Yılın Tabiatı Üzerine: Güneşin Dönüşü ve Gözlemin Alçakgönüllülüğü
İbn el-Verdî'nin Kharîdat el-Acâib adlı eserinden dairesel dünya haritası (mappa mundi), yaklaşık 1450. Meskûn dünyayı çevreleyen dağ silsilesi ve kuşatıcı okyanusuyla Orta Çağ İslam kozmografyasının tipik bir örneğidir.
Kozmoloji

Yılın Tabiatı Üzerine: Güneşin Dönüşü ve Gözlemin Alçakgönüllülüğü

Bîrûnî (çev. E. Sachau)· 1879· Özgün: İngilizce· Source Library
KozmolojiTürkçe çeviriAçık erişim

Bîrûnî on birinci yüzyılda kaleme aldığı Kadim Milletlerin Kronolojisi adlı eserinde zamanın kendisini bir gök hareketi olarak tanımlar. Aşağıdaki pasaj eserin ikinci bölümünü açar ve yılı, güneşin tutulum çemberi üzerindeki bir tam dönüşü olarak ele alır. Bîrûnî burada yalnızca bir tanım vermez. Ptolemaios ile Sindhind astronomlarının çelişen görüşlerini yan yana koyar, gözlem araçlarının küçüklüğünü göksel cisimlerin uçsuz bucaksızlığı karşısında itiraf eder ve hakikate ancak sabırlı, tekrar tekrar yenilenen gözlemle yaklaşılabileceğini söyler. Bu, kadim bilgenin ölçme edimine duyduğu derin saygının ve kendi bilgisinin sınırları önündeki alçakgönüllülüğünün bir belgesidir.

Türkçe çeviri · Çeviren Şira Nur Uysal

Şöyle derim: Yıl, güneşin tutulum çemberi üzerinde, evrensel devinimin tersi yönde ilerleyerek bir kez dönmesi ve deviniminin başlangıç noktası olarak kabul edilen aynı noktaya geri gelmesi demektir. Böylece güneş, yolculuğunda dört mevsimi kuşatır: ilkbahar, yaz, sonbahar, kış. Bu mevsimlerin dört ayrı tabiatını içine alır ve daima yola çıktığı noktaya döner.

Ptolemaios'a göre bu dönüşler birbirine eşittir, çünkü o güneşin apojesinin hareket ettiğini tespit etmemiştir. Buna karşılık Sindhind'in yazarlarına ve çağdaş astronomlara göre bu dönüşler eşit değildir, zira onların gözlemleri güneşin apojesinin hareket ettiğine inanmalarına yol açmıştır. Böyle bir dönüşün gün ve günün kesirleri cinsinden uzunluğuna gelince, astronomik gözlemlerin sonuçları birbiriyle uyuşmaz. Aralarında hatırı sayılır bir fark vardır.

Ne var ki kısa bir zaman diliminde bu fark güçlükle sezilir. Ama uzun vadede, bu fark ikiye katlanıp defalarca çoğaltıldığında ve tümüyle toplandığında, çok büyük bir yanılgı belirir. İşte bu yüzden bilge kişiler, gözlemlere devam etmemizi ve olası hatalara karşı tetikte olmamızı ısrarla tavsiye etmişlerdir.

Bilge kişiler, gözlemlere devam etmemizi ve olası hatalara karşı tetikte olmamızı ısrarla tavsiye etmişlerdir.
Özgün metin (İngilizce)
"Year" means one revolution of the sun in the ecliptic, moving in a direction opposite to that of the universal motion, and returning to the same point assumed as the starting point of its motion. In this way, the sun includes in its course the four seasons—spring, summer, autumn, winter—and their four different natures, returning always to the point from which it commenced. According to Ptolemy, these revolutions are equal because he did not find that the apogee of the sun moves. Conversely, they are unequal according to the authors of the Sindhind and the modern astronomers, because their observations led them to believe that the apogee of the sun moves. As to the length of such a revolution in days and fractions of a day, the results of astronomical observations do not agree; they differ considerably. However, in a short space of time, this difference is barely perceptible. But in the long run, when this difference is doubled and multiplied many times and then summed into a whole, a very great error becomes manifest. Because of this, the sages have strongly recommended that we continue making observations and guard against potential errors.

Bu metin neden önemli

Bîrûnî (973-1048) Harezm doğumlu, Orta Çağ İslam dünyasının en büyük polimatlarından biridir. El-Âsâru'l-Bâkiye (Geçmiş Çağlardan Kalan İzler) olarak bilinen bu eser, farklı milletlerin takvimlerini, çağlarını ve bayramlarını karşılaştırmalı biçimde inceler. Eser, E. Sachau tarafından 1879'da Londra'da Kadim Milletlerin Kronolojisi başlığıyla İngilizceye çevrilip Oriental Translation Fund adına yayımlanmıştır. Bu pasajın bulunduğu ikinci bölüm, günlerden oluşan aylar ve yıllar üzerinedir. Bîrûnî burada gökbilim gözleminin doğasını tartışırken kaynakçasında hem Batlamyus'un Almagest geleneğini hem de Hint kökenli Sindhind astronomisini yan yana getirir. Bu karşılaştırmalı ve eleştirel tutum, onun bilimsel yönteminin ayırt edici çizgisidir.

Bülten

Yeni metinlerden ilk sen haberdar ol

Tam çeviriler, PDF'ler ve yeni eklenen kaynaklar hazırlandıkça e-postana düşsün.

Künye
Kaynak eser
The Chronology of Ancient Nations (Al-Âthâr al-Bâqiya), Chapter II, p. 33
Neşir
Translated and edited by C. Edward Sachau; London, printed by W. H. Allen and Co. for the Oriental Translation Fund, 1879.
Konum
Chapter II, "On the Nature of That Which Is Composed of Days, viz., Months and Years," page 33 (Sachau translation)
Çeviren
Şira Nur Uysal
Dijital nüsha
Source Library
Bu Türkçe çeviri © Şira Nur Uysal, CC BY 4.0 ile paylaşılmıştır (serbestçe kullanın, kaynak gösterin). Kullanım & lisans →
← Kütüphaneye dön