Tanrılar ve Dünya Üzerine: Fabllar Neden Kullanılır

BÖLÜM I

Tanrılar üzerine söylenenleri dinleyecek olanda bulunması gereken vasıflar; ve ortak kavrayışlar üzerine.

Tanrılar üzerine dinlemeye istekli olanların çocukluklarından beri iyi yetiştirilmiş olmaları, ahmakça kanaatlerle beslenmemiş bulunmaları gerekir. Aynı şekilde, işittikleri sözleri alabilmeleri ve gereğince kavrayabilmeleri için tabiatları icabı sağgörülü ve iyi olmaları da zorunludur. Ortak kavrayışların bilgisi de gereklidir; ortak kavrayışlar ise bütün insanların, kendilerine sorulduğunda, şüphe götürmez biçimde doğru olduğunu kabul ettikleri şeylerdir. Şöyle ki: her tanrı iyidir, edilginlikten uzaktır ve her türlü değişmeden azadedir. Zira değişen her şey ya daha iyiye ya daha kötüye döner; daha kötüye dönerse bozulmuş olur, daha iyiye dönerse başlangıçta kötü olması gerekir.

BÖLÜM II

Tanrının değişmez, doğuşsuz, ebedî ve cisimsiz olduğu; ve bir mekânda bulunmadığı üzerine.

Tanrılar üzerine dinleyecek olanda aranan vasıflar bunlardır. Zorunlu sözler ise şöyle ilerler: tanrıların özleri doğmuş değildir, zira ebedî tabiatlar doğuştan yoksundur; ebedî olanlar da ilk gücü elinde tutan ve tabiatları gereği edilginlikten uzak bulunanlardır. Özleri cisimlerden de mürekkep değildir, çünkü cisimlerin güçleri bile cisimsizdir. Bir mekân içinde de kuşatılmış değillerdir, zira bu cisimlerin özelliğidir. Ne ilk nedenden ne de birbirlerinden ayrıdırlar — nasıl ki idrakler zihinden, bilimler de ruhtan ayrı değilse.

BÖLÜM III

Mitler üzerine; bunların ilahî olduğu ve hangi bakımdan öyle olduğu.

Kadimlerin, bu türden sözleri bir yana bırakıp mitleri kullanmalarının sebebi, araştırmamıza değmeyecek bir mesele değildir. Mitlerden doğan ilk fayda şudur: bizi araştırmaya kışkırtırlar ve düşünme gücümüzün tembel bir sükûnet içinde kalmasına izin vermezler. Şu hâlde mitlerin ilahî olduğunu, onları kullananlara bakarak göstermek güç olmayacaktır: zira mitler, ilahî bir esrimeyle çalkalanan şairlerce, filozofların en iyilerince ve erginleme âyinlerini açanlarca kullanılır. Kehanetlerde de tanrıların kendileri mitlere başvurur; mitlerin niçin ilahî olduğunu araştırmak ise felsefeye düşer.

Madem bütün varlıklar benzerlikten hoşlanır ve benzemezlikten kaçınır, tanrılar üzerine söylenen sözlerin de mümkün olduğunca onlara benzer olması gerekir ki onların özüne lâyık olsunlar ve haklarında konuşanlara tanrıları müsait kılsınlar. Bütün bunlar ancak mitlerle başarılabilir. Şu hâlde mitler tanrıları taklit eder: söylenebilir ve söylenemez olan, görünür ve görünmez olan, bilge ve bilgisiz olan bakımından. Bu, tanrıların iyiliğine dahi uzanır; zira tanrılar duyulur tabiatların iyiliklerini herkese ortaklaşa bağışlar, lâkin akledilirlerden doğan iyilikleri yalnız bilgelere verir. Mitler de aynı şekilde bütün insanlara tanrıların var olduğunu bildirir, ama onların kim ve ne türden olduğunu yalnızca böylesi yüce bir bilgiye kabiliyeti olanlara açar.

Mitlerde tanrıların enerjileri de taklit edilir; nitekim dünyanın kendisine pekâlâ bir mit denebilir, zira içerdiği cisimler ve cismanî mülkler görünürdür, lâkin ruhlar ve zihinler gizli ve görünmezdir. Ayrıca bütün insanlara tanrılar hakkındaki hakikati bildirmek, öğrenme kabiliyetinden yoksun olanlarda küçümseme, çalışkanlarda ise ihmal doğurur; oysa hakikati mitlerde gizlemek, birincilerin küçümsemesini önler, ikincileri de felsefeye zorlar. Lâkin soracaksınız: zinalar, hırsızlıklar, babalara vurulan zincirler ve sair yakışıksız işler mitlerde niçin anlatılır? Bu da hayranlığa değmez değildir: görünürde bir saçmalık bulunduğu yerde ruh, bu sözlerin birer örtü olduğunu derhâl kavrayarak, içerdikleri hakikatin derin ve gizli bir sessizliğe sarılması gerektiğini anlar.

BÖLÜM IV

Mitlerin beş türü olduğu; ve her birine dair örnekler.

Mitlerin kimi teolojik, kimi fizikî, kimi psişik (yani ruha ait), kimi maddî, kimi de bunlardan karışıktır. (Bu beşli tasnif risalenin en çok yankı bulmuş yeridir: aynı mit, okuyanın yükselebildiği mertebeye göre beş ayrı düzlemde birden doğru sayılır; türler birbirinin rakibi değil, birbirinin katmanıdır.) Teolojik mitler cismanî hiçbir şeye başvurmayıp doğrudan tanrıların özünü temaşa edenlerdir; Kronos'un çocuklarını yuttuğunu söyleyen mit gibi: bu, zihinsel bir tanrının tabiatını üstü örtülü biçimde ima eder, zira her zihin kendi üzerine döner. Mitleri fizikî yönden temaşa ettiğimizde ise tanrıların dünya çevresindeki enerjilerinden söz ederiz; nitekim Kronos'u Zaman ile bir sayıp zamanın parçalarına evrenin çocukları dediğimizde, çocukların ebeveynlerince yutulduğunu söylemiş oluruz.

Mitleri psişik tarzda kullandığımızda ruhun enerjilerini temaşa ederiz; çünkü ruhlarımızın idrakleri, ayrımsal bir enerjiyle başka şeylere doğru ilerlese de, kendilerini doğuranda kalmaya devam eder. Son olarak maddî mitler vardır — Mısırlıların cahilce kullandıkları türden: cismanî tabiatları tanrısallık sayıp öyle adlandırırlar; İsis'e yeryüzü, Osiris'e nem, Typhon'a sıcaklık; yahut Kronos'a su, Adonis'e meyveler, Bakkhos'a şarap demek gibi. Bunların tanrılara adanmış olduğunu söylemek — otların, taşların ve hayvanların adandığını söylemek gibi — bilgelerin işidir; lâkin onlara tanrı demek yalnızca delilerin harcıdır. Meğerki yerleşik âdete uyup Güneş'in yuvarlağına ve ışınlarına Güneş'in kendisi dediğimiz gibi konuşuyor olalım.

Karışık mit türünü ise başka birçok yerde olduğu gibi şu mitte görebiliriz: Nifak, tanrıların ziyafetine altın bir elma atar; tanrıçalar arasında bu elma yüzünden bir çekişme doğunca Zeus onları Paris'in hükmüne gönderir; Paris de Afrodit'in güzelliğine kapılıp elmayı ötekilere tercihen ona verir. Bu mitte ziyafet tanrıların dünya-üstü güçlerini gösterir; bu yüzden birbirleriyle birlik hâlinde bulunurlar. Altın elma ise dünyayı gösterir; karşıt tabiatlardan mürekkep olduğu için onun Nifak yahut Çekişme tarafından atıldığı söylenmesi yersiz değildir. Yine, dünyaya farklı tanrılarca farklı armağanlar bağışlandığından, tanrılar elma için birbirleriyle yarışıyor görünürler. Duyuya göre yaşayan bir ruh — ki Paris budur — evrende başka güçleri fark etmediğinden, çekişilen elmanın yalnız Afrodit'in güzelliğiyle var olduğunu ileri sürer. Bu mit türlerinden teolojik olanlar filozoflara, fizikî ve psişik olanlar şairlere, karışık olanlar ise erginleme âyinlerine aittir; zira bütün mistik törenlerin gayesi bizi dünya ve tanrılarla birleştirmektir.

Bir mit daha anlatmak gerekirse, şunu faydayla kullanabiliriz. Denir ki tanrıların anası, Attis'i Gallos ırmağının kıyısında görüp ona âşık oldu; başına yıldızlı bir başlık koyup onunla sıkı bir yakınlık içinde yaşadı. Lâkin Attis bir Nympha'ya vurulup tanrıların anasını terk etti ve Nympha ile birleşti. Bunun üzerine tanrıların anası Attis'i çılgına çevirdi; o da erkeklik uzuvlarını kesip Nympha'nın yanında bıraktı ve yeniden Tanrıça ile eski birliğine döndü. (Attis-Kybele miti burada bir taşra masalı değil, ruhun düşüş ve dönüş şemasıdır: iğdiş edilme bir ceza değil, oluşa akan gücün durdurulmasıdır. Sallustius bu okumayı İmparator Julianus'un Tanrıların Anasına Söylev'indeki yorumla paylaşır.)

Tanrıların anası, hayat verici tanrıçadır ve bu yüzden ana diye anılır. Attis ise oluş ve bozuluş âlemindeki tabiatların Demiurgos'udur; bu sebeple Gallos ırmağının kıyısında bulunmuş olduğu söylenir, zira Gallos, edilgin bir cismin yeryüzüne indiği Galaksi yahut Sütyolu'nu gösterir. Lâkin madem birincil tanrılar ikincil olanları tamama erdirir, tanrıların anası Attis'e âşık olup ona göksel güçler bağışlar — yıldızlı başlığın anlamı budur. Attis ise bir Nympha'yı sever; Nymphalar da oluşa nezaret ederler, zira oluş âlemindeki her şey akar. Fakat oluşun akıp giden tabiatının durdurulması gerektiğinden — yoksa en sondakilerden de kötü bir şey meydana gelirdi — oluşa ve bozuluşa tâbi tabiatların Demiurgos'u, doğurgan güçlerini oluş diyarına gönderdikten sonra yeniden tanrılarla birleşir.

Lâkin bütün bunlar hiçbir zaman belirli bir anda vuku bulmuş değildir, çünkü daimî bir varoluşa sahiptirler; zihin her şeyi birlikte var olarak temaşa eder, oysa söz şunu birinci, bunu ikinci diye varoluş sırasına dizer. Şu hâlde mit dünyaya son derece uygun düştüğüne göre, dünyanın taklitçileri olan bizler, mitin yardımı olmadan nasıl daha zarifçe süslenebiliriz? Zira bunun sayesinde bir bayram günü tutarız. Önce, göksel bölgelerden düşüp oluşun simgesi olan bir Nympha ile birleşerek keder içinde yaşarız; tahıldan ve sair kaba, kirli gıdalardan uzak dururuz, çünkü bu türden her şey ruha aykırıdır. Ardından bir ağacın kesilmesi ve oruç gelir; sanki tabiatımızdan oluşun bütün ilerleyişini kesip atacakmışız gibi. Sonra süt gıdası kullanırız, sanki bununla bir yeniden doğuş hâline geçiyormuşuz gibi. En sonunda şenlik, çelenkler ve âdeta tanrılara bir yeniden yükseliş gelir. Bütün bunların doğruluğunu, törenlerin yapıldığı zaman teyit eder: bunlar bahar ve ekinoks devresinde icra edilir, oluş âlemindeki tabiatların artık doğurmayı bıraktığı ve gündüzlerin gecelerden uzun olduğu vakitte; çünkü bu devre yükselen ruhlara uygundur. Persephone'nin kaçırılışının ise karşı ekinoksta vuku bulduğu söylenir; bu kaçırılış da ruhların inişine işaret eder. Mitlerin ele alınış tarzı hakkında bu kadarı yeter; bu husustaki sözümüze hem tanrılar hem de mit yazıcılarının ruhları müsait olsun.

BÖLÜM V

İlk Neden üzerine.

Bundan sonra ilk nedeni ve ondan sonra gelen tanrı mertebelerini, dünyanın, zihnin, ruhun ve özün tabiatıyla birlikte bilmemiz gerekir. Aynı şekilde İlahî Takdir'i, Alınyazısı'nı ve Talih'i, erdemi ve kötülüğü, bunlardan doğan iyi ve kötü yönetim biçimlerini temaşa etmeli; en sonunda da kötülüğün dünyaya nereden sızdığını düşünmeliyiz. Bunların her biri uzun ve etraflı sözler istese de, insanlar bu bilgilerden tümüyle mahrum kalmasın diye bu konuları kısaca ele almamıza mâni bir sebep yoktur.

Şu hâlde ilk neden bir olmalıdır; zira monad bütün çokluğa reislik eder, güçte ve iyilikte her şeyi aşar; bu sebeple her şeyin onun tabiatından pay alması zorunludur, çünkü gücü bakımından hiçbir şey onun enerjilerine engel olamaz ve sahip olduğu iyilik yüzünden kendisini hiçbir şeyden ayrı tutmaz. Lâkin ilk neden ruh olsaydı, her şey canlı olurdu; zihin olsaydı, her şey zihinsel olurdu; öz olsaydı, her şey özden pay alırdı. Nitekim bazıları bu sonuncusunun her şeyde bulunduğunu görüp ona öz adını vermişlerdir. Şayet şeyler varlıktan başka bir şeye sahip olmasaydı ve iyiliğe de sahip bulunmasaydı bu iddia doğru olurdu; lâkin varlıklar iyilik sayesinde var oluyor ve iyi olandan pay alıyorsa, ilk nedenin özün üstünde ve İyilik olması gerekir. Bunun doğruluğu en belirgin biçimde erdemli ruhlarda görünür: onlar iyilik uğruna kendi varlıklarının kaygısını ihmal eder ve vatanları, dostları yahut erdem uğruna en yakıcı tehlikelere atılırlar. Lâkin bu dile gelmez gücün ardından tanrı mertebeleri gelir.

BÖLÜM VI

Dünya-üstü ve dünyevî tanrılar üzerine.

Tanrıların kimi dünyevî, kimi dünya-üstüdür. Dünyayı imal edenlere dünyevî diyorum; dünya-üstü olanların ise kimi özleri, kimi zihni, kimi de ruhu meydana getirir; bu sebeple üç mertebeye ayrılırlar ve bu mertebeler üzerine söylenen sözlerde bütün tanrıları keşfetmek kolaydır. Dünyevî tanrılara gelince: kimi dünyanın varlığının nedenidir, kimi ona can verir, kimi farklı tabiatlardan böylece mürekkep olan dünyayı âhenkli kılar, kimi de âhenkle düzenlenmiş olanı bekler ve korur. Bu mertebeler dört olduğuna ve her biri ilk, orta ve son olanlardan meydana geldiğine göre, bunların düzenleyicilerinin on iki olması gerekir. Bu yüzden Zeus, Poseidon ve Hephaistos dünyayı imal eder; Demeter, Hera ve Artemis ona can verir; Hermes, Afrodit ve Apollon onu âhenkli kılar; en sonunda Hestia, Athena ve Ares koruyucu bir güçle ona nezaret eder. (Taylor, tıpkı çağının Latinceye alışkın okuru gibi, Yunan tanrılarını Roma adlarıyla — Jupiter, Neptune, Ceres, Juno, Diana, Mercury, Venus, Pallas, Vesta, Minerva — anar; burada Yunanca karşılıkları verilmiştir, zira Sallustius Yunanca yazmıştır.)

Bunun doğruluğu heykellerde, âdeta bilmecelerde olduğu gibi görülebilir: Apollon lyra'yı âhenkli kılar, Athena silahlarla kuşanmıştır, Afrodit ise çıplaktır; zira âhenk güzelliği doğurur ve güzellik duyuyla görülen nesnelerde gizli kalmaz. Bu tanrılar dünyaya birincil olarak sahip olduklarından, öteki tanrıları bunların içinde var sayabiliriz: Zeus'ta Bakkhos, Apollon'da Asklepios, Afrodit'te Kharisler gibi. Bağlı bulundukları küreleri de görebiliriz: Hestia yeryüzüyle, Poseidon suyla, Hera havayla, Hephaistos ateşle. Yukarıdaki altı tanrıyı ise genel âdete göre adlandırırız: Apollon ile Artemis'i güneş ve ay sayarız; Kronos'un küresini Demeter'e, aitheri Athena'ya bağlarız; göğün ise hepsine ortak olduğunu söyleriz. On iki tanrının mertebeleri, güçleri ve küreleri işte böyle açılmış ve kutsal bir ilahide olduğu gibi terennüm edilmiştir.

BÖLÜM VII

Dünyanın tabiatı ve daimîliği üzerine.

Dünyanın bozulmaz ve doğmamış olması gerekir. Bozulmazdır: zira bozulacak olsaydı, ya daha iyi bir dünya, ya daha kötü bir dünya, ya da düzensiz bir karışıklık doğardı. Bozulmayla daha kötü olsaydı, onu daha iyiden daha kötüye çeviren ustası kötü olurdu; daha iyi olsaydı, en başta onu daha iyi imal etmediği için ustası güçte kusurlu olurdu; bozulma yoluyla onu yine eski hâline çeviriyorsa, boşuna emek harcıyor demektir. Onu düzensizlik ve karışıklıktan başka bir şeye çevirdiğini söylemek de caiz değildir. Bütün bunlardan dünyanın doğmamış olduğu yeterince açıktır: zira bozulmaya kabiliyetli değilse doğmamıştır, çünkü doğan her şey bozulur da. Şunu da ekleyebiliriz: dünya ilahî olanın iyiliği sayesinde var olduğundan, ilahî olanın daima iyi ve dünyanın daima bâki olması gerekir; tıpkı ışığın güneş ve ateşle, gölgenin de kendisini kuran cisimle birlikte var olması gibi.

Dünyanın içerdiği cisimlerden kimi zihni taklit edip bir daire çizerek döner, kimi ruhu taklit edip düz bir çizgi üzerinde hareket eder. Düz çizgi üzerinde hareket edenlerden ateş ve hava yukarıya, su ve yeryüzü aşağıya sürüklenir. Daire çizerek dönenlerden ise sabit yıldızlar küresi hareketine doğudan başlar, yedi gezegen ise yörüngelerinde batıdan taşınır. Bunun birçok sebebi vardır; şu da en küçüğü değildir: kürelerin tek bir hızlı devri olsaydı, oluş kusurlu kalırdı; lâkin hareket çeşitli olduğuna göre, cisimlerin tabiatında da bir fark bulunması gerekir. Bundan başka, göksel bir cismin ne yakması ne soğutması, ne de dört unsurun özelliği olan başka bir şey doğurması gerekir. Lâkin dünya bir küre olduğundan — ki bunu zodyak gösterir — ve her kürede en aşağı kısım merkez olduğundan — zira merkez yüzeyden her yönde en uzak yerdir — ağır cisimler aşağıya sürüklenir ve yeryüzüne doğru çekilir. Bütün bunları tanrılar imal eder, zihin düzene koyar, ruh ise daima hareket ettirir. Tanrılar üzerine bu kadarı yeter.

BÖLÜM VIII

Zihin ve Ruh üzerine; ve Ruhun ölümsüz olduğu.

Öze tâbi, lâkin ruhtan önce gelen bir güç vardır; varlığını özden alır, fakat ruhu tamama erdirir — tıpkı güneşin cismanî görmeyi tamama erdirmesi gibi. Ruhların kimi akıllı ve ölümsüz, kimi akılsız ve ölümlüdür; birinciler tanrıların ilk mertebelerinden, ikinciler ise ikinci mertebelerinden meydana gelir. Lâkin önce ruhun tarifini araştıralım. Ruh, canlı tabiatları cansızlardan ayıran şeydir; ayrılık ise hareket, duyu, hayal ve idrak yoluyladır. Şu hâlde akılsız ruh, duyusal ve hayalî bir hayattır; akıllı ruh ise duyuya ve hayale hükmeden ve enerjilerinde akla başvurandır.

Akılsız ruh cismanî tutkulara boyun eğer: akılsızca arzular ve öfkeyle tutuşur. Akıllı ruh ise aklın yardımıyla bedeni küçümser ve akılsız ruhla çekişerek, galip geldiğinde erdemi, yenildiğinde kötülüğü doğurur. Akıllı ruhun ölümsüz olması gerekir, çünkü tanrıları bilir; zira ölümlü hiçbir şey ölümsüz olanı bilemez. Bundan başka, insanî meseleleri kendi tabiatına yabancı sayarak küçümser ve cisimsiz olduğundan cisimlere aykırı bir mizaç taşır. Şunu da ekleyin: bir ruhun bağlı olduğu beden güzel ve genç olduğunda ruh bunalır ve kuvveti azalır; beden yaşlandığında ise ruh canlanır, kuvvet ve dirlik kazanır. Her değerli ruh zihni kullanır; lâkin zihin bedenden doğmaz — zihinden yoksun şeyler zihni nasıl doğurabilir? Bedeni bir alet gibi kullanmakla birlikte bedende bulunmaz; tıpkı hiçbir makine ustasının kendi makinelerinin içinde bulunmaması gibi — oysa bu makinelerin çoğu, kimse dokunmadan bir yerden bir yere hareket eder. Lâkin akıllı ruhun çoğu kez beden tarafından yoldan çıkarılmasına şaşmamalıyız; zira sanatların kendileri de aletleri bozulduğunda iş göremez hâle gelir.

BÖLÜM IX

İlahî Takdir, Alınyazısı ve Talih üzerine.

Buradan tanrıların İlahî Takdir'ini de görebiliriz; zira düzeni düzen içinde dağıtan biri yoksa, dünyaya düzen nasıl yerleştirilmiş olabilir? Her şey nasıl bir gaye uğruna meydana gelmiş olabilir — meselâ duyu olsun diye akılsız ruh, yeryüzü bezensin diye akıllı ruh? Tabiî işlerden de İlahî Takdir'in çalışmasını görebiliriz: gözleri görmek için saydam bir tabiatta kurmuş, burun deliklerini ağzın üstüne koymuştur ki hoş olmayan kokuları ayırt edelim; dişlerin ortadakileri kesmek için keskin, ağzın daha iç tarafındakiler ise gıdayı ezmek için geniş yapılmıştır. Böylece her şeyde hiçbir şeyin akıl ve tasarım olmaksızın kurulmadığını görürüz. Madem şeylerin en sonuncusunda bunca takdir görünüyor, ilk olanlarda bulunmaması imkânsızdır. Ayrıca kehanetler ve bedenlerin şifa bulması da tanrıların lütufkâr takdirinden vuku bulur.

Tanrıların dünya üzerinde buna benzer bir kaygı gösterdiklerine, lâkin bunu ne bir karşılık bekleyerek ne de bu gayrette bir zahmet çekerek yaptıklarına inanmak gerekir. Nasıl güçle donanmış cisimler ürettiklerini özce, yani sırf kendi özleriyle üretiyorsa — güneşin sadece kendisi olmakla aydınlatıp ısıtması gibi — tanrıların takdiri de çok daha güçlü bir sebeple, kendisine hiçbir zahmet ve güçlük gelmeksizin takdirinin nesnelerine iyilik bağışlar. Böylece Epikurosçuların İlahî Takdir'e karşı itirazları çözülmüş olur; zira derler ki, ilahî olan ne kendisine ne de başkasına sıkıntı sebebidir. Tanrıların cisimler ve ruhlar hakkındaki cisimsiz takdiri işte böyledir.

Lâkin tanrıların cisimlerden doğan ve cisimlerde var olan lütufkâr gayreti bundan farklıdır ve Alınyazısı diye adlandırılır, zira dizisi cisimlerde daha görünürdür; matematik sanatı da bunun için icat edilmiştir. Şu hâlde insanî meselelerin ve bilhassa cismanî tabiatın yalnız tanrılarca değil, ilahî cisimlerce de yönetildiği akla ve hakikate son derece uygundur; ve akıl der ki sağlık ile hastalık, uğurlu ile uğursuz baht, herkesin kendi hak edişine göre bunlardan gelir. (Üç kavram karıştırılmamalıdır: İlahî Takdir cisimsizdir ve iyiliği bağışlar; Alınyazısı bu takdirin cisimler zincirinde görünen yüzüdür; Talih ise ay-altı âlemde, umulmadık olanı iyi bir gayeye çeviren tanrısal güçtür.)

Lâkin şehvet ve hoppalıkla işlenen haksızlıkları ve suçları Alınyazısı'na bağlamak bizi iyi bırakır, tanrıları ise kötü ve alçak kılar. Meğerki biri şöyle diyerek bu sonucu ortadan kaldırmaya çalışsın: dünyanın içerdiği her şey ve tabiî bir varoluşu olan her ne varsa iyidir; lâkin kötü beslenen yahut daha güçsüz bir hâlde bulunan tabiat, alınyazısından gelen iyiliği daha kötü bir şeye çevirir — tıpkı güneşin kendisi iyi olduğu hâlde çapaklı ve hummalı olana zararlı gelmesi gibi. Zira Massagetler niçin ana babalarını yer, İbranîler niçin sünnet olur, Persler niçin soylarını gözetir? Yine, yıldız yorumcuları Kronos ile Ares'e nasıl olur da zararlı der ve sonra aynı gezegenleri felsefenin, saltanatların ve askerî kumandanlığın bağışlayıcıları diye lütufkâr sayar? Sebep olarak üçgen ve dörtgen açıları gösterirlerse, insan erdeminin her yerde aynı kalması, tanrıların ise yerlerin farklılığından ötürü değişmeye tâbi olması saçmadır. Ana babanın soylu yahut soysuz oluşunun yıldızlardan önceden bilinebilmesi ise gösterir ki yıldızlar her şeyi üretmez, yalnızca farklı konum ve görünüşleriyle bazı şeylere işaret eder; zira oluştan önce var olan şeyler oluştan nasıl meydana gelebilir?

Şu hâlde İlahî Takdir ve Alınyazısı milletler ve şehirler hakkında olduğu gibi insan cinsinin her bir ferdi hakkında da var olduğuna göre, şimdi kendisinden söz etmemiz gereken Talih de öyledir. Talih, tanrıların bir gücü sayılmalıdır: birbirinden farklı ve beklentiye aykırı olan şeyleri lütufkâr gayelere doğru düzenler. Bu sebeple şehirlerin bu tanrıçayı ortaklaşa yüceltmesi yerindedir, çünkü her şehir farklı unsurlardan mürekkeptir. Lâkin bu tanrıça hükmünü ay-altı meselelerde yürütür, zira ayın üstündeki bölgelerde rastlantısal olan her şey dışarıda kalır. Kötüler uğurlu bir bahta erer, değerliler ise yoklukla ezilirse, böyle bir dağıtımda şaşılacak bir şey yoktur; zira birinciler serveti her şey sayar, ikinciler ise onu küçümser. Bundan başka, uğurlu olaylar kötülerin bayağılığını azaltmaz; oysa erdem tek başına iyilere kâfidir.

BÖLÜM X

Erdem ve kötülük üzerine.

Ruh üzerine konuşurken erdemden ve kötülükten söz etmek gerekir. Zira akılsız ruh bedenlere girdiğinde derhâl öfkeyi ve arzuyu doğurur, akıllı ruh ise bunlara reislik ederek ruhun tümünün üç parçalı bir bölünme almasına sebep olur: akıl, öfke ve arzu. Aklın erdemi sağgörü, öfkeninki metanet, arzununki ölçülülük, ruhun tümününki ise adalettir. Zira aklın neyin uygun ve yakışır olduğunu yargılaması, öfkenin aklın telkinlerini dinleyerek görünürde korkunç olan şeyleri küçümsemesi, arzunun da görünürde hoş olanın değil, akla uygun olanın peşine düşmesi gerekir. Ruhun parçaları bu hâldeyken, sonuç âdil bir hayattır; zira mülkleri gözeten adalet, erdemin ancak küçük bir parçasıdır.

Bu sebeple iyi yetişmiş insanlarda bütün bunları dostça bir birlik içinde göreceksiniz; oysa terbiyesiz olanlarda kimi atak ve haksız, kimi ölçülü ve ahmak, kimi de sağgörülü ve ölçüsüzdür. Bunların hiçbirine erdem diyemezsiniz, zira akıldan yoksun, kusurlu ve bazı akılsız hayvanlara ait şeylerdir. Kötülük ise karşıtlarından anlaşılır: aklın kötülüğü ahmaklık, öfkeninki korku, arzununki ölçüsüzlük, ruhun tümününki ise haksızlıktır. Lâkin erdemler dürüst bir yönetimden ve iyi düzenlenmiş bir terbiye ve öğretimden doğar; kötülükler ise bunun tersinden.

BÖLÜM XI

İyi ve bozulmuş yönetim biçimleri üzerine.

Yönetim biçimleri ruhun üçlü bölünmesine göre meydana gelir; zira yöneticiler akla, askerler öfkeye, halk ise arzuya benzetilir. Bu sebeple her şey akla göre yönetildiğinde ve insanların en iyisi hükümranlığı elinde tuttuğunda bir krallık doğar; lâkin akıl ile öfke birlikte olup birden çok kişi hükümetin dizginlerini tuttuğunda bir aristokrasi doğar. Yönetim arzu üzerinden yürütüldüğünde ve şerefler mülkler gözetilerek dağıtıldığında böyle bir düzene timokrasi denir. Krallığın karşısında yer alan düzene ise tiranlık denir; zira birincisi her şeyi akla göre yönetir, ikincisi hiçbir şeyi. Oligarşi, yani birkaç kişinin hükümranlığı, aristokrasinin karşıtıdır; çünkü onda en iyiler değil, yalnızca birkaç kişi ve onların da en kötüleri şehri yönetir. En sonunda demokrasi timokrasinin karşıtıdır; çünkü onda serveti bol olanlar değil, yalnızca kalabalık her şeyin hâkimidir.

BÖLÜM XII

Kötülüklerin nereden doğduğu; ve kötülük diye bir tabiat bulunmadığı.

Lâkin tanrılar iyi ve her şeyin doğurucu nedeni ise, kötülük dünyaya nasıl girdi? Her şeyden önce şunu söylemeliyiz: madem tanrılar iyidir ve her şeyin faili odur, kötülük diye bir tabiat yoktur; kötülük iyiliğin yokluğuyla meydana gelir, tıpkı karanlığın kendi başına hiçbir şey olmayıp ışığın yoksunluğuyla doğması gibi. (Bu, risalenin belkemiğidir: kötülük bir varlık değil, bir eksiktir. Sallustius, kötülüğü ayrı bir ilkeye yahut ayrı bir tanrıya bağlayan bütün ikici öğretilerin kapısını böylece kapatır.) Şayet kötülüğün bir varoluşu varsa, ya tanrılarda, ya zihinlerde, ya ruhlarda, ya da cisimlerde bulunmalıdır. Tanrılarda bulunamaz, zira her tanrı iyidir. Biri zihnin kötü olduğunu söylerse, aynı anda zihnin zihinden yoksun olduğunu ileri sürmüş olur. Ruh derse, ruhun bedenden daha kötü olduğunu söylemiş olur; zira her beden, kendi başına ele alındığında kötülükten uzaktır. Kötülüğün ruh ile bedenin birleşmesinden doğduğunu söylerlerse bu da elbette saçmadır: ayrı ayrı ele alındığında kötü olmayan şeyler, birleşmeleriyle nasıl kötü olsun? Biri daimonların kötü olduğunu söylerse, cevabımız şudur: güçlerini tanrılardan alıyorlarsa kötü olmayacaklardır; başka bir şeyden alıyorlarsa, o hâlde tanrılar her şeyin faili değildir. Tanrılar her şeyi üretmiyorsa, ya isteyip de gücü yetmiyordur, ya gücü yetip de istemiyordur; oysa bunların hiçbiri bir tanrıya yakıştırılamaz.

Buradan açıktır ki dünyada tabiatı gereği kötü olan hiçbir şey yoktur; kötülük yalnızca insanların enerjilerinde, hem de bunların hepsinde değil ve her zaman değil, görünür. Doğrusu insanlar kötülüğün kendisi yüzünden suçlu olsalardı, tabiatın kendisi kötü olurdu. Lâkin zina eden kimse zinayı kötü, ondan gelen hazzı iyi sayıyorsa; adam öldüren kimse cinayeti kötü, ondan gelen serveti iyi sayıyorsa; düşmanlarını mahveden kimse mahvı kötü, düşmandan öç almayı iyi sayıyorsa — ve ruhlar bu yolla suçlu oluyorsa — o hâlde kötülükler iyilik dolayısıyla meydana gelir; tıpkı ışık yokken karanlığın doğması gibi, ki karanlığın da şeylerin tabiatında bir varoluşu yoktur. Şu hâlde ruh suçlu olur, çünkü iyiyi arzular; lâkin iyi hakkında şaşırıp dolanır, çünkü ilk öz değildir. Ruhun şaşırmaması, şaşırdığında ise uygun ilaçların verilip yeniden düzeltilmesi için tanrılar birçok şey meydana getirmiştir: sanatlar ve bilimler, erdemler ve dualar, kurbanlar ve erginlemeler, kanunlar ve yönetimler, hükümler ve cezalar, ruhları suça düşmekten alıkoymak için icat edilmiştir. Ruhlar şimdiki bedenden ayrıldıklarında bile, kefaretçi tanrılar ve daimonlar onları suçtan arındırır.

BÖLÜM XIII

Daimî olan şeylerin ne şekilde meydana geldiğinin söylendiği üzerine.

Tanrılar, dünya ve insanî meseleler hakkında söylenenler, felsefenin yardımıyla yukarı çekilemeyen, lâkin ruhları da çaresiz olmayanlar için yeterlidir. (Sallustius burada «daimî» ile «ebedî»yi titizlikle ayırır: ebedî olan, zamanın dışında, tek bir duran «şimdi»dir ve yalnız tanrıya aittir; daimî olan ise geçmiş, şimdi ve gelecek boyunca hep var olandır — dünya bu ikincisidir.) Şimdi geriye, hiçbir zaman doğmamış ve birbirinden ayrılmamış tabiatlar üzerine konuşmak kalıyor; zira ikincil olanların birincil tabiatlardan meydana geldiğini daha önce belirtmiştik.

Meydana gelen her şey ya sanatla, ya tabiatla, ya da güçle meydana gelir. Şu hâlde tabiata yahut sanata göre işleyen her şeyin, ürettiği şeylerden önce gelmesi gerekir; oysa güce göre işleyenlerin ürünleri kendileriyle birlikte var olur, çünkü ayrılmaz bir güce sahiptirler — tıpkı güneşin kendisiyle birlikte var olan ışığı, ateşin ısıyı, karın soğuğu üretmesi gibi. Şayet tanrılar dünyayı sanatla üretselerdi, onun yalnızca var olmasına değil, belirli bir tarzda var olmasına sebep olurlardı; zira her sanat biçim üretir. O hâlde dünya varlığını nereden alır? Tabiattan alıyorsa — ki tabiat imal ederken ürünlerine kendisinden bir şey verir ve tanrılar cisimsizdir — dünyanın da (tanrıların yavrusu olarak) cisimsiz olması gerekirdi. Biri tanrıların cisimli olduğunu söylerse, cisimsizlerin gücü nereden doğar? Kaldı ki bu kabul edilirse, dünya bozulduğunda ustasının da zorunlu olarak bozulması gerekir — tabiata göre işlediği varsayımı üzerine.

Geriye tanrıların dünyayı yalnızca güçle ürettiği kalır. Güçle meydana gelen her şey ise bu gücü içinde barındıran nedenle birlikte var olur; dolayısıyla bu türden ürünler, üreten neden gücünden yoksun kalmadıkça yok edilemez. Şu hâlde dünyayı bozuluşa tâbi tutanlar açıkça tanrıların olmadığını söylemiş olurlar; yahut tanrıların olduğunu ileri sürüyorlarsa, ilahî olanı gücünden yoksun bırakırlar. Her şeyi güçle üreten, her şeyin kendisiyle birlikte var olmasına sebep olmuştur. Bu güç mümkün olanın en büyüğü olduğundan, yalnız insanlar ve hayvanlar değil, tanrılar ve daimonlar da meydana gelmiştir. İlk tanrı bizim tabiatımızdan ne kadar farklıysa, bizimle onun arasında o kadar çok güç bulunması gerekir; zira birbirinden çok uzak olan bütün tabiatlar, aralarında bir bağlayıcı aracılar çokluğu barındırır.

BÖLÜM XIV

Değişmez olan tanrılar için nasıl olup da öfkelenir ve yatıştırılır denildiği.

Biri, akla ve hakikate uygun olarak tanrıların değişmez olduğunu düşünüp, o hâlde nasıl olup da iyilerden hoşnut olup kötülerden yüz çevirdiklerini, suçlulara nasıl öfkelenip uygun bir kullukla nasıl yatıştırıldıklarını sorarsa, cevabımız şudur: ilahî olan sevinmez, zira sevinen kimse kederden de etkilenir; öfkelenmez, zira öfke bir tutkudur; armağanlarla yatışmaz, zira o hâlde hazza kapılmış olurdu. İlahî bir tabiatın insanî meselelerden iyi yahut kötü etkilenmesi de caiz değildir; zira tanrılar daima iyi ve faydalıdır, asla zararlı değildir ve daima aynı yeknesak varlık tarzında dururlar. (Risalenin ahlâkî ekseni budur: değişen tanrı değil, bizizdir. Dua ve kurban tanrıyı değiştirmez, bizi ona benzer kılar; «tanrının gazabı» dediğimiz şey, kendi suçumuzun ışığı kesmesidir.)

Lâkin biz iyi olduğumuzda benzerlik yoluyla tanrılarla birleşiriz; kötü olduğumuzda ise benzemezlik yoluyla onlardan ayrılırız. Erdeme göre yaşadığımız sürece tanrılardan pay alırız; kötüleştiğimizde ise onları kendimize düşman ederiz — öfkelendiklerinden değil, suçun tanrıların aydınlatmalarını almamıza engel olmasından ve bizi öç alıcı daimonların hükmüne bırakmasından. Suçumuz için dualar ve kurbanlarla bağışlanma elde edersek, tanrıları ne yatıştırmış ne de onlarda bir değişme meydana getirmiş oluruz; lâkin bu türden yollarla ve ilahî bir tabiata dönüşümüzle kötülüklerimize bir ilaç uygular ve yeniden tanrıların iyiliğinden pay alırız. Şu hâlde ilahî olanın kötüden yüz çevirdiğini söylemek, güneşin görmekten yoksun olanlardan gizlendiğini söylemekle aynı şeydir.

BÖLÜM XV

Hiçbir şeye muhtaç olmayan tanrıları niçin yücelttiğimiz.

Buradan, kurbanlar ve ilahî olana kulluğa dair sair meseleler hakkındaki şüphelerin çözümü de önümüze konulmuş olur; zira ilahî olan hiçbir şeye muhtaç değildir. Lâkin tanrılara sunduğumuz yüceltmeler kendi faydamız için icra edilir; ve tanrıların takdiri her yere uzandığından, onların lütufkâr bağışlarını almak için gereken tek şey belli bir yatkınlık, yani uygunluktur. Yatkınlık ise taklit ve benzerlikle meydana gelir; bu yüzden tapınaklar gökleri, sunaklar yeryüzünü taklit eder; heykeller hayatı taklit eder ve bu sebeple canlılara benzerler; dualar zihinsel olanı, harfler ve işaretler ise üstün ve dile gelmez güçleri taklit eder; otlar ve taşlar maddeye benzer; kurban edilen hayvanlar ise ruhlarımızın akılsız hayatına. Lâkin bütün bunlardan tanrılara, halihazırda sahip olmadıkları hiçbir şey ulaşmaz; zira ilahî bir tabiata ne eklenebilir? Bu yolla meydana gelen şey, ruhlarımızın tanrılarla birleşmesidir.

BÖLÜM XVI

Tanrılara hiçbir fayda sağlamayan, lâkin insanlara yarayan kurbanlar ve sair yüceltmeler üzerine.

Kurbanlar hakkında birkaç şey eklemenin yerinde olacağını düşünüyorum. Her şeyden önce, madem her şeye tanrılar sayesinde sahibiz ve armağanların ilk meyvelerini verenlere sunmak adaletin gereğidir, mülklerimizin ilk meyvelerini adaklarla, bedenlerimizinkini süslerle, hayatımızınkini ise kurbanlarla sunarız. Ayrıca kurbansız dualar yalnızca sözdür; kurbanla birlikte olduklarında ise canlı sözler olurlar — sözler hayatı kuvvetlendirir, hayat ise sözlere can verir. Şunu da ekleyin: her şeyin mutluluğu kendi tam kemâlidir; her şeyin tam kemâli ise kendi nedeniyle birleşmekte yatar. Bu sebeple tanrılarla birleşmek için dua ederiz. Madem hayat birincil olarak tanrılarda vardır ve bir de insanî hayat vardır, ikincisi birincisiyle birleşmeyi arzuladığına göre bir aracı gerekir; zira birbirinden çok uzak olan tabiatlar aracısız birleşemez ve aracının bağlanan tabiatlara benzer olması gerekir. Şu hâlde hayatın aracısı zorunlu olarak hayat olmalıdır; bu yüzden bugünün mesut insanları ve bütün kadimler hayvan kurban etmişlerdir — hem de gelişigüzel değil, her tanrıya uygun bir tarzda ve ilahî olana kulluğa dair sair birçok törenle birlikte. Kurbanlar ve tanrılara ibadet hakkında bu kadarı yeter.

BÖLÜM XVII

Dünyanın tabiatı gereği bozulmaz olduğu.

Tanrıların dünyayı asla yok etmeyeceği daha önce söylenmişti; lâkin sözün düzeni, şimdi dünyanın tabiatı gereği bozulmaz olduğunu ispat etmemizi gerektiriyor. Zira bozulan her şey ya kendisinden ya da başka bir tabiattan bozulur. Dünya kendisinden bozuluyorsa, ateşin kendini yakması ve suyun kurulukla kendini tüketmesi gerekir. Başka bir şeyden bozulabiliyorsa, bu ya cisimden ya da cisimsiz olandan gelir. Cisimsiz olandan gelmesi imkânsızdır; zira tabiat ve ruh gibi cisimsizler cismanî tözleri korur ve hiçbir şey kendisini tabiatı gereği koruyan tarafından yok edilmez. Dünya cisimden bozulabiliyorsa, bu ya hâlihazırda var olan cisimlerden ya da başkalarından olur. Hâlihazırdakilerden ise, ya daire çizerek hareket edenler düz çizgi üzerinde hareket edenleri, ya da düz çizgi üzerinde hareket edenler daire çizerek dönenleri yok etmelidir. Lâkin daire çizerek hareket eden hiçbir şey bozulur bir tabiatta değildir — zira bu türden bir şeyin bozulduğunu niçin hiç görmüyoruz? Düz çizgide ilerleyenler ise bir yörüngede dönenlere erişemez; bu mümkün olsaydı, bugüne dek bunu niçin bir kez olsun başaramadılar?

Düz çizgide hareket eden tabiatlar birbirlerince de yok edilemez; zira birinin bozuluşu ötekinin oluşudur ve bu bir yok oluş değil, yalnızca bir dönüşümdür. Dünya, içerdiklerinden başka cisimlerce bozulabiliyorsa, bu cisimlerin nereden meydana geldiğini yahut şu anda nerede bulunduklarını söylemek imkânsızdır. Bundan başka, bozulan her şey ya biçimde ya maddede bozulur; biçim şekildir, madde ise cisim. Biçimler bozulup madde kaldığında başka bir şeyin meydana geldiğini görürüz; lâkin madde bozulabiliyorsa, bunca yıl içinde nasıl olur da tükenmemiştir? Bozulan tabiatların yerine başkaları meydana geliyorsa, bunlar ya var olanlardan ya da var olmayanlardan doğar; var olanlardan doğuyorsa, bunlar daima kaldığına göre madde de ebedî olmalıdır. Var olanlar bozuluşa uğruyorsa, bu varsayımın sahipleri yalnız dünyanın değil, bütün şeylerin bozulacağını ileri sürmek zorundadır.

Madde var olmayanlardan meydana geliyorsa, evvelâ, var olmayandan bir şeyin doğması imkânsızdır; bu mümkün olsa ve madde böylece üretilebilseydi bile, var-olmayan sürdükçe madde de var olmakta devam ederdi; ve var olmayanlar asla yok edilemez. Maddenin biçimsiz kaldığını söylerlerse, evvelâ, bu niçin bir parçaya değil de bütün dünyaya olsun? Sonra, cisimlerin kendileri yok olmuş olmaz, yalnızca güzellikleri yok olur. Ayrıca bozulan her şey ya kendisini meydana getiren tabiatlara çözülür ya da yokluğa karışır; kendisini meydana getiren tabiatlara çözülüyorsa, yine başkaları meydana gelecektir — zira en başta hangi sebeple meydana gelmişti? Var olanlar var olmayana geçiyorsa, aynı şeyin ilahî olanın kendi başına gelmesine ne mâni olur? Buna güç mâni oluyorsa, yalnızca kendisini korumak gücün şanından değildir; benzer bir akıl yürütmeyle, var olanların var olmayanlardan doğması da yokluğa karışması da imkânsızdır.

Aynı şekilde, dünya bozulabiliyorsa, ya tabiatına uygun ya da tabiatına aykırı biçimde bozulmalıdır. Tabiatına uygun bozulabiliyorsa, geçmişte ve şimdi varlıkta sürdüğüne göre, tabiatına uygun olandan önce ona aykırı olana sahip olurdu. Tabiatına aykırı bozuluyorsa, o hâlde dünyanın tabiatını değiştirebilecek başka bir tabiat bulunması gerekir; oysa böyle bir şey hiçbir yerde görünmüyor. Bundan başka, tabiatı gereği bozulabilen her şeyi biz de yok edebiliriz; lâkin hiç kimse dünyanın dairesel cismini yok edememiş yahut değiştirememiştir; buna karşılık unsurlardan bir cismi değiştirebilir, fakat yok edemeyiz. En sonunda, bozulabilen her şey zamanla değişir ve yaşlanır; oysa çağların bunca uzun ardışıklığı boyunca dünya değişmeden kalmıştır. Bu konuda daha güçlü ispatlar isteyenlere bu kadarını söyledikten sonra, teşebbüsümüze müsait olması için dünyaya içtenlikle yakarıyoruz.

BÖLÜM XVIII

Dinsizliğin niçin vuku bulduğu; ve ilahî olana zarar verilemeyeceği.

Yeryüzünün bazı yerlerini istila eden ve gelecekte de çoğu kez var olacak olan dinsizlik, değerli bir zihni tedirgin etmemelidir; zira bu türden şeyler tanrıları etkilemez, dinî yüceltmeler de onlara bir fayda sağlamaz. Ruh da orta tabiatı gereği doğru olanı her zaman izleyemez. Bütün dünya da tanrıların takdirinden aynı tarzda pay alamaz; parçalarının kimi bundan ebediyen, kimi zamana göre yararlanır; kimi buna birincil olarak, kimi ikincil derecede sahiptir — tıpkı başın bütün duyulardan algılaması, oysa bedenin tümünün yalnız birinden algılaması gibi. Bana öyle geliyor ki bayram günlerini kuranlar, uğursuz sayılan günleri de bu yüzden tayin etmişlerdir; o günlerde kutsal âyinlere ait bazı şeyler bırakılır, bazıları kapatılır; tabiatımızın zaafını kefaretle örten şeyler ise bazı hususları kendi süsünden yoksun bırakır. Ayrıca dinsizliğin bir ceza türü olması da ihtimalden uzak değildir; zira tanrıları bilip de aynı zamanda küçümseyenlerin, başka bir hayatta tanrıların tabiatı hakkındaki bilgiden yoksun bırakılacaklarını makul olarak düşünebiliriz. Kendi hükümdarlarını tanrı diye yüceltenler ise, dinsizliklerinin cezası olarak tanrısal olandan koparılacaklardır.

BÖLÜM XIX

Suçluların niçin derhâl cezalandırılmadığı.

Yalnız bu türden suçluların değil, başkalarının da suçları için derhâl cezalandırılmamasına şaşmamalıyız. Zira suçlu ruhları cezalandıran yalnızca daimonlar değildir; ruhlar kendi kendilerine de ceza verir. Suçlarının büyüklüğü yüzünden zamanın tümü boyunca acı çekmeye hazır olanların, zamanın küçük bir parçasında cezalandırılması yerinde olmazdı. Ayrıca insanî erdem diye bir şeyin bulunması gerekir; oysa suçlular derhâl cezalandırılsaydı, insanlar korkudan âdil olacakları için artık erdemli sayılmazlardı. Lâkin ruhlar şimdiki bedenden ayrıldıklarında cezalandırılır: kimi yeryüzünün bu kısmında dolanarak, kimi onun sıcak yahut soğuk bölgelerinde, kimi de öç alıcı daimonlarca işkence görerek. Genel olarak akıllı ruh, suçunun ortağı olan akılsız ruhla birlikte ceza çeker; işte o gölgemsi cisim de bundan varlık kazanır — mezarların çevresinde, bilhassa da başıboş bir hayat sürmüş olanların kabirlerinde görülen cisim.

BÖLÜM XX

Ruhların göçü üzerine; ve akıllı ruhların akılsız tabiatlarda nasıl taşındığının söylendiği.

Ruhların göçlerine gelince: akıllı olanlara geçerlerse, o bedenlerin ruhu olurlar; akılsız olanlara geçerlerse, dışarıdan izlerler — tıpkı bize nezaret eden daimonların lütufkâr işlerinde bize eşlik etmesi gibi; zira akıllı kısım hiçbir zaman akılsız tabiatın ruhu olmaz. Göçün doğruluğu ise fertlerin doğuşunda vuku bulan hâllerle görülür: kimileri niçin kör, kimileri güçsüz, kimileri kötü bir ruhla doğar? Ayrıca ruhlar bedenlerde kendilerine mahsus işleri görmeye tabiatları gereği elverişli olduklarına göre, bedenleri bir kez terk ettikten sonra ebediyen atıl kalmaları yerinde olmaz. Zira ruhlar tekrar bedenlere dönmeseydi, ya sayıca sonsuz olmaları, ya da ilahî olanın sürekli başkalarını üretmesi gerekirdi. Oysa dünyada fiilen sonsuz bir şey bulunamaz; çünkü sonsuz olan, sonlu olanın içinde asla var olamaz. Başkalarının üretilmesi de mümkün değildir; zira içinde yeni bir şeyin doğabileceği her şey zorunlu olarak kusurludur, oysa dünyanın kusursuz olması gerekir, çünkü kusursuz bir tabiattan üretilmiştir.

BÖLÜM XXI

İyilerin hem bu hayatta hem de ondan ayrıldıklarında mesut olacağı.

Erdeme göre yaşayan ruhlar sair bakımlardan mesut olacaklardır; akılsız tabiattan ayrılıp her türlü bedenden arındıklarında ise tanrılarla birleşecek ve dünyayı, onu meydana getiren ilahlarla birlikte yöneteceklerdir. Doğrusu ruha bu türden hiçbir şey olmasaydı bile, erdemin kendisi ve ondan doğan haz ile şeref, kedersiz ve başkalarına boyun eğmeyen bir hayatla birlikte, bütünüyle erdeme uygun bir hayatı seçen ve izlemeye muktedir olanlarda mutluluk doğurmaya kâfi gelirdi.