayabilir. Recorde bir nesil sonra bu Latince mirası İngilizceye taşıyıp genişletecek ve İngiliz okuruna Kopernik öncesi kozmolojinin kapılarını aralayacaktır.
Yeni metinlerden ilk sen haberdar ol
Tam çeviriler, PDF'ler ve yeni eklenen kaynaklar hazırlandıkça e-postana düşsün.
- Kaynak eser
- Sphaera mundi (The Sphere of the World) — Johannes de Sacro Bosco, Venedik 1491 baskısı; Georg von Peuerbach'ın "Theoricae novae planetarum" ve Regiomontanus'un ekleriyle birlikte
- Neşir
- Venedik, 1491 (Inc. 836); Sacrobosco'nun risalesine Peuerbach ve Regiomontanus eklemeleriyle birlikte basılan derleme
- Konum
- Birinci Bölüm ("Kürenin tanımı üzerine") girişi, sayfa 9 (translation alanı); Source Library dijital nüshası
- Çeviren
- Şira Nur Uysal
- Dijital nüsha
- Source Library
