Bîrûnî on birinci yüzyılda kaleme aldığı Kadim Milletlerin Kronolojisi adlı eserinde zamanın kendisini bir gök hareketi olarak tanımlar. Aşağıdaki pasaj eserin ikinci bölümünü açar ve yılı, güneşin tutulum çemberi üzerindeki bir tam dönüşü olarak ele alır. Bîrûnî burada yalnızca bir tanım vermez. Ptolemaios ile Sindhind astronomlarının çelişen görüşlerini yan yana koyar, gözlem araçlarının küçüklüğünü göksel cisimlerin uçsuz bucaksızlığı karşısında itiraf eder ve hakikate ancak sabırlı, tekrar tekrar yenilenen gözlemle yaklaşılabileceğini söyler. Bu, kadim bilgenin ölçme edimine duyduğu derin saygının ve kendi bilgisinin sınırları önündeki alçakgönüllülüğünün bir belgesidir.

Türkçe çeviri (önizleme) · Çeviren Şira Nur Uysal

Şöyle derim: Yıl, güneşin tutulum çemberi üzerinde, evrensel devinimin tersi yönde ilerleyerek bir kez dönmesi ve deviniminin başlangıç noktası olarak kabul edilen aynı noktaya geri gelmesi demektir. Böylece güneş, yolculuğunda dört mevsimi kuşatır: ilkbahar, yaz, sonbahar, kış. Bu mevsimlerin dört ayrı tabiatını içine alır ve daima yola çıktığı noktaya döner.

Ptolemaios'a göre bu dönüşler birbirine eşittir, çünkü o güneşin apojesinin hareket ettiğini tespit etmemiştir. Buna karşılık Sindhind'in yazarlarına ve çağdaş astronomlara göre bu dönüşler eşit değildir, zira onların gözlemleri güneşin apojesinin hareket ettiğine inanmalarına yol açmıştır. Böyle bir dönüşün gün ve günün kesirleri cinsinden uzunluğuna gelince, astronomik gözlemlerin sonuçları birbiriyle uyuşmaz. Aralarında hatırı sayılır bir fark vardır.

Ne var ki kısa bir zaman diliminde bu fark güçlükle sezilir. Ama uzun vadede, bu fark ikiye katlanıp defalarca çoğaltıldığında ve tümüyle toplandığında, çok büyük bir yanılgı belirir. İşte bu yüzden bilge kişiler, gözlemlere devam etmemizi ve olası hatalara karşı tetikte olmamızı ısrarla tavsiye etmişlerdir.

Özgün metin (İngilizce)

"Year" means one revolution of the sun in the ecliptic, moving in a direction opposite to that of the universal motion, and returning to the same point assumed as the starting point of its motion. In this way, the sun includes in its course the four seasons—spring, summer, autumn, winter—and their four different natures, returning always to the point from which it commenced. According to Ptolemy, these revolutions are equal because he did not find that the apogee of the sun moves. Conversely, they are unequal according to the authors of the Sindhind and the modern astronomers, because their observations led them to believe that the apogee of the sun moves. As to the length of such a revolution in days and fractions of a day, the results of astronomical observations do not agree; they differ considerably. However, in a short space of time, this difference is barely perceptible. But in the long run, when this difference is doubled and multiplied many times and then summed into a whole, a very great error becomes manifest. Because of this, the sages have strongly recommended that we continue making observations and guard against potential errors.

Bu metin neden önemli

Bîrûnî (973-1048) Harezm doğumlu, Orta Çağ İslam dünyasının en büyük polimatlarından biridir. El-Âsâru'l-Bâkiye (Geçmiş Çağlardan Kalan İzler) olarak bilinen bu eser, farklı milletlerin takvimlerini, çağlarını ve bayramlarını karşılaştırmalı biçimde inceler. Eser, E. Sachau tarafından 1879'da Londra'da Kadim Milletlerin Kronolojisi başlığıyla İngilizceye çevrilip Oriental Translation Fund adına yayımlanmıştır. Bu pasajın bulunduğu ikinci bölüm, günlerden oluşan aylar ve yıllar üzerinedir. Bîrûnî burada gökbilim gözleminin doğasını tartışırken kaynakçasında hem Batlamyus'un Almagest geleneğini hem de Hint kökenli Sindhind astronomisini yan yana getirir. Bu karşılaştırmalı ve eleştirel tutum, onun bilimsel yönteminin ayırt edici çizgisidir.

Eser hakkında

On birinci yüzyılın başlarında ilmi olgunluğuna erişen Harezmli bilgin Bîrûnî, İslam dünyasının düşünsel ve bilimsel birikiminin sınırlarını genişleten çok yönlü bir araştırmacıdır. Gazneli sarayının himayesinde ve farklı coğrafyaların sunduğu kültürel mirasla temas halinde çalışan müellif, hem Helenistik kuramsal geleneği hem de Hint astronomi birikimini yakından tanıma imkânı bulmuştur. Bîrûnî, dönemin doğa felsefesi ve riyaziye tartışmalarında sorgulayıcı tutumuyla öne çıkmış, teorik iddiaları salt otoriteye dayanarak kabul etmek yerine ampirik veriler ve titiz hesaplamalar eşliğinde tartmayı ilke edinmiştir.

Özgün adıyla el-Âsâru'l-Bâkiye, insan topluluklarının zamanı bölme, ölçme ve kayda geçirme yöntemlerini inceleyen kapsamlı bir başvuru kaynağıdır. Farklı dinlerin, kavimlerin ve uygarlıkların kullandığı takvim sistemlerini, çağ ayrımlarını ve önemli günlerini ele alan çalışma, zaman mefhumunu yalnızca soyut bir matematiksel yapı olarak değil, aynı zamanda kozmolojik bir gerçeklik biçiminde konumlandırır. Eser, gök küresinin hareketlerini yeryüzündeki ritimlerle ilişkilendirirken, ölçüm araçlarının yetersizliğinden kaynaklanan hesap farklılıklarını ve takvimlerin tarihsel süreçte uğradığı kaymaları adım adım aydınlatmayı amaçlar.

Bu sayfada sunulan pasaj, eserin gün, ay ve yıl gibi temel zaman birimlerini inceleyen ikinci bölümünün girişinde yer alır. Bîrûnî burada güneşin dönüşünü mevsimlerin devri üzerinden tanımlamakta, Batlamyus ile Sindhind geleneği arasındaki teorik ayrımı güneş apojesinin hareketi üzerinden tartışmaya açmaktadır. Okur, bu metni incelerken dönemin astronomi çalışmalarında gözlemin ne denli sabır gerektiren bir süreç olduğunu ve küçük sapmaların asırlar içinde yol açabileceği büyük yanılgıları fark edebilir; böylece bilginin kesinliğini arayan kadim bir zihnin yöntemine tanıklık edebilir.

Bu eser Kozmoloji Koleksiyonu'nun parçasıdır →

Künye

Kaynak eser: The Chronology of Ancient Nations (Al-Âthâr al-Bâqiya), Chapter II, p. 33
Neşir: Translated and edited by C. Edward Sachau; London, printed by W. H. Allen and Co. for the Oriental Translation Fund, 1879.
Konum: Chapter II, "On the Nature of That Which Is Composed of Days, viz., Months and Years," page 33
Çeviren: Şira Nur Uysal
Dijital nüsha: Source Library

Bu Türkçe çeviri © Şira Nur Uysal, CC BY-SA 4.0 ile paylaşılmıştır (serbestçe kullanın, kaynak gösterin, değiştirirseniz aynı lisansla paylaşın). Kullanım & lisans →

Bu Çeviriye Atıf

Uysal, Ş. N. (Çev.). (2026). Yılın Tabiatı Üzerine: Güneşin Dönüşü ve Gözlemin Alçakgönüllülüğü. Kadim Kütüphane. https://kadimkutuphane.com/biruni-kadim-milletlerin-kronolojisi-yilin-tabiati

Özgün Sayfalar60 sayfa