Beşinci yüzyıl İskenderiyesinin Neoplatoncu üstadı Hierokles, Pythagorasçı geleneğin ahlaki vasiyetnamesi sayılan Altın Dizeler üzerine kapsamlı bir şerh yazdı. Bu şerhin girişinde ele aldığı ilk soru sadedir ama derindir: bu dizelere neden altın denir. Cevabı, madenlerin doğasından yola çıkan bir benzetmeyle erdemin ve reziletin kozmik yerini gösterir.

Türkçe çeviri (tam metin) · Çeviren Şira Nur Uysal

Metindeki [okunamadı] işaretleri hakkında: Bu eserin kaynak taramasında Yunanca, İbranice ve benzeri alfabelerle dizilmiş kelimeler yer alır. Optik karakter tanıma bu harfleri güvenilir biçimde okuyamadığı için, çeviride o noktalar tahmin edilmek yerine [okunamadı] olarak işaretlenmiştir. İşaret, çevirinin atladığı değil, kaynağın okunamadığı yeri gösterir; ilgili yerler özgün nüshanın sayfa görsellerinden izlenebilir.

İHTARNAME

Güzel bir eseri okuyup da ona meftun olduğumuzda, müellifini yakından tanıma arzusu duymamızdan daha tabii bir şey yoktur.

Ne hazindir ki Hierokles'in hayatının ilgi çekici taraflarına dair merakımız pek az tatmin edilebilmektedir. Eski çağlardan onun hakkında derlenebilen malumat, şu anlatıdan ibarettir, antikite bize Hierokles ismini taşıyan muteber pek çok şahsiyet sunar, lakin Altın Ayetler üzerine kaleme aldığı felsefi Şerh'in müellifi olan zat, bunların hepsini fersah fersah geride bırakmıştır. Kendisi Miladi dörtyüzon senesi civarında dünyaya gelmiş olup meşhur Platoncu filozof Proklos ile hemen hemen akrandı.

Gençliğinde, müellifimizin doğumundan yirmi dört sene sonra, takriben dörtyüzotuzdört yılında vefat eden genç Ploutarkhos'un derslerine devam etti.

İskenderiye'ye gelip oraya yerleşene değin Hierokles hakkında bildiklerimiz pek mahduttur, ki o vakitler bu şehir dünyadaki bütün deha ve ilim erbabının uğrak yeriydi.

Oraya vardığında, o namlı mektep bir süredir gerileme devrindeydi, ancak felsefesinin ve fesahatinin kudretiyle, mektebi tez zamanda eski parlaklığına ve itibarına kavuşturdu. Kendisinden kısa bir müddet sonra yetişen ve ifadeleri Suidas tarafından muhafaza edilen Damaskios'un aktardığına göre, İskenderiye Mektebini öylesine meşhur kıldı ki her bir cihetten gençler felsefe derslerini dinlemek üzere orada toplanır, fikirlerinin yüceliğine, ifadesinin zarafetine, bunlara refakat eden hayat ve ahlakının vekarına hadsiz bir meftuniyet duyar ve bu sebeple kendisini adeta ikinci bir Platon olarak hürmetle anarlardı. Büyük bir ihtimalle Pythagoras'ın Altın Ayetleri üzerine yazdığı o meşhur Şerh'i telif ettiği dönem de işte bu vakitlerdi. Bu mümtaz üstadın felsefesini fevkalade bir cehd ile tetkik etmişti ki halefleri bugün bunun saadet bahşeden semerelerini hissetmektedir. O mektebin umdelerini nihayetine kadar kavramış ve Şerh'inde, cihanın nail olabildiği en asil muhtasarı bizlere armağan etmiştir. Ne mutlu bizlere ki bu eser asrımıza kadar ulaşabilmiştir, zira o olmasaydı, o büyük filozof tarafından temelleri atılan meşhur İtalik Mektebin akidelerine dair pek az vukufiyetimiz bulunacaktı.

Derslerine devam eden onca büyük adam arasında felsefi şahsiyetini ve itibarını, altmış altı yaşlarında, yaklaşık dörtyüzyetmişaltı senesinde vuku bulan vefat gününe dek İskenderiye'de muhafaza etti.

Bize kadar ulaşan birkaç kelamı mevcuttur, bunların arasında bilhassa şu sözü şayan-ı dikkattir, Platon'u şerh ederken, Sokrates'in nutuklarının, her ne surette atılırlarsa atılsınlar daima dik duran zarlara benzediğini ifade etmiştir.

Eksiksiz olarak günümüze intikal eden Şerh'inin yanı sıra, ilahi tedbir ve kader üzerine yedi kitap telif etmiş ve bunları, İmparator Honorius ve genç Theodosius devrinde sefaret vazifeleriyle Romalılara büyük hizmetlerde bulunmuş olan filozof Olympiodoros'a ithaf etmiştir.

Lakin bu kitaplar bugün zayi olmuş durumdadır ve onları yalnızca Photios'un iktibasları vasıtasıyla bilmekteyiz.

Mütebaki eserlerinin bir cedveli, Mösyö Dacier tarafından o asrın ve müteakip devrin yazarlarından derlenen, fakat kuru ve zarafetten mahrum bir üslupla kaleme alınan tercüme-i halinde görülebilir.

Hierokles felsefi Şerh'inde vazıh ve derin bir idrake, sağlam bir muhakemeye, fevkalade bir dirayete, derin bir nüfuza, hikmete ve hakikate karşı ateşli bir muhabbete malik görünmektedir, hülasa birinci mertebeden bir dehadır.

Onun için çizilen bu vasıflar hayal mahsulü değildir, bilakis bunları en güzide talebelerinden bazılarının şehadetiyle teyit edilmiş görmenin bahtiyarlığını yaşamaktayız. Şerh'i, şüphe yok ki nevi şahsına münhasır güzel bir dehayla, yüce fikirlerle parıldayan ve aynı zamanda benzerine az rastlanır bir kudret ve üslup güzelliğiyle bezenmiş olarak devrimize ulaşan emsali eserlerin fevkindedir, öyle ki Tanrı'nın zatı ve ahlaki mahiyeti hakkında bundan daha yüce fikirlere, insanın mahiyetine dair de bundan daha hakiki kanaatlere başka hiçbir yerde tesadüf edilemez.

Aşağıdaki tercüme, yaklaşık elli sene evvel liyakat sahibi bir zat tarafından, Londralı merhum Mösyö Jacob Tonson namına vücuda getirilmiştir.

Dacier’nin Fransızca tercümesi, Yunanca aslıyla karşılaştırılmıştır. Bu nüshada tüm tercüme Yunanca ile dikkatle mukayese edilmiş, özenle gözden geçirilmiş ve adeta yeniden şekillendirilmiştir.

Müphem ifadeler vuzuha kavuşturulmuş, cümlelerin birçoğuna daha sade, daha külfetsiz ve kanaatimizce aslına daha muvafık yeni bir üslup verilmiştir.

Günümüzde pek iyi anlaşılmayan bazı Pisagorcu akidelere yapılan imalardan ötürü metnin karanlık ve güç anlaşılır kaldığı yerlerde, felsefenin umdelerine uygun surette, birkaç kelimeyle meseleyi aydınlatmaya gayret ettik. Hülasa, bu nüshanın ikmali için hiçbir eksiğin kalmaması maksadıyla, Hierokles’in bütün mütalaalarını umumi bir fihristte tahlil ettik, öyle ki okuyucu onun tüm felsefesini bir bakışta müşahede edebilsin. Bu sebeplerle, işbu tercümenin öncekilere müreccah olduğuna kaniyiz ve ammenin de bunu aynı hüsnükabulle karşılayacağını ümit etmekteyiz.

İÇİNDEKİLER

Ayet I. Evvelemirde, kanunun tayin ve vazettiği veçhile Tanrıları tazim et.

Ayet II. Yemini her türlü dini hürmetle yücelt.

Ayet III. Bundan sonra, şanlı kahramanları tazim et.

Ayet IV. Keza yeryüzü demonlarını, kendilerine kanunen vacip olan ibadeti yerine getirerek tazim et.

Ayet V. Keza ana babanı ve sana en yakın hısımlarını tazim et.

Ayet VI. İnsanların geri kalanı arasında, bilhassa faziletiyle temayüz edeni kendine dost edin.

Ayet VII, VIII, IX. Onun mülâyim nasihatlerine kulak ver ve faziletli amellerini kendine misal al. Küçük bir kabahat yüzünden dostuna buğzetmekten elden geldiğince sakın, zira iktidar, zaruret ile pek yakın komşudur.

Ayet IX, X. Bil ki bütün bu şeyler sana söylediğim gibidir, lakin şu ihtirasları yenmeye ve alt etmeye nefsini alıştır, evvela oburluk, tembellik, şehvet ve öfke.

Ayet XI, XII. Ne başkalarıyla birlikte ne de kendi başına tenhada asla utanç verici bir işe kalkışma, fakat her şeyden evvel kendi nefsine hürmet et.

Ayet XIII, XIV, XV, XVI. Bundan sonra, bütün amel ve sözlerinde adaleti gözet, hiçbir hususta akla mugayir hareket etmeyi itiyat edinme. Daima tefekkür et ki ölüm, mukadderat icabı bütün insanlar için hükmolunmuştur, talihin bahşettiği nimetler ise gayrimuayyendir, kazanıldıkları gibi zayi de olabilirler.

Ayet XVII, XVIII, XIX, XX. İnsanların ilahi takdir neticesinde maruz kaldığı felaketlerin cümlesine gelince, nasibin her ne ise sabırla tahammül et ve bundan asla şekva etme. Lakin elinden geldiğince buna derman bulmaya gayret et ve mülahaza et ki kader, bu musibetlerin en büyük hissesini iyi insanlara göndermez.

Ayet XXI, XXII, XXIII. İnsanlar arasında iyi ve kötü nice akıl yürütme tarzı mevcuttur, bunlara ne peşinen meftun ol ne de onları büsbütün reddet. Lakin bir batıl öne sürülecek olursa, hilm ile mukabele et.

Ayet XXIV, XXV, XXVI. Her ahvalde sana söyleyeceklerime dikkat kesil. Hiç kimse gerek kelamıyla gerek ameliyle seni asla iğva etmesin, senin için faydalı olmayanı söylemeye yahut işlemeye seni sevk etmesin.

Ayet XXVII, XXVIII, XXIX. Ahmakça işler yapmamak için, amel etmeden evvel danış ve etraflıca düşün. Zira tefekkür etmeksizin konuşup hareket etmek bedbaht kimselerin şiarıdır. Sen ise sonradan seni kederlendirmeyecek olanı yap.

Ayet XXX, XXXI. Anlamadığın hiçbir işe kalkışma, lakin bilmen icap eden her şeyi öğren, bu sayede en mesut hayatı süreceksin.

Ayet XXXII, XXXIII, XXXIV. Bedeninin sıhhatini katiyen ihmal etme, ona layıkı veçhile yiyecek, içecek ve muhtaç olduğu idmanı ver. Ölçüden muradım ise, sana zahmet vermeyecek olandır.

Ayet XXXV, XXXVI, XXXVII, XXXVIII. İsraftan uzak, temiz ve vakur bir maişet tarzına nefsini alıştır. Hasede sebebiyet verecek her şeyden ictinap et. Neyi nerede harcayacağını bilen biri gibi, yersiz masraftan kaçın. Ne haris ol ne de hasis, her hususta itidal en hayırlısıdır.

Ayet XXXIX. Yalnızca sana zarar vermeyecek şeyleri yap ve onları işlemeden evvel etraflıca düşün.

Ayet XL, XLI, XLII, XLIII, XLIV. Yatağa girdikten sonra, günün bütün amellerini aklın süzgecinden geçirmeden evvel uykunun göz kapaklarını örtmesine asla müsaade etme. Nerede hata ettim, ne yaptım, yapmam icap edip de neyi ihmal ettim? Bu muhasebede şayet bir hata bulursan, nefsini şiddetle payla, şayet hayırlı bir iş yapmışsan sevin.

Ayet XLV, XLVI, XLVII, XLVIII. Bütün bu hususları bihakkın tatbik et, üzerlerinde derin derin düşün ve onları canıgönülden sev. Bunlar seni ilahi faziletin yoluna sevk edecektir. Ruhumuza mukaddes dörtlüyü nakşedenin hakkı için yemin ederim ki o, akışı ebedi olan tabiatın menbaıdır.

Ayet XLVIII, XLIX. Lakin başlayacağın işi ikmali için evvela Tanrılara dua etmedikçe, asla elini işe sürme.

Ayet XLIX, L, LI. Bu melekeyi kendine itiyat edindiğinde, ölümsüz Tanrıların ve insanların nizamını, muhtelif varlıkların nereye kadar uzandığını ve onları neyin ihata edip birbirine rabtettiğini o vakit bileceksin.

Aynı şekilde adalete uygun olarak bileceksiniz ki, bu evrenin tabiatı her şeyde birbirine benzer, öyle ki ummamanız gereken şeyi ummayacaksınız ve bu dünyada hiçbir şey sizden gizli kalmayacaktır.

Yine bileceksiniz ki insanlar, kendi felaketlerini kendi üzerlerine bizzat, kendi hür iradeleriyle çekerler. Ne zavallıdırlar ki, iyiliklerinin hemen yanı başlarında olduğunu ne görürler ne de anlarlar. Kendi kendilerini bu felaketlerden nasıl kurtaracaklarını bilenler ise pek azdır.

İnsanoğlunu körleştiren ve duyularını elinden alan kader işte böyledir.

Muazzam silindirler misali, sayısız dertle ezilmiş halde bir ileri bir geri yuvarlanırlar. Zira içlerinde doğuştan var olan ve onları her yerde takip eden o meşum niza, farkına bile varmaksızın onları bir aşağı bir yukarı savurur. Onu kışkırtıp alevlendirmek yerine, boyun eğerek ondan kaçınmalıdırlar.

Ey ulu Jüpiter, insanların babası, ya bizi ezen bütün bu kötülüklerden kurtar ya da hangi cinin tesiri altında olduğumuzu hepimize ifşa et.

Fakat cesur olun, insan soyu ilahidir. Mukaddes tabiat onlara en gizli sırları açar. Şayet o size kendi sırlarını bahşederse, emrettiğim her şeyi kolaylıkla yerine getirecek ve ruhunuzu şifaya kavuşturarak onu tüm bu kötülüklerden azat edeceksiniz.

Arınmalarda nehyettiğimiz etlerden sakının, aralarında hakkaniyetli bir ayrım gözetin ve her şeyi iyice tetkik edin, her daim dizginleri elinde tutan ve yukarıdan gelen o anlayışın rehberliğine ve idaresine kendinizi teslim edin.

Ve nihayet, fani bedeninizden sıyrılıp saf esire vardığınızda, o vakit ölümsüz, bozulmaz bir tanrı olacaksınız ve ölümün artık üzerinizde hiçbir hükmü kalmayacaktır.

Pisagor’un Altın Mısraları

Okuyucunun, bu mısraları serbestçe çevirirken takındığım hürriyeti bağışlayacağını umarım, zira aksi takdirde İngiliz şiirinde böylesine kuru bir konuya herhangi bir letafet kazandırmak neredeyse imkânsız olurdu.

Müellifin kastının hiçbir yerde yanlış anlaşılmadığını ümit ediyorum, şayet İngilizce mısralarda Grekçe metne bazı ilaveler yapılmış gibi görünüyorsa, bunlar yalnızca Hierokles’in Şerhi ile meşrulaştırılabilecek ve onun tarafından müellifin veciz düsturunun daha geniş ve izah edilmiş manası olarak sunulmuş unsurlardır. Birkaç yerde, dikkatli bir mukayese zahmetine katlanacak olanların göreceği üzere, âlim Mösyö Dacier’nin tefsirinden ayrılma cesaretini gösterdim.

Ne ölçüde haklı olduğumun takdiri okuyucuya bırakılmıştır.

Pisagor’un Altın Mısraları

Önce tanrılara hürmetkâr tazimini sun, En büyük ve ilk kanun budur, ona boyun eğ, Adaklarını yerine getir, verdiğin ikrara sadık kal, Ve bırak din seni yeminine bağlasın.

Ardından yeryüzünde nam salmış ve yıldızlara yükseltilmiş, Faziletlerinin kati mükâfatı olan nura ve sonsuz hayata ermiş kahramanlar, Hak ettikleri hürmeti talep eder senden.

Gereken merasimleri ifa et ve ölülere hakkı olan ihtiramı göster, Her bir bilgeye, her bir mütedeyyin gölgeye.

Ana babana tevazu dolu bir vazifeperverlikle boyun eğ, Ve akrabalarına lütuf ve inayet göster, İnsan soyunun geri kalanına gelince, Aralarından fazilete en ziyade meyledeni seç kendine, Onu kollarına al, bağrına bas.

Böyle bir dosta sahip olduğunda, onu daima muhafaza et, Dikbaşlı iradenle onun nasihatlerine karşı çıkma, Bütün ihtarlarına karşı uysal ol, Ve onun muhabbet dolu gayretlerine teslim ol.

Böylesine sadık, böylesine haklı bir sevgiye mazhar olan o zatı, Hiçbir fevri sözün ya da ehemmiyetsiz kabahatin kalbinden söküp atmasına izin verme.

Elden geldiğince tahammül et, kusurlarıyla yılmadan mücadele et, Ve daima son kerteye kadar affet, Zira gizli güçlerimizin saklı kudretini, Yalnızca çetin zaruretler gün yüzüne çıkarır, Tembel kalbi uyandırır ve harekete geçirir, Daha evvel bizzat kendisinin dahi bilmediği bir kuvveti sarf etmesi için. Alışkanlık yoluyla daha azgın arzularını teskin et, Oburluğunu, rehavetini, şehvetini ve öfkeni.

Her türlü utanç verici, gayriahlaki fiilden sakın, Başkalarından sakındığın gibi kendinden de sakın, Bırak nefsine duyduğun hürmet düşüncelerine hâkim olsun, Ve ruhunun mukaddes mabedini muhafaza et.

Sözüne ve ameline adalet hükmetsin, Ve en ehemmiyetsiz fiillerine dahi akıl rehberlik etsin.

Zira bil ki ölüm, insanın mukadder akıbetidir, Ve bil ki o büyük hesap günü muhakkak gelecektir, O gün geçmiş hayatın inceden inceye tetkik edilecek, Her bir kelam, her bir amel teraziye konacak, Ve bütün hayır ile şer tam bir adaletle karşılığını bulacaktır.

Zira zenginlik, kararsız bir taşkın gibi çekilip kabaran, yok olmaya mahkûm ve belirsiz bir nimettir; ne emin ne de sabit bir durak bilir, lakin gezinerek elden ele dolaşmayı sever. Kazananın sevincini ve kaybedenin kederini zihninde tart ve onu elde etmenin harcayacağın emeğe değip değmeyeceğini iyi düşün.

İnsanoğlunun yakasına yapışan bunca keder içinde, sana pay edilen kısmeti sabırla göğüsle, bunu bir tesadüf sayma, yüklendiğin ağırlıktan ötürü de sızlanma; zira bil ki insanın talih dediği şey Tanrı’dandır.

[okunamadı]

Pisagor’un Altın Ayetleri

Gücünün yettiğince hikmetten teselli ara ve onun şifalı elinin kederini hafifletmesine izin ver; yine de adil kader neyi buyurursa buyursun, acılarını çoğaltan sebep ne olursa olsun, bu acıların şer olduğunu düşünme, zira Tanrı iyilere cefa çektirmekten hoşnut olmaz. Farklı gayeler için işletilen akıl yürütme sanatı, kimi vakit güvenilir, kimi vakit ise yanıltıcı bir rehberdir. Bu yüzden muhakemeni sağlam ve serinkanlı tut,

Kararlılığından da kolayca sapma, kelimelerin göz kamaştırıcı debdebesi ekseriya aldatır ve tatlı ikna kabiliyeti çabuk inananları avlar.

Ahmaklar ve yalancılar ikna etmeye çabaladığında suskun kal, bırak o boşboğazlar nafile yere dillerini yorsun.

Her şeyden evvel şu öğüdü hakkıyla belle, bu evvelemirde ve doğrudan doğruya bizzat seninle ilgilidir, ne bir misalin ne de tatlı dilli bir Siren şarkısının ruhunun ölümsüz cevherine halel getirmesine izin verme. Sözle yahut eylemle tecelli eden iyi ile kötü arasında kendi seçimini yap ve daima en iyiyi seç.

İhtiyatlı tefekkür her teşebbüsün önünden gitsin, Başlamadan evvel vazifeni iyice tart, Tâ ki ahmaklık o zavallı işi berbat edip, Semeresiz emeklerini utançla alaya almasın. Ahmaklar daima telaş içindedir ve aceleyle birbirine karışır, Düşünmeksizin hareket eder ve fütursuzca söz tüketirler, Lakin sen, her ne eylersen eyle, vaktinde göstereceğin ihtimamla En baştan onlarınki gibi bir akıbete düşmemeye gayret et, [okunamadı]

Altın Ayetler

Ki böylece nihayette keder pusuda beklemesin, Acı nedamet de seni çok geç kalındıktan sonra akıllandırmasın. Kavrayışının ve malumatının ötesinde kalan hiçbir hususa Müdahil olmaya yeltenme, Lakin bilmeyi arzula ve faydalı bilgiyi arayıp bulmak için Ciddi tefekkürünü hasret.

Hikmet senin gayretlerini taçlandıracak, Ömrünü sevinçle, ahirini ise huzurla mübarek kılacaktır.

Bedenin de payından mahrum kalmasına izin verme, Şefkatli ihtimamından ona da adil bir hisse ayır, Sıhhat ve selametini basiretle gözet, Meşru ihtiyaçlarının kamilen karşılanmasını sağla. Ölçülü içecekler tazelesin, şifalı taamlar ise [okunamadı] Tabiatın zayıflayan, tükenmiş kuvvetini onarsın, Ve çevik hareketler uyuşuk ruhlara neşe versin. Bu ihtimamın dairesine giren her hususta Ruhunu kötülükten muhafaza etmek için şu kaideye riayet et.

Hayatını ve ahlakını erdemli itiyatlarla donat, Vakar sahibi, safiyane temiz ve kusurdan beri kıl.

Hasedin ölümcül gazabını kışkırtma, bilakis kaç Onun kem gözünün zehirli bakışından.

Müsrif bir acelecilikle mülkünü ve varlığını Lüzumsuz lüks içinde heba etmeye kalkışma, Lakin bunlardan kaçınırken de uyanık ol, zira zihnin Uçlara meyletmeye teşnedir, aynı tehlikeyle karşılaşmasın Ve bayağı bir tamahkârlığa kapılmasın. Her iki taraftan da eşit derecede uzak dur, hiçbirine meyletme, Daima o kutlu Altın Orta Yol’u muhafaza et. [okunamadı] Ve kendi gizli benliğine memnuniyetle şöyle de,

Pisagor’un Altın Ayetleri

Ruhunu kötülükten korumak hususunda daima ihtiyatlı ol, Ve düşüncen, elinden ve dilinden evvel davransın.

Sinsice yaklaşan uyku tanrısının seni gafil avlamasına, Yorgun gözlerine usulca süzülmesine izin verme, Geçen günün her bir amelini Adilce ve bihakkın teftiş etmeden evvel. Kendi mahkemende hürmetle dur, Ve kendi sualine adaletle cevap ver, Neredeydim, hangi hususta haddi aştım, Bugünkü hayatım hangi iyiliği yahut kötülüğü sergiledi, Yapmam icap eden şeylerin hangisinde kusur eyledim, Tanrı’ya, insana yahut nefsime ne borçluyum, Baştan sona, seherin şafağından akşamın karanlığına dek Her ne geçtiyse titizlikle soruştur, Eğer amellerin fena idiyse tövbe et ve matem tut, Ruhun derin bir nedametle sarsılsın, Eğer iyi idiyse, bu iyiliğin karşılığını gönül huzuruyla ver, Ey kalbim, ferahla, zira bugün her şey yolunda gitti.

Zihnini harekete geçirecek düşünceler bunlardır ve bilhassa bunlar olmalıdır, Çalışmanı bunlara vakfet, sevgini bunlara bağla. Zira bunlar seni fazilete ulaştıracak, Ve ayaklarına onun semavi yollarında yürümeyi öğretecek kaidelerdir.

Ebedi tabiatın ve mutlak kudretin kaynağı olan o mistik Dörtlü’yü (Tetraktis) İnsanoğluna ilk defa şerh eden zatın mukaddes namı üzerine yemin ederim ki, Her neye başlarsan başla, evvela duaların yükselsin, Ve emeklerini her şeyden önce tanrılara emanet et, Onlardan muvaffakiyet dile ve hayırlı bir nihayet um.

Altın Ayetler

Böylece gelişen zihnine kanatlanıp yükselmek, Ve hikmeti onun gizli yollarında aramak öğretilecektir, Yukarıdaki göklerde ve aşağıdaki yeryüzünde gezinmek, Ölümsüz tanrıları ve fani insanları tanımak öğretilecektir. Böylece her şeye hükmeden kudretin ne olduğunu, Parçaları neyin sınırladığını ve bütünü neyin birleştirdiğini öğreneceksin,

Ve bu harikulade nizam içinde evrensel tabiatın Nasıl bir ve aynı olduğuna hakkıyla hükmedeceksin, Böylece boş heveslerini asla gerçekleşmeyecek Ümitlerin peşine takmayacaksın.

Ey insan, biçare insan, kendi içinde taşıdığı o fıtri Kederin sebebini bilmek sana öğretilecektir, Hayırsız soy, ne kadar yakınında durduklarını Kendi iyilik ve saadetlerinin, bugüne dek idrak edememişlerdir.

Kusurların zincirine vurulmuş halde, hür olmayı aramazlar, Bilakis ahmakça, kendi acı kaderlerine rıza gösterirler, [okunamadı] ile ezilmiş ağır yuvarlanan taşlar misali, İdrakten mahrumdurlar, ne işitir ne de görürler,

Onları ezen bu ağırlık onları yuvarlar yahut durdurur, İhtiyardan ve irade hürriyetinden mahrum kalmışlardır. Zira fıtri bir niza her sinede hüküm sürmektedir, Ve gizlice günahkâr bir cengi devam ettirir,

Bunu körükleme, bilakis mücadelenin nihayete ermesine izin ver, Ve boyun eğen her bir tutku barış için yalvarsın.

Ey ulu Jüpiter, ey insanoğlunun pederi, Şu vazife için tayin edilen Demon’u ifşa buyursaydın, Bu kederli zürriyet dertlerinin son bulduğunu görürdü.

Yine de cesur ol ey insan, zira ilahisin sen ve tanrıların semavi özünden bir parçasın.

Pythagoras’ın bildirdiği üzere, mukaddes tabiat senden gizlenmiş değildir, bilakis onun gizemli kaideleri senin soyuna aşikâr kılınmıştır. Şayet bunları bilmeye muvaffak olursan, buyurduğum her şeyde pek yakında yetkinliğe erersin.

Yaralı ruhunu sıhhate kavuşturur, vaktiyle çektiği her türlü ıstıraptan onu azat edersin. Sakın, ihtar ederim, murdar ve necis etlerden uzak dur, böylece bedenini pak, ruhunu hür tut; böylece doğru hüküm ver ve aklını muhafaza et. O akıl ki gökler onu sana kılavuz kılmıştır, bırak dizginleri daima bu en yüce akıl tutsun. Sonra bu fani bedeni terk edip saf esire doğru sevinçle kanat çırptığında, tanrılar arasında yücelerek parıldarsın, ölümsüz, bozulmaz ve ilahi olursun; zorba ölüme pervasızca meydan okur, mezarın karanlık hükümranlığını hakir görürsün.

Pythagoras’ın Altın Mısraları Üzerine Hierokles’in Şerhi

Felsefe, insan tabiatının arındırıcısı ve yetkinleştiricisidir. Arındırıcıdır, zira ihtiraslarımızı maddenin nesnelerine duyulan aşırı düşkünlükten ve fani bedenin süfli heveslerinden sıyırır; yetkinleştiricidir, zira ruhu İlahi Olan’a benzerliğine kavuşturarak asli saadetine döndürür.

İşte bu iki ameli ancak erdem ve hakikat müştereken ifa edebilir, erdem, tutkuların azgın kargaşasını dindirerek; hakikat ise cehaletin karanlığını dağıtıp onu kabule hazır olanlara ilahi sureti nakşederek bunu gerçekleştirir.

Bizi saf ve kâmil kılacak bu ilim için, sanatın aforizmaları kabilinden kısa ve kesin kaidelere sahip olmak evladır, ta ki bunlar vasıtasıyla, intizamlı ve suhuletli bir terakkiyle, varlığımızın yegâne gayesi olan saadete vasıl olabilelim.

Felsefenin bir hülasasını ihtiva eden bütün kaideler arasında, Pythagoras’ın *Altın Mısralar* tesmiye edilen şiirleri haklı olarak en ön safta yer alır, zira hem ameli hem de nazari hayata taalluk eden cihetleriyle bütün felsefenin umumi vecizelerini ihtiva ederler. Bunların vesilesiyle herkes hakikati ve erdemi kesbedebilir, nefsini tezkiye edebilir, saadete ererek ilahi benzerliğe kavuşabilir ve Pythagoras’ın doktrinine bihakkın vakıf bir üstat saymamız gereken Platon’un *Timaios*’unda zikredildiği üzere, sıhhatini ve kemalatını yeniden elde ettikten sonra, kendini tekrar o ilk masumiyet ve nur mertebesinde müşahede edebilir.

Pythagoras, ameli erdemin tatbiki hususunda muhtelif usuller vazeder. Zira ilahi şeylerin marifetine talip olmadan evvel, evvelemirde içimizdeki ihtilafları bastırmalı ve zihnimizin üzerindeki bütün uyuşukluğu dağıtmalıyız. Zira marazlı ve akıntısından henüz şifa bulmamış bir göz nasıl ki göz kamaştırıcı ve parıltılı bir ışığa bakamazsa; aynı veçhile, erdemden mahrum bir ruh da hakikatin cemaline ve ihtişamına nazar edemez, zira pak olan şeylere murdarlığın temas etmesi caiz değildir.

Ameli felsefe erdemin, nazari felsefe ise hakikatin menbaıdır; nitekim Pythagoras’ın bu mısralarında da ameli felsefe İnsani Erdem, nazari felsefe ise İlahi Erdem namıyla tebcil edilerek bizlere böyle öğretilir. Zira medeni erdemin kaidelerini şu sözlerle ikmal ettikten sonra, "Bütün bunları methetmeye ihtimam göster, üzerlerinde hakkıyla tefekkür et; bunları bütün kalbinle sevmelisin", akabinde şunu ilave eder, "Seni ilahi erdemin yoluna sevk edecek ve Allah’ın izinde yürütecek olanlar bunlardır."

Binaenaleyh ilahi tabiata ermenin ilk merhalesi, beşeri haysiyete yükselmektir. İnsanı iyi kılan medeni erdemdir, fakat onu ilahileştiren, ilahi mertebeye yükselten ilimlerdir. O halde nizamın kaidelerine tevfikan, şayet bir terakki kaydetmek murat ediyorsak, küçük şeyler büyüklerden evvel gelmelidir. İşte Pythagoras’ın bu mısralarında ahlaki talimlerin ilk mevkide yer almasının sebebi budur, ta ki bu hayatta fevkalade lüzumlu olan erdem ameliyesinin, insanın ilahi surete doğru terakki edip yükselmesini temin eden tarik olduğunu bize belletsin.

Bu mısralarda gözetilen nizam ve gaye, onları okuyanlara, diğer ilimlere intisap etmeden evvel felsefenin hakiki seciyesini kazandırmaktır.

Bunlara *Altın Mısralar* denilmesi, kendi nevileri içinde en mümtaz ve en ilahi mısralar olduklarını bize beyan etmek içindir, nitekim en büyük adamları yetiştiren devre "altın çağ" deriz ve muhtelif asırların ahlakındaki tefavütü madenlerin mukayeseli hassalarıyla tavsif ederiz. Zira altın madenlerin en safı olup gümüş, demir ve tunç gibi kendisinden madun diğer madenlerde bulunan cüruf karışımlarından tamamen azadedir, bu sebeple asla pas tutmayan yegâne maden sıfatıyla en mümtaz olanıdır, diğerleri ise ihtiva ettikleri cüruf nispetinde paslanırlar.

Dolayısıyla pas, rezaletin remzi ve timsali olduğuna göre, takva ve saffetin hükümran olduğu, her türlü ahlaki ifsattan beri bulunan bir asrın "altın çağ" tesmiye edilmesi gayet makuldür. Ve böylece, her bakımdan fevkalade faziletli olan bu mısralar, haklı olarak bu unvana mazhar olmuşlardır.

ALTIN MISRALAR

Altın ve ilahi mısralar, zira diğer bütün şiirlerde olduğu gibi bunlarda bir iyi bir de öyle olmayan mısra bulamayız, bilakis hepsi tastamam iyidir, hepsi ahlakın safiyetini eşit derecede sergiler, bizi ilahi benzerliğe iştirak etmeye sevk eder ve her bir mısraya ayrı ayrı getireceğimiz şerhte açıkça görüleceği üzere, Pythagoras felsefesinin en mükemmel gayesini ortaya koyar. Öyleyse ilk mısra ile başlayalım.

MISRA I.

Her şeyden önce, kanunun tayin ve emrettiği veçhile, ÖLÜMSÜZ TANRILAR'ı tazim et.

İlahi illete taalluk eden dindarlık, bütün erdemlerin başı ve rehberi olduğundan, bu mısraların vazettiği tüm kanunların en başına haklı bir sebeple şu kaide konmuştur, bu âlemin tanrılarını, tesis edildikleri ve onları var eden ezeli kanunun cevherleriyle birlikte kendilerine tevzi eylediği intizama göre tazim etmeliyiz, bu kanun onların bir kısmını göğün birinci feleğine, bir kısmını ikinciye, diğerlerini üçüncüye ve nihayet bütün semavi küreler dolana dek bu minval üzere yerleştirmiştir. Zira onları yaratıcıları ve pederleri tarafından konuldukları mertebe ve makama göre ikrar ve tazim etmek, ilahi kanuna itaat etmek ve kendilerine layık olan hürmeti bihakkın göstermektir, ne onların şerefini haddinden fazla yüceltmeli ne de haklarında kıymetlerini eksiltecek fikirlere kapılmalıyız, onları ne iseler öyle kabul etmeli, nail oldukları mertebeyi kendilerine tanımalı ve onlara gösterdiğimiz bütün tazimi, yalnızca onları yaratan ve haklı olarak tanrıların Tanrısı, yani en yüce Tanrı tesmiye edilebilecek olan zata hamletmeliyiz.

Zira âlemi yaratan bu müstesna Varlığın haşmetini keşfetmek ve idrak edebilmek için elimizdeki yegâne yol, O'nun tanrıların illeti, akli ve gayrikabil-i tebeddül cevherlerin yaratıcısı olduğuna kâmilen kani olmaktır.

Burada ÖLÜMSÜZ TANRILAR olarak andığımız cevherler ve tanrılar işte bunlardır, bunlar yaratıcıları olan ulu Tanrı'yı her daim ve eşit bir surette temaşa eder, O'nun lütfuna mütemadiyen nazar kılarlar, öyle ki her türlü değişimden ve infisaldan masundurlar, zira her şeyi var eden İllet'in adeta birer suretidirler, ne bir ihtiras ile sarsılır ne de kötülükle lekelenirler. Zira Tanrı'nın, akli cevherlerin en sonuncusu olan insan ruhları gibi değişmeye muktedir olmayan veya fenalığa meylederek kendi kendini ifsada uğratmayan suretlerini yaratmış olması iktiza eder, nitekim Ölümsüz Tanrılar tesmiye olunanlar bu cevherlerin evvelidir.

Onları insan ruhlarından temyiz etmek içindir ki burada Ölümsüz Tanrılar diye zikredilmektedirler, zira onlar ilahi hayat bakımından asla ölmezler ve ne kendi cevherlerini ne de kendilerini yaratan pederin inayetini tek bir lahza dahi unuturlar, oysa insan ruhunun maruz kaldığı ihtirasları ve tebeddülleri bir düşünün, bazen Tanrısını ve hangi şerefle yaratıldığını hatırlar, derken pek geçmeden her ikisini de bütünüyle unutuverir.

İşte bu sebeple insan ruhlarına haklı olarak Fani Tanrılar denilebilir, zira Tanrı'dan uzaklaşmak suretiyle kimi vakit ilahi hayata ölürler, kimi vakit de O'na rücu ederek bu hayatı yeniden iktisap ederler, böylelikle bu son manada ilahi bir hayat sürerler, diğerinde ise, ölümsüz bir cevherin ölüme iştirak etmesi ne derece mümkünse o kadar ölürler, bu da var olmaktan kesilmekle değil, hayatın mükemmelliğinden sukut edip yozlaşmakla vuku bulur. Zira makul bir cevherin ölümü, arkasından ihtirasların kargaşasını ve isyanını sürükleyen cehalet ve hürmetsizliktir. Hayrın bilinmeyişi, bizi kaçınılmaz olarak şerrin esaretine sevk eder, bu öyle bir esarettir ki marifete ve Tanrı'ya rücu etmeksizin ondan necat bulmak imkânsızdır, bu da tefekkür ve hatırlama mefhumu ile hâsıl olur.

İmdi, tesmiye ettiğim bu ölümsüz ve fani tanrılar arasında, bütün akli cevherin birbirine raptedilip birleşmesi gayesiyle, bu iki ucu birbirine bağlayacak bir vasıta ve rabıta olmak üzere insandan üstün, Tanrı'dan dûn bir cevherin bulunması zaruridir.

Bu berzah cevher Tanrı'dan hiçbir vakit büsbütün bihaber kalmaz, bununla birlikte O'na dair daima eşit derecede değişmez ve kalıcı bir marifete de sahip değildir, bazen daha ziyade, bazen daha az bir idrake mazhardır.

Tanrı'ya dair daima fiili bir marifete sahip olması hasebiyle beşeri tabiatı aşar, lakin değişken ve gayrimuntazam olması cihetiyle ilahi tabiatın gerisinde kalır. Bu mutavassıt makamı fıtratının kanunu mucibince muhafaza eder, ne gösterdiği terakki dolayısıyla beşeriyetin fevkine çıkarılmıştır ne de gafleti sebebiyle ilahi tabiatın dûnuna indirilmiştir.

Zira mahlukatın bütün akli kısmı, yaratıcıları olan Tanrı'nın suretini taşır.

Fakat birinci mertebedekiler saf surettir, ortadakiler berzah surettir, üçüncü mertebedekiler ise İlahiliğin son suretidir.

Bu üç varlık mertebesinden birincisine burada ÖLÜMSÜZ TANRILAR, ikincisine ŞANLI KAHRAMANLAR, üçüncüsüne ise ARZİ [okunamadı] denilmektedir.

[okunamadı], bunu ileride göreceğiz. Şimdi söylediğimiz şeye geri dönelim, Kanun nedir? Ona uygun olan nizam nedir? Ve son olarak, bu nizama ve bu kanuna nispetle gösterilen hürmet nedir?

Burada kanundan anlaşılması gereken, her şeyin varlığını ve muhafazasını kendisine borçlu olduğu, her şeyi var eden Akıl (Nous) ve ilahi iradedir. Bu kanuna uygun olan nizam ise, her şeyin babası ve yaratıcısı olan Tanrı'nın, ölümsüz tanrıları yarattığında onlara bahşettiği ve kimini birinci, kimini ikinci kılan mertebedir.

Zira bütün bu akli nizam içinde ilk sırada yer aldıklarından en mükemmel olan ne varsa elde etmiş olsalar da, yine de kendi aralarında farklıdırlar; kimi diğerlerinden daha fazla, kimi daha az ilahidir. Bazılarının diğerlerine nispetle üstünlüğünün ve astlığının alameti, onların cevherlerine, kudretlerine veya faziletlerine göre aralarında paylaştırılmış olan semavi feleklerin mertebesi ve nizamıdır, öyle ki kanun yalnızca onların cevherleriyle ilgilidir, nizam ise sadece onların haysiyetine münasip biçimde kendilerine bahşedilen mertebedir.

Zira onlar ne tesadüfen yaratılmış ne de rastlantı eseri ayrılıp yerleştirilmiştir, aksine tek bir bütünün, yani göğün farklı kısımları ve farklı uzuvları olarak, kendi nevilerine göre ayrılıklarında ve birliklerinde irtibatlarını muhafaza edecek surette, nizamla yaratılmış ve yerleştirilmişlerdir. Öyle ki, alemin bütünüyle helakı olmaksızın onların vaziyetlerinde hiçbir tebeddül, hiçbir yer değiştirme tasavvur edilemez. Bu helak ise, onları var eden İlk İllet, hükümlerinde değişmez ve sabit kaldığı, varlığına denk bir kudrete sahip olduğu müddetçe, sonradan kazanılmış değil, zatına mahsus ve cevheri olan bir iyiliğe malik olduğu ve kendi sevgisi uğruna her şeyin hayrını ve saadetini gözettiği sürece asla vuku bulamaz.

Zira şeylerin yaratılışı için Tanrı'nın zatına mahsus iyiliğinden başka hiçbir makul sebep ileri sürülemez, tabiatı gereği mutlak iyi olan Tanrı'dır ve iyi olan hiçbir şey en ufak bir hasede bile mütemayil değildir. Kainatın yaratılışı için Tanrı'nın yegane iyiliği haricinde gösterilen diğer bütün sebepler, Kadir-i Mutlak Tanrı'nın müstağniliğinden ziyade insanların mecburiyetlerini ve ihtiyaçlarını andırır.

Şimdi Tanrı, tabiatı gereği mutlak iyi olduğundan, evvela zatına en çok benzeyen varlıkları, saniyen zatına orta derecede benzeyenleri, salisen zatına benzeyen bütün varlıklar arasında O'nun ilahi suretinden en az pay alanları var etmiştir.

Bu nizam, yaratılmış bütün bu varlıkların cevherine göre tanzim edilmiştir; öyle ki daha mükemmel olan, sadece bütün cinslerde değil, her cinsin farklı nevilerinde de daha az mükemmel olana takdim edilmiştir. Zira her şeyin kendi mevkiini ve mertebesini kazanması ne tesadüfle ne de irade ve ihtiyar tebeddülüyle olmuştur; bilakis onları var eden Kanun tarafından farklı yaratıldıklarından, tabiatlarının haysiyetine en uygun mertebeye nail olmuşlardır. Bu sebeple "Onlara kanunun tayin ettiği ve tanzim ettiği surette hürmet et" kaidesi, sadece ölümsüz tanrılar için değil, aynı zamanda şanlı kahramanlar ve insan ruhları için de anlaşılmalıdır; zira her cinsin altında, haysiyetlerinin azlığına yahut çokluğuna göre tayin ve tanzim edilmiş nihayetsiz sayıda nevi bulunur.

İşte akli varlıkların tabiatı ve bunların nizamı yahut mertebesi böyledir. O halde kanun nedir ve bunun neticesi olan hürmet nedir?

Bunu bir kez daha tekrar edelim, kanun, Tanrı'nın ilahi cevherleri uyarınca yarattığı ve onları ezeldin beri asla değiştiremeyecekleri bir nizam içinde sıralayıp yerleştirdiği değişmez kudretidir.

Bu yasaya uygun olan hürmet, hürmet ettiğimiz bu varlıkların tabiatının bilgisine erişmek ve elimizden geldiğince onlara benzemeye gayret etmektir, zira neyi seversek, gücümüz yettiğince onu taklit ederiz ve hiçbir şeye muhtaç olmayana sunduğumuz hürmet, onun bize bahşettiği hayırları kabul etmekten ibarettir.

Zira bizler Tanrı’ya herhangi bir şey sunarak değil, O’ndan lütuf kabul etmeye layık hale gelerek hürmet ederiz ve Pisagorcuların dediği gibi, ruhlarımızın O’nun sureti haline gelmesini sağlayacak biçimde davranırsak Tanrı’ya layıkıyla hürmet etmiş oluruz.

Tanrı’ya, sanki bu hediyelere muhtaç bir varlıkmışçasına adaklar sunarak hürmet eden her insan, kendisini Tanrı’dan daha büyük veya daha kudretli vehmetme yanılgısına gülünç bir şekilde düşer.

Hatta sunulan hediyelerin ve kurbanların ihtişamı dahi, gerçekten dindar ve samimi bir kalpten neşet etmedikçe Tanrı katında hiçbir değer taşımaz, çünkü ahmakların hediyeleri ve kurbanları alevler için yakıttan, adakları ise mukaddesata saygısızlık edenler için bir yemden ibarettir.

Fakat hakikaten dindar, dosdoğru, sevgide yeterince kuvvetlenip sebat bulmuş bir akıl kendini Tanrı ile bir kılar, nitekim her şey zorunlu olarak kendi benzerine meyleder.

Bu sebeptendir ki hikmet sahibi ve dindar insanın yegane kurban takdimcisi olduğu, yalnızca onun Tanrı’nın dostu sayılabileceği ve O’na nasıl yakarılacağını yalnızca onun bildiği söylenir, zira hürmet ettiği varlıkların ululuğunu asla birbirine karıştırmayan, her şeyden evvel bizzat kendisini saf bir kurban olarak sunan, ruhunu Tanrı’nın sureti kılan ve aklını ilahi ışığı kabul etmeye layık bir mabet gibi hazırlayan kimse, hürmetin ne olduğunu hakkıyla bilen tek kimsedir. Aşağıda, yeryüzüne ait ve maddi olan şeylerden hangisini O’na sunabiliriz ki O’nun hakiki bir sureti olabilsin, yahut hissi arzulardan arınmış ve tasfiye edilmiş akli bir varlıkta zorunlu olarak vuku bulduğu üzere, O’nunla derinden birleşebilecek ne gibi bir hediye takdim edebiliriz? Nitekim aynı filozofların buyurduğu gibi, Tanrı için yeryüzünde saf bir ruhtan daha münasip bir mesken yoktur.

Bu durum, Pythia Apollon’unun şu kehanetiyle de tam bir uyum içindedir, "Işıltılı göklerde ikamet etmektense, dindar insanların ruhlarında ikamet etmeyi daha çok arzu ederim."

Dindar insan, Tanrı bilgisine vakıf olarak, bütün hayırların ilk sebebine sunabileceği en yüce hürmet nişanesi kabilinden kendi kemalatını takdim eden kimsedir, o, bu kemalatı elde etmeye yönelik iştiyak dolu bir arzuyla, bunları bahşedebilecek makamlara durmaksızın yönelir ve kendisini daima onları kabule liyakatli kılarak, bunları aralıksız dağıtanlara layıkıyla hürmet gösterir.

Tanrı’ya başka bir surette, bizzat kendisi ve kalbinin tefekkürleri vasıtasıyla değil de haricen hürmet edebileceğini zanneden her insan, bu hürmeti zahiri metanın beyhude bir israfından ibaret kılar ve Tanrı’ya karşı olan bu vazifesini O’na takva ve fazilet sunarak değil, fani ve geçici nimetler vererek ifa etmeye yeltenir, oysa verendeki lüzumlu niyet ve meyil bulunmadığı müddetçe bu hediyeleri faziletli bir insan dahi hoşnutlukla kabul edemez. Bu hususta, Pythia Apollon’unun kayda değer bir diğer cevabını daha zikretmek gerekir.

Kalbinde zerre dindarlık hissi olmaksızın yüz sığırlık bir hekatomb kurban eden bir adam, tanrıya bu kurbanını nasıl kabul ettiğini sormuştu. Tanrı ona şöyle cevap verdi, "Hermioneus’un sunduğu arpa çöreği bana bundan çok daha makbul geldi." Böylece tanrı, hakiki takva duygularıyla kıymeti artmış olması hasebiyle, o debdebeli kurbana nispetle en mütevazı adağı bile yeğ tuttuğunu bize bildirmiş oluyordu.

Takva ile birlikte her şey Tanrı’ya hoş gelir, o olmaksızın hiçbir şey O’nu hoşnut edemez. Şimdilik takva üzerine bu kadar kelam kafidir.

Lakin kainat nizamının kanunu, daim ve kusursuz bir riayet ile muhafaza olunduğundan ve kadimler bu riayetin muhafızını ya da bekçisini sırlı ve telaffuz olunamaz bir isimle Yemin olarak tesmiye etmeyi adet edindiklerinden, Tanrılara dair kaidelerden sonra, bunlara zorunlu bir rabıta ile bağlı olan Yemin bahsinin gelmesi akla son derece uygundur.

Bu düşünce, Persius tarafından şu mısralarla fevkalade güzel ifade edilmiştir,

Ruhta tanzim edilmiş adalet ve ilahi nizam, zihnin mukaddes derinlikleri ve asil bir şerefle yoğrulmuş bir sine, mabetlere bunları sunmama müsaade edilsin, işte o vakit bir avuç unla dahi kabul görürüm.

YEMİNE HER TÜRLÜ DİNİ VAKARLA HÜRMET ET

Yasanın, Tanrı’nın her şeyi değişmez surette ve ezelden beri işletip meydana getirdiği kudreti olduğunu göstermiştik.

İşte bu yasanın neticesi olarak diyoruz ki Yemin, her şeyin aynı hal üzere baki kalmasını temin eden sebeptir, zira mevcudat Yeminin sadakatiyle sebat ve istikrar bulur ve böylece yasa ile tesis edilen nizamı muhafaza eder, nitekim yaratılmış bütün varlıkların değişmez intizamı, onları var eden yasanın ve onları idame ettirip teminat altına alan yeminin bir semeresinden ibarettir.

Zira yaratılmış bütün varlıkların kanun marifetiyle tanzim edildikleri ve düzene sokuldukları üzere sebat etmeleri, her şeyin fevkinde bulunan ve zihinleri durmaksızın Tanrı’ya meyyal olanlarca daima riayet edilen, lakin O’nu her vakit düşünmeyenler ve kimi zaman unutanlarca sıklıkla çiğnenen ilahi yeminin başlıca eseri ve ilk tesiridir.

Nitekim onlar Tanrı’dan uzaklaşıp saptıkları nispette bu yemini çiğnerler, O’na yeniden döndükleri nispette de muhafaza ederler, zira bu makamda yemin ile kastedilen, yalnızca ilahi kanunlara riayet edilmesi ve bütün yaratılmış varlıkların Yaratıcı Tanrı’yı bilsinler diye O’na bağlandıkları rabıtadır.

Bu mahlukat arasında daima O’nunla birlik halinde olanlar yemini her daim tebcil ederler, O’ndan kimi zaman irtidat edenler ise yalnızca ilahi kanunun nizamına tecavüz etmekle kalmayıp ilahi yemine sadakati de ayaklar altına alarak kendilerini bu yeminin din düşmanı failleri kılarlar, akıl sahibi varlıklar için fıtri ve cevheri sayabileceğimiz böylesi bir yemin, pederleri ve Yaratıcıları olan Tanrı ile daima birlik içinde kalmaları ve O’nun tesis ettiği kanunları bir kez olsun çiğnememeleridir.

Lakin insanların sivil hayatın meşgalelerinde müracaat ettikleri yemin, bu asıl yeminin bir gölgesi ve adeta bir suretidir, hakkıyla kullananları doğrudan doğruya hakikate sevk eder, zira insanların niyetlerindeki muğlaklığı ve belirsizliği izale ederek onları açık ve kesin kılar, bir yandan vuku bulmuş olanın hakikatini ifşa ederek, diğer yandan henüz vuku bulacak olanı talep ve temin ederek, ister sözle ister amelle beyan edilmiş olsun, onları bildirildikleri hal üzere sebat etmeye mecbur eder ve bu halde sabit kılar. Yeminlere her şeyden evvel hürmet ve riayet gösterilmesinin ardındaki büyük gaye işte budur. Cevheri itibarıyla mukaddem olan ilki, ebediyetin teminatı sıfatıyla hürmet ve riayetimizi talep eder, hayat meşgalelerinde bizlere kati bir medet olan beşeri yemin ise ilkinin timsali olarak ve ilahi yeminden hemen sonra kesinliğin ve hakikatin en emin emanetçisi sıfatıyla, ayrıca kendisine hürmet etmeyi öğrenen herkesi her türlü ali faziletle donatıp zenginleştiren bir bağ olarak hürmet görmelidir.

Bir yemine gösterilmesi icap eden hürmet, ant içtiğimiz şeye mümkin olan en sadık ve en çiğnenemez riayettir, bu riayet, tamamen serbest ve bütünüyle ihtiyari bir zaruretten ötürü yeminlerine hürmet eden ve onları tutan kimseleri ilahi seciyenin sarsılmaz sebatı ve hakikatiyle cem eden ve birleştiren fazilettir.

İlk yeminin tarif edilemez kudsiyeti, deruni bir salah ile bu ilahi yeminin ihlalini tedavi ettiğimizde, Tanrı’ya samimi bir rücu ile yeniden kazanılabilir, lakin beşeri bir yeminin kudsiyeti ve sadakati medeni faziletler vasıtasıyla muhafaza olunur, zira sivil hayatın yeminlerinde sadık kalabilenler yalnızca bu faziletlere malik olanlardır, vefasızlığın ve yalan yere yeminin membaı olan rezilet ise ahlakın sebat ve istikrardan yoksunluğu sebebiyle yeminleri ayaklar altına alır.

Para tahsil edeceği yahut ödeyeceği vakit, haris bir adam sadık kalabilir mi?

İtidalden yoksun olan ve korkaklık eden kimseler yeminlerine hürmetle riayet edebilirler mi?

Bunlardan her biri, menfaatlerine olacağına inandıkları her lahza, ifa etmeye ant içtikleri şeye hürmeti bir kenara atıp fani ve geçici nimetlerden zevk almak uğruna ebedi saadeti terk etmeyecekler midir?

Lakin yalnızca fazilet yolundan asla ayrılmayanlar, bir yeminin celadetinin talep ettiği hürmeti muhafaza etmeye muktedirdirler.

Bu hürmeti bozulmaksızın muhafaza etmenin en emin yolu, yeminlere sıkça yahut pervasızca, tesadüfen yahut ehemmiyetsiz şeyler için, kelamın süsü kabilinden yahut sırf söylediğiniz şeyi daha da teyit etmek kastıyla müracaat etmemek, bilakis onu zaruri ve şerefli olan hususlara, işlerinizde bir yeminin hakikati haricinde selamet için başka hiçbir yolun kalmadığı o yegane hallere hasretmektir.

Bizi dinleyen herkesi ikrarımızın hakikatine ikna etmenin yegane yolu ise hal ve hareketlerimizi yeminlerimizle uyuşacak surette tanzim etmek, kendimizi bir yeminle bağlamış olalım yahut olmayalım, herhangi bir dünyevi menfaati hakikate tercih edebileceğimize dair komşumuzun zihnine hiçbir şüphe düşürmemektir.

“Yeminine hürmet et” düsturu, bize yalnızca yeminlerimizde doğru ve sadık olmayı değil, aynı zamanda ant içmekten imtina etmeyi de emreder, zira yersiz yere sık sık yemin etmemek, daima doğru yemin etmenin en emin yoludur.

Yemin etme itiyadı bizi kolaylıkla yalan yere yemine sürükler, lakin seyrek yemin eden kimse ekseriyetle yeminine sadık kalır, zira o ya hiç ant içmez yahut ant içmişse doğru ve sadıktır.

Onun lisanı, darbımeselde dendiği gibi, aklından evvel koşmaz, meşum bir yemin itiyadıyla tefekkürün önüne asla geçmez ve zihni, tutkuların şiddetli hezeyanlarıyla baştan çıkıp ifsat edilmeye müsaade etmez.

Zihin, içsel bir fazilet hissiyle sevk ve idare olunur, dil ise yemin etmekten imtina edilerek huşu içinde tutulur.

Bir yemine sadakatle riayet edilmesi, ilk beytin tanrılara sunmamızı emrettiği ihtiramla tam bir mutabakat içindedir, zira bu sadakat, dindarlığın ayrılmaz bir yoldaşıdır.

Böylelikle yemin, evrenin nizamı ve tertibi adına ilahi kanunun muhafızı ve teminatı olur.

Öyleyse emrettiklerine itaat ederek bu kanunu tebcil ediniz, yemin etmekten olabildiğince kaçınarak da yemine hürmet gösteriniz, zira bir yemine sadık kalmak, dindarlığın hiç de azımsanamayacak bir cüzüdür.

Fakat ilk varlıklara, nizamın müellifi olan ilahi kanuna ve bu kanunun bir neticesi olan yemine dair kâfi derecede söz söylemiş bulunuyoruz.

Şimdi ise, ölümsüz tanrılardan hemen sonra melekî diye tesmiye ettiğimiz varlıklara ihtiram göstermemiz icap ettiğinden, bu dizelerin müellifi şöyle devam etmektedir,

III. Âsude kahramanları tebcil eyle bundan sonra gelen mertebede.

Bunlar, ölümsüz tanrıların hemen ardından gelen makamı işgal ederek beşer tabiatından evvel yer alan, böylelikle en sondaki ile en baştakini birbirine bağlayan akıl sahibi varlıkların orta zümresidir. İkinci mertebeyi haiz olduklarından ötürü, kendilerine ikinci dereceden ihtiram göstermemiz icap eder, kanunun emrettiği şekilde hürmet gösterme kaidesini onlar için de aynı minvalde anlamalıyız, zira bu hürmetin tüm fazileti, tazim ettiğimiz varlıkların tabiatına dair doğru bilgide saklıdır, onlara layıkıyla ibadet etmek için neyin söylenmesi veya neyin yapılması gerektiği ancak bu bilgi vasıtasıyla tecelli eder. Zira insan, mahiyetini bilmediği varlıklara nasıl layıkıyla yönelebilir ve meziyetine tamamen yabancı olduğu kimselere münasip bir takdimeyi nasıl sunabilir?

Binaenaleyh, mezkûr âsude kahramanlar hususunda dahi ilk ve hakiki hürmet, onların zatını ve mertebesini bilmekten, vazifelerini ve bunun neticesi olarak bu evrene kattıkları kemalatı bihakkın idrak etmekten ibarettir. Dolayısıyla onlara sunacağımız tazimi, her hususta kendi tabiatlarıyla mütenasip kılmalıyız, bu ise yalnızca onlara dair bilgimizden neşet eder, zira her bir varlığın tabiatını ve hangi mertebede bulunduğunu kâmilen bildiğimiz vakit, ancak o vakit kanuna tevfikan kendilerine hak ettikleri hürmeti gösterebiliriz.

Dahası, beşer tabiatından daha aşağıda olan hiçbir fıtrata hürmet göstermemeliyiz, bilakis bir tarafta, fıtraten insan nevinden üstün olup onu aşanlara, diğer tarafta ise bir vakitler beşer nev’i ile aynı mertebede bulunmuş olmalarına rağmen faziletin üstünlüğüyle kendilerini beşeriyetin fevkine yükseltenlere tazim etmeliyiz.

Tabiatları bakımından bizden üstün olan bütün varlıkların en evveli ve en hayırlısı, her şeyin fevkinde ve kıyas kabul etmez bir mertebede kendisine ibadet ve tazim edilmesi gereken ulu Yaratıcı, yani Tanrı’dır.

Kezalik âlemde birinci mertebede bulunanlar, Tanrı’dan neşet eden ve O’nun hemen ardında yer alıp hiçbir tagayyür ve meyil göstermeksizin O’nu tefekkür eden, yaratıcı illet tarafından üzerlerine nakşedilen ilahi sureti en ufak bir leke yahut noksanlık olmaksızın temsil edenlerdir.

Beyitte bunlara ölümsüz tanrılar denmiştir, zira asla ölmezler ve ilahi benzerliği üzerlerinden hiçbir vakit çıkarıp atmazlar, bilakis onu yeknesak ve değişmez bir surette muhafaza ederler.

Hem tabiat hem de hürmet bakımından orta mertebede bulunanlar ise burada âsude kahramanlar diye tesmiye edilenlerdir, bunlar yaratıcılarına dair daimî bir bilgiye maliktirler ve O’nunla birlikte saadet dolu bir hayatta parıldarlar, lakin bu parıldayış her daim değişmez ve aynı minvalde değildir.

Zira onlar Tanrı’ya orta bir halka misali bağlandıklarından ve O’na doğru değişken bir yöneliş iktisap ettiklerinden, O’nun etrafında muhtelif hareketlerle devrederler, kendi kesretli bilgileri vasıtasıyla ilk varlıkların vahdet kesbetmiş temaşasını aynı anda hem tefrik hem de tevhid ederler, bu varlıkların batınî bilgisinin nihayetini kendi inisiyasyonlarının bidayeti kılarlar.

Bundan ötürüdür ki onlara haklı olarak âsude kahramanlar denmiştir, zira âsude manasına gelen sıfat, iştikakı itibarıyla onların iyilik ve fehimle dolu olduklarını bize hissettirmektedir.

Hierokles burada ölümsüzlerin ve ulu kahramanların haiz olduğu farklı bilgileri, iki tür inisiyenin farklı bilgilerine benzetmektedir, bunlardan biri deruni, diğeri ise öyle değildir. Özgün metindeki kelimeler *epoptikos* ve *myeitikos* [okunamadı] şeklindedir, bunlardan ilki daha evvel izah edilen kamil temaşaya, ikincisi ise başlangıç derecesine işaret eder.

[okunamadı]

ALTIN MISRALAR ÜZERİNE

[okunamadı] sevgi manasına gelen bu kelime, onların Tanrı sevgisiyle dolu olduklarını, tüm gayretlerinin bu yeryüzü hayatından ilahi bir hayata geçişimizde bize yardım etmek ve göğün yurttaşları olmamızı sağlamak olduğunu göstermektedir.

Aynı şekilde ilahi kanunlarda yetkin ve bilgili oldukları için kendilerine iyi demonlar da denir, kimi zaman da onlara melek adını veririz, zira burada erdemle yaşamamıza yardımcı olacak ve bizi ahirette saadete ulaştıracak kaideleri bize bildirir ve müjdelerler.

Kimi zaman da bu üç manaya binaen, aracı mahiyetteki bütün bu ruhları üç sınıfa ayırırız.

Semavi ve ilahi cevherlere en yakın olanlara melekler deriz, yeryüzüne ait cevherlerle birleşenlere kahramanlar adını veririz, bu iki uç mertebeye eşit mesafede bulunup orta yeri tutanlara ise, Platon’un da sıklıkla taksim ettiği veçhile, demonlar deriz.

Kimileri ise daha önce zikrettiğimiz sebeplerden ötürü bu vasati zümreye söz konusu üç isimden yalnızca birini vererek onlara ya melek, ya demon, ya da kahraman der, nitekim bu mısraların müellifi de öyle yapmış ve onlara “ulu kahramanlar” demiştir, zira onlar birinci zümreye nispetle, ateşin karşısındaki ışık ve babanın karşısındaki oğul gibidirler, bu bakımdan haklı olarak Tanrı’nın evlatları diye tebcil edilirler, çünkü ölümlü bir ırktan doğmamışlardır,

HİEROKLES’İN ŞERHİ

aydınlatıcı bir cismin cevherinden sadır olan nur misali, yeknesak ve yegane illetlerinden hasıl olmuşlardır.

Kastettiğim, saf ve berrak bir ışıktır ki bunun ardından gölgelerle dolu ve karanlıkla karışmış bir ışığı tasavvur etmek güç değildir. Bu donuk ve sönük ışığa kıyas bakımından varlıkların üçüncü nev’i, yani insan nesli tekabül eder, bunun sebebi de onların kötülüğe ve nisvana olan meylleridir ki bu hal onları Tanrı’yı kesintisiz tefekkür etmekten aciz bırakır.

Onlar, daima O’nu tefekkür eden varlıklardan daha aşağı mertebededir, zira kimi zaman O’nu hatırda tutmaktan geri dururlar ve bu da onların karanlığıdır, lakin akıldan mahrum varlıklardan daha üstündürler, çünkü kimi zaman yeniden Tanrı’yı tefekküre dönerler, cismani meylleri bir kenara bırakıp bedenin yozlaşmasından kendilerini kurtararak semavi korolara iltihak ettiklerinde, zaman zaman ilahi bilgiye yeniden kavuşurlar, bu da onların nurudur. Bu deruni nurla şereflenen kişi, en mükemmel olandan kazandığı pay ile tabiatımızın müşterek vasfını tezyin edip yücelttiğinden, hürmet ve tazimimize layık hale gelir. İmdi, Tanrı’yı seven her insan, O’na herhangi bir surette benzeyen her varlığı da sevmelidir,

[okunamadı]

bunu ya ezelden tevarüs etmiştir ya da faziletlerinin üstünlüğüyle temayüz eden bütün insanların yaptığı gibi onu zaman içinde iktisap etmiştir, ki arkasından gelen mısra da bize şu kaideyi vazetmektedir,

MISRA IV

Aynı şekilde yeryüzü demonlarına da hak ettikleri meşru hürmeti göstererek tazimde bulun.

Bu alemlerin [okunamadı], hakikat ve faziletle bezenmiş insan ruhlarından bahsederken onlara bilgi ve nurla dolu olmalarından ötürü demonlar demekte, ardından fıtraten demon olan ve daha evvel zikredildiği üzere orta mertebeyi işgal eden demonlardan onları tefrik etmek maksadıyla "yeryüzü" sıfatını eklemektedir, böylelikle onların insanla temas edebileceklerini, fani bedenlere suret ve can verip yeryüzünde ikamet edebileceklerini göstermektedir.

Onlara demon demekle, son derece cahil olan ve dolayısıyla demonluktan pek uzak bulunan fasık ve şerir insanlardan onları tefrik eder, "yeryüzü" sıfatını ilave etmekle de,

HİEROKLES’İN ŞERHİ

daima nur ve bilgiyle dolu olan, fıtratları icabı yeryüzünde yaşamaya ve fani bedenlere can vermeye elverişli bulunmayan varlıklardan onları ayırır, zira "yeryüzü demonu" tabiri yalnızca, fıtraten insan olup melekesiyle, ittisaliyle ve Tanrı’ya taalluk eden şeylerdeki bilgisiyle demon mertebesine erişmiş kimseye layıktır.

Üçüncü sınıf, akli cevherlerin sonuncusu olması ve tamamen yeryüzü hayatına müptela bulunması hasebiyle tam ve hakiki manada yeryüzü demonları olarak adlandırılır, zira birinci zümre semavi, ikinci yahut orta zümre ise esiridir.

Böylece bütün insanlar yeryüzüne ait olduklarından, diğer bir deyişle akli cevherler arasında üçüncü ve son basamağı tuttuklarından ve hepsinin de demon, yani bilgi ve idrakle mücehhez olmadıklarından ötürü, bu mısraların müellifi haklı olarak bu iki ismi birleştirip hakim ve faziletli insanları ifade etmek üzere "yeryüzü demonları" tabirini kullanmıştır, zira bütün insanlar hakim değildir ve hakimlerin hepsi de insan değildir, fıtratları icabı insanlardan çok daha üstün olan kahramanlar ve ölümsüz tanrılar da hikmet ve faziletle donanmışlardır. Binaenaleyh bu mısra, semavi mertebelere kabul edilmiş olan, demonlara eşdeğer sayılabilecek insanlara hürmet ve tazim göstermemizi emretmektedir [okunamadı]

ALTIN MISRALAR ÜZERİNE ŞERH

[okunamadı] meleklere ve kahramanlara, zira burada, "yerel demon" tabirinin alelade kabulünün bizi ikna etmeye meyilli olabileceği üzere, aşağılık ve hakir herhangi bir tür demon zümresine hürmet ve tazim göstermemizin öğütlendiğini zannetmemeliyiz.

Zira tek kelimeyle, insan tabiatından aşağıda bulunan bütün varlıklar, Tanrı sevgisiyle dolup taşan ve kendi asalet ile haysiyetlerinin şuurunda olan kimseler tarafından hiçbir surette tazim görmemelidir, keza üstün varlıkların hemen ardından gelen insanın kendisine dahi, şayet kendini onlara benzetmemiş ve ilahi meclise kabul edilmemişse, hürmet gösterilmemelidir.

O hâlde onlara borçlu olduğumuz hürmet ve riayet nedir, bu mısra şöyle der, "Onlara kanunen hakları olan tazimi yerine getirmek", ve bu tazim, yalnızca bizlere bıraktıkları kaidelere itaat etmekten ve bu kaideleri asla ihlal edilmemesi gereken kanunlar addetmekten ibarettir, onların yaşayış tarzlarını örnek almak ve yürüdükleri yollardan yürümektir, ki haset, bu yolu bizlere öğretmekten onları asla alıkoyamamıştır ve onlar bunu, atalarının ölümsüz mirası olarak, erdemin esaslarını ve hakikatin düsturlarını yazılarında bizlere tevdi etmek suretiyle, binbir meşakkat ve emekle haleflerine aktarmışlardır.

Onların kaidelerine itaat etmek ve hayatımızı onlarınkine uydurmak, kabirleri üzerine en nefis takdimeleri dökmekten ve onlara en muhteşem kurbanları sunmaktan çok daha hakiki ve çok daha tesirli bir hürmettir.

Böylece en yüce varlıklara borçlu olduğumuz hürmetin ne olduğunu görmüş olursunuz, Yaratan ile başlayıp O’ndan esîrî ve semavi olan ara varlıklara geçen bu hürmet, iyi ve erdemli olmuş insanlarda nihayete erer ve son bulur.

Lakin medeni hayatımızın akışı içinde üzerimize düşen bir sonraki vazife, ana babamıza ve akrabalarımıza borçlu olduğumuz hürmettir, onlar mutlak manada bu kemalat ve erdem derecesinde bulunmasalar dahi, yine de onlarla olan yakınlığımızın haysiyeti hasebiyle hürmetimizi hak eder ve talep ederler, müellif bu sebeple şu kaideyi eklemektedir,

BEŞİNCİ MISRA. Aynı şekilde ana babana ve en yakın akrabalarına hürmet et.

Müellif, evvelki kaidede ebedi saadete nail olmuş ilahi varlıklar olarak iyi ve erdemli insanlara hürmet ve tazim göstermemizi emretmiş olup, hemen ardından, aynı akrabalık zarureti icabı ana babamıza ve bizimle herhangi bir rabıtası bulunan kimselere hürmet etmemizi öğütlemeye geçer. Zira ezeldendir aralarında ve aramızda mevcut olan bağ ve vahdet vasıtasıyla, üstün varlıklardan semavi olanlar bizim için ana baba, kahramanlar ise akraba makamında kaim olduğundan, babalarımız, analarımız ve onların neseben en yakın akrabaları da, ki bu sebeple ana babamızdan sonraki ilk hürmeti bizden görmelidirler, bu fani hayatta bizim için aynı menzilededir. O hâlde onlara nasıl hürmet edeceğiz?

Acaba her hususta onların arzu ettiği gibi davranarak, yalnızca onları hoşnut edecek şeyleri mi düşünüp yapmalıyız?

Bu takdirde, şayet ana babamız ve akrabalarımız fena ve erdemsiz kimseler iseler, erdeme olan gayretimiz rezalete yönelik bir gayrete tehavvül edecektir. Fakat diğer taraftan, fena olduklarını bildiğimiz için onları ihmal edip hakir mi göreceğiz? O takdirde bu kanuna nasıl itaat etmiş oluruz?

Tanrıların sureti olan ana babamıza yahut kahramanları temsil eden akrabalarımıza hürmet etmeyerek, sorarım size, ana babamızın ve akrabalarımızın benzediğini ikrar ettiğimiz bu tanrılara ve kahramanlara karşı hürmetsizlik etmiş olmaktan başka bir konuma düşebilir miyiz?

Ve ana babamızın fenalıkları sebebiyle onlara itaatsizlik ederek ifa ettiğimizi sandığımız bu erdem, daha büyük bir şerri, yani hürmetsizliği doğurmaz mı?

Ve şayet bilakis, onlara her hususta itaat edersek, kendilerinde bulunmadığından ötürü bizlere iyi ve ali olanı talim etmedikleri takdirde, dindarlığımızı ve diğer erdemlerimizi nasıl muhafaza edebiliriz?

Zira ana babamızın bize emrettiği her şey doğru ve iyi olsaydı, onlara gösterdiğimiz hürmet, tanrılara borçlu olduğumuz hürmet ve itaat ile tam bir mutabakat içinde olurdu.

Lakin ana babamızın iradesi her zaman Tanrı’nın kanunlarına muvafık değilse, iki kanun arasındaki bu neviden bir tezat ile karşı karşıya kalan kimseler, kimi durumlarda birbiriyle bağdaşmayan ve çelişen, birinin riayet edilmesi için diğerinin bihakkın çiğnenmesi icap eden sair vazifelerde her gün tatbik edilenden gayrı ne yapabilirler?

Zira önümüze serilen iki iyi amelden biri yalnızca iyi, diğeri ise daha iyi olduğunda ve her ikisini birden yerine getirmeye muktedir olamadığımızda, tartışmasız surette daha iyi olanı tercih etmemiz icap eder.

Mesela, Tanrı’ya itaat etmek iyi bir şeydir, aynı şekilde ebeveynimize itaat etmek de iyidir.

Şayet Tanrı’nın ve ebeveynimizin bizden talep ettikleri birbiriyle uyuşursa, öyle ki her ikisine birden itaat etmekle aynı gayeye yönelmiş olursak, bu bizim için büyük bir saadettir ve bu çifte vazife vazgeçilmezdir. Lakin Tanrı’nın kanunu bize bir şeyi, ebeveynimiz ise bambaşka bir şeyi emrederse, uzlaştırılması kabil olmayan bu tezat karşısında, yalnızca bizzat kendilerinin ilahi kanunlara riayetsizlik ettiği hususlarda ebeveynimize itaatsizlik ederek Tanrı’ya itaat etmemiz gerekir, zira faziletin kaidelerine harfiyen riayet etmek isteyen bir kimsenin, bu kaideleri çiğneyenlerle mutabık kalması asla mümkün değildir.

Bunun haricindeki her hususta ebeveynimize gücümüzün yettiği son hadde kadar ve hiçbir sınır koymaksızın hürmet göstermeliyiz, onlara bizzat hizmet ederek ve muhtaç oldukları şeyleri bolca, canıgönülden tedarik ederek bu hürmeti ifa etmeliyiz, zira kendilerine vücut ve terbiye veren kimselerin bunlardan istifade etmesi pek makuldür. Lakin hiçbir surette onlara tabi olmayan şey, hakiki manada bir peder olmak isteyen her ferdin bütün bir itina ve gayretle riayet etmesi icap eden kanun mucibince, ebeveynin tahakkümünden muaf kılınmıştır.

Böylelikle hem ilahi hem de beşeri kanunları muhafaza etmeye muktedir olabiliriz.

Ve nasıl ki beyhude bir fazilet bahanesiyle ebeveynimizi ihmal etmememiz icap ederse, kör ve akılsızca bir itaat yüzünden şerlerin en kötüsü olan dinsizliğe sürüklenmekten de sakınmalıyız.

Fakat itaatsizliğimiz sebebiyle bizi ölümle tehdit eder yahut bizi mirastan mahrum bırakacaklarını söylerlerse, onların bu tehditlerinden [okunamadı] yılmamalıyız, aksine bu musibetlere maruz kalacak olanın bizim hangi cüzümüz olduğunu ve onların yalnızca bizzat vücuda getirdikleri kısmı tehdit edebileceklerini hatırda tutmalıyız, lakin haksızlıkları karşısında elem duymayacak ve menşei kendileri olmayan cüzümüzü ise hür ve Tanrı’nın iradesine tabi olarak muhafaza etmeliyiz.

Faziletin ebeveynimize göstermemizi emrettiği hakiki hürmet, gerek bedenimizle gerek mallarımızla onlara hizmet etmek için hiçbir fedakarlıktan kaçınmamak, bilakis bu iki hususta tamamen onların emrinde olmaktır, zira ellerimizin emeğini onlardan esirgememek pek yerinde ve makuldür, bilakis bu hizmet ne kadar meşakkatli, hakir ve kölece olursa, bundan o derece zevk duymalı ve kendimizi bununla müşerref addetmeliyiz.

Bahillik saikiyle onların ihtiyaçlarını karşılamaktan imtina etmek ve masraflarını kısmaya kalkışmak ise çok daha gayrikabildir, bilakis muhtaç oldukları her şeyi onlara bol bol temin etmeli, bunu da şen bir gönülle yapmalı, şahsımız ve varlığımızla onlara hizmet etmekten ötürü kendimizi bahtiyar saymalıyız. Alilcenap ve hasbi saiklerle bu minval üzere hareket eden bir kimse, aynı anda hem fazilet kanunlarına karşı vazifesini hem de tabiata olan şükran borcunu ifa etmiş olur. İşte ebeveynimize gösterilmesi gereken hürmet budur. Akrabalarımıza karşı vacip olan hürmet ise, aradaki yakınlık derecelerine göre tertip edilmelidir.

İnsanların geri kalanı arasında ise, faziletiyle temayüz eden kimseyi muhakkak DOSTUNUZ edininiz.

Ebeveynimize ve en yakın akrabalarımıza gösterilmesi icap eden hürmeti tanzim eden kanunun hemen akabinde, onun bir neticesi olarak, dostluk tesis etmeye dair kanun gelir, bu da ailemiz haricindeki kimseler arasından en faziletli olanı kendimize dost seçmeyi ve faziletlerin paylaşımı yoluyla kendimizi ona bağlamayı amirdir, ta ki iyi bir insanı meşru bir sebeple kendimize dost kılalım ve onun dostluğunu başka hiçbir menfaat uğruna aramayalım.

Bu nasihat, fani hayata veda etmiş iyi kimseler hakkında bize verilen öğüde tastamam muvafık görünmektedir, zira nasıl ki orada yalnızca ilim ve nur ile dolu olan kimselere hürmet ve tazim göstermemiz gerektiği bildirilmişse, burada da yalnızca doğruluk ve fazilet ehli kimselerle dostluk kurmamız icap ettiği bildirilmektedir.

Bunlara gelince, bize seçme hürriyeti tanınmıştır, fakat ebeveynimiz ve hısımlarımız hususunda, tabiatın buyruklarına boyun eğmek mecburiyetindeyiz, zira bir peder yahut bir birader fıtraten hürmetimizi talep eder. Lakin diğerlerine, yani dostlarımıza gelince, tıpkı ölülere liyakat bahşettiği gibi, onları kıymetli kılan yalnızca erdemdir. Bunlardan evvel zikredilen varlıklara gelince, onları muhterem kılan ve onlara hürmet etmemizi emreden bizzat tabiattır.

Gökte bunlar tanrılar ve kahramanlardır, burada yeryüzünde ise fani bir tabiat altında, bizi tanrılara ve kahramanlara bağlayan o ölümsüz akrabalığın suretini bizlere daima temsil eden ebeveynimiz ve hısımlarımızdır. Dostluklar bahsi de böyledir.

Şimdi, hakiki hayrımıza hizmet ettiği müddetçe bir dostu muhafaza etmek yahut erdem yolunu terk edip kemaline matuf kaide ve nasihatlere riayet etmeyi bıraktığı takdirde onu terk etmek için hangi vasıtalara müracaat etmemiz gerektiğini mütalaa edeceğiz.

ALTIN MISRALAR, VII. VE VIII. MISRALAR

Onun yumuşak başlı nasihatlerine kulak ver ve faziletli amellerini kendine örnek al. Ve küçük bir kabahat yüzünden dostundan nefret etmekten elinden geldiğince sakın, zira iktidar, zaruretin pek yakın komşusudur.

Dostlarımıza karşı nasıl bir meyil içinde bulunmamız gerektiği bize bildirilmektedir. Evvela, bizi fazilete teşvik ettiklerinde ve menfaatimize bir iş gördüklerinde onlara boyun eğmeli ve itaat etmeliyiz, zira dostlarımızın faziletçe tezyidimize muavenet etmesi, bizim de mukabilinde onların bundaki terakkisine yardım etmemiz gayesiyle dostluk kanunu bizi müşterek hayrımız için birbirimize bağlar, zira daha hayırlı bir hayata çıkan yolda seyahat arkadaşları olarak, müşterek menfaatimiz uğruna, belki de kendilerinden daha iyi keşfedebileceğimiz hayırlı şeyleri onlarla paylaşmamız icap eder.

Dostlarımızın hayırlı nasihatlerine hilm ile boyun eğmeli, hayırlı ve faydalı namına elimizde ne varsa onlarla bölüşmeliyiz. Servete, şerefe ve diğer bütün fani ve zeval bulucu metaya gelince, bunlar hususunda dostlarımızla asla en ufak bir ihtilafa düşmemeliyiz, zira bu, en mühim meselelerde dostumuz olan kimselerden ehemmiyetsiz bir kusur yüzünden nefret etmek manasına gelir.

Öyleyse bağların en muhkemi olan dostluğun mukaddes bağıyla kendilerine rabtolunmuş vaziyette, dostlarımızın her hâline müsamaha gösterelim.

Bir dostta tahammül etmememiz gereken yalnızca tek bir husus vardır, o da ahlakının fesada uğramasıdır. Hikmet yolunu terk edip başka bir hayat tarzı benimsediğinde onun misalini hiçbir surette takip etmemeliyiz, zira o vakit onunla birlikte baştan çıkmaya ve fazilet yolundan sapmaya rıza göstermiş oluruz, bilakis dostumuzu ıslah etmek ve onu yeniden doğru yola sevk etmek için var gücümüzle gayret göstermeliyiz.

Şayet dönmesi için ona söz geçiremiyorsak, kanaat etmeli, eski dostluğumuz sebebiyle onu düşman addetmemeli, inhirafı sebebiyle de dostumuz saymamalıyız.

Yalnızca bu gaye uğruna sohbetini aradığımız fazilet arayışında ve terakkisinde kendi payına bize yardım ve muavenet edemez hale geldiğinden, onunla ünsiyetimizi terk edip ayrılmalıyız. Lakin bu ayrılığın husumete tehavvül etmemesine azami dikkat gösterelim, zira zinciri evvela o koparmış olsa dahi, dostumuzun düşüşüne sevinmeksizin ve hatasından ötürü onunla istihza etmeksizin, bilakis gözyaşları ve kederle talihsizliğine merhamet ederek, onun için dua edip cürmünün hakiki idrakine varmasını ve selametini temin edebilecek hiçbir şeyi ihmal etmeksizin, onu vazifesine döndürmek için denenmedik hiçbir çare bırakmamakla mükellefiz.

İmdi, onu ıslah edebilecek hususlar, servet yahut şeref hususunda onunla münakaşaya girmemek, onu meclisimizden istihkar ile menetmemek ve uğradığı felaketler karşısında ona üstünlük taslamamaktır. Ve mademki dostlarımızı muhafaza etmeye yahut onları akıl ve adalet dairesinde terk etmeye, nihayetinde ise onları vazifelerine döndürebilecek ve inhiraf ettiklerine nedamet getirmelerini sağlayabilecek bir vaziyete gelmemize en ziyade hizmet eden şey, haksız olduklarında onlara tahammül göstermek, menfaatlerimiz hususunda onlarla pek sıkı bir münakaşaya girişmemek, kendilerine müsamahakar davranmak ve işleri son derece katı karşılamamaktır, hülasa, elimizden geldiğince sabretmek ve tahammül göstermektir, bu mısraların müellifi "elinden geldiğince" ibaresini ilave etmektedir. Ve sonra, iktidarı irade ile değil, [okunamadı] ile ölçmeyelim diye,

HIEROKLES’İN ALTIN MISRALAR ŞERHİ

Tabiatın gücü, mevcut zaruretin bize bahşedebildiği ölçüde, bize şunu anlatır, kudret, zaruretin pek yakın komşusudur, zira gündelik tecrübe bize zaruretin, sahip olduğumuzu sandığımızdan çok daha fazla güç sağladığını ikna edici biçimde gösterir. O hâlde dostlarımıza, zaruretin mümkün olduğunu gösterdiği ölçüde katlanmamız gerektiğine ve dostluk bağı hatırına, vaktiyle bize katlanılmaz görünen şeylere sabretmemiz icap ettiğine bütünüyle kani olalım. Zira cesaret ve metanetin yalnızca kaba kuvvete ve şiddete direnirken işe koşulacağını düşünmemeliyiz, dostlarımızı korumaya yahut onları yeniden kazanmaya matuf her gayret, ilahi bir zaruretin buyrukları oldukları cihetle, çok daha büyük bir sabır gerektirir ve buna layıktır.

Akıl kaynaklı zaruret, bilge kişi nezdinde her türlü haricî cebirden daha kuvvetli ve daha galiptir.

Bu bakımdan, ister muhtelif ahval ve hadiselerin getirdiği zarureti nazara alın, ister iradenin zaruretini mütalaa edin, bilginin sınırları dahilinde bulunan ve ilahi kanunların bir suduru olan bu sonuncusunu, yani bu hür ve müstakil zarureti, aklın bu iradi neticesini, içimizdeki kudretin mikyası olarak bulursunuz. Bu mısra, dostlarımızla aramızı kolayca bozmamamızı ve ehemmiyetsiz bir kusur yüzünden onlara buğzetmememizi emrederek mezkûr kudreti dostlarımız uğruna sarf etmemizi ister. Zira bu mısra, ruha tesir etmeyen şeylere pek az kıymet verir, şahsi menfaat ve dünyevi gayeler uğruna dosttan düşman peydahlamayı nehyeder. Dahası, haricî şeylerin tamamına karşı mutlak bir kayıtsızlık göstererek dostumuzu yeniden kazanmaya gayret etmemizi ve bütün dünyanın, elimizden geldiğince dostlarımızı muhafaza ettiğimize, kötülüğün iğvasına kapılanları ıslah edip doğru yola sevk ettiğimize, dostluğumuzu bozmaları için onlara hiçbir sebep vermediğimize ve onlar dostluğumuzu ilk terk ettiklerinde dahi misillemede bulunmadığımıza şahitlik edeceği bir tarzda davranmamızı emreder. Zira dostluğun mukaddes kanunu bizden bunu talep eder, bu kanun ki, bütün faziletlerin en mükemmeli sayılabilir ve kemal cihetiyle diğerlerinin tamamından üstün parıldar, zira faziletin gayesi dostluk, mebdei ise takvadır.

Takvanın kaideleri bizim için hakiki her türlü hayrın tohumlarıdır, dostluk melekesi ise faziletin en mükemmel semeresidir.

Bu sebeple, yalnızca bize karşı adil davrananlara değil, bize fenalık etmeye kastedenlere karşı da daima adalete riayet etmemiz gerektiği gibi, ki bunu da kötülüğe kötülükle mukabele edip bizzat aynı kabahate düşmekten sakınmak maksadıyla yaparız, aynı şekilde bizimle aynı tabiatı paylaşanlara karşı da dostluk, diğer bir deyişle insaniyet ve hüsnüniyet beslememiz icap eder. Dostluk, ilk merhalede, hem tabiatları hem de mizaçlarının güzelliği hürmetine iyi ve erdemli olanları sevmeyi gerektirir, zira beşer tabiatının kemalini kendi zatlarında muhafaza edenler yalnızca onlardır, ikinci merhalede ise sevgilerine talip olmamızı gerektirecek hiçbir meyil ve ilkeye sahip bulunmayan kötüleri, sırf onlarla müşterek olan beşer tabiatı hürmetine sevmeyi ihtiva eder. Bu bakımdan, bilge kişi kimseden nefret etmez, yalnızca erdemlileri sever sözü pek doğrudur. Zira o, insanı sevdiği nisbette kötü olandan dahi nefret etmez, lakin erdemli olanın halvetine ve ünsiyetine talip olduğu nisbette, muhabbetinin gayesi kılmak üzere her şeyden evvel en mükemmel olanı intihap eder. Böylelikle dostluğunun kaideleri ve ölçülerinde Tanrı’yı taklit eder, zira Tanrı kimseden nefret etmez, fakat iyi insanları diğerlerine tercih ederek sever. Muhabbetini bütün beşeriyete teşmil ederken, iyi insanları kendine çağırıp birleştirerek, adaletin kanunlarıyla da faziletten kaçanları vazifelerine döndürerek her bir ferde layık olduğu hisseyi tevzi etmeye itina gösterir, zira bu tasarruf hem biri hem diğeri için münasip ve faydalı bir inayettir. Bizler de aynı surette hareket etmeliyiz.

Tüm insanlara karşı bir dostluk beslemeliyiz, lakin herkese aynı derecede değil, her birine payına düşeni vererek, zira bizler yalnızca adil ve mutedil olanlara karşı değil, bütün insanlara karşı itidali ve adaleti gözetmeli ve tatbik etmeliyiz. Ne iyilerle iyi, kötülerle kötü olabiliriz, zira o vakit her bir tesadüf bizi değiştirmeye muktedir olurdu ve insanlığın tamamına yayıp bahşedebileceğimiz, kendimize ait diyebileceğimiz hiçbir iyiliğimiz kalmazdı. Fakat şayet bir fazilet melekesi edinmişsek, bizi bundan mahrum etmek karşımıza ilk çıkacak kimseye bağlı değildir, ve sarsılmaz, yerinden oynatılamaz temeller üzerine bir kez selametle bina edildiğinde, bu kutlu hâli, bu sebatkâr ve muhkem tabiatı terk etmeyiz, rastladığımız her insana göre kanaatlerimizi değiştirmeyiz. Diğer bütün faziletlerde tatbik ettiğimiz şey, daha evvel de ifade ettiğim üzere, faziletlerin en yücesi olan dostlukta da aynı şekilde gözetilmelidir, zira dostluk, umumiyetle bütün insanlığa ve bilhassa faziletli insanlara teşmil ettiğimiz insan sevgisinden başka bir şey değildir, bu sebeple beşeriyet, yani insan sevgisi namı ona bilhassa yakışmaktadır. Bu bahiste bu kadar kâfidir, şimdi diğer meselelere geçelim.

IX. ve X. Beyitler

Bil ki bütün bunlar sana anlattığım gibidir, lakin şu tutkuların üstesinden gelmeye ve onları mağlup etmeye kendini alıştır, evvela oburluk, tembellik, sefahat ve öfke.

Akıl yürütmemizi teşevvüşe sürüklememek ve ona mani olmamak adına dizginlememiz ve zapturapt altında tutmamız icap eden tutkular bunlardır.

Bunun önüne geçmek için, sıkı bir terbiye ile vahşi ve hayvani arzularımıza galebe çalalım, zira bunlar birbirine kötülük kapısını aralar. Mesela, yeme içmede aşırılık çok uykuya sebebiyet verir, her ikisi birden ise şehveti tahrik eden taşkın bir bedeni kuvvet hasıl eder ve Ruhun arzulayan cüzünü kışkırtarak onu ölçüsüzlüğe sürükler. Nihayetinde öfkelenen cüz arzulayan cüze iltihak edince hiçbir tehlikeden çekinmez, hiçbir muhalefetten yılmaz, bazen zevk düşkünü sofralar, bazen cismani hazlar ve bazen de sair zevkler uğruna yozlaşmış iştahını doyurmak için gelebilecek en fena akıbete dahi pervazsızca cüret eder. Bu sebeple, Ruhun gayriakli kısımlarının akla itaat etmeye alışması ve kendine hürmeti, ebeveynine itaati ve az evvel yapman salık verilen diğer bütün vazifeleri sebatla yerine getirebilmen için, oburluktan başlayarak "bu tutkuları dizginlemeye kendini alıştır."

Zira evvelki kaidelere riayet etmek, bu kaidelerin tutulmasına bağlıdır ve şayet tutkular aklın emri ve itaati altına alınmazsa, ilkin zikredilenleri muhakkak çiğnersin, zira bir yandan ya öfke bizi ebeveynimize karşı kışkırtır yahut nefsani arzu bizi onların hayırlı nasihatlerini hiçe saymaya sevk eder, diğer yandan ise ya öfke bizi küfre sürükler yahut servet hırsı bizi yalancı şahitliğe batırır. Hasılı, akıl onları hudutları dahilinde tutamayacak kadar zayıf düştüğünde, bütün fenalıklar bu tutkulardan neşet eder.

İşte böylece bütün hürmetsizliklerin, aileleri birbirine düşüren tüm ihtilafların, dostların hıyanetlerinin ve kanunların çiğnenmesi suretiyle irtikâp edilen bütün cürümlerin menbaını görmüş olursun, öyle ki kötülerin bir kısmı tragedyadaki Medea misali şöyle feryat etmek mecburiyetinde kalır,

Bilirim bu cürümler karartacak zayi olmuş ruhumu, Lakin öfkem galebe çalar zayıf aklıma.

Başkaları ise der ki,

İşleyeceğim cürümleri [okunamadı], Fakat mağlup düşen akıl boyun eğer şehvete.

Yahut şöyle,

Bana verdiğin hayırlı nasihat nafiledir, Esir ruhum zillet zincirleriyle bağlıdır, ne yapabilir ne de...

Zira mükemmel olanın idrakine doğru şekilde yönelmiş akli tabiat, kendi vakarını kolaylıkla hatırlar ve tutkuların kuvvetiyle, adeta kurşun ağırlıklar ve çeküllerle kötülüğe doğru aşağı çekilmedikçe, doğru aklın terbiyesine süratle uyanır.

Bu sebeple vazifemizi bilmeli ve elimizden geldiğince hayvani ve hissi melekelerimizi içimizdeki akla itaat etmeye alıştırmalıyız, zira tutkular böylece boyunduruk altında tutulduğunda akıl, burada bize söylenen şu ilk kaideleri lekesiz bir biçimde yerine getirecek hâle gelecektir, “Bil ki bunlar böyledir.”

Ve devamındaki “Fakat kendini yenmeye alıştır” mısrasına gelince,

bize idrak eden kısmın terbiye ve bilgiyle, hissi yahut hayvani kısmın ise alışkanlık ve bedensel terbiye ile idare edildiğini anlatmak içindir, nitekim insanlar vahşi hayvanları da yalnızca alışkanlık vasıtasıyla ehlileştirir ve terbiye ederler.

Bu nedenle, kafi ve makul bir miktarla yetinmeye alıştırılan iştah, yalnızca diğer bedeni tutkuları dizginlemekle kalmayacak, aynı zamanda öfke tutkusunu da daha sakin ve yatışmış kılacaktır, böylece içimizdeki tutkularla şiddetle sarsılmaksızın vazifemiz üzerine sükunetle akıl yürütebiliriz. Ve buradan kendimizi tanımayı, hakikatte ne olduğumuzu bilmeyi ve bu bilgiye ulaştığımızda kendimize hürmet etmeyi öğreniriz, bundan ve onun kaçınılmaz bir neticesi olan bu hürmetten ötürü, utanç verici fiillerden yakışıksız ve akıl sahibi bir varlığa yakışmayan şeyler oldukları için sakınmayı öğreniriz. Takip eden mısralar da bunun hakkındadır,

HİEROKLES'İN ŞERHİ, MISRALAR XI-XII

Asla utanç verici fiiller işleme, ne başkalarıyla, Ne de yalnızken kendi başına, bilakis her şeyden evvel kendine hürmet et.

Çoğu zaman, ya bir şahidin bulunmasının getireceği utançtan ötürü başkalarının huzurunda asla işlemeyeceğimiz fiilleri, onları ehemmiyetsiz addettiğimizden yalnız başımıza gizlice işleriz, ya da aksine, tek başımıza yahut gizlide asla işlemeyeceğimiz cürümleri, başkalarıyla birlikteyken topluluğun tesirine kapılarak ve suç ortaklarının çokluğunun fiilin utancını hafifletmesi sebebiyle işleriz. İşte filozofun, bizi utanca ve fenalığa sevk edebilecek bu iki yolu burada tıkamasının sebebi budur, zira utanç verici olan her şeyden sakınmak icap ediyorsa, hiçbir ahval onu makbul kılamaz, bu sebeple o, “Ne başkalarıyla, ne de yalnızken kendi başına” diyerek bu ikisini birleştirmiştir, ta ki ne yalnızlık seni yakışıksız bir şey yapmaya sevk etsin, ne de cemiyet yahut suç ortaklarının çokluğu

bunu icra etmende sana arka çıksın ve cesaret versin.

Bundan sonra, fenalık yapmaktan tek başına alıkoyan sebebi ekler, “Her şeyden evvel kendine hürmet et”, zira bir kez kendi şahsına mutad bir hürmet beslersen, daima elinin altında hürmet edeceğin sadık bir muhafız bulunacaktır, o senden asla uzaklaşmayacak ve seni daima nazarı önünde tutacaktır.

Zira dostları ve tanıdıkları kendilerini terk ettikten sonra pek çok kimsenin, onların huzurunda yapmaktan utanacakları şeyleri yapma cüretini gösterdikleri çok vaki olmuştur, o hâlde bunun hiç mi şahidi yoktu?

Burada Tanrı’dan bahsetmiyorum, zira Tanrı kötülerin fikirlerinden uzaktır, fakat onların şahit olarak kendi ruhları yok muydu? Kendi vicdanlarının şehadeti ellerinde değil miydi?

Şüphesiz vardı, lâkin tutkularına tabi olup onların kölesi hâline geldiklerinden, böylesi şahitlerin hazır bulunduğunu fark edemediler.

Fakat bu hâlde olanların hepsi kendi akıllarını hakir görür ve ona en rezil köleden daha beter muamele ederler.

Öyleyse kendini bizzat kendi muhafızın ve murakıbın kıl, idrakinin nazarlarını daima bu sadık muhafıza dikerek kötülükten nefret etmeye başla.

Kendi nefsine besleyeceğin hürmet, zaruri olarak içinde bütün kötülüklere karşı bir nefret doğuracak, akıl sahibi bir varlık tarafından irtikap edilmesi utanç verici ve gayrikabil olan her şeyden seni kaçınmaya ve sakınmaya sevk edecektir, zira fena fiilleri kendine yakıştırmayan kimse, farkına varmaksızın faziletle ünsiyet kesbeder. Bu sebeple müellifimiz şöyle devam eder,

MISRALAR

Bundan sonra bütün fiillerinde ve sözlerinde adaleti gözet, Hiçbir hususta akılsızca davranmayı itiyat edinme. Lâkin daima şu tefekkürü muhafaza et, bütün insanların ölmesi kaderce tayin edilmiştir, Ve talihin nimetleri şüphelidir, kazanılabilecekleri gibi aynı şekilde kaybedilebilirler de.

Her kim kendine hürmet ve tazim gösterirse, kendisini her türlü kötülüğe düşmekten korumak üzere bizzat kendi muhafızı olur.

İmdi, türlü türlü erdemsizlikler vardır, akli melekenin erdemsizliği akılsızlık, öfke melekesinin korkaklık, arzu melekesinin erdemsizlikleri ise ölçüsüzlük ve tamahkarlıktır, tüm melekelere birden sirayet eden erdemsizlik ise adaletsizliktir. Dolayısıyla bütün bu erdemsizliklerden kaçınmak için dört erdeme muhtacız, akli meleke için basirete, öfke melekesi için cesarete, arzu melekesi için ölçülülüğe ve bütün bu melekelerin tümü için de erdemlerin en mükemmeli olan, hepsinin başında yer alarak diğerlerini kendi asli cüzleri gibi içinde barındıran adalete muhtacız.

Bu sebeple mezkur dizeler önce adaleti, ardından basireti anar, basiretten sonra ise bu erdemden neşet eden ve adaletin kemaline, onun bir bütün yahut yekvücut olmasına katkı sunan en mükemmel tesirleri zikreder. Zira doğru akıl yürüten ve basiretini kullanan her insana, iyi ve övgüye layık her fiilde cesaret, duyuları cezbeden şeylerde ölçülülük ve hem birinde hem diğerinde adalet muavenet eder. Böylece basiret bütün erdemlerin mebdei, adalet ise nihayetidir, ortada ise cesaret ve ölçülülük yer alır.

Zira doğru akıl yürütmeyle her şeyi tartan ve tefekkür eden, her şey akılla ve nizam dairesinde yapılsın gayesiyle her fiilde doğru olanı arayıp bulan meleke, basiret melekesidir, diğer bir deyişle akli varlığımızın diğer bütün melekeleri intizam içinde tutan en mükemmel halidir, öyle ki öfke cesarete, arzu ölçülülüğe inkılap eder, adalet ise bütün erdemsizliklerimizi tashih edip ıslah ederek, bütün erdemlerimize hayat vererek fani insanımızı, baki insanın erdeminin sonsuz bereketiyle donatır, zira erdemler akleden ruha evvelemirde ilahi Ruh’tan yayılır ve sirayet eder, onun suretini, kemalini ve bütün saadetini teşkil eden de onlardır.

Ve bu erdemler, akli cevhere bitişik olan her şey güzellikle, nezafetle ve nizamla dolsun diye gizli ve örtülü bir irtibat vasıtasıyla, ruhtan bu fani bedene yansıyan bir şua gibi akseder. İmdi, bütün ilahi nimetlerin ilki ve adeta rehberi olan basiret, akleden ruhta yerleşip kök saldığında, bize doğru yolu gösterir, her ahvalde isabetli davranmamızı sağlar, ölüme sebatla, talihin getirdiği nimetlerin kaybına ise sabır ve hilimle göğüs germemize imkan verir, zira bu fani tabiatın ve ona tabi olan talihin iniş çıkışlarına yalnızca basiret hikmetle ve pervasızca tahammül edebilir.

Zira o, eşyanın tabiatını tefekkür eder ve su ile topraktan mürekkep olanın, zaruri olarak yine onlara rücu edeceğini bilir. Basiret kaderle asla nizalaşmaz, yahut bu fani beden ölüyor diye ilahi tedbirin mevcut olmadığı hükmüne varmaz, çünkü fıtratın bütün insanlara ölümü mukadder kıldığını, bu fani bedenin bekası için tayin edilmiş bir müddet bulunduğunu ve son anımız gelip çattığında sızlanmayıp, bunu Tanrı’nın bir kanunu addederek rıza ile teslim olmamız icap ettiğini bilir, zira bu kanun, tam manasıyla KADER kelimesinin ifade ettiği şeydir, bu da Tanrı’nın kendi hükümleriyle bu fani hayata hiç kimsenin aşamayacağı zaruri sınırlar takdir ve tayin buyurduğu manasına gelir, Tanrı’nın hükümlerine tabi olmak ise basiretin tabiatıdır, bu da ölmemeyi temenni etmekle değil, layıkıyla ölmeye gayret etmekle olur. Dahası, basiret talihin getirdiği nimetlerin mahiyetinden de bihaber değildir, bunların mukadder ve tayin edilmiş muayyen sebepler dairesinde bugün gelip yarın gittiğini bilir, bunlara direnmek ise beyhude ve haysiyetsizcedir, zira elimizde olmayanı muhafaza etmeye muktedir değilizdir.

İmdi, şüphe yok ki ne bedenlerimiz ne talihin nimetleri, velhasıl akli varlığımızdan ayrı olan hiçbir şey elimizde ve iktidarımızda değildir, dilediğimizde onları elde etmek elimizde olmadığı gibi, dilediğimiz müddetçe muhafaza etmek de elimizde değildir.

Fakat geldiklerinde onları kabul etmek, gittiklerinde ise onlardan ayrılmak, bunu da daima tam bir sebat ve erdemle yapmak bizim elimizdedir, şayet akli tabiatı her türlü tesadüfte akla uygun davranmaya ve bütün işlerimizi tayin eden ilahi sınırlara riayet etmeye alıştırırsak, bu onun asli vazifesidir. Dolayısıyla bize bağlı olanın ve iktidarımız dahilinde bulunanın asıl ağırlığı ve vüsati bilhassa şurada tezahür eder, bize bağlı olmayan şeyler hakkında doğru hüküm verebilmemiz ve zeval bulan, fani şeylere duyulan ölçüsüz bir muhabbet yüzünden irade hürriyetimizin elimizden alınmasına cevaz vermeyişimiz. Hikmetli ve salim bir muhakeme bize ne emreder?

Bize elimizde bulundukları müddetçe bedenimizi ve servetimizi iyi kullanmamızı, onları erdem kazanmanın birer vasıtası ve aleti kılmamızı buyurur; onları kaybetme noktasına geldiğimizde ise bunun bir zaruret olduğunu kabul ederek hoşnut kalmamızı ve diğer bütün erdemlerimize sükûnet ve kayıtsızlık erdemini eklememizi emreder.

Zira Tanrı’ya karşı takvayı ve adalet mikyasını muhafaza etmenin yegâne yolu, aklımızı başımıza gelen muhtelif hadiseleri iyi değerlendirmeye alıştırmak, basiret kaidelerini tesadüfi gibi görünen ve nizamsız vuku bulan her şeye tatbik etmektir, zira muhakememiz sağlam ve kanaatlerimiz selim olmadıkça erdemi asla koruyamayız. Kendini kuralsız ve akılsız yaşamaya alıştıran insan, asla yüce varlıkların rehberliğini izlemeyecek, aksine onları kendisini zorlayan ve baskı altına alan zorbalar olarak görecektir; birlikte yaşadığı kimselere zerre kadar hürmet göstermeyecek, ne bedenini ne de mülkünü asla doğru bir şekilde kullanmayacaktır.

Ölümden korkan ve servetlerine bağlanan kimseleri bir düşünün, beyhude yere kaçınabileceklerini sandıkları şeylerin içine düştüklerinde Tanrı’ya karşı saygısızlık sancağını açıp O’nun ilahi tedbirini inkâr ederek ne büyük haksızlıklara, ne dehşetli küfürlere battıklarını, haksız yere bir araya getirebilecekleri her şeyi kendi menfaatlerine devşirmek maksadıyla komşularının mülkünü gasbetmekten zerre kadar çekinmeyerek onlara her türlü zararı verdiklerini görün.

Böylece, bu sefillerin yanlış kanaatlerle nasıl yoldan saptıkları ayan beyan ortadadır, en büyük kötülükler olan denklerine karşı adaletsizlik ve kendilerinden üstün olanlara karşı hürmetsizlik işte buradan neşet eder; bu buyruğa boyun eğen, ölümün yaklaşması karşısında yılmayan, muhakemesi akılla arınmış ve tasfiye edilmiş olan ve dünyevi nimetlerin zevalini katlanılmaz addetmeyen kimse ise bu kötülüklerden beridir.

Onu erdeme sevk eden bütün saikler ve vesileler buradan doğar, zira bu sayede başkasına ait olandan el çekmesi gerektiğini, hiç kimseye haksızlık etmemeyi ve komşusunun zararı ile ziyanı pahasına asla kendi menfaatini gözetmemeyi öğrenir. Ruhunun ölümlü olduğuna inanan, kuralsız ve akılsızca yaşamayı itiyat edinmiş, içimizdeki ölümlü olup servete muhtaç olan kısım ile erdeme elverişli bulunup erdemle desteklenen ve güçlenen kısım arasında tefrik yapamayan bir kimse bunu asla gözetemez, zira yalnızca bu layıkıyla idrak ediş bizi erdemi tatbik etmeye meyleder, iyi ve şerefli olanın peşinden gitmeye teşvik eder; bu gayretimizde, “Kendini bil ve kendine hürmet et” şeklindeki iki kaideden doğan ilahi bir gaye bize arka çıkar ve bizi ileriye taşır.

Zira hem sözlerimizde hem de amellerimizde bütün vazifelerimizi tartmamız gereken ölçü, kendi kıymetimiz ve vekarımız olmalıdır; vazifelerimizi yerine getirmek ise adaletin harfiyen ve bozulmaksızın ifasından ibarettir. Böylece, vazifelerimizin mikyası ve kaidesi olsun diye adaletin neden diğer bütün erdemlerin başına konulduğunu görürsünüz.

“Gerek sözlerinde gerek amellerinde adaleti gözet” der. O halde, sözlerinizde adaleti çiğnememek adına, ne dünyevi zenginliklerin zevali karşısında ne de bir hastalığın en şiddetli sancıları içinde ağzınızdan tek bir küfür çıkmasın; amellerinizde adaleti çiğnememek adına da komşunuzun malını asla dolandırmayın, hiçbir kimseye kötülük ve ziyan tasarlamayın; zira adalet ruhumuzu korumak ve müdafaa etmek üzere adeta bir muhafız gibi orada kaldığı müddetçe Tanrı’ya, insanlara ve kendimize karşı olan bütün vazifelerimizi yerine getiririz.

Şimdi, basiret adaletin en üstün kaidesi ve en mükemmel ölçüsüdür; bu sebeple, “Adaleti gözet” kaidesinden sonra, adaletin basiret olmaksızın var olamayacağını göz önünde bulundurarak, “Hiçbir hususta akla mugayir hareket etmeyi de itiyat edinme” sözünü ekler. Hakikaten de kâmil basiretin emrettiği haricinde gerçekten adil olan hiçbir şey yoktur, bize akılsızca hiçbir iş yapmamayı, bu ölümlü bedenin mahiyetini, neye muhtaç olduğunu ve rahatı için neyin zaruri bulunduğunu dikkatle tetkik edip tartmayı öğreten basirettir; adaletle mukayese edildiğinde her şeyi değersiz ve hakir gören, bütün hayrını, diğer her şeye kabul edebilecekleri yegâne ziyneti ve kıymeti bahşeden ruhun en üstün intizamında bulan yine basirettir.

Böylece bu mısraların gayesinin, onları okuyanların ruhunda hem sözde hem fiilde titiz ve dikkatli bir riayetle bu dört ameli erdemi meydana getirmek olduğunu görürsünüz, zira bu erdemlerden biri basireti, diğeri cesareti, üçüncüsü itidali telkin eder; bu üçünden önce gelen ise diğer bütün erdemlere sirayet eden adaletin muhafaza edilmesini tavsiye eder.

Ve talihin getirdiği nimetlerin belirsiz olduğuna, elde edilebildikleri gibi aynı şekilde yitirilebileceklerine dair olan bu mısra, itidal alışkanlığına ekseriyetle cömertliğin eşlik ettiğini bizlere idrak ettirmek gayesiyle buraya dercedilmiştir, zira cömertlik, talihin getirdiği nimetlerin kabulünü ve sarf edilmesini nizama bağlayan bir fazilettir, nitekim aklın icap ettirdiği vakitte bunları kabul etmek ve sarf etmek, tek başına hem hasisliği hem de savurganlığı bertaraf eder.

Bütün bu faziletler, aslen "kişinin nefsine hürmet göstermesi" ilkesinden neşet eder, bu kaide ise bütün hayırlı amellerimizden ve her türlü bilgimizden evvel gelmesi gereken "Kendini bil" düsturunun şümulündedir.

[okunamadı]

Gerçekten de, ihtiraslarımızı dizginlememiz ve eşyanın tabiatını anlamamız icap ettiğini başka nasıl bilebiliriz? Zira bu hususlara dair pek çok şüphe mevcuttur, evvela, bunların beşeri iktidarın sınırları dahilinde olup olmadığı, saniyen, bunlara malik olanlara bir fayda sağlayıp sağlamayacağı hususunda.

Zira faziletli kimseler bu hayatta şerirlerden çok daha bedbaht görünürler, çünkü onlar almamaları gereken bir şeyi haksız yere kimseden almazlar ve herkese hakkı olanı teslim ederler, bedene taalluk eden hususlarda ise faziletli insan fena muameleye daha ziyade maruz kalır, zira hükümranlık ve iktidar peşinde koşmaz, idareyi ellerinde tutanlara da kölece yaltaklanmaz, öyle ki, şayet içimizde yegane lezzeti ve menfaati faziletten neşet eden bir cevher bulunmasaydı, zenginliği ve mansıpları hor görmemiz nafile olurdu.

Böylelikle, ruhun fani olduğu kanaatini taşıyıp da fazileti terk etmememiz gerektiğini vazedenlerin hakiki birer filozoftan ziyade boşboğaz kimseler olduğunu görürsünüz, zira ölümümüzden sonra bizden geriye bir şey baki kalmasaydı ve dahası o baki kalan şey, tıpkı makul Ruhun öyle olduğuna inandığımız gibi, fazilet ve hakikat ile tezyin edilmeye müsait bir tabiatta olmasaydı, arzularımız hayırlı ve dürüst amellere asla raptedilmezdi, zira ruhun fani olduğuna dair kuru bir şüphe dahi içimizdeki bütün fazilet gayretini boğup söndürür ve bizi, ne idüğü ve nereden neşet ettiği ehemmiyetsiz olmak üzere, cismani hazların zevkine varmaya sevk eder.

Filhakika bu kimseler, aklını istimal eden basiretli bir insanın, bedenini her hususta hoş tutmaması gerektiğini nasıl iddia edebilirler? Zira onlara göre ruh kendi başına mevcut olmayıp, bedenin şu veya bu surette teşekkülünün bir arazı olduğundan, bizatihi kendisi dahi yalnızca beden uğruna mevcuttur.

Bedenle birlikte ruhu da zayi edeceğimize, binaenaleyh uğruna ölümü göze aldığımız bu faziletin hiçbir yerde bulunmayacağına ve hiçbir mevcudiyetinin olmadığına sahiden inandığımız takdirde, fazilet uğruna bedeni terk etmemiz nasıl mümkün olabilir?

Lakin bu mesele, ruhun ölümsüz olduğunu ve faziletin tek başına onun bütün ziyneti olduğunu kati surette ispat etmiş bulunan bazı ilahi zatlar tarafından etraflıca işlenmiştir.

Bu kanaatin sıhhati böylesine muteber şahitliklerle teyit edilmiş olduğuna göre, bundan sonra gelen kısma geçelim ve evvelce serdettiğimiz hususlara şunu ilave edelim, ne olduğumuza dair bilgisizlik bizi nasıl kaçınılmaz olarak her türlü rezalete sürüklüyorsa, kendimizi bilmemiz ve makul bir tabiata layık olmayan her şeyi hakir görmemiz de içimizde ve her yanımızda vazifelerimize tam ve akla uygun bir riayeti intaç eder, nitekim bilcümle faziletlerin bihakkın ölçüsü de bunda saklıdır, zira tabiatımızı yegane mizanımız olarak telakki edip nazara aldığımız müddetçe, her hususta vazifemizin ne olduğunu bulur ve onu selim akla uygun olarak, cevherimize muvafık surette ikmal ederiz.

Ruhun kemaline meyleden ve onu tabiatına münasip olan saadete sevk eden her ne var ise, hakikaten fazilet ve felsefenin kanunudur, yalnızca muayyen bir beşeri zevahiri kurtarmaya meyleden her şey ise, avamın alkışının ardı sıra koşan fazilet gölgelerinden ve hakikatte öyle olmaktan ziyade faziletli görünmek maksadıyla bütün zekasını seferber eden riyakar bir kölenin hilelerinden ibarettir.

Lakin bu fasıl üzerinde kafi derecede durmuş bulunuyoruz.

Selim aklımızı istimal etmemizden zaruri olarak şu netice hasıl olur, bu hayatın bize intizamsız vuku buluyormuş gibi görünen arızalarının hiçbirinde cüretkar ve ahmakça hareket etmeyiz, bilakis bunların sebeplerini bihakkın keşfederek onları ali cenaplıkla karşılarız ve sebatla tahammül gösteririz, bizim inayetimizi üstlenen ve herkese liyakatine göre hakkı olanı tevzi ederken, ilk hayatları esnasında aynı fazilete dair delil ibraz etmemiş olanlara aynı mertebeyi ve aynı haysiyeti bahşetmemiş olan varlıklardan asla şekva etmeyiz, zira bir ilahi tedbir bulunduğuna ve insan ruhunun fıtraten bozulmaz olup kendi ihtiyarıyla, serbest tercihiyle fazilete yahut rezalete meyal olduğuna göre, herkese müstahak olduğu veçhile muamele edilmesini amir olan kanunun bizatihi muhafızları ve bekçileri olanlar, hiçbir surette birbirine benzemeyen kimselere nasıl müsavi muamele edebilirler?

Ve her insanın bu dünyaya gelirken payına düşen kısmete göre kendi için seçtiği söylenen talihi, her birine paylaştırmaktan başka ne yapabilirler? Dolayısıyla şayet her insana hakkı olanı taksim eden ilahi bir tedbirin mevcudiyeti ve ruhumuzun ölümsüzlüğü bir masaldan ibaret değilse, talihsizliklerimiz sebebiyle bizi yöneteni itham etmek yerine yalnızca kendimizi suçlamamız gerektiği aşikârdır, nitekim takip eden dizelerin bize öğreteceği üzere, başımıza gelen tüm talihsizlikleri iyileştirmek ve ıslah etmek için kâfi kudret ve kuvveti kazanmanın yolu da budur.

Zira bu büyük eşitsizliğin sebeplerini bizzat kendimizde bulduğumuz vakit, ilk olarak hükümlerimizin sıhhati sayesinde bu hayatta başımıza gelen tüm felaketlerin acısını hafifletiriz, ardından da mukaddes usuller ve salim tefekkürlerle ızdırapların seyrini durdurarak ruhlarımızı en yüce mertebeye yükseltir ve maruz kaldığımız en elem verici kötülüklerden kendimizi tamamen kurtarırız.

Nitekim çektiğimiz acıların sebebini bilmeksizin ve en azından bizi bu vaziyete neyin düşürdüğüne dair makul bir tahminde bulunmaksızın ıstırap çekmek, bu kaidenin kati surette menettiği üzere, her hususta akıldan ve tefekkürden yoksun davranmaya alışmış bir kimsenin tutumudur. Zira başına gelen fenalıkların hakiki sebebini araştırmayan birinin, ya yüce varlıkların bulunmadığını yahut bizimle gereken şekilde ilgilenmediklerini iddia ederek onları bu musibetlerin müsebbibi saymaması kabil değildir, üstelik bu tür nankörce kanaatler yalnızca önceki hayatımızdan bize intikal eden fenalıkları artırmakla kalmaz, aynı zamanda ruhu aşağı âlemde maruz kaldığı ıstırapların sebeplerine karşı bir nisyan içinde tutarak, onu her türlü cürmü işlemeye sevk eder ve irade hürriyetinden mahrum bırakır.

Lakin bu meseleler hakkında nasıl muhakeme yürütmemiz gerektiğini idrak edebilmeniz adına, sıradaki dizelere kulak verelim.

HİEROKLES'İN ŞERHİ, XVII, XVIII, XIX, XX. DİZELER

İnsanların ilahi talih sebebiyle maruz kaldığı tüm musibetler karşısında, payına düşene her ne olursa olsun sabırla tahammül et ve asla bundan ötürü sızlanma, lakin bunu telafi etmek için elinden gelen gayreti göster, hem şunu da hatırda tut ki kader, bu talihsizliklerin en ağır payını iyi insanlara göndermez.

Bu dizelerin izahına daha derinlemesine girişmeden evvel, müellifimizin burada musibet olarak tesmiye ettiği şeylerin hastalıklar, fakirlik, en kıymetli dost ve ahbapların kaybı, kişinin memleketinde hor görülmesi ve benzerleri gibi bu hayatı gayet çetin, meşakkatli ve huzursuz kılan tüm elem ve ızdıraplardan ibaret olduğunu belirtmek icap eder, zira bu kabil şeylerin tümü can sıkıcıdır ve tahammülü güçtür. Bununla beraber bunlar hakiki kötülükler değildir ve ruhun bunlara kapılarak kendini fenalığa sürüklemesine izin vermediği müddetçe Ruha zeval vermezler, tıpkı sıhhat, zenginlik ve mevki gibi nimetleri iyiye kullanmaktan imtina ettiğimizde vuku bulacağı üzere, zira bunların zıtları vesilesiyle arınabileceğimiz gibi, bunlar yüzünden de yoldan çıkabiliriz.

Hakiki kötülükler ise adaletsizlik, ölçüsüzlük ve iyi, yüce ve faziletli olanla hiçbir surette birleşemeyecek, uyuşamayacak veya bağdaşamayacak diğer tüm şeyler gibi, kendi hür irademizle ve bile isteye işlediğimiz, erdemle bağdaşmayan kusurlardır, zira bu rezilliklerin hiçbiri karşısında "Bu güzeldir" yahut benzeri bir söz sarf etmek mümkün değildir.

Mesela hiç kimse, "Bu kadar adaletsiz olmak ne hoştur, ne güzeldir; böylesine ölçüsüz davranmak ne iyi edilmiştir" demez, oysa harici kötülükler hakkında, bir kimse bu felaketleri metanetle ve doğru aklın buyrukları dairesinde karşıladığında her gün, "Hastalığı böylesi bir tavırla göğüslemek pek güzeldir; filanca kimse gibi fakirliğe katlanmak ne takdire şayandır" denildiğini işitiriz.

Lakin bu tür takdir ifadeleri ruhun kusurları için hiçbir vakit yerinde kullanılmış sayılamaz, zira onlar doğru akıldan sapmalardır ve onunla çelişirler, gerçi bu doğru akıl fıtraten bütün insanların ruhuna nakşedilmiştir, fakat ihtiraslarının kör ettiği bir kimse için idrak edilemez hâldedir.

Doğru aklın insana bahşedildiğinin kati bir delili de şudur ki, adaletsiz bir kimse dahi menfaati söz konusu olmadığında adaletle hükmeder ve ölçüsüz bir kimse dahi başkalarına itidal vaazları verir, hulasa, kötüler dahi kendilerini alakadar etmeyen ve ihtiraslarının kendilerine galebe çalmadığı bütün meselelerde iyi temayüllere ve niyetlere maliktir.

İşte bütün fasık insanların, evvelki fenalıklarını takbih edip terk ettikleri takdirde hayatlarını ıslah edebilmelerinin ve faziletli kimseler hâline gelebilmelerinin sebebi budur.

Üstelik bu gayeye matuf olarak, erdemin ilkesi olduğu gibi fenalığın da ilkesi olsun diye içimizde bâtıl bir aklın bulunması iktiza etmez.

Zira yalnızca doğru akıl, memleketin kanunları misali, neyin ona muvafık neyin ona muhalif yapıldığını tayin etmek, birini tasvip edip diğerini menetmek için kâfi bir miyardır.

Dahili yahut harici olsun, herhangi bir şer ilkesine katiyen ihtiyaç yoktur.

Lakin bir hayır ilkesine, hem de yalnızca ona büyük bir ihtiyaç vardır, bu ilke de ya akli tabiatın haricindedir ki bu Tanrı’dır, yahut içimizde ikamet edip taht kurmuştur ki bu da selim akıldır. Şimdi filozofumuzun şerler arasında gözettiği farka dikkat kesilelim.

İradi şerlerden bahsederken bunların ilahi talih vasıtasıyla dağıtıldığını söylemez, [okunamadı]

bizim elimizde olmayan, geçmişte işlenmiş kabahatlerin neticesi olan harici ve arızi dertlerden bahseder, bu dertler daha evvel ifade ettiğimiz üzere cidden elem verici ve felaket kabilindendir, lakin erdemin eliyle bir parlaklık ve zinet kazanabilirler.

Zira intizamlı ve mutedil bir hayat fakirliğe parlaklık katar, basiret düşük bir menşei asilleştirir, evlat kaybı ise yerinde bir teslimiyetle hafifler, öyle ki bu teslimiyet babaya, "Oğlum öldü, böylece bana ödünç verilen şeyi iade etmiş oldum" yahut "Onun fanilik içinde peyda olduğunu biliyordum" dedirtir.

Aynı minval üzere diğer bütün dertler de erdemin mevcudiyetiyle aydınlandığında göz alıcı hale gelir, hatta gıptaya şayan olur.

Şimdi bu mısralarda geçen ve insanların kendisi vasıtasıyla harici şerlere düçar olduğu "ilahi talih" tabiriyle ne kastedildiğini tahkik edelim, zira şayet Tanrı evvelemirde ve kendiliğinden birine zenginlik, diğerine fakirlik veriyorsa, buna talih değil, ilahi irade denmelidir, şayet bu taksimatı idare eden yahut ona riyaset eden hiçbir şey yoksa, bilakis bu dertlerin tesadüfi olduğu ve rastlantı eseri vuku bulduğu doğruysa, böylece bir insan bizim tabirimizle talihli, diğeri ise talihsiz oluyorsa, buna ilahi talih değil, yalnızca talih denmesi icap eder. [okunamadı]

Lakin bizimle alakadar olan Tanrı her insana liyakatine göre dağıtıyorsa ve bizim kötü olmamızın sebebi o olmayıp, adaletin mukaddes kanunlarına tabi olarak herkese ameline göre mukabelede bulunan yegane efendi ise, yazarımızın onun hükümlerinin tezahürüne ilahi talih adını vermesi pek haklı bir gerekçeye dayanır, zira yazarımız bununla Tanrı’nın birini cezalandırmak, diğerini taltif etmek gibi mutlak ve evvelce belirlenmiş bir maksadı olmadığını, muamelesinin ancak insanın şu yahut bu şekildeki ameline göre tecelli ettiğini ve bunun sebebinin nefsimizin haricinde aranmaması gerektiğini bize hissettirmektedir, öyle ki bizim irademiz ile onun hükümlerinin bu terkibi ve halitası, yazarın talih dediği şeyi vücuda getirir, bunun mecmuu olan ilahi talih ise, Tanrı’nın şerir günahkarlar hakkındaki hükümlerinin tecellisinden ibarettir.

Böylece bu iki kelimenin mahirane ve incelikli irtibatı, riyaset eden Tanrı’nın inayetini, intihapta bulunan ruhun serbestiyetini ve hür hareketini birbirine bağlayıp kenetler, bu dertlerin ne mutlak surette kaderin ve ilahi tedbirin fermanlarıyla, ne de tesadüfen ve rastlantı eseri vuku bulduğunu bize gösterir, hayatımızın bütün fiillerini tanzim ve tayin edenin yalnızca bizim irademiz olmadığını, [okunamadı]

bize bağlı hususlarda işlediğimiz bütün kabahatlerin irademize yüklendiğini, adaletin kanunları mucibince bunları takip eden cezaların kadere atfedildiğini, Tanrı’nın peşin olarak ve evvelce bir liyakatimiz olmaksızın bahşettiği hayırların ise ilahi tedbire hamledildiğini gösterir, zira var olan hiçbir şey tesadüfe isnat edilemez.

Bu tesadüf kelimesi, vuku bulan şeylerde ilk sebeplerle asla uyuşmaz ve bağdaşmaz, meğerki bu hadiseler ilahi tedbir yahut kader ile amelden evvel gelen iradenin bir araya gelmesi ve birleşmesi neticesinde gayriihtiyari vuku bulmuş olsun.

Mesela bir hakim katili cezalandırmak ister, lakin falan adamı ismiyle cezalandırmak istemez, buna rağmen istemediği bu adamı cezalandırır, çünkü o adam kendi iradesiyle kendini katiller safına dahil etmiştir.

İmdi, hakimin katil aleyhine verdiği hüküm hakimin iradesinde evvel ve mukaddemdir, bu adam aleyhine verilen hüküm ise arızidir, çünkü o adam katiller zümresine kendi iradesiyle girmiştir.

Ayrıca bu şerir adam cinayeti işleme iradesine sahipti, lakin bunun cezasını çekme iradesine sahip değildi.

Bu caniyane meyil onun iradesine bağlı olduğundan onda mukaddemdir, bu cinayetin müstahak olduğu azaplara ve cezalara maruz kalması ise arızidir. Bütün bu işlerin

hikmeti, hakime kötüyü cezalandırma iradesini veren ve cinayeti işleyene bu ölüm cezasının tatbik edilmesini sağlayan kanundur. Aynı şeyi ilahi zat hakkında da düşününüz.

İnsanın iradesi günah işlemek, kanunun muhafızı olan hakimlerin iradesi ise her halükarda onu cezalandırmak ve menetmektir.

Bu iki iradenin bir araya gelmesi yahut cem olması "ilahi talih"i doğurur, bunun vasıtasıyla şu yahut bu cürümleri işleyen kimse, şu yahut bu cezalara müstahak olur.

Cürmün intihabı yalnızca muhakeme olunanın iradesine hamledilmelidir, cürmün mahiyetini takip eden ceza ise, kanunun ve adaletin muhafazası için intibah üzere olan hakimlerin vukufiyetinin neticesinden ibarettir.

Bu iki unsurun bir araya gelişini uzlaştıran ve idare eden şey, her şeyin mümkün olduğunca iyi olmasını ve kötülük diye bir şeyin bulunmamasını dileyen kanundur.

Tanrı’nın sonsuz iyiliğinde ezeli olarak mevcut bulunan bu kanun, kötülük öylesine kökleşip de insanları iyiliğe karşı mutlak bir hissizliğe ve onu büsbütün unutuşa sürüklemesin diye, kötülerin cezasız kalmasına rıza göstermez, nitekim iyiliğin hatırası, kanunların muhafazası için uyanık duranların adaleti sayesinde içimizde tazelenir ve diri tutulur.

[okunamadı]

Bu sebeple kanun, her ikisine de münasip olan hayrı her birinden devşirebilmek maksadıyla, yargılayacak olanlar ile yargılanacak olanları bir araya getirir ve birbirine bağlar, zira cezalandırılmak cezalandırılmamaktan daha faydalı ve karlı ise ve adaletin yegane gayesi yalnızca reziletlerin taşkınlığını dizginlemekten ibaretse, kanunun bu iki sınıf insanı birleştirmekteki muradının yardım etmek ve yardıma mazhar kılmak olduğu aşikardır, bunu da kanunun hamisi sıfatıyla yargılayana üstünlük tanıyarak ve kanunu çiğneyen, suçlar işleyen ve hak ettiği muameleyi görmek üzere yargılanması iktiza eden kimseyi onun eline teslim ederek yapar, ta ki o kimse, cezalar ve ukubat vasıtasıyla kanuna hürmet duymaya ve onun emrettiklerini yeniden hatırlamaya sevk edilsin.

Zira insanlar işledikleri kötülükte lanetleyip inkar ettikleri zatı, maruz kaldıkları kötülükte ikrar ve ona iltica ederler.

Misal kabilinden, bir haksızlık irtikap eden kimse, Tantalos’un kayası gibi cezasının daima tepesinde asılı durduğunu görmemek için Tanrı’nın var olmamasını diler, bu haksızlığa uğrayan kimse ise, kendisine reva görülen fenalıklara karşı muhtaç olduğu teselliyi bulabilmek için bir Tanrı’nın var olmasını niyaz eder. Ve işte diğerlerine ızdırap çektiren adaletsiz kimselerin de sırası geldiğinde mutlak surette ızdıraba duçar edilmelerinin hikmeti budur, ta ki haksızlık ettikleri sırada zenginlik sevgisiyle basiretleri bağlandığı için göremedikleri şeyi, eğer cezalarını doğru şekilde kullanırlarsa, felaketle terbiye edildiklerinde kendi çektikleri ızdıraplar vasıtasıyla hem görüp hem öğrenebilsinler.

Lakin şayet iradelerinin dikbaşlılığı yüzünden kötü gidişatlarında sebat eder ve fenalıklarında gitgide katılaşırlarsa, cezanın kendilerine hiçbir fayda sağlamaması kuvvetle muhtemeldir, fakat bu takdirde de bilgeler ile bütün bu kötülüklerin sebeplerini idrak edip bilme kudretine malik olanlar için pek ibretamiz bir misal haline gelirler.

Bu hükmün başlıca sebepleri, Tanrı’nın inayeti ve kalplerimize nakşettiği kanundur, yani içimizde ikamet eden bir Tanrı mesabesinde olan ve cürümlerimizle her gün incitilip tecavüze uğrayan selim akıldır, bu hükümlerin neticesi ise, gerek bedeni acılar gerekse harici kederler yoluyla hayatımızı alabildiğine meşakkatli ve huzursuz kılan bilcümle musibetlerdir.

İşte bu mısraların, sebeplerini tefekkür ederek, onların önüne geçmeye gayret ederek ve içlerindeki en muzır şeyleri kendi menfaatimize tahvil ederek sabırla tahammül etmemizi emrettiği cezalar bunlardır.

[okunamadı]

Her şeyden evvel bu mısralar, en yüce erdemlere harfiyen riayet etmek suretiyle, bizi ilahi hayra hissedar olmaya layık kılmaya teşvik eder.

Fakat şayet bir kimse bu arzuyu dahi duymaktan aciz bulunursa, hiç değilse daha alt mertebedeki erdemleri tatbik ederek medeni hayra talip olsun, zira burada musibetlere sabırla tahammül etmemizin ve onlara bir çare bulmaya çalışmamızın emredilmesinin hikmeti budur.

[okunamadı]

İmdi, ızdırapların getirdiği kederin akla muvafık görünmesini ve bir şifa usulünün bulunmasını sağlayacak, evvelce serdedilenlerden başka ne gibi bir çare olabilir?

İşin hülasası şudur ki, Tanrı, kanun koyucu ve hakim sıfatıyla iyiyi emreder ve kötüyü nehyeder, bu sebeple de kötülüğün müsebbibi hiçbir surette o değildir, bilakis, tamamen hür ve bütünüyle ihtiyari bir temayülle rezileti benimseyen ve içlerine yerleştirilmiş olan selim aklı unutan kimseleri, kötülüğü mahkum ve meneden kanun mucibince kötü oldukları için cezalandırır, ayrıca kanun ile onların tefessüh etmiş iradelerinin tesadüfi olarak karşılaşıp çatışması hasebiyle onları insan olarak cezalandırır, evvelce de izah ettiğimiz veçhile biz bu karşılaşmaya TALİH deriz, zira kanun insanı insan olduğu için cezalandırmaz,

[okunamadı]

Fakat kötü biri olarak kalır ve bu hale gelmesinde başlıca amil, bizzat kendi iradesidir.

Dolayısıyla Tanrı’dan değil, yalnızca kendisinden neşet eden bir cürüm işlediğinde, suçlarının hak ettiği cezayı çeker, bu ceza ise kendisinden değil, ilahi kanundan gelir. Zira Tanrı’ya layık ve bizim için faydalı olan yasanın yegâne gayesi, kötülüğü yok etmek, adaletin tüm cezaları vasıtasıyla onu arındırmak ve bu yolla, kendini şerre batırmış olan Ruh’u selim aklın icaplarına dönmeye mecbur kılmaktır.

Her daim aynı şekilde konuşan kanunun tabiatı işte böyledir, ancak her insanın ameli farklı olduğundan, her zaman aynı karşılığı görmezler, çünkü bu, ne kendi içinde adil ne de bizim için faydalı olurdu. Hükümlerin farklılığı, mücrimin durumunun farklılığından kaynaklanır, zira aynı kalmayan bir insana nasıl aynı muameleyi tatbik edebiliriz?

Bu sebeple, "ilahi kaderi" sabırla karşılayalım ve bu hayatın tatlılıklarını zehirler, sükûnetini bozar gibi görünen acı ve kederlerle, ilahi hükmün münasip gördüğü ölçüde arındırılmaktan gocunmayalım.

Bu tefekkür, bizi evvelki kabahatlerimizden şifaya kavuşturmaya ve içimizdeki selim akla dönmemizi temin etmeye matuf olacaktır, zira sefaletin kötülüğün meyvesi olduğuna kani olan kimse, kendisini o sefalete sürükleyen sebeplerden içtinap etmez mi?

Şayet maruz kaldığımız musibetler karşısında sızlanıp öfkeleneceksek, Tanrı’ya değil, kendi nefsimize öfkelenmeliyiz. O Tanrı ki, ilahi yasalardan sapmamanın ve kendi tercihimizle, irademizle kendimizi ifsat edip helak etmemenin ne denli paha biçilmez bir hayır olduğunu anlamamızı ve tefekkür etmemizi sağlayacak adaletin tüm vasıtalarıyla yalnızca kusurlarımızı tırpanlamaya gayret eder. Zira üzerimizde bir Tanrı varsa ve bizi sevk ve idare eden, her insana hakkı olan nasibi tevzi eden sabit yasalar mevcutsa, musibetler insanlara tesadüfen dağıtılmaz.

Böylece, bu makamda zikredildiği veçhile, "kaderin bu felaketlerin en büyük payını iyi insanlara göndermemesinin" gayet makul olduğunu görürsünüz, zira her şeyden evvel iyi insanlar, Tanrı’nın hükmüne tam bir rıza göstererek ve böyle davranmakla elde ettikleri, bu hayatın tüm musibetlerini hafifleten erdemin ümidiyle bu kötülüklere sabırla katlanırlar.

Bunun yanı sıra, erdemin en yüce mertebesine erişmiş kamil kimseler için ilahi hayırların mahfuz olduğu ve vasat bir itiyadı, yani vasat bir erdemi haiz olanların payına ise beşeri hayırların düştüğü kesin olduğuna göre, bu kabil dertlerin ömürlerinin huzurunu asla bozamayacağına dair kuvvetli bir ümit beslerler.

Dahası, bu musibetleri sabırla karşılayarak ve o sabırdan onları iyileştirecek emin usulü öğrenerek, ellerinden geldiğince hafifleteceklerdir.

Zira insan, ne ilahi tedbirin ne de adaletin beşerin işlerini gözetmediğine inandığı ve ruhun ölümsüzlüğünü, iradesinin temayüllerine göre hak ettiği harici şerleri nasip olarak aldığını inkâr etmeye cüret ettiği müddetçe, semaya nasıl halis dualar gönderip Tanrı’ya layık surette mukaddes kurbanlar takdim edebilir?

Bu fani hayatın arızalarını söz konusu sebeplere isnat etmeyen bir kimse, bunlara nasıl sabırla tahammül edebilecek ve onları ıslah edip iyileştirme sanatını nereden öğrenecektir? Bu suali cevaplamak müşküldür, zira o kimse, felaket ve elem verici olmaları hasebiyle kendi içlerinde daima en şiddetli nefretine layık görünecek bu şerleri, asla ehemmiyetsiz şeyler ve hatta ekseriya zıtlarından daha hayırlı haller olarak kabul edip boyun eğmeyecektir, çünkü fıtratımız, sabırla göğüs germek suretiyle hayırla mükâfatlandırılmayı ummadıkça, bu tür şeyleri bizatihi tercih edilir ve arzu edilir bularak benimsemez. Öyleyse bu vaziyetteki bir insanın hali nice olur? Nasibine hayıflanır, ona isyan eder, kendi fıtratına dair cehaletiyle dertlerini katmerleştirir, yine de cezası zerre kadar hafiflemez.

Kötülüğün aşırılığı, dünyanın ilahi tedbir ile idare edilmediği yahut ediliyorsa bile bu idarenin fena olduğu zannından neşet eder, ki bu da ya Tanrı’nın bulunmadığını yahut bir Tanrı varsa bile bu dünyaya ihtimam göstermediğini ya da ihtimam gösteriyorsa da adil olmayıp şerir olduğunu söylemekle birdir.

Her türlü dinsizliği içinde barındıran bu zan, zihnine galebe çaldığı kimseleri her neviden cürmün içine sürükler, zira dindarlık nasıl cümle faziletlerin anası ise, dinsizlik de cümle reziletlerin menbaıdır.

Binaenaleyh dertlerine derman bulacak olan yegane kişi, onlara sabır ve hilm ile katlanmayı öğrenmiş kimsedir, bu da ancak eşyanın tabiatının ne olduğunu ve bu tabiata muvafık amellerin nelerden ibaret bulunduğunu bihakkın talim eden felsefeden hasıl olabilir. Bu ameller ki rabıtaları ve yekdiğeriyle olan münasebetleri bu kainatın idaresini teşkil eder, mezkur idare vasıtasıyla “ilahi nasip” her bir insana tevzi olunur, liyakatine göre her birine düşen hisse ise burada KADER yahut KISMET tesmiye olunan şeydir. Bu da Tanrı’nın ilahi tedbirine, bu kainatın intizam ve nizamına ve insanın iradesine vabestedir, zira ilahi tedbir olmasaydı alemde nizam bulunmazdı ve bu nizama kader denebilir, şayet ne ilahi tedbir ne de nizam bulunsaydı, ne hüküm ne adalet, ne de iyi kimseler için mükafat ve taltifler olurdu.

Lakin sabit ve muhakkak bir ilahi tedbir ve nizam mevcut olduğuna göre, dünyaya gelen cümle insanların, eşitsizliğe sebep olan şeye kendi cihetlerinden bir katkıda bulunmadıkları müddetçe, aynı hayırdan bihakkın eşit bir pay almaları iktiza eder.

Şimdi açıkça meydandadır ki, bütün hayırlar eşit surette tevzi edilmiştir ve netice itibarıyla aşikardır ki, ilahi tedbirin hükmüne tabi kılınan iradelerinin eşitsizliği ve benzeşmezliği, hepsinin aynı payı yahut aynı hisseyi almasına mani olur, zira bu hissenin zaruri olarak onların liyakatiyle mütenasip bulunması icap eder.

İnsanda olduğu gibi vahşi hayvanlarda, nebatatta ve bütün camid eşyada da aynı eşitsizliğin hüküm sürdüğünü görmek bizi kederlendirmesin, zira insandan aşağı mertebede bulunan bütün bu eşyaya tesadüfün hükmettiğini müşahede ediyoruz diye, buradan ilahi tedbirin üzerimizde gözetici olmadığı neticesini çıkarmamamız gerekir, keza bize taalluk eden her şeyin kat’i surette tayin olunup vuku bulmasından ötürü de Tanrı’nın bütün bu dun varlıklara teşmil ettiği adaletin ve hükmün, aynı şekilde onlarda da faziletlerinin yahut reziletlerinin bir alameti ve semeresi olduğu neticesini çıkarmamamız icap eder.

Zira evvelemirde, sırf camid olan şeyler nebatata ve hayvanata müşterek madde vazifesi görür, bundan maada nebatat insanlara ve hayvanlara gıda vazifesi görür, bu sonuncuların bir kısmı da kendi cinsinden hayvanları ve insanları beslemek üzere takdir olunmuştur.

Binaenaleyh zahirdir ki bu şeyler, mezkur hayvanların hiçbirinin liyakati gözetilerek bu tarzda tanzim ve icra edilmemiştir, bilakis onların cehdinden ve açlıklarını teskin etmek, illetlerine şifa bulmak yahut hulasa muhtelif ihtiyaç ve zaruretlerini ellerinden gelen en iyi veçhile gidermek yolundaki arzularından neşet eder, öyle ki hayvanların bedbahtlığı, gidermekle mükellef kılındıkları bizim zaruretlerimizden ileri gelir, bilakis onların saadeti tesmiye ettiğimiz şeyin sebebi ise zaman zaman kendimizi onlara kaptırdığımız muhabbettir.

Fakat bu muhakemeyi daha ileriye götürerek bize, kendi açlığımızı teskin etmek için hayvanları kullandığımız gibi, kendi açlıklarını gidermek üzere bizi kullanan ve bizden üstün olan birtakım varlıkların bulunduğu itirazı yöneltilecek olursa, aynı zamanda bu kabil varlıkların fani olduğunu kabul etmek ve insan bedenlerinin onlara gıda olmak üzere takdir edildiğini de ispat etmek iktiza eder.

Lakin insandan üstün hiçbir fani cevher bulunmadığına göre, ki bulunmadığı kat’idir (zira insanın kendisi akıl sahibi cümle varlıkların sonuncusu olmakla birlikte yine de ölümsüzdür, gerçi kaderin hükümlerinin zarureti icabı fani bir bedene girer ve hayvanlarla aynı tabiatta bir alet edinerek yeryüzünde yaşar), açlıklarını teskin etmek için bizim sefil bedenimizi kullanan yahut zevk ve sefahatlerini onunla tatmin etme arzusuyla kurulu nizama mugayir surette onu istismar eden, insandan daha mümtaz hiçbir varlık bulunamaz.

Adaletin ve nizamın üstün varlıklara bizim üzerimizde bahşettiği salahiyet ve iktidarın vüsati, bu hayatta reziletlerimizi azaltabilecek ne varsa bizim için yapmak ve bizi tekrar kendilerine çağırmaktan ibarettir, zira sukut ettiğimiz vakit, hısımlarıymışız gibi bizimle alakadar olurlar. İşte bundan ötürüdür ki, kötülükten alıkoyan zilletin, cezanın ve utancın yalnızca insanları menettiğini ve ıslah ettiğini bihakkın söyleriz, zira yalnız akıl sahibi bir mahluk adalet idrakine maliktir. Mademki bizimle hayvanlar arasında böylesine büyük bir tefavüt vardır

akıldan yoksun olduklarından, onların yaşama tarzı ile bizimki arasında bundan daha az bir fark olmamalıdır, zira ilahi tedbirin kanunu bütün şeylerin tabiatına nispet edilmiştir ve her varlık, Tanrı onu ne kılmışsa ona ve tabiatına nispetle bu tedbire iştirak etme şerefine mazhar olur.

İnsanların ruhlarına gelince, onları bizzat Tanrı'nın yarattığı kabul edilir, akıldan yoksun varlıkları ise biçimlendirmeyi yalnızca tabiata bırakmıştır, fani hiçbir varlığın bizzat Tanrı'nın ellerinin işi olmaya layık bulunmadığını, insanların ruhlarının da âlemin tanrıları, cinler ve kahramanlar gibi hep aynı tastan alındığını savunan Platon'un ve Pisagorcu Timaios'un kanaati de budur. Dolayısıyla ilahi tedbir bütün insanları ve bilhassa her bir insanı kuşatır. Hakiki vatanlarından ayrı düşüşleri, buradaki aşağı şeylere meylleri, bu sürgün diyarında şekillenip nizama sokulan hayatları ve asıl menşelerine geri dönüşleri, hepsi de yalnızca hayvani bir hayata sahip olanlar için aynı dikkati göstermesi gerekmeyen ilahi tedbir tarafından tanzim edilir, zira yalnızca hayvani olana sahip hiçbir varlık, [okunamadı]

Tanrı'yı takip edemediği için buraya inmemiştir, göksel bir nebat olmadığından yeryüzünde bir nizam gözetmekten dahi acizdir ve tabiatı gereği kendisine muvafık olan o yere geri götürülmeye uygun değildir.

Fakat bu hayatta vuku bulan kazalara durmaksızın içerleyip şikâyet eden ve ilahi tedbiri var güçleriyle inkâr eden o saygısız kimseler hakkında yeterince söz söyledik, buna ilaveten şunu da ekleyebiliriz ki, musibetlere sabırla tahammül etmek yalnızca akla bütünüyle muvafık olmakla kalmaz, aynı zamanda şimdiki zamanda musibetleri hafifletir ve istikbal için onları tamamen sağaltır.

Şu halde, uğradığınız musibetler içinde ilahi tedbire içerlemeye bu kadar meyyal olan sizler, böyle bir tutumla sefaletinize şerlerin en büyüğünü, yani hürmetsizliği eklemekten ve bunları hak etmediğinizi zannederek dertlerinizi ağırlaştırmaktan başka ne kazanırsınız?

Zira hasta olup da kendi hâline içerleyen ve kahrolan kimse, bu suretle hastalığını ziyadesiyle artırır.

Öyleyse, adaletsiz olduğu bahanesiyle ilahi tedbirin tecellisine öfkelenmeyelim, ta ki bu küfür suçuyla vaziyetimizi olduğundan daha da vahim bir hâle getirmeyelim.

Fakat bu meseleyi başka bir cihetten ele alalım ve nasibi fakirlik olan bir insanın buna sabırla tahammül ettiğini farz edelim, bu sabır onu yalnızca keder ve yeisten azade kılmakla kalmayacak, aynı zamanda ona bir nebze ferahlık ve teselli de sağlayacaktır, zira bir yandan fehmi ve sağduyusu uğradığı musibetle sarsılıp bulanmadığı için ekmeğini namusuyla kazanmanın yollarını bulacak,

diğer yandan da onun akıl ve basiretle dolu bu sabrına hayran kalan komşuları, onu teselli etmek için ellerinden geleni yapacaklardır. Oysa kadınların en zayıfı gibi sızlanan ve öfkeye kapılan kimse, talihsizliğine kendi ihtiyarıyla, bile isteye keder ve yeis katar, zihnini durmaksızın sefaletine takılı tutarak ve durup dinlenmeksizin dövünerek emeğiyle kendine en küçük bir ferahlık dahi sağlayamaz hâle gelir ve komşularından teselli bulma imkânından da mahrum kalır, meğerki bir kimse sırf acıdığından ona sadaka kabilinden bir şey fırlatıp atsın.

Fakat o zaman da bu yardımı yapanın tavrı, fakirliğini yüzüne vurur gibi görünür ve kendini böylesine nihai bir muhtaçlık içinde bulan sefilin kederini ve yeisini artırmaktan başka bir işe yaramaz.

Bütün söylediklerimizin neticesi şudur ki, bu hayatın tesadüfi kederlerine sabırla katlanmalı ve gücümüzün elverdiği nispette, başımıza gelen felaketlerin sebebini [okunamadı] düşüncelerimizin bozulmasına bağlayarak yanlış giden şeyleri düzeltmeye gayret etmeliyiz. İlahi tedbirin mevcudiyetinden kati surette emin olarak inanmalıyız ki, bir kimse bedeninde ilahi gazabı üzerine çeken geçmiş cürümlerinin izlerini taşısa bile, iyi bir insanın ihmal edilmesi mümkün değildir, zira erdemli olduğu andan itibaren kederi ve hüznü dağılacak, zihnin keder ve ıstırabına karşı teselliyi kendi içinden, bütün dertlerinin devasını ise ilahi tedbirden alarak, her felaketine erdemde bir çare bulacaktır.

Nitekim reziletlerimiz ve onları cezalandıran ilahi adalet başımıza bunca musibeti getirdiğine göre, erdemimizin ve kendini hayra adayan insanı her türlü afetten kurtaran ilahi tedbir kanununun da bizi bunlardan azade kılıp muaf tutması aynı şekilde akla uygundur.

Görülmektedir ki, bu erdemlerden, bizde erdemin ilk tohumlarını şekillendirmeye hizmet eden pek çok ders çıkarılabilir, zira bunlar ilahi tedbirin, kaderin ve cüzi irademizin hakiki sebeplerini açığa çıkarır, bu sebepler ki, bu hayattaki işlerde müşahede ettiğimiz zahiri eşitsizliğin umumiyetle doğurduğu kederi bu risalede hafifletmeye ve Tanrı'nın kötülüğün müsebbibi olmadığını ispatlamaya gayret ettik.

[okunamadı]

Bu mevzuda söylemiş bulunduğumuz her şeyin neticesi, ruhun ezeli ve ebedi oluşunun ve ruhun ölümsüzlüğünün kuvvetli bir teyididir, zira adaleti gözetmek, ölümün yaklaşması karşısında yılgınlığa kapılmamak, her türlü bencil gayeden arınmış olmak ve zenginliğin şatafatıyla hiçbir surette gözleri kamaşmamak için, ruhun bedenle birlikte ölmediğine inanmamız iktiza eder.

İlahi takdirin darbelerine sabırla mukavemet etmek ve onları iyileştirebilmek için de, ruhun bedenle birlikte doğmamış olması bir zaruret olarak tezahür eder.

Ruhun ezeliyeti ve ölümsüzlüğü şeklindeki bu iki esastan şu bürhanı elde ederiz, ruh ne doğar ne de ölür, bedenden daha üstündür ve bambaşka bir tabiata haizdir, çünkü zamanda doğmuş olan bir şeyin daima var olması yahut başlangıcı bulunmayan bir şeyin bir sonunun olması hiçbir surette mümkün değildir.

Binaenaleyh gayet bedihidir ki, mademki ruh bedenin ölümünden sonra da varlığını sürdürür, mademki hesaba çekilir ve sürdüğü hayatın cezalandırılmasını yahut mükâfatını görür, ve bundan maada, zamanda başlayan bir şeyin daima baki kalması muhal olduğuna göre, ruhun bedenden evvel ezelden beri var olduğu gayet açıktır, bu da bize gösterir ki ruh, kendisini yaratan Tanrı'nın ezeli eserlerinden biridir ve Yaratıcısına olan benzeyişi ve benzerliği buradan neşet eder.

Fakat bundan kâfi derecede bahsetmiş olduğumuzdan, şimdi sıradakine [okunamadı] geçme vaktidir.

XXI. XXII. XXIII.

İnsanlar arasında iyi ve kötü türlü akıl yürütmeler vardır, Onlara pek kolayca hayran kalma, büsbütün de reddetme. Lakin bir batıl ileri sürülürse, hilm ile mukabele et.

İnsan iradesi daima erdemde sebat etmediği gibi, daima rezilete de meyyal olmadığından, bu iki hale meyleden ve peş peşe içine düştüğü bu iki zıt temayülün izlerini taşıyan iki tür akıl yürütme ve kelam vücuda getirir. Buradan hareketle, bu akıl yürütmelerin kimisi doğru, kimisi yanlıştır, kimisi iyi, kimisi fenadır. Bu tefrik ise bizim tarafımızda, bilginin bir semeresi olan, iyiyi seçip kötüyü reddetmemizi sağlayacak adil bir temyiz kabiliyeti gerektirir, ta ki mahkûm ettiğimiz bazı fena deliller yüzünden bütün akıl yürütmelerden nefret etmeyelim, yahut kabul ettiğimiz bazı iyi deliller bulunduğu bahanesiyle tefrik gözetmeksizin hepsini birden tasvip etmeyelim.

Zira umumi manada bütün akıl yürütmelerden nefret ederek iyi olanlarından mahrum kalırız, hiçbir ayrım yapmadan hepsini kabul ederek de farkında olmadan fenalar tarafından yoldan çıkarılma tehlikesine maruz kalırız. O halde akıl yürütmeleri sevmeyi, lakin adil bir temyiz ile sevmeyi öğrenelim, öyle ki onlara duyduğumuz muhabbet hepsini dinlememizi, temyiz kabiliyetimiz ise fena olanları reddetmemizi temin etsin.

Bunu yapmakla Pythagoras’ın buyruğuna uymuş olacağız, zira ne yanlış akıl yürütmelere hayranlık duyacak, ne de akıl yürütme kisvesi altında oldukları bahanesiyle onları sınamadan kabul edeceğiz, aynı şekilde sırf kötüler kadar birer akıl yürütme oldukları gerekçesiyle kendimizi iyi olanlardan da mahrum bırakmayacağız. Zira ilk olarak, bu sonuncular yalnızca birer akıl yürütme oldukları için değil, hakiki oldukları için kabul edilmelidir, ilki ise yalnızca birer akıl yürütme oldukları için değil, yanlış oldukları için reddedilmelidir.

İkinci olarak, yalnızca doğru olan akıl yürütmelerin gerçekten akıl yürütme olduğunu cesaretle iddia edebiliriz, çünkü akli cevherin vakarını yalnızca böylesi muhafaza eder ve bunlar, en iyi olana meyleden, tüm parlaklığını ve tüm ışıltısını yeniden kazanmış bir ruhun ürünleridir. Oysa yanlış akıl yürütmeler hakikatte akıl yürütme değildir, nitekim erdemsizliğe, sahteliğe ve hataya sürüklediklerinden vakarlarını terk etmiş, ondan tefessüh etmişlerdir ve esasen yalnızca akıldan mahrum, ihtiraslarıyla körleşmiş ve yozlaşmış bir ruhun feryatlarından ibarettirler.

O hâlde, kötüyü kabul etmeyesiniz diye hepsini kabul etmeyiniz, der filozof, iyiyi reddetmeyesiniz diye de hepsini toptan geri çevirmeyiniz, zira bazıları kötü diye iyi akıl yürütmelerden nefret edip onları reddetmek veya bazıları iyi diye kötüleri sevip kabul etmek akıl dışıdır ve insana yakışmaz.

Öyleyse iyiyi övmeli, onu kabul ettikten sonra üzerinde tefekkür etmeli ve gösterdiği hakikati ne ölçüde taşıdığını tetkik etmeliyiz, kötülere gelince, hakikati batıldan ayırt edebilmek için mantığın tüm kudretiyle onların karşısında durmalıyız.

Ve batılı ile hatayı alt edecek vaziyete geldiğimizde, bunu hiddetle, tahkir ederek yahut küçümser bir edayla yapmamalı, aksine hakikati aşikâr kılmalı ve sükûnet dolu cevaplarla batılı çürütmeliyiz. Ve şiirin dizelerinde dendiği gibi, "Şayet herhangi bir batıl ileri sürülürse, usulca yol ver," bu, batıl olanı tasdik etmek değil, onu ihtirastan uzak, sükûnetle dinlemektir. Zira "yumuşaklıkla yol ver" ifadesi, batıl olanı tasdik etmemiz ve ona muvafakat göstermemiz gerektiği manasına gelmez, bilakis hakikatten acınası şekilde uzaklaşan insanların mevcudiyetine şaşırmaksızın, bunu sabırla dinlememizi öğütler. Çünkü insan, sağlam aklın müşterek mefhumlarını takip etmediğinde, tabiatı gereği garip ve hatalı kanaatler hususunda gayet veluttur.

Öyleyse, hakikati ne başkalarından öğrenmiş ne de kendiliğinden bulmuş bir kimsenin kibre ve ahmaklığa kapılması, hakikate zıt fikirler öne sürmesi şaşırtıcı ve mucizevi değildir.

Aksine, öğrenmeyi asla istememiş ve buna hiç gayret etmemiş bir kimsenin, sanki bazı tragedyilarda olduğu gibi ansızın bir Tanrı karşısına çıkmışçasına, tesadüfen hakikate rast gelmesi asıl hayret verici olanıydı. Bu nedenle, temelsiz kanaatler ileri süren insanları bir tür merhamet ve müsamaha ile dinleyelim ve bu tecrübe sayesinde kendimizi hangi kötülüklerden kurtardığımızı idrak edelim, nitekim bizler de o aldanmış zavallılarla aynı tabiatı paylaşmamıza, dolayısıyla aynı ihtiraslara ve aynı zaaflara tabi olmamıza rağmen, bu illeti iyileştiren bir panzehir nevinden bilgiyi edinmiş bulunuyoruz.

Ve münazaralarda pek lüzumlu olan bu itidali kazanmamıza en ziyade katkı sağlayan şey, bilginin aşıladığı itimattır, zira hakikatin müdafaasına tam teşekküllü gelen bir zihin, bizzat hakikati öğrenmek suretiyle hakikate karşı öne sürülebilecek her şeyi evvelemirde tarttığından, yanlış kanaatlerin sarsıntısına sükûnetle ve hiçbir endişe duymaksızın göğüs gerecektir. O hâlde böylesine iyi yetişmiş bir kimseyi ne huzursuz edebilir, ona ne içinden çıkılmaz veya ne cevaplanamaz görünebilir.

Ona karşı yöneltilebilecek tüm müşkülat, şayet gerçekten metanetliyse, aksine yalnızca batıl olan her şeye karşı daha evvel defalarca galebe çalmış fikirleri ona tedarik etmeye yarayacaktır.

Demek ki ilim sahibi kişi vakarını ve sebatını yalnızca ahlaki faziletlerden değil, bu nevi mücadeleler için kendi iktidarına duyduğu itimattan alacaktır. Bilginin semeresi olan hakiki akıl yürütme temyizi hususunda söyleyeceklerimiz bunlardır, muallimin hiçbir hususta aldanmaya asla rıza göstermemek için edinmesi gereken melekeye gelince, yazarımız derhal şu sözleri eklemektedir,

XXIV. XXV. XXVI. DİZELER

Her vesileyle, sana söyleyeceklerimi iyi hıfzet, İster sözleriyle ister fiilleriyle olsun, hiçbir insanın seni baştan çıkarmasına, Yahut senin için faydalı olmayanı söylemeye veya yapmaya seni kışkırtmasına asla müsaade etme.

Bu, umumi bir vüsate sahip ve on birinci ile on ikinci dizelerde evvelce verilmiş olanla hemen hemen aynı mahiyette bir kaidedir,

"Ne başkalarıyla birlikte ne de kendi başına yalnızken, asla utanç verici bir fiil işleme, bilakis her şeyden evvel kendine hürmet et,"

çünkü kendine hürmet etmeyi öğrenmiş, ne yalnızken ne de bir topluluk içinde en ufak bir utanç verici hareketi yapmaya cüret etmeyen, bilakis kendi derunundaki akla duyduğu hürmetle ve idaresiyle sevkini o akla tevdi etmiş olarak, böylesi fiillerin düşüncesini dahi kendinden fersah fersah uzaklaştıran insan, evet yalnızca o insan, "Hiçbir kimsenin seni baştan çıkarmasına asla müsaade etme" buyruğuna itaat edebilecek vaziyettedir, [okunamadı]

HİEROKLES'İN ALTIN MISRALAR ÜZERİNE ŞERHİ

...gerek sözleriyle gerekse fiilleriyle seni kandırmasın, zira kendi asaletinin ve haysiyetinin layıkıyla idrakinde olan, gerek dostları gerekse düşmanları bu maksatla her ne çabaya girişirse girişsin, ne pohpohlamalarla ayartılmasına ne de tehditlerle yıldırılmasına izin veren kimse, aldatılması ve yoldan çıkarılması gayrikabil olan yegane kişidir, çünkü "HİÇBİR İNSAN" ifadesi, kim olursa olsun bütün insanları, bir babayı, bir müstebidi, bir dostu, bir düşmanı içine alır.

Kandırmanın muhtelif yolları ise ya sözlerden ya da fiillerden neşet eder, yaltaklananların yahut tehdit savuranların sözlerinden ve rüşvet teklif edenlerin yahut önümüze acılar ve cezalar serenlerin fiillerinden.

Binaenaleyh bütün bunlara karşı Ruhumuzu sağlam akıl ile gereğince güçlendirip tahkim edelim ki, dışarıdan gelebilecek ister haz verici ister ızdırap verici hiçbir tesadüfle ne ayartılabilsin ne de köleleştirilebilsin, zira sağlam akıl, Ruhun içinde daima uyanık ve asla yozlaştırılamaz iki muhafız sıfatıyla itidal ve metaneti ikame ettiğinde, bizi ne hazların cazibesiyle ne de dehşet verici şeylerin korkusuyla baştan çıkarılmaktan muhafaza edecektir, işte filozofun sözlerimizde ve fiillerimizde riayet etmemizi daha önce emrettiği o kamil adaleti hasıl eden de budur.

Bu suretle, her kim olursa olsun hiçbir insan, doğru akla muvafık olmayan en ufak bir fiili işlemeye yahut en ufak bir ifadeyi ağzımızdan kaçırmaya bizi asla sevk edemeyecektir, zira her şeyden evvel kendi nefsimizden huşu duyuyorsak, vazifemize aykırı herhangi bir şeyi yapmaya yahut söylemeye bizi sevk edecek derecede hürmete veya korkuya layık başka hiçbir insanın bulunmadığı aşikardır, ki bunların her ikisi de Ruha muzırdır ve ona muzır olan her ne ise, bize de muzırdır, çünkü Ruh bizatihi kendimizizdir.

Bu sebeple, "Senin için faydalı olmayan şeyi" kelamını tastamam anlamalı ve bu "sen" zamirini, hakikatte ne isen ona hamletmelisin, zira şayet "Hiçbir insan gerek sözleriyle gerekse fiilleriyle seni asla kandırmasın, senin için faydalı olmayanı yapmaya yahut söylemeye seni ayartmasın" kaidesini layıkıyla anlarsan ve sen, yerinde bir tabirle, akli Ruh isen, şayet bilge isen, sana halel getirebilecek hiçbir şeye asla müsaade etmezsin, sana, yani akıl sahibi bir varlık olan şahsına diyorum, zira sen esasen Ruhsun. Beden sen değilsin, o yalnızca senindir ve bütün harici şeyler ne sensindir ne de senindir, bilakis sana ait olan bir şeye, yani bedenine aittirler.

Eğer bütün bu şeyleri bu minval üzere tefrik edip birbirinden ayırırsan, onları asla birbirine karıştırmazsın, insanın cevherinin hakikatte ne olduğunu keşfedersin ve ne bedeni ne de bedenin haricindeki şeyleri onun yerine koymayarak, bu beden için yahut ona ait olan şeyler için kendin için endişelendiğin gibi kaygılanmazsın, ta ki böylesi hatalı bir ihtimam ve endişe seni beden ve zenginlik sevgisine sürüklemesin, zira bizatihi ne olduğumuz hususunda mutlak bir cehalet içinde bulunduğumuz müddetçe, şeylere göstermemiz icap eden ihtimam hususunda da bilgisiz kalırız ve esas endişemiz olması gereken kendi nefsimizden ziyade her şeye ihtimam gösteririz.

Filhakika, bedenî kullanan şey Ruh ise, beden Ruha bir alet vazifesi görüyorsa ve diğer bütün şeyler bu aletin hatırına ve her geçen gün zeval bulup helak olan tabiatını idame ettirmek için ihdas edilmişse, pek aşikardır ki başlıca ve birinci ihtimamımız başlıca ve birinci olana, ikinci ihtimamımız ise ikinci mertebeyi işgal edene matuf olmalıdır.

Bu sebeple bilge insan sıhhatini asla ihmal etmeyecektir, bedene birinci mertebeyi verdiğinden yahut onu [okunamadı] asli cüzü saydığından değil, bilakis onu Ruhun bütün ihtiyaçlarını temin edecek ve onun bütün emirlerine hiçbir mani olmaksızın itaat edecek bir halde muhafaza edebilmek maksadıyla, ve nihayet, onun üçüncü ihtimamı mertebece üçüncü olan şeye matuf olacak ve aleti, yani bedeni olan mevcudiyeti muhafazaya yarayan bütün harici şeyleri basiret ve iktisatla idare edecektir. Böylelikle onun başlıca, daha doğrusu yegane ihtimamı Ruhu için olacaktır, mademki Ruhtan sonra diğer şeylere gösterdiğimiz ihtimam yalnızca Ruhun hatırınadır ve sadece onun muhafazasına ve menfaatine meyleder.

İmdi, fazilete yabancı olan her ne ise, bu mısranın burada "senin için faydalı olmayan şey" sözleriyle ifade ettiği şey odur. Şayet fazilet senin için faydalı ise, fazilet olmayan her şey beyhude, hatta senin için muzır olacaktır.

Binaenaleyh, her ne fiil ve sözle iknalarını ve ısrarlarını pekiştirirlerse pekiştirsinler, bizi iyilikten saptırmak için var güçleriyle gayret edenlere asla itaat etmememiz gerektiğini söyleyen zat tarafından, faziletin muhafazası ve müdafaası uğruna adeta etrafımıza bir istihkam kurmamız tavsiye edilmektedir.

Mesela bir müstebit, ister büyük vaatlerde bulunsun ister bunları bilfiil yerine getirsin, ister tehditlerle sebatımızı sarsmaya çalışsın ister cezalarla bizi icbar etsin, dostluk taslayan bir kimse, fena niyetlerini en müşfik dostluğun zahiri kisvesi ve tezahürleri altına gizlese dahi, bunların hiçbirinin Ruh için faydalı olandan sapmamıza galebe çalmasına asla izin vermeyelim.

Şu hâlde, onun için faydalı olan yegâne şeyler fazilet ve hakikattir. Dolayısıyla, kendi özünüzün ne olduğunu ve kime benzediğini bilerek, bu benzerliği muhafaza etmek için mümkün olan her türlü ihtimamı gösterirseniz ve onu silebilecek yahut değiştirebilecek her şeyi başınıza gelebilecek en büyük felaket ve uğrayabileceğiniz en büyük kayıp addederseniz, her türlü hile ve aldatmacanın erişemeyeceği bir mertebede olursunuz. Zira size hiçbir faydası olmayan ve sizi Tanrı’nın benzerliğinden uzaklaştıran yegâne şey tam da budur.

Şu hâlde, içimizdeki bu benzerliği muhafaza eden her şey bizim menfaatimize olduğuna göre, böylesine ilahi bir hayırdan feragat etmemize yetecek kadar kıymetli ve ehemmiyetli ne gibi bir teklif sunulabileceğini pek bilmek isterdim.

Bize vaat edilebilecek zenginlikler yahut elimizden alınmakla tehdit edildiğimiz şeyler aynı derecede bir ehemmiyet taşır mı?

Zenginlikleri nasıl kabul etmemiz ve onlardan nasıl ayrılmamız gerektiği, bize selim aklın emirleriyle öğretilmiştir.

Bundan maada, bu fani nimetlerin kararsızlığını ve güvensizliğini biliriz, zira onları şu yahut bu şekilde kaybetmesem ve zorbalığa ve gasba karşı cesurca müdafaa etsem dahi, bir hırsız tarafından elimden alınamazlar mı? Bir deniz kazasında onları zayi edemez miyim?

Velev ki onları hırsızlardan ve denizin tehlikelerinden muhafaza etmiş olayım, onları kaybetmenin daha nice yolları vardır?

Pek makul bir yol tasavvur edelim, yani fazilet uğruna olanı, ki bu da faziletten vazgeçmemiz için bize teklif edilen bedelden çok daha yüksek bir bedel ödeyerek, haklı gerekçelerle kendimizi her şeyden tecrit edip bütün servetimizi dürüstlüğün refakat ettiği rızaya dayalı bir fakirlikle takas etmektir. Lakin gözlerimizin önüne işkenceleri ve ölümü sereceklerdir, bu tehditlere cevap vermek kolaydır, şayet kendimizi muhafaza edebilirsek bu cezalar bizim üzerimize düşmeyecek ve yalnızca bedenlerimizi tesir altına alabilecektir.

İmdi beden öldüğünde tabiata aykırı hiçbir şeye maruz kalmaz, zira tabiatı icabı ölüme tabidir, yakılabilir, parça parça edilebilir ve bir hastalığın zorbaca bir muameleden çok daha şiddetli bir derecede çektirebileceği binbir ızdıraba, binbir işkenceye maruz kalabilir, öyleyse kaçınmak elimizde olmayan şeyden niçin kaçarız?

Ve muhafaza etmek elimizde olan şeyi niçin daha ziyade korumayız? Fani cüzümüze gelince, ne yaparsak yapalım onu tabiatın mahkûm ettiği ölümden asla kurtaramayız, lakin baki cüzümüzü, yani Ruhumuzu ve bizzat kendimizi, şayet dehşete düşmemize izin vermezsek ve tehdit edildiğimiz ölüm düşüncesiyle yeise kapılmazsak, faziletle donatabilir ve tezyin edebiliriz. Şayet hayırlı bir gaye uğruna ölümü göze alırsak, o vakit tabiatın zaruretini sebatımızla, irademizin ve tercihimizin doğruluğuyla tezyin ve tebcil etmiş oluruz. Bir insanın diğerini ayartmak ve sindirmek için öne sürebileceği en büyük şeyler bunlardır.

Fakat içimizde olan şey hürdür ve biz bizzat rıza göstermedikçe hiçbir insana tabi değildir, meğerki bedenin ve harici şeylerin ifrat derecedeki sevgisi yüzünden, Ruhun hayırlarını geçici bir hayatın ve muhakkak yok olup gidecek zenginliklerin sefil bedeli karşılığında satarak hürriyetimize ihanet edip onu esarete teslim etmiş olalım.

Şu hâlde bu kaide, içimizdeki fazileti teminat altına alabilecek ve onu ne şiddetle ne de hileyle elimizden alınamayacak bir surette bize kenetleyecek şeyleri her ahvalde yerine getirmemizi nasihat etmektedir.

Şimdi bununla açık bir irtibatı olan müteakip kaidelere geçelim.

MISRALAR XXVII. XXVIII. XXIX. Ahmakça işler yapmamak için, hareket etmeden evvel danış ve etraflıca düşün, zira düşünmeksizin konuşmak ve hareket etmek biçare bir insanın harcıdır, lakin sonradan seni kederlendirmeyecek olanı yap.

İstişarede basiret, faziletleri doğurur, kemale erdirir ve muhafaza eder, zira o faziletlerin hem validesi, hem mürebbisi, hem de muhafızıdır.

Zira kendi içimizde sükûnetle hangi hayat tarzını takip etmemiz gerektiğini danıştığımızda, fazileti bizzat kendi hüsnü hatırı için seçeriz.

Bu tercihin akabinde Ruh, bu istişareyle kuvvet bularak fazilet namına her türlü meşakkate ve mücadeleye göğüs gerer ve dürüst ve ali şeylere malik olmaya zaten alışmış olduğundan, en elim musibetlerin hengamesinde dahi hükmünü selim ve kâmil tutar, haricinden gelen hiçbir şey [okunamadı]

HIEROCLES’İN ALTIN MISRALAR ÜZERİNE ŞERHİ

...onu huzursuz edip yıldıran şeyler, en iyi ve en mükemmel olduğuna kanaat getirdikten sonra bizzat kendi hür iradesiyle seçip benimsediği o yegâne mesut hayat tarzından başka bir hayatın var olabileceğine inanacak kadar fikrini değiştirmeye asla mecbur kılamaz.

Hikmetli bir istişarenin, basiretli bir tefekkürün aşikâr üç neticesi buradan neşet eder.

İlki, en iyi hayatın seçilmesi, ikincisi, seçtiğimiz hayatın tatbik ve icrası, üçüncüsü ise doğru ve hikmetli bir biçimde kararlaştırdığımız ilkelere sebatla ve harfiyen riayet edilmesidir.

Bu üç neticeden ilki, yapmayı arzu ettiğimiz şeyin icrasından evvel gelen ve tabiri caizse eylemlerin ilkelerini vazeden akıldır.

İkincisi, icraya refakat eden ve her bir münferit eylemi kendisinden önce gelen ilkelere peşinen intibak ettirip tanzim eden akıldır.

Üçüncüsü ise icrayı takip eden, işlediğimiz her bir ameli tetkik edip onun layıkıyla ve olması gerektiği gibi yapılıp yapılmadığına hükmeden akıldır, zira her ne olursa olsun bütün meselelerde, hikmetli ve basiretli bir tefekkürün o parlak güzelliği en yüksek mertebede temayüz eder.

Kimi zaman erdemleri vücuda getirir, kimi zaman onları besleyip kemale erdirir, nihayetinde ise onları muhafaza etmek için daima uyanık durur, öyle ki bütün hayırların başı, ortası ve sonu bizzat kendisidir.

Hikmetli tefekkürde bütün dertlerimizden necat buluruz, erdemleri kemale erdirmeye de ancak ve ancak onun vasıtasıyla muktedir oluruz.

Zira bizim tabiatımız akli bir tabiat olduğundan, binaenaleyh danışıp tefekküre muktedirdir, kendi hür iradesi ve tercihiyle iyi ya da kötü bir nasihate meyleder, şayet doğru olanı seçerse, benimsediği o iyi hayat onun cevherini lekesiz muhafaza eder, buna mukabil akıldan yoksun bir seçim yaparsa, bu tercih elinden geldiğince o cevheri ifsat eder.

Ölümsüz olanın fesadı ise erdemsizliktir, bunun menşei ve anası da cüretkârlıktır, nitekim bu mısra "ahmakça ameller işlemeyelim" diye bunu menetmektedir, ahmakça ameller ise fena ve şer fiillerdir, zira "akıl ve tefekkürden yoksun biçimde" konuşmak ve eylemek "sefil bir insanın harcıdır", yani kötü bir insanın tabiatıdır.

Lakin eyleme geçmeden evvel tefekkür ederseniz, basiretsizce ve danışmadan hareket edenleri sonradan kederlendirmekten başka bir şeye yaramayan bu ahmakça fiillerin hiçbirini asla işlemezsiniz, zira nedamet, tecrübenin size zararını gösterdiği tercihin kötülüğünü sarih bir biçimde ispatlar. Bilakis, iyi bir tefekkürün neticeleri, hâsıl ettiği menfaatleri bizzat eylemlerin kendisiyle ispat ederek, tercihin salahiyetinin ve selametinin bir delili olur.

Bu menfaatler derken bedenle yahut harici şeylerle alakalı olanları değil, bizzat kendimize dair olanı, burada "hareket etmeden evvel danışması" ve yalnızca "sonradan bize elem vermeyecek", yani "ruhlarımıza elem vermeyecek fiilleri işlemesi" emredilen bizlere terettüp eden menfaati kastediyorum.

Zira bir insanın yalan yere yeminlerle, cinayetlerle ve her neviden habis fiillerle hadsiz hesapsız servet yığmasının kendisine ne faydası vardır? Şayet ruhunu fakirlikte ve kendisine yegâne faydası dokunacak hayırlardan en aşırı mahrumiyette terk edecekse, harici zenginliklerden ne kazanacaktır?

Üstelik sefaletini daha da artıran o acınası hissizlik girdabına düşmüşse veya vicdan azabı onda cürümlerinin şuurunu uyandırdığında, bu nedametten doğan ve ruhunda tarif edilmez işkencelere yol açan azapları çekiyorsa, gece gündüz ahiretin cezalarının daimi dehşeti içinde kıvranıp dertlerine yok oluş ümidine sığınmaktan başka bir çare bulamıyorsa hali nice olur?

Zira düştüğü sefil hâl öyledir ki, bir şerri başka bir şerle iyileştirmeye çalışır ve ruhunun ölümüyle cürümlerinin muktezası olan cezalardan kurtulacağını zannederek, son hükmün hatırasının gözlerinin önüne serdiği azaplardan kaçabilmek uğruna ölümden sonra bir hiç olmaya bizzat kendini mahkûm eder.

Zira şerir kimse, öbür âlemde sırf azap çekmek için yaşamasın diye ruhunun ölümsüz olmasını istemez. Bu düşünceyle hâkiminin hükmünü peşinen verir, sanki şerir bir ruhun var olmaya hakkı yokmuşçasına kendini ebedi ölüme mahkûm eder. Ve pervasızlığı ile ahmaklığı yüzünden kendini erdemsizliğin kucağına atan bu bedbaht, kötülüğüne ve cürümlerine muvafık bir hükmü kendi aleyhine verir, lakin cehennem hâkimleri için durum aynı değildir, zira onlar hükümlerini hakikatin kaidelerine göre verirler ve ruhun artık yok olması gerektiğine değil, artık erdemsiz kalmaması gerektiğine hükmederler, nitekim tabiplerin en habis urları yakarak ve keserek tedavi etmesi gibi, onlar da tabiatın şifası için cezalar takdir ederek ruhu ıslah etmeye ve iyileştirmeye gayret ederler. Bu hâkimler cürümleri şu gaye ile cezalandırırlar,

Ruhun cevherini yok edip onu hiçliğe indirgemezler, bilakis onu ifsat eden tutkulardan arındırarak hakiki varlığına kavuştururlar. Zira kötülüğü tövbe ile defederler, ruhun öz cevheri ise kendi hayrından sapıp tabiatına aykırı olana daldığında yok olma ve helak edilme tehlikesiyle karşı karşıya kalır, tabiatına uygun olana döndüğünde ise varlığını yeniden bulur, tutkuların karışımı ve cürufuyla bozup kirlettiği o ilk saflığına tekrar kavuşur.

Bu sebeple her şeyden önce hiç günah işlememeye gayret etmeliyiz, fakat günah işlediğimizde de cezayı, günahlarımızın yegane devası, tedbirliliğin ve aklın şifalı yardımıyla aceleciliğimizi ve ahmaklığımızı düzeltecek olan yegane şey addederek kabullenmeliyiz.

Zira günah ile kaybettiğimiz masumiyeti, tövbe yoluyla ve Tanrı'nın bizi kemalimize döndürmek için vurduğu terbiyevi darbelerden layıkıyla istifade ederek geri kazanırız. Tövbe, felsefenin başlangıcı, her türlü ahmakça söz ve fiilden ictinap etmek ve bir daha tövbeye muhtaç olmayacak bir hayatın ilk adımıdır, çünkü harekete geçmeden evvel basiretle düşünen kimse, gayriihtiyari ve öngörülmedik sıkıntılara ve felaketlere asla düşmez, neticelerinden ve akıbetinden endişe duymasını gerektirecek hiçbir fiili bilmeyerek işlemez, eldeki vakti tanzim eder ve beklentisinin aksine zuhur edebilecek her şeyi göğüslemeye kendini hazırlar.

Bu sebeple, ne hayır dediğimiz şeylerin ümidi onu hakiki hayrından vazgeçirir, ne de şerlerin korkusu onu hakiki kötülükleri işlemeye sevk eder, bilakis zihnini daima Tanrı'nın vazettiği kaidelere çevirmiş olduğundan, bütün hayatını onlara göre tanzim eder.

Fakat akıldan yoksun konuşup davranmanın hakikaten ne denli sefilce bir hal olduğunu bihakkın müşahede etmek isterseniz, sahnelerimizde kendi felaketlerine feryat eden Medea'ya bakınız.

Akılsızca bir aşkın hiddeti onu ana babasına ihanet etmeye ve bir yabancıyla kaçmaya sevk etti, nihayetinde onun tarafından hor görülüp terk edildiğinde, uğradığı talihsizlikleri tahammülfersa bularak bu teessürle şu bedduayı haykırır, "Göklerin yıldırımı başıma insin."

Bunun ardından da cürümlerin en dehşetlisini işlemeye koyulur.

Evvelemirde, olup bitmiş olanın geri alınmasını dilemesi gayrimakul ve ahmakçadır, sonra da adeta aklını yitirmiş çılgın bir kimse gibi, dertlerini başka dertlerle sağaltmayı düşünür, felaketlerinin başlangıcını daha da sefil bir sonla silip atmayı umar, zira düşüncesizce ve muhakemesizce rıza gösterdiği evliliğin kefaretini, delicesine bir gayretle, evlatlarını katlederek ödemeye kalkışır.

Homeros'un Agamemnon'unun nasıl davrandığını görmek isterseniz, öfkesine gem vuramadığı için cezalandırılan o hükümdarın gözlerinde yaşlarla, "Mahvoldum, tükendim, bütün kuvvetim beni terk etti," diye feryat ettiğini görürsünüz.

İşlerinin bozulduğu bu bedbaht halde, ikbal devrinde öfkenin alevlendirdiği gözlerindeki ateşi bir gözyaşı seliyle söndürür.

Bütün ahmak ve basiretsiz insanların hayatı işte böyledir.

Birbirine zıt tutkuların tesiriyle bir o yana bir bu yana savrulup durur, ikbalde tahammül edilmez, felakette ise yeise düşmüş bir haldedir, ümit ettiğinde mütekebbir ve mağrur, korktuğunda ise tabansız ve süklüm püklümdür.

Hülasa, basiretli muhakemenin bahşettiği o necip sebatkarlıktan mahrum olduğundan, talihin her rüzgarıyla yön değiştirir.

Bu itibarla, aleme bu kabil manzaralar sergilememek adına, bütün fiillerimizde selim aklı kendimize rehber edinelim ve bir yerinde şöyle diyen Sokrates'i örnek alalım, "Bilirsiniz ki ben, layıkıyla tetkik edildikten sonra en adil ve en dürüst görünen akıldan başkasına itaat etmemeyi şiar edinmeye henüz bugün başlamış değilim."

[okunamadı]

Bu ifadeyle, yani "bana ait olan" ya da "ben" demekle, bütün duyularını kasteder.

Nitekim öfke, sevgi, duyu ve hatta tüm bu melekelere bir alet vazifesi gören bedenin kendisi gibi akla tabi kılınmak üzere bize bahşedilen bütün şeyler, evet bütün bunlar, diyorum, bizimdir lakin biz değiliz; Sokrates'in dediği gibi, yalnızca sağlam akıl müstesna, bunların hiçbirine itaat etmemeliyiz, diğer bir deyişle, kendi tabiatına uygun surette tanzim edilmiş olan rasyonel cüzümüze itaat etmeliyiz.

Zira neyin yapılması ve söylenmesi gerektiğini görebilen ve bilebilen yalnızca odur. Şimdi, sağlam akla itaat etmek ile Tanrı'ya itaat etmek aynı şeydir, çünkü akleden cüzümüz, kendisine mahsus ve tabii olan nur ile aydınlandığında, Tanrı'nın kanununun gerektirdiğinden başka hiçbir şeyi arzulamaz; Tanrı'ya göre güzelce tanzim edilmiş bir ruh ise her daim Tanrı ile hemfikirdir ve ne yaparsa yapsın, ilahiyeti ve onu çevreleyen o muhteşem aydınlığı daima nazarında tutar.

Buna mukabil, aksi yönde tanzim edilmiş, Tanrı'nın haricinde kalan ve karanlıkla dolu olan şeylere meyleden bir ruh ise sağa sola savrulur, adeta bir tesadüfün rüzgârıyla, anlayıştan mahrum ve uluhiyeti kaybetmiş olarak muayyen bir yol tutturmaksızın başıboş gezinir; zira uluhiyet ve akıl, yüce ve iyi olan her şeyin yegane hakiki miyarıdır. İşte basiretli ve hikmetli tefekkürden neşet eden büyük ve sonsuz kazançlar ile ihtiyatsızlığı ve düşünce noksanlığını zaruri olarak takip eden büyük felaketler bunlardır.

Fakat bahsettiğimiz bütün bu büyük faydaların yanı sıra, eyleme geçmeden evvel istişare etmek son derece mühim bir diğer semere daha verir; bu da zannın bütün kımıltılarını dizginlemesi, bizi şeylerin hakiki bilgisine ulaştırması ve en adil ve iyi olacağından ötürü gayet haz dolu olması kaçınılmaz bir hayatı bize bahşetmesidir, nitekim bundan sonra gelen mısralardan bu durum açıkça anlaşılacaktır.

XXX. ve XXXI. Mısralar

Anlamadığın hiçbir şeyi asla yapma, lakin bilmen gereken her şeyi öğren, böylelikle en hoş hayatı süreceksin.

Anlamadığımız işlere girişmemek bizi yalnızca hata işlemekten alıkoyar, oysa iyi bir hayata ulaştıran şeyi öğrenmek bizi yalnızca hatalardan muhafaza etmekle kalmaz, amellerimizi tanzim eder ve her teşebbüsümüzde muvaffakiyet ihsan eder.

Kendi cehaletimizin bilgisi, sathî zannın körüklediği cüreti dizginler, ilmin iktisabı ise bütün girişimlerimizin neticesini teminat altına alır. İşte bilmediğimizi bilmek ve cahili olduğumuz şeyi öğrenmek gibi bu iki nefis haslet, akabinde en hayırlı ve en latif hayatı getirir.

Fakat bu saadet dolu hayat, yalnızca zandan azade ve ilimle dolup taşan, bildiği herhangi bir şeyden ötürü kibre kapılmayan ve öğrenilmeye layık olan her şeyi tahsil etmeye iştiyak duyan kimse içindir.

Öğrenilmeye değer tek şey ise bizi ilahi surete ulaştıran, cahilce ameller işlemeyelim diye bizi eylemden önce tefekküre sevk eden, sözleriyle yahut hareketleriyle herhangi bir kimse tarafından aldatılmayacak ve yoldan çıkarılmayacak bir mertebeye bizi eriştiren, işittiğimiz hüccet ve akıl yürütmeler arasındaki farkı temyiz etme kudretini bize kazandıran, ilahi takdiri sabırla karşılamamızı sağlayan ve onu ıslah edecek vesileleri bize sunan, ölümden veya fakirlikten korkmamayı ve adaleti tatbik etmeyi talim eden, haz addedilen bütün hususlarda bizi itidalli kılan, dostluk kanunlarını ve bize hayat bahşedenlere karşı vacip olan hürmeti öğreten ve nihayetinde yüce varlıklara sunmamız icap eden tazim ve ibadeti bize gösteren şeydir.

Bu mısranın bize öğrenmemiz gerektiğini söylediği ve akabinde fevkalade hoş bir hayat getireceğini bildirdiği hususlar bunlardır, zira faziletiyle temayüz eden kişi, ardından asla pişmanlık gelmeyen ve kendisini hasıl eden faziletlerin metanetini ve bekasını taklit eden hazlardan nasipdar olur.

Zira her haz, mahiyeti ne olursa olsun, fıtraten bir fiilin neticesidir; haz kendi başına kaim değildir, ancak biz şu veya bu fiili işlediğimiz vakit vücut bulur.

Bundan ötürüdür ki haz, daima kendisini doğuran fiilin tabiatına tebaa olur, en şerli ameller en şerli hazları tevlid eder, en hayırlı ameller de keza en hayırlı hazları meydana getirir; öyle ki fazilet sahibi kimse, fasık kimseyi yalnız amelin letafeti bakımından geride bırakmakla kalmaz, aynı zamanda fasıkın sırf uğruna kendini fıska gark ettiği hazzın nevinde dahi ona galebe çalar. Ve bir mizaç diğer bir mizaçtan ne kadar üstün ise, bir [okunamadı] da diğerinden o nispetle üstündür; dolayısıyla ilahi olana yaklaşmak kabil değildir [okunamadı] hazzın sınırları içinde kalındığı müddetçe kederden uzaktır, mutlu ve [okunamadı] en iyisidir; kusur doğuran şeylerden sakınalım [okunamadı].

Altın Dizeler Üzerine

Bir haz bir başka hazza üstündür, binaenaleyh Tanrı’nın benzerliğinin aşikâr biçimde tezahür ettiği erdemli bir hayat sahiden ilahi olduğuna ve erdemsiz bir hayat da hayvanca ve Tanrı’dan yoksun bulunduğuna göre, erdemli kişinin hazzının aklın ve bizzat Tanrı’nın buyruklarına tabi olarak ilahi hazza benzediği ve ona yaklaştığı, erdemsiz kişinin hazzının ise (zira ikisini de aynı adla anmakta beis görmüyorum) yalnızca hayvani bir iştihanın vahşi doyumlarını, canavarların zevkini taklit ettiği açıktır. Çünkü hazlar ve kederler bizi dönüştürür, hallerimizi tebdil eder.

Hazlar menzilimiz dâhilindedir, onları ne zaman, nerede ve ne ölçüde tatması gerektiğini bilen kimse mutludur, bu adil sınırları bilmeyen ise bedbahttır. Dolayısıyla salt zandan arınmış hayat sadece günahtan beridir, bilgiyle dolu hayat ise daima mesut ve yetkindir, netice itibarıyla en hayırlı ve aynı zamanda en safalı olandır.

Öyleyse nasıl yapılacağını bilmediğimiz şeyi asla yapmayalım, fehmettiğimiz şeyi ise yapmamız icap eden vakitte yapalım.

Cehalet kusur doğurur, bilgi ise münasip fırsatı arar, zira bizatihi pek iyi olan nice şey zamansız yapıldığında fenaya dönüşür.

O halde bu düstura sırasıyla itaat edelim, bu kaide fiillerimizi dizginlemeyi ve geri çekmeyi buyurduğu ölçüde bizi kusurlardan azade kılmaya gayret eder, her şeyi değil ancak öğrenilmeye layık olanı tahsil etmeyi emrettiği nispette de bizi dürüst ve erdemli amellere sevk eder, zira iyi bir hayat kusurlardan beri olmaktan ibaret değildir, bilakis yapılması gereken her şeyi ifa etmeyi tazammun eder.

İlk merhale için zannı tasfiye etmek kâfidir, diğeri ise bilginin bir semeresidir. İşte bu ikisinden, yani hem kusurlardan uzak kalmaktan hem de iyi bir hayat sürmekten hâsıl olacak menfaat şudur, "Pek safalı bir hayat süreceksin." Bu safalı hayat nedir?

Erdemden doğan bütün hazzı tadan, iyinin ve hoş olanın birbiriyle buluştuğu hayattır, binaenaleyh şayet iyi olanı ve aynı zamanda hoş olanı arzuluyorsak, böylesi bir terkip bu dizenin bize bildirdiği gibi en leziz hayattan başka ne olabilir?

Zira zevk ile utanç verici olanı bir arada seçen kimse, her ne kadar kısa bir müddet hazzın cazibesiyle mest olsa da, bu zevklenişteki utanç verici cihet onu tez zamanda nedametin acılığına sürükleyecektir, buna mukabil iyi olanı meşakkatli olanla birlikte ihtiyar eden kişi ise, vazife ibtida ona ağır gelse dahi, iyi olan tez vakitte onun meşakkatlerini hafifletip azaltacak ve nihayetinde o kimse erdemle birlikte saf ve katışıksız sevincin tüm meyvelerini devşirecektir.

Hülasa, şayet utanç verici bir ameli hazla işlersek haz zeval bulur, lakin ayıp baki kalır, fakat iyi bir ameli binbir cefa ve binbir zahmetle ifa edersek zahmetler ve güçlükler bertaraf olup unutulur, yanımızda sadece o iyi amel kalır. Buradan zaruri olarak şu netice çıkar ki, fena bir hayat keder ve meşakkat doludur, bilakis iyi bir hayat ise ziyadesiyle latif ve saadetlidir.

Bu dizelerin idraki için bu kadarı kifayet eder. Fakat bedenin intizam ve ihtimamı Ruhun tekemmülüne vesile teşkil ettiğinden, filozofun bundan sonra ne eklediğine bir nazar edelim.

Otuz İkinci, Otuz Üçüncü ve Otuz Dördüncü Dizeler

Bedeninizin sıhhatini katiyen ihmal etmeyiniz, Fakat ona kifayet miktarınca yiyecek ve içecek veriniz, Ve dahi muhtaç olduğu idmanı temin ediniz. Ölçüden kastım ise sizi rencide etmeyecek olandır.

Beden bu fani âlemde süreceğimiz hayat için bize bir alet olarak ihsan edilmiş bulunduğundan, ne aşırı müsamahakâr bir muameleyle onu şımartmalı ne de pek sert ve kıt bir perhizle hırpalayıp zaafa düşürmeliyiz, zira her ikisi de aynı engelleri doğurur ve ondan temin etmemiz icap eden faydaya mani olur.

Bu sebeple burada bedenimize ölçülü bir itina göstermemiz, ne aşırı beslenmeyle serkeşleştiğinde ne de hastalık sebebiyle takatsiz kalıp yıprandığında onu ihmal etmememiz tembih olunmaktadır, ta ki tabiatı icabı bulunması gereken mizaçta muhafaza edilsin,

Ve böylece kendisine rehberlik eden Ruhun talep edeceği bütün vazifeleri bihakkın yerine getirebilsin.

Zira Ruh bedeni kullanır, beden ise Ruha hizmet eder.

İşçi, istihdam ettiği alete ihtimam göstermekle yükümlüdür, zira yalnızca onu kullanmayı arzulamak kafi gelmez, emirlerimizi yerine getirmeye her daim hazır bir halde tutulması için gereken makul ve lüzumlu her türlü ihtimamın da gösterilmesi icap eder. Bedeni tabiatı gereği sürekli bir oluş ve bozuluş halinde bulunduğundan, dolup boşalmanın onu besleyip ayakta tuttuğunu müşahede ettiğimizden, bazen gıdanın tükenip gideni telafi ve tamir etmesiyle, bazen de idmanın fazlalık olanı boşaltıp defetmesiyle, hem dolmaya sebep olan beslenmeye hem de boşalmaya sebep olan idmana uygun bir ölçü tayin etmemiz gerekir. Bu uygun ölçü, bir filozofa yaraşır ve münasip düşer şekilde, bedenin itiyadını akli bedene intibak ettiren akıldır.

Bu akıl, binaenaleyh, bedeni ne haddinden fazla şişmanlatacak ne de zihnin akli hareketlerini takip etmekten alıkoyacak türden bir gıda ve idman tercihinde bulunacaktır, zira gözettiği şey yalnızca alelade bir beden değildir, ruhun düşüncelerine ve amellerine tabi olan ve bu suretle ruhun sıhhatini gözeten bir bedendir.

[okunamadı]

Bu sebeple beden terbiyesini veya atletik hayat tarzını reddeder, zira bu usul ruha hiçbir surette itibar etmeksizin yalnızca bedeni gözetir, bedene gösterilen her türlü fuzuli ihtimamdan da imtina eder, zira bu durum ruhun idrak edici nuruna bütünüyle zıttır.

Lakin bedene kazandırdığı iyi itiyat vesilesiyle, ilimleri tahsil etmek için lüzumlu istidatlara ve her türlü hayırlı ve şerefli amelin icrasına en ziyade katkı sunabilecek hayat nizamı, aklın rehberliğindeki bir hayatı benimsemeyi arzu eden kimsenin seçmesi gereken nizamdır, zira şu kelam ona hitaben söylenmiştir, "Şimdi, seni rahatsız etmeyecek ve külfete sokmayacak şeye ölçü derim."

Öyleyse bedenine gösterdiğin ihtimamın ölçüsü seni zerre kadar dahi rahatsız etmesin. Zira evvelki kaidelere riayet eden sana yaraşan, bedeni faziletin buyruklarına itaatkâr kılacak ve şehvani ile hayvani cüzü kendisine rehberlik eden akla karşı serkeş ve dizginsiz olmaya sevk etmeyecek surette yiyecek, içecek ve idman istimal etmektir, fakat bedene gösterilmesi icap eden ihtimamın bu ölçüsü büyük bir dikkat ve basiretle tartılmalıdır, zira bedenin ölçüsüz arzularının ilk sebebi bizzat kendisidir, nitekim at, ancak fazla yem verildiğinde ve binicisi tarafından iyi idare edilmediğinde hırçınlaşır ve şaha kalkar.

Müellifimiz, beden için gözetilmesi gereken ölçüden bahsederken, İÇECEĞİ YİYECEKTEN evvel zikretmiştir, zira ondan imtina etmek daha müşkildir, hem insanların onu kötüye kullanmaya daha meyilli olmalarından ötürü hem de içeceğin bedenin iyi nizamını en çok bozan unsur olmasından ötürüdür bu, çünkü insan azami dikkati göstermezse, içmek hususunda adil ölçüyü aşması yemek hususundakinden çok daha çabuk vuku bulur. İDMANI ise üçüncü sıraya koymuştur, zira idman, beslenmenin hasıl ettiği doluluğu tashih eder ve bedeni, yenen gıdayı daha sıhhatli bir gıdaya dönüştürmeye hazırlar.

Çünkü bu iki şey bir devran halinde döner ve tabiatları icabı birbirini takip eder, beslenme ve idman, idman ve beslenme.

İyi beslenme iyi idmana zemin hazırlar, iyi idman ise iyi beslenmeye vesile olur.

İmdi, bunların her birinin ölçüsü herkes için aynı değildir, her insan hususi gayelerine ve bedeninden beklediği hizmete göre bedenine ihtimam gösterir, zira bütün insanlar bedenlerini intisap ettikleri mesleğe uydurmaya gayret ederler.

Güreşçi bedenini meydanın hareketlerine hazırlar, çiftçi ziraatın meşakkatlerine hazırlar, bir başkası ise bedenini başka bir hizmet için terbiye edip yetiştirir. Peki ama filozof ne yapmalıdır? Bedenine ihtimam gösterirken gayesi nedir? Tasavvuru nedir? Ve onu hangi sırrın vasıtası kılacaktır? Şüphesiz felsefenin ve onun bütün mesaisinin aleti kılacaktır.

Binaenaleyh bedenini öyle besleyecek ve idman ettirecektir ki, o, kabil olduğunca basiretin ve hikmetin bir vasıtası haline gelsin, bunda da daima, her şeyden evvel ruhu ve yalnızca onun hatırı için bedeni gözetecektir. Zira hizmet eden cüzü asla hizmet edilen cüzden üstün tutmayacaktır, diğerinin hatırına ilkini de büsbütün ihmal etmeyecektir, bilakis bedene münasip ve layık olan mertebede ve makamda ihtimam gösterecektir, bedenin sıhhatine ve salahiyetine ise, ancak bedeni istimal eden ruhun faziletini kemale erdirmeye hizmet ettiği nispette kıymet biçecektir.

Böylelikle bedeni her nevi gıda ile değil, yalnızca ona münasip düşen gıdalarla niçin besleyeceğini anlamış olursun. Zira ona sunmamamız icap eden bazı şeyler vardır, çünkü onlar

bedeni ağırlaştırıp hantallaştırır ve Ruh'u her türlü dünyevi ve cismani meyle sürükler. Filozof, bu dizelerin sonuna doğru şöyle dediğinde bunlardan bahsetmektedir, "Fakat Ruh'un arınması ve kurtuluşuna dair kitapta yasakladığımız besinlerden basiretle sakının."

O halde insan, besinlerin bu türlerinden uzak dursun ve yiyebileceklerine gelince, bunların miktarını ve yeme vaktini düzene koysun. Hippokrates'in dediği gibi, mevsimi, mekânı, yaşı ve benzeri şartları göz önünde bulundursun. Ne tefekkür ve tetkik etmeksizin beslenebileceği her türlü yiyeceğe nefsini serbest bıraksın ne de genci ve yaşlıyı, hastayı ve sağlıklıyı, felsefe tahsiline henüz yeni başlamış olanı, onda pek çok mesafe katetmiş olanı yahut onun kemaline ermiş olanı tefrik etmeksizin aynı perhize tabi kılsın.

Pisagorcu ölçü, eklediği şu sözlerde bütün bu hususları ihtiva eder, "seni sıkıntıya sokmayacak olan". Zira o birkaç kelimede, felsefi saadete meyleden ya da katkı sunan her şeyi bedenin ihtimamına bağlar ve Ruh'un esenliğine dair söylediklerinden sonra, beden sıhhatinin hiçbir surette ihmal edilmemesi gerektiğini ilave eder. Böylece orada bedeni kullanan Ruh'un kemalinin neyden ibaret olduğunu öğretirken, burada da Ruh'a bir alet vazifesi gören bedenin sıhhatini ve muhafazasını neyin temin ettiğini talim eder.

Öyleyse bu hususları bir araya getiriniz ve bu nasihatlerin hitap ettiği kimse olarak göreceksiniz ki, beden için gösterilmesi icap eden ihtimamın en doğru ölçüsü olarak "seni sıkıntıya sokmayacak olanı" kabul etmelisiniz. Yani felsefi gayenize mani olmayacak, Ruh'un fazilet yollarındaki terakkisine yardım edip onu ileriye taşıyacak olanı benimsemelisiniz.

O buna yemenin ve içmenin ölçüsü der, çünkü iki aşırı ucu da aynı şekilde yasaklar ve yalnızca bunların arasındaki vasatı, yani itidali caiz görür. Yalnızca bu itidal sayesindedir ki oburluğa, rehavete, sefahate ve öfkeye galebe çalabiliriz.

Zira burada zikredilen ölçü, bu nevi şeylerdeki her türlü ifratı mahkûm eder, zararlı olan ve Akıl'a (Nous), yani Tanrı'ya doğru yükselen Ruh'u alçaltıp aşağı çeken her şeyi bertaraf eder. Çünkü Akıl'a doğru yükselen Ruh'un tam bir sükûnet içinde olması, ihtirasların şiddetiyle sarsılmaması ve yukarıdaki şeylerin tefekkürüne huzurla yönelebilmesi için aşağıdaki her şeyin ona tabi bulunması zaruridir. İşte "seni sıkıntıya sokmayacak olan ölçü" budur.

Bu ölçü, tutkularınızı zapturapt altına almanızı sağlayacak, bedeninizin sıhhatini muhafaza edecek, Ruh'un faziletini size aşikâr kılacak ve Ruh'un istifade ettiği bu aletin iyi nizamını bozmayacak yahut heba etmeyecektir. Zira bedenin nasıl muhafaza edileceğini ve felsefenin ondan talep edebileceği her türlü hizmete nasıl hazır kılınacağını bilmek faziletin bir cüzüdür.

Fakat bedenin ihtimamı yalnızca içmekten, yemekten ve idmandan ibaret olmadığından, bedenin giysi, ayakkabı, ev eşyası ve barınacak yer gibi pek çok başka şeye de ihtiyacı bulunduğundan ve bütün bu hususlarda hem israfı hem de sefaleti defeden layık bir ölçü gözetmemiz icap ettiğinden, filozof pek haklı olarak şunları ilave eder,

DİZE XXXV, XXXVI, XXXVII

İsraftan uzak, temiz ve vakur bir maişet tarzını kendine itiyat edin. Haset doğuracak her türlü şeyden sakın. Ne vekarlı ve şerefli olanı bilmeyen biri gibi yersiz harcamalarda bulun ne de tamahkâr ve hasis ol, her hususta en hayırlısı itidaldir.

Bu mısraların müellifinin belirttiği üzere, ölçüyü gözetmemiz gereken yegane husus içmek ve yemek değildir, bilakis diğer her şeyde de bu ölçü aranmalıdır, zira ölçü, pek az olandan da pek çok olandan da eşit derecede uzaktır, çünkü her şeyde bu meşru ölçüyü iki veçheyle aşabiliriz, ya haddinden fazla ihtişam göstererek ya da aşırı derecede hasis davranarak, her ikisi de kınanmaya layıktır, bir filozofun ahlakına yakışmaz ve bedenle alakalı her hususta riayet etmemiz gereken itidalden uzaktır.

ALTIN MISRALAR ÜZERİNE

Aşırı temizlik ve nizam düşkünlüğü insanı sefahate ve gevşekliğe sürükler, aşırı sadelik ve yalınlık ise sefil bir bayağılığa dönüşür.

Aşırı temizlik ve düzen sebebiyle birinci kusura, yahut aşırı sadelik yüzünden ikinci kusura düşmekten sakınmak adına, bu iki erdemin yakınındaki reziletlerden kaçınarak ve her ikisini de diğerine tashih edici bir deva kılarak aralarındaki vasat yolu tutalım.

Pasaklı ve pejmürde olmayacak derecede sade bir hayat tarzını, müşkülpesent ve sefih olmayacak derecede de temiz ve intizamlı bir yolu benimseyelim.

Böylelikle bedenle alakalı her hususta meşru ölçüyü gözetmiş oluruz, kılığımız kıyafetimiz temiz ve pak olur, lakin pahalı ve debdebeli olmaz, evimiz ve soframız intizamlı olur, lakin şatafatlı ve israflı olmaz, eşyalarımız ve diğer her hususta da benzer şekilde davranalım, zira mademki akıl sahibi ruh beden üzerinde hükümran kılınmıştır, o halde bedenle alakalı her şeyin akıl tarafından tanzim edilmesi adil ve münasiptir, her şeyin kendi şerefine layık olması gerektiğine kani olan akıl ise ne sefahate ne de sefalete müsaade eder.

Dolayısıyla debdebeden sakınmak için sadeliğe müracaat eder, pasaklı ve yakışıksız olandan kaçınmak için de intizamı ve nezafeti seçer.

[okunamadı]

HİEROKLES'İN ŞERHİ

Sözgelimi, akıl elbiselerimizin ince ve nadide kumaşlardan değil, temiz olmasını ister, altın veya gümüş kaplardan değil, ucuz ve pak kaplardan yememizi icap ettirir.

Evimizin mermerlerle ve diğer pahalı taşlarla donatılıp süslenmesini, lüzumsuz bir azamet ve güzellikte olmasını arzulamaz, bilakis ondan göreceğimiz istifadeyle mütenasip olmasını diler.

Hülasa, hayatın bütün akışı boyunca süren nezafet sefahati defeder ve bütün ihtiyaçlarımızı karşılamada sadeliği tek başına kifayetli görür, nitekim elbiseler, ev, ev eşyası ve benzerleri, ancak temiz olduklarında ve hâlimize münasip düştüklerinde gayemize layıkıyla hizmet ederler.

Zira küçük bir parça et için koca bir tabağa ne hacet vardır? İğrenç ve kirli bir kaba ne gerek var, bizi tiksindirip yemeği ziyan etmekten gayrı neye yarar? Koca bir evin ancak bir köşesini işgal eden bir kimse için geniş bir meskene ne lüzum vardır? Yahut içinde oturulamayacak kadar pis bir eve ne gerek vardır? Diğer bütün eşyada da benzer şekilde,

Sadeliğin ve nezafetin bir araya gelmediği her şeyin faydasız ve nafile olduğunu görürsünüz, zira ihtiyaç ölçüsünü bir kez aştığınızda, kendinizi arzunun hudutsuzluğuna fırlatmış olursunuz. O halde hayat için zaruri olan her şey, bu iki zıt aşırılıktan aynı derecede imtina edecek biçimde, tam manasıyla adil bir vasatla dengelensin,

Müellif, “Kendini intizamlı ve temiz bir hayat tarzına alıştır,” der, lakin akabinde bu intizamın bizi sefahate sevk edebileceğini sezerek ekler, “ve sefahatten uzak”. Esasen sadece “Kendini sefahatten uzak bir hayat tarzına alıştır,” deyip bırakabilirdi, fakat böyle bir sadeliğin bizi sefil bir bayağılığa düşürmeye meyyal olacağını önceden gördü, bu sebeple şu iki hususu birbirine rabtetti, “temiz ve sefahatten uzak”, ta ki birinin diğerine denk tutulmasıyla ikisinden birinin aşırılığına düşmemiz engellensin, her ikisinden de akıl sahibi bir mahluka yakışacak vakar ve kuvvette bir hayat neşet etsin.

Hayatımızı bu suretle tanzim etmekle, bütün aşırılıklara refakat eden hasetten kaçınmak gibi mühim bir faide daha elde etmiş oluruz, zira her hususta körü körüne ifrata kaçmakla komşularımızı tahrik ederiz, kimi zaman debdebemiz yüzünden bizden nefret etmelerine, kimi zaman sefilliğimizden şikayetçi olmalarına yol açarız, bazen bizi müsriflikle itham ederler, bazen de hasisliğimiz ve ruhumuzun alçaklığı sebebiyle bizi ayıplarlar, çünkü bütün bu aşırılıklar, aralarında yaşadığımız kimselerin nezdinde bizi eşit derecede kabahatli kılar.

Ve bu kelimenin, yani hasedin bu makamdaki hakiki delaleti tam olarak şudur, zira bizi haset celbedecek şeyleri yapmaktan sakınmaya davet ederken, insanların haklı kınamasına maruz kalmamıza sebep olacak şeyleri kasteder. Zira [okunamadı] akıl ve umumun müşterek sesi, yaşayış tarzındaki sefahati ve sefaleti, iktisatta ise israfı ve nekesliği ayıplar. Binaenaleyh zahirî olan her hususta edep ve itidal, Ruhumuzun hüsn-i istidadını gösterir ve her şeyde münasip bir ölçünün en hayırlısı olduğunu idrak ettirir, zira huzurunu seven kimse, hasede mahal verebilecek her türlü vesileden elden geldiğince kaçınmalı ve fazilet tedkikiyle meşguliyetinde hiçbir surette taazzuv etmemek gayesiyle, hasedi tahrik etmekten uyuyan bir aslanı uyandırmaktan korkar gibi korkmalıdır.

Edep ve hakiki şerefin nerede bulunduğunu bilmeyen kimselerin debdebeli gösterişinden uzak durup mutedil fakat vakur bir hayat tarzını benimsediğimiz takdirde hasetten azade yaşarız, zira onların bu cehaletinden, biri gurur addedilerek ayıplanan yersiz israf, diğeri ise himmetsizlik sayılarak kınanan aşırı hasislik olmak üzere iki büyük kötülük neşet eder.

Bu iki aşırılıktan, hem vermeyi hem de almayı ihtiva eden, gerek gelirde gerekse harcamada daima vakur ve muhterem olanın izini süren ve haricî olan her şeyi selim akla tevfik eden bir fazilet olan cömertlik sayesinde içtinap edilir.

Filozofun bu mısralarda bedenimizi ve zahirî her şeyi nasıl istimal etmemiz gerektiğine dair bize sunduğu derin tefekkürler bunlardır, ta ki onların vasıtasıyla [okunamadı] bütün efal ve hareketlerimizde aşikâr olsun.

Yalnızca sana zarar vermeyecek şeyleri yap ve onları yapmadan evvel etraflıca düşün.

Bu, onun bize evvelce de sıklıkla verdiği bir kaidedir, evvela, "Fakat bilahare seni kederlendirmeyecek olanı yap" sözleriyle, keza, "Ben sana zahmet vermeyecek olana ölçü derim" ifadesiyle ve nihayet üçüncü bir yerde, "Hiç kimse ne sözleriyle ne de fiilleriyle seni asla ayartmasın, sana menfaati olmayan bir şeyi söylemeye yahut yapmaya seni sevk etmesin" buyurarak tembih etmiştir.

Ve burada, bu kısa hulasayla, bize zarar verebilecek her şeyden imtina etmemizi ve bize faydası dokunabilecek her şeyi yapmamızı salık vererek bütün bu kaideleri yeniden gözlerimizin önüne serer.

Eğer hareket etmeden evvel düşünür, neyin yapılması ve neyin yapılmaması icap ettiğini tefekkür edersek, bu iki nevi amel arasındaki tefriki yapmak gayet kolaydır, kaldı ki meşveret ve tefekkürün vakti, henüz işler bakirken ve henüz elimizi işe sürmemişken olan zamandır.

Ve onun bu makamda, "Sana zarar veremeyecek şeyler" derken kastettiği manayı, daha evvel bize verdiği, "Seni kederlendirmeyecek olan" kaidesini izah ettiğimiz vechile şerh edeceğiz ve diyeceğiz ki, seninle kastettiği hakikaten insan olan, yani akıl sahibi varlıktır, bir diğer deyişle hikmeti kucaklamış ve kendini Tanrı'ya benzer kılmak için var gücüyle gayret gösteren kimsedir, zira bu batınî insan, doğru akla mugayir olan her şeyle, ilahi kanuna zıt olan her hususla ve Tanrı'ya benzemeye mani olup O'nun suretini bizde tahrip eden her tesirle mecruh olur.

Bütün bunlar umumiyetle beraber yaşadığımız kimselerin ülfetinden, kendisiyle müttehit bulunduğumuz bedene gösterdiğimiz ihtimamdan ve yalnızca bedene bir muavenet olsun diye ihdas edilen ve sırf bu sebepten bedenin zaruretleri için kullanılmaları iktiza ettiğini ihsas eden bir isimle tesmiye kılınan zenginliğin istimalinden neşet eder.

Müellifimiz der ki, binaenaleyh ilahi hayrın aşkıyla tutuşan kimse, kendisine faidesi dokunmayacak bir şeyi yapmaya asla ikna olunmamaya, bedeni için kendi nefsine muzır olacak şeylere asla müsaade etmemeye, kendisini hikmet tedkikinden alıkoyacak ve bilahare tez elden nedamet duymasına yol açacak hiçbir şeyi kabul veya tasvip etmemeye fevkalade itina göstermelidir.

Bütün bu hallere hareket etmeden evvel tefekkür ederek mani olmalıyız, ta ki geçmiş amellerimizi tetkike koyulduğumuzda, onları sürur ve inşirah ile yadedebilelim. Ve onun bu mısralardaki maksadı işte budur.

MISRALAR XL, XLI, XLII, XLIII, XLIV

Yatağa girdikten sonra, uykunun göz kapaklarını örtmesine asla izin verme, Günün bütün amellerini aklınla inceden inceye tartmadıkça, Nerede hata ettim? Ne yaptım? Yapmam icap edip de neyi ihmal ettim? Şayet bu muhasebede bir hata bulursan, nefsini bundan ötürü şiddetle azarla, ve şayet hayırlı bir iş işlemişsen, ferahnak ol.

Altın Mısralar Üzerine Yorum

Bundan önce, size verilmiş olan bütün kaideleri hafızanızda yeniden toplamalısınız, ta ki onları ilahi kanunlar addederek ruhunuzun iç mahkemesinde iyi yahut kusurlu yaptığınız her şeyin adil bir muhasebesini yapabilesiniz, zira geçmiş eylemlerimizin tetkiki, eğer bu eylemlerden evvel gelen tefekkür önümüze hayatımızı tanzim etmemize yarayacak ve bizim için ilahi bir nişane mertebesinde bulunup vicdanımızın bütün gizli köşelerini sevk ve idare edecek muayyen kanun ve kuralları koymamış olsaydı, kendimizi ne vakit kınayıp ne vakit öveceğimizi ayırt etmemizi nasıl sağlayabilirdi?

Pythagoras, sık ve gayretli bir hatırlama vasıtasıyla hafızamız daha kesin ve daha yanılmaz bir hale gelsin diye bu muhasebeyi her gün yapmamızı talep eder.

Ve bunu her akşam uykuya varmadan evvel yapmamızı ister, ta ki her gece, günün bütün amellerinin ardından, vicdan mahkemesi huzurunda bunların tam bir hesabı verilebilsin, ve meylimiz ile ahvalimizin bu çetin tetkiki, yatağa girerken Tanrı'ya terennüm edeceğimiz bir şükran ilahisi gibi olsun, "Nerede kusur ettim, ne yaptım, yapmam icap edip de neyi ihmal ettim?"

Bu suretle ömrümüzün bütün seyri bize emredilmiş kaidelere göre intizama kavuşacak, ve hüküm veren aklımızı kanunu vazeden ilahi zekaya uydurmuş olacağız. Zira kanun koyucu ne buyurur?

Üst mertebedeki varlıklara cevherlerinin intizamına ve derecesine göre hürmet etmemiz gerektiğini, ebeveynimize ve akrabalarımıza derin bir hürmet ve riayet beslememiz icap ettiğini, iyi insanları sevip kucaklamayı, ihtiraslarımızı ve dünyevi arzularımızı boyunduruk altında tutmayı, her yerde ve her hususta kendi zatımıza hürmet etmeyi, adaleti icra etmeyi, hayatın kısalığını ve zenginliğin kararsızlığını tefekkür etmeyi, ilahi takdirin bize gönderdiği nasibi rıza ile karşılamayı, yalnızca Tanrı'ya layık düşüncelerden haz almayı, zihnimizi daima en ali olana hasretmeyi, sadece iyi ve sağlam sözleri sevip benimsemeyi, faziletin kıymetli emanetini muhafaza edebilmek için gafil avlanma veya köleleşme tehlikesinden uzak durmayı, nedamet bütün yaptıklarımızın meyvesi olmasın diye amel etmeden evvel meşverette bulunmayı, kendimizi her türlü peşin hükümden ve inatçılıktan kurtarmayı, marifet hayatının peşine düşmeyi, ve bedenimiz ile bütün harici şeyleri faziletin vazifelerine tatbik edip uydurmayı buyurur.

İlahi Zekanın ruha vazettiği kanunlar bunlardır, ve akıl bunları telakki eder etmez kendi nefsi üzerinde pek müteyakkız bir muhafız kesilir, her gün düzenli bir biçimde "Nerede kusur ettim, ne yaptım?" diyerek iyi ve fena bütün amellerini hafızasında canlandırır. Ve şayet bu muhasebenin neticesinde gününü bu kanunlardan hiçbirini çiğnemeden geçirdiğini görürse, ilahi sevincin meyvelerinden kendine bir taç örer, ve şayet kendini herhangi bir cürümde yakalarsa, o vakit acı ilaçların şiddetli terbiyesiyle nefsini tecziye eder.

İşte ey talip, der filozof, aklın bu tetkiki yapmasına vakit tanımak için uykuyu niçin kovman gerektiğini görüyorsun. Beden, basiretli ve mutedil perhizi sayesinde uyanık tutulmaya kolayca katlanacak, uykuyu bir zaruret haline getirmemiş olacaktır, bu sayede en tabii heveslerimiz dahi aklın hakimiyetine boyun eğer. "Öyleyse yatağa girdikten sonra, günün bütün amellerini evvela aklın ile tetkik etmeden uykunun göz kapaklarını örtmesine asla izin verme." Ve nedir bu tetkik? "Nerede kusur ettim, ne yaptım, yapmam icap edip de neyi ihmal ettim?" Zira iki surette kusur işleriz, ya "yapmamamız icap edeni yaparak", ki bu husus şu suallerde ifadesini bulur,

"Nerede kusur ettim, ne yaptım?", yahut "yapmamız icap edeni yapmayarak", ki bu da kelimesi kelimesine şu mısrada ifade olunmuştur, "Yapmam icap edenlerden neyi ihmal ettim?" Zira hayrı ihmal etmek başka şeydir, kötülüğü irtikap etmek başka şeydir, biri ihmal cürmüdür, diğeri icra cürmüdür, meselâ, "Daima dua etmeli ve asla küfretmemeliyiz, ebeveynimizi gözetip beslemeli ve onlara asla fena muamele etmemeliyiz."

Bu iki kaidenin ilk iki maddesine riayet etmeyen kimse yapması gerekeni yapmamış olur, son iki maddeyi çiğneyen ise yapmaması gerekeni yapmış olur, gerçi bizi aynı kanunun ihlaline sürükledikleri cihetle, bu iki kaidenin bir bakıma birbirine benzediği de söylenebilir.

Böylece filozof, günün bütün fiillerini, ilkten sona kadar, ortadakileri de unutmaksızın sırasıyla tetkik etmemizi öğütler, bu da şu sözlerle ifade edilmiştir, "Bu minval üzere devam et", zira ekseriyetle tertip bozukluğu muhakemeyi yanıltır ve hafıza onları sırasıyla zihne getirmiş olsaydı asla mazur görülemeyecek olan kimi amelleri hoş göstermesine yol açar.

Bundan gayrı, gün içinde sürdüğümüz hayatın bu şekilde hulasası, geçmişteki bütün amellerimizin hatırasını bizde tazeler ve bizi ruhun ölümsüzlüğü düşüncelerine sevk eder.

Müellifimizin, bizlere her bir ameli tetkik etmeyi emrederken, bu hatırlama usulüne şu cihetten yaklaşmaması dikkat çekicidir,

"Neyi layıkıyla yerine getirdim? Yapmam icap edip de neyi yaptım?"

Aksine, kusurlarımızı tetkik etmemizi tavsiye ederek hafızamızı birdenbire kibrimizi en çok kıracak şeye yöneltir, "Nerede hata ettim? Ne yaptım?" vesaire.

Böylelikle bizi kendimize hâkim kılarak, vicdanımızı ve selim aklı en adil ve tabii bir hâkim tayin etmiştir, bilhassa hürmet etmemiz öğretilmiş olan kendimize, zira kim bir başkasını kendi nefsini muaheze edebileceği gibi muaheze edebilir?

Hür olan kimse, hürriyetini kullanarak, onlara itaat etmeye niyeti olmadığında başkalarının nasihatlerini reddeder, lakin içimizde faal olan vicdanımız, zaruri olarak kendi sesine kulak vermek mecburiyetindedir.

Tanrı'nın bize bahşettiği rehber budur, muallimimiz ve terbiyecimiz budur, günün bütün fiilleri hakkında hüküm vermesi için aklın bize ihsan ettiği hâkim budur. İthamları ve hükmü yalnız ve yalnız bundan telakki eder, ta ki kendi davasında bizzat hüküm vererek, mahkûm edilmeyi yahut tebrie edilmeyi hak edişine göre kendi reyiyle nefsini mahkûm yahut tebrie edebilsin, zira bir kütükte okur gibi hafızasında vuku bulmuş her şeyi okuduktan sonra, takip etmesi gereken numuneyi, kanunu nazar-ı dikkate alarak hükmünü bildirir ve nefsini övgüye yahut kınanmaya müstahak ilan eder.

Bu meslek her gün takip edilecek olursa, kemale erinceye ve faziletin bütün cemali kendisinde parıldayan bir vuzuhla zahir oluncaya dek, her gün bir şeyler ekleyip eksilterek, riayet edendeki ilahi sureti yetkinleştirir.

İyi bir insanı, bu hayatta erişebileceği mertebeye kadar tamamlayan ve kemale erdiren işte budur.

Medeni fazilete dair talimatlar bu kadardır. Şimdi bizi bilhassa Tanrı'ya benzeten kaidelere geçer.

Altın Mısralar, Mısra XLV, XLVI, XLVII, XLVIII

Bütün bu hususları bihakkın tatbik et, Onlar üzerinde etraflıca tefekkür et ve onları Bütün kalbinle sev. Bunlar seni İlahi faziletin yoluna sevk edecektir. Bunu, ruhumuza mukaddes tetradı nakşedenin adına ant içerim ki söylerim, Seyri ebedi olan tabiatın menbaı adına.

Giriş bahsinde de ifade ettiğim husus şudur, ameli felsefe faziletin iktisap edilmesiyle insanı hayırlı kılar, nazari felsefe ise idrakin ve hakikatin inikasıyla onu Tanrı'ya benzetir, bize nispetle ise, küçük şeylerin zaruri olarak büyük olanlardan evvel gelmesi icap eder, zira insan hayatını aklın kaidelerine tevfık etmek, onu en ilahi ve en ali olana tevcih etmekten daha kolaydır, bu ise tefekküre külliyen hasrolunmadıkça kabil değildir.

Bunun yanı sıra, şayet hissi melekelerimiz idrak kanununa muvafık şekilde ahlaki faziletlere tamamen tabi kılınmamışsa, hakikatten sükûnetle nasiplenmemiz gayrimümkündür,

zira akleden ruh, saf akıl ile akıldan yoksunluk arasında vasat bir tabiata sahip olduğundan, süfli şeylere meylinden tasfiye edilip kurtulmadıkça ve onları safiyetle kullanmadıkça, mafevkindeki akla layıkıyla rabtolunamaz, akıldan yoksun olan şeyler yahut bu fani beden tarafından ayartılıp yoldan çıkarılmasına müsaade etmediği takdirde saf kılınacaktır, ve şayet nefis, kendisine yabancı olan şeylere ve Tanrı'nın kanununun müsaade ettiğinden fazlasına ehemmiyet vermezse ki bu kanun, bağı hiçbir surette söküp atmamamızı, bilakis bizzat Tanrı bizi bu esaretten kurtarmaya gelene dek beklememizi emreder.

Binaenaleyh böylesi bir ruh, iki veçheli bir fazilete muhtaç olacaktır, kendisini bu süfli âleme meyleden arzunun hiddetini teskin ve itidal dairesine sevk etmek için medeni fazilete, mafevkindeki şeylere uruc etmek ve ilahi kemalat ile birleşmek için ise nazari fazilete muhtaçtır.

Filozof, bu iki fazilet arasına, onları yekdiğerinden ayıracak sınırlar kabilinden olmak üzere iki mısra vazetmiştir.

"Bütün bu şeyleri bihakkın tatbik et, bunların üzerinde derin derin tefekkür eyle ve onları bütün kalbinle sev" sözü, sivil erdemin gayet münasip bir nihayeti ve neticesidir, sonuncu mısra olan "Bunlar seni ilahi erdemin yoluna sevk edecektir" ifadesi ise nazarî bilginin başlangıcı ve tabir caizse ona açılan asil bir methaldır, zira bu başlangıç, hissi hayatı terk etmiş, kendini tutkuların taşkınlığından elden geldiğince kurtarmış ve bu sayede evvelce olduğu hoyrat varlıktan insana dönüşmüş kimseye vadeder, evet, insan tabiatının ilahi cevherden pay alması ne kadar mümkünse, ona mevcut insan halinden bir tanrı olmaya başlayacağını vadeder.

İşte bunun bizi tanrısallaştırdığı ve temaşaya dayalı hakikatin nihai gayesinin bu olduğu, müellifin bu risalenin sonuna daha fazlasını arzu etmeye mahal bırakmayan asil bir hatime kabilinden koyduğu şu mısralarla sabittir, "Ve fani bedeninden sıyrıldıktan sonra saf esîre kabul olunduğunda, artık ölümsüz, bozulmaz ve ölümün üzerinde artık hiçbir hükmü kalmadığı bir tanrı olacaksın", zira erdemin daimi tatbiki ve hakikatin idrakiyle, bidayetteki asıl halimize kavuşacağımız bu mesut iadeyi, yani bu şerefli tanrılaşmayı elde etmemiz zaruridir.

Ve birazdan göreceğimiz üzere, bu mukaddes kitabın bize açıkça ispat ettiği husus da budur. Şimdi önümüzdeki mısralara dönelim ve daha evvel verilmiş kaideler zikr olunurken geçen TATBİK ETMEK, TEFEKKÜR ETMEK ve SEVMEK kelimelerinin, bütün ruhumuzu erdemin tatbikine vakfetmekten gayrı bir mana taşıyıp taşımadığını mütalaa edelim, nitekim ruhumuz makul bir cevher olduğundan zaruri olarak üç kuvveye sahiptir, birincisi vasıtasıyla öğrendiğimiz kuvvedir ve TEFEKKÜR ETMESİ emredilen kuvve budur, ikincisi öğrendiklerimizi muhafaza edip fiiliyata geçirdiğimiz kuvvedir ve TATBİK ETMESİ ve TEMRİN ETMESİ talep edilen kuvve budur, üçüncüsü ise öğrendiğimiz ve tatbik ettiğimiz şeyleri muhabbetle bağlandığımız kuvvedir ki bütün bu şeyleri SEVMESİ tembihlenen kuvve de budur.

Nitekim makul ruhumuzun bütün kuvvelerinin kendilerini bu erdem kaidelerine vakfetmeleri ve tamamen bunlara hasrolunmaları maksadıyla, müellif idrak edici kuvveden tefekkürü, ameli kuvveden tatbik ve temrini, muhabbet besleyen kuvveden ise sevgiyi talep eder, ta ki bunlar vasıtasıyla hakikaten hayırlı olan şeyleri iktisap edebilelim, temrin ile onları muhafaza edebilelim ve kalbimizde onlara karşı daima fıtri bir muhabbet besleyebilelim.

Böyle bir meyil ve istidadın ardından ilahi ümit asla eksik olmaz, nitekim kendisi de "Seni ilahi erdemin yoluna sevk edeceklerdir" derken bunu bize vadeder, yani bütün varlıkların şeksiz şüphesiz bilgisiyle seni Tanrı’ya benzer kılacaklardır, zira varlıkların sebeplerinin bilgisi, yani onları yaratan Tanrı’nın aklında "ezeli timsaller" suretinde bidayetten beri mevcut olan sebeplerin bilgisi, bizi Tanrı bilgisinin en yüce mertebesine ulaştırır ve bunun akabinde O’na kâmil bir benzerlik hâsıl olur, işte burada İLAHİ ERDEM tesmiye edilen de bu benzerliktir, zira kendisinden evvel gelen ve adeta onun temeli mesabesinde olan insani erdemden pek fevktedir.

Bu mısraların ilk kısmı, felsefe muhabbetiyle ve ulu ve âli olan her şeye duyulan sevgiyle nihayete erer, önden giden bu muhabbeti hakikatin bilgisi takip eder ve bu hakikat bizi, müteakip kelamda göreceğimiz üzere, ilahi erdem ile kâmil bir benzerliğe ulaştırır. Bütün bu şeylerin vahdetinin ve irtibatının zaruriyeti burada yemin ile teyit olunmuştur, zira feylesof, insani erdemin kâmilen iktisap edilmesinin insanı Tanrı benzerliğine sevk ettiğine pek hararetle yemin eder.

Mısraların bidayetinde bize verdiği "Yemine hürmet et" kaidesine gelince, bununla neticesi gayrımuayyen olan tesadüfi şeylerde yemin etmekten imtina etmemizi emreder, zira bu kabîl şeyler pek ehemmiyetsizdir ve tebeddüle tabidir, binaenaleyh onlar hakkında yemin etmek ne haktır ne de selamettir, lakin burada bahsi geçen, irtibatı zaruretle tâyin olunmuş ve neticesi pek mühim olan şeyler hakkında selametle, her türlü edep ve adalet dairesinde yemin edebiliriz, zira ne onların sebatsızlığı bizi aldatacaktır, çünkü zaruret kanunuyla raptedilmiş olduklarından vuku bulmamaları kabil değildir, ne de ehemmiyetsizlikleri ve müphemlikleri onları Ulûhiyetin şehadeti ve müdahalesiyle teyit edilmeye layık olmaktan meneder.

Ve şayet erdem ve hakikat insanlarda bulunuyorsa, ulvi varlıklarda ziyadesiyle müşahede olunur. Bundan maada, buradaki yemin, bize hakikati talim eden zata, şayet taliminin teyidi için icap ediyorsa onun üzerine yemin edecek dereceye kadar hürmet göstermemiz gerektiğine dair bir kaidedir, öyle ki onun hakkında yalnızca "böyle söyledi" demekle yetinmeyip, itimatla "mesele böyledir, onun kendi zatı üzerine yemin ederim" diye iddia etmelidir. İmdi, bu en mükemmel hallerin zaruri irtibatı ve vahdeti hususunda yemin ederek teolojinin ta esasına dahil olur ve âlemin ezeli nizamının menbaı olan tetradın, yani dört adedinin, her şeyi yaratan Tanrı’nın bizzat kendisinden başka bir şey olmadığını açıkça ispat eder. Peki lakin Tanrı nasıl olur da tetrad olur?

Bunu, Pythagoras’a atfedilen ve Tanrı’nın sayıların sayısı olarak yüceltildiği kutsal kitapta öğrenebilirsiniz.

Zira her şey O’nun ezeli hükümleriyle var oluyorsa, her bir şey türündeki sayının, onları meydana getiren sebebe tabi olduğu aşikardır.

İlk sayıyı orada buluruz ve bize de oradan intikal etmiştir.

Şimdi, sayının sonlu aralığı ondur, zira ondan sonra daha fazlasını saymak isteyen kişi, ikinci onluğu ekleyip yirmiye, üçüncü onluğu aynı şekilde ekleyip otuza varıncaya ve böylece yüze erişene kadar onar onar devam edinceye dek yine bire, ikiye, üçe döner.

Yüzden sonra tekrar bire, ikiye, üçe döner ve böylece daima tekrarlanan on aralığı sonsuza varır.

İmdi, onun kudreti dörttür, çünkü tam ve yetkin bir onluğa varmadan önce, onun tüm erdemini ve tüm yetkinliğini dörtte keşfederiz. Örneğin, birden dörde kadar olan bütün sayıları topladığımızda, bu terkibin tamamı on eder, nitekim bir, iki, üç ve dört, on eder.

Dört ise, bir ile yedi arasında aritmetik bir vasattır, zira yedi sayısının kendisini aştığı miktar kadar bir sayısını aşar, bu sayı da üçtür, dördün birden fazlalığı, yedinin dörtten fazlalığı kadardır.

İmdi, birliğin ve yedilinin bu kudretleri pek büyük ve müstesnadır, zira birlik, bütün sayıların ilkesi olarak hepsinin kudretlerini kendinde barındırır, bir bakire olan ve hiçbir anası bulunmayan yedi ise, on aralığındaki hiçbir sayı tarafından meydana getirilmediği için, ikinci derecede birliğin erdemine ve yetkinliğine sahiptir, nitekim dört iki kere ikiden, altı iki kere üçten, sekiz iki kere dörtten, dokuz üç kere üçten ve on iki kere beşten meydana gelir, oysa yedi o aralık içindeki hiçbir sayıyı da meydana getirmez, nitekim iki sayısı dördü, üç dokuzu, beş ise onu meydana getirir. Dört ise,

[okunamadı]

yaratılmamış birlik ile anasız yedi arasındaki vasatı tutarak, onlukta bulunan, meydana getiren ve meydana getirilen sayıların erdemlerini ve kudretlerini yalnızca kendisi almış olup, hem muayyen bir sayı tarafından meydana getirilir hem de benzer şekilde bir başkasını meydana getirir, zira iki katlandığında dördü doğurur, dört katlandığında ise sekizi doğurur.

Buna şunu da ekleyin ki, ilk katı cisim dörrlükte bulunur, zira nokta birliğe, doğru ise ikiliğe tekabül eder, nitekim bir noktadan diğer bir noktaya varılır ve bu da doğruyu meydana getirir, satıh ise üçlüğe tekabül eder, zira üçgen bütün doğrusal şekillerin en basiti ve düzüdür, lakin cismaniyet ve katılık dörtlünün tabiatıdır, zira üçgen tabanı üçten meydana gelen ve zirvesi birlikten oluşan ilk piramidi dörtte keşfederiz.

Dahası, şeyleri tartan ve hükme bağlayan dört meleke vardır, anlama yetisi, bilgi, kanaat ve duyu, zira her şey bu dört melekeden birinin hükmü altına girer. Hasılı, dörtlük unsurları, sayıları, mevsimleri, çağları, cemiyetleri yahut toplulukları, her ne olursa olsun bütün varlıkları kuşatır ve birbirine bağlar, kökü ve ilkesi olarak o sayıya dayanmayan tek bir şeyi dahi zikretmek mümkün değildir, zira daha evvel söylediğimiz gibi, dörtlük her şeyin Yaratıcısı ve sebebidir.

Makul Tanrı, semavi ve mahsus tanrıların sebebidir.

Bu şeylerin bilgisi, Pisagorculara bizzat Pythagoras vasıtasıyla nakledilmiştir, bu mısraların müellifi de burada onun üzerine yemin ederek erdemin yetkinliğinin bizi hakikatin nuruna ulaştıracağını bildirir, öyle ki, "Yemine hürmet et" kaidesinin bilhassa daima aynı kalan ezeli tanrılar hususunda gözetildiğini ve şairin bu makamda bize dörtlü sayıyı talim eden zat üzerine yemin ettiğini güvenle söyleyebiliriz, o zat ise gerçekte bu tanrılardan biri yahut fıtraten kahraman olanlardan değildi, yalnızca Tanrı’nın benzerliğiyle bezenmiş ve talebelerinin zihninde o ilahi suretin tüm haşmetini muhafaza etmiş bir insandı.

İşte bu sebeple müellifimiz, böylesine büyük ehemmiyet haiz meselelerde onun üzerine yemin eder ve bu suretle talebelerinin ona duyduğu büyük hürmeti, bu filozofun talim ettiği öğreti sayesinde kazandığı engin itibar ve tazimi zımnen hissettirir.

Öğretilerinin başlıcası, her şeyi yaratan dörtlünün bilgisiydi, lakin bu mısranın ilk kısmı kısaca izah edilmiş olduğundan ve son kısmı da dörtlünün mukaddes isminin bizi yanıltamayacak bir ümitle bilindiğine dair kati ve mehil bir vaatten ibaret bulunduğundan, ayrıca bu ilahi dörtlük, kendimize tayin ettiğimiz sınırların elverdiği ölçüde etraflıca şerh edildiğinden, bu mısraların bizi sevk ettiği diğer hususlara geçelim, lakin evvelemirde, ne büyük bir şevk ve ne büyük bir

XLVIII. ve XLIX. Beyitler

Fakat Tanrılara, başlamak üzere olduğunuz şeyi Tamamlamaları için evvela yakarmadıkça, Asla işe koyulmaya kalkışmayın.

Bu beyitler, hakiki iyiyi elde etmemiz için kesinlikle birleşmesi gereken iki şeyi birkaç kelimeyle ihtiva eder, bunlar Ruhumuzun ihtiyari hareketi ve semanın yardımadır. Zira her ne kadar iyinin seçimi serbest ve bize bağlı olsa da, bu hürriyeti ve bu kudreti Tanrı’dan aldığımız için, bizimle birlikte tesir icra etmesi ve kendisinden dilediğimiz şeyi kemale erdirmesi adına Tanrı’nın yardımına daima muhtacız. Zira bizim kendi gayretlerimiz, esasında iyi şeyleri kabul etmek üzere uzatılmış açık bir el gibidir, O’nun kendi tarafından kattığı ise, bize bahşettiği hediyelerin ambarı yahut kaynağı mesabesindedir.

Bize düşen, iyi olanın peşine düşmektir, Tanrı’ya düşen ise, gerektiği gibi arayanlara onu göstermektir. Dua da bizim arayışımız ile Tanrı’nın lütfu arasında bir vasıtadır, bizi var eden ve bize varlığımızı verdiği gibi ancak kendisi onu kemale erdirebilecek olan illete yönelir.

Zira Tanrı bahşetmedikçe insan herhangi bir iyiyi nasıl elde edebilir?

Ve onu vermeye yalnız Kendisi muktedir olan Tanrı, kendi arzularının efendisi olup da O’ndan bunu dilemeyi dahi kendine yediremeyen kimseye onu peşinen nasıl bahşedecektir?

Şu halde, bir yandan yalnızca kuru sözlerle dua etmekle kalmayıp dualarımızı eylemlerimizle teyit etmemiz, diğer yandan da bütünüyle eylemlerimize güvenmeyip üzerlerine Tanrı’nın yardımını niyaz etmemiz ve böylece dualarımız ile eylemlerimizi, suret ile madde misali birleştirmemiz gayesiyle, filozof, bizi yaptığımız şey için daima dua etmeye ve dua ettiğimiz şeyi yapmaya sevk etmek üzere bu ikisini birbirine bağlar ve şöyle der,

“Fakat başlamak üzere olduğunuz şeyi tamamlamaları için evvela Tanrılara yakarmadıkça, asla işe koyulmaya kalkışmayın.”

Ve filhakika, ne netice Tanrı’nın inayeti olmaksızın bize bağlıymışçasına iyi işlere girişmeliyiz, ne de dilediğimiz şeyi elde etmek için kendi adımıza en ufak bir gayret göstermeksizin yalnızca duanın çıplak sözleriyle yetinmeliyiz. Zira böyle yaparak, şayet bu tabiri kullanmaya müsaade varsa, ya Tanrısız ve dinsizce bir fazileti benimsemiş oluruz ya da amelden yoksun dualar telaffuz etmiş oluruz. İlkinin dinsizliği faziletin bizzat mahiyetini bütünüyle harap edecek, ikincisinin hareketsizliği ise dualarımızın tesirini büsbütün yok edecektir.

Zira Tanrı’nın kanununa uygun yapılmayan bir şey nasıl iyi olabilir? Ve bu kanuna uygun yapılan bir şey, varlık kazanmak ve kemale ermek için aynı Tanrı’nın yardımına nasıl muhtaç olmaz?

Çünkü fazilet, makul ruhtaki Tanrı suretidir.

Her suret varlığını sürdürebilmek için aslına muhtaçtır, lakin gözlerimizi, benzerliği tek başına bütün iyi ve mükemmel olanın illeti olan bu asıldan bir an olsun ayırmazsak, bu surete sahip olmamız beyhudedir.

Şu halde fail fazileti iktisap etmek istiyorsak dua etmeliyiz, fakat o vakit dualarımıza ameller de eşlik etmelidir. Bizi daima Uluhiyet’e ve onu kuşatan nura nazar etmeye yönelten, amellerle daima meşgul olarak ve dualarımızı her iyinin İlk İlletine durmaksızın arz ederek bizi felsefe tahsiline teşvik eden de budur. Zira akışı ebedi olan tabiatın menbaı, yani mukaddes dörtlük (tetraktis), yalnızca bütün varlıkların mevcudiyetinin değil, aynı zamanda onların kemal üzere varoluşlarının da ilk illetidir, zira kendine fıtri ve tabii olan iyiyi, bozulmaz ve akledilir bir Nur olarak bütün evrene saçmış ve yaymıştır.

Bu illete bağlanan ve bakışını daha berrak, daha keskin kılmak için kendini bir göz gibi arındıran Ruh, iyi amellere yönelmesiyle duaya sevk edilir ve duadan hâsıl olan hayrın kemaliyle şevkini artırır, iyi amelleri dindarane sözlerle birleştirir ve bu ilahi muhavere vasıtasıyla söz konusu iyi amelleri tasdik edip kuvvetlendirir.

Böylece kısmen kendiliğinden keşfederek, kısmen de yukarıdan aydınlanarak, ne için dua ediyorsa onu yapar ve ne yapıyorsa onun için dua eder. Dua ile iyi amellerin böylesine zaruri olan birliği işte budur. Fakat bu iki vasıtanın birleşmesinden elde ettiğimiz faydaların neler olduğu, bundan sonra gelen kısmın mevzusudur.

XLIX. L. ve LI. Beyitler

Bu melekeyi kendinize alışkanlık kıldığınızda, Ölümsüz Tanrıların ve insanların nizamını, Hatta muhtelif varlıkların nereye kadar uzandığını, Onları neyin kuşatıp birbirine bağladığını bileceksiniz.

Müellifin yukarıdaki kaideleri tatbik edenlere vadettiği ilk şey, Tanrı’nın bilgisi, teoloji ilmi ve bu kutsal dörtlükten neşet eden bütün varlıkları layıkıyla birbirinden ayırt edebilme kudretidir.

kutsal dörde, nevilerine göre aralarındaki farka ve bu evrenin nizamı uğruna meydana getirdikleri birliğe, zira onların mertebesi ve derecesi bu makamda "nizam" kelimesiyle ifade edilmiştir, "ne denli uzağa yayıldıkları" sözü onların neviye münhasır farkını bildirirken, "onları nelerin kuşatıp birbirine bağladığı" ifadesi de cinsi müşterekliklerine işaret eder. Zira akıl sahibi cevherlerin muhtelif nevileri, tabiatları gereği ayrışmış olsalar dahi, kendilerini ayıran bu mesafe vasıtasıyla yeniden birleşirler, bazılarının ilk, bazılarının vasat ve bazılarının sonuncu olması, onları aynı anda hem ayıran hem de birleştiren keyfiyettir, zira bu sayede ne ilk olan vasat veya sonuncu olabilir, ne vasat olan ilk yahut sonuncu olabilir, ne de sonuncu olan vasat yahut ilk olabilir, bilakis Yaratanlarının kendilerine tayin ettiği hudutlar dahilinde, cinslerine göre ebediyen tefrik edilmiş ve ayrılmış olarak kalırlar, nitekim "farklı varlıkların ne denli uzağa yayıldığı" ifadesini bu veçhile anlarız, bunun ardından gelen "ve onları nelerin kuşatıp birbirine bağladığı" kelamını da aynı şekilde idrak edebilmek gayesiyle meseleyi şu surette tetkik edelim,

Bu evren, şayet kendi bünyesinde ilk, vasat ve sonuncu cüzleri, yani bütün bu nizamın, bütün bu terkibin başlangıcını, vasatını ve nihayetini barındırmasaydı kâmil olamazdı, ne evrenin ilk cüzleri, kendilerine vasat ve sonuncu olanlar refakat etmeseydi ilk olabilirlerdi, ne vasat cüzler iki taraflarında bu iki uç bulunmasaydı vasat olabilirlerdi, ne de nihayetinde son cüzler, kendilerinden evvel ilk ve vasat olanlar gelmeseydi oldukları şey olabilirlerdi. Bütün bu muhtelif varlıklar koca yapının kemale ermesi uğruna uyuşum içindedir ve burada "onları nelerin kuşatıp birbirine bağladığı" sözleriyle kastedilen mana da budur.

Nevilerindeki ihtilaf nispetinde birbirlerinden ayrıdırlar, lakin tek ve aynı bütünün cüzleri olduklarından, yeniden birbirlerine kavuşur ve birleşirler, bu ayrılık ve bu müşterek birlik vasıtasıyla da bu ilahi eserin bütün nizamını ve ahengini itmam edip yetkin kılarlar, evvelce bahsettiği hayırlı hasletleri itiyat haline getirdiğiniz takdirde bu nizamı kâmilen tanırsınız. İki ucu zikrettiğimizde vasat olan zihinde derhal tecelli eder, bu sebeple "ölümsüz tanrıların ve insanların nizamı" demeyi kâfi addetmiştir.

Zira ilk varlıklar vasat varlıklar vasıtasıyla sonunculara rabtedilmiştir ve sonuncular, mümtaz kahramanların tavassutu ve araya girişiyle ilk olanlara doğru yeniden urûc eder. Bu eserin bidayetinde zikrettiğimiz üzere, akıl sahibi varlıkların adedi ve tertibi böyledir, orada bu evrende ilk sırayı ölümsüz tanrıların aldığını, ardından mümtaz kahramanların geldiğini ve en nihayetinde de burada fâni insanlar olarak tesmiye ettiği yeryüzü demonlarının yer aldığını göstermiştik.

İmdi, bu nevilerin her birinin nasıl bilineceği bu kelamın bidayetinde evvelce gösterilmişti, yani ananenin bize tazim etmeyi öğrettiği bütün bu varlıkların ilmi marifetine malik olmak suretiyle, bu vukufiyet ise yalnızca ameli fazileti nazari faziletle tezyin etmiş yahut fıtratlarının letafeti kendilerini beşeri faziletten ilahi fazilete terfi ettirmiş kimselerde teessüs eder, zira varlıkları bizzat Tanrı tarafından tesis ve tanzim edildikleri veçhile bilmek, nefsimizi ilahi müşabehete yükseltmektir.

Fakat gayrimaddi varlıkların tertip ve nizamının hemen ardından, bu müşahhas âlemi dolduran ve mezkûr akli cevherlerin idaresine tabi kılınan cismani tabiat geldiğinden, müteakiben, mezkûr usulle ve intizam dahilinde bütün bu hakikatleri talim etmenin tabii felsefeye fayda temin edeceğini beyan etmektedir.

Altın Mısralar Üzerine

Adalet uyarınca, bu evrenin tabiatının her hususta birbiriyle benzeştiğini de bileceksin, Öyle ki, ümit etmemen gereken şeyi ümit etmeyesin ve bu dünyada hiçbir şey senden gizli kalmasın.

Tabiat bu evreni ilahi ölçü ve tenasübe göre tanzim ederken, onu her hususunda kıyas yoluyla farklı suretlerde kendi zatına mutabık ve benzer kılmış, bütünün her tarafına neşredilen muhtelif nevilerin tamamından ilahi güzelliğin adeta bir timsalini vücuda getirerek, aslındaki kemalatı suretine türlü veçhile bahşetmiştir, zira semavata daimi bir hareket, arza ise sebat bahşetmiştir. Bu iki vasıf, ilahi müşabehetin birer nakşı yahut tecellisidir.

Semavi cismi evreni ihata etmesi, arzi cismi ise semavi olana merkez vazifesi görmesi için tayin etmiştir. İmdi bir kürede, merkez ile muhit muhtelif cihetlerden mütalaa edilebilir,

Hierokles'in Şerhi

başlangıcı ve ilkesi olarak her bakımdan [okunamadı], İşte bu yüzdendir ki gök kubbe sonsuz sayıda yıldız ve akıl sahibi varlıkla çeşitlenmiş, yeryüzü ise yalnızca duyumla donatılmış bitkiler ve hayvanlarla bezenmiştir, Birbirinden böylesine farklı bu iki varlık türü arasında insan, amfibik bir canlı gibi orta yeri tutar, üstün varlıkların sonuncusu, aşağı varlıkların ise ilki konumundadır, Kâh ölümsüz varlıklara katılıp akla ve erdeme dönüşüyle fıtri hâlini yeniden kazanması, kâh ölümlülerin arasına yeniden dalarak ilahi yasaları çiğnemek suretiyle haysiyetini yitirip ondan düşmesi bundandır.

Nitekim akıl sahibi varlıkların sonuncusu olduğundan, her daim aynı şekilde düşünüp bilemez, zira bunu yapabilseydi insan değil, doğası gereği Tanrı olurdu, her daim temaşa da edemez, zira bu da onu melekler mertebesine yerleştirirdi, Oysa o, benzerlik yoluyla kendini en iyi ve en yüce olana yükseltebilen, ancak doğası gereği ölümsüz tanrılardan ve şanlı kahramanlardan, yani birinci ve ikinci mertebeyi tutan iki türden daha aşağı bir mertebeye yerleştirilmiş bir insandan ibarettir.

Her daim bilip temaşa edemediğinden onlardan aşağıdır, ancak kimi zaman kendi özünden ve Tanrı'dan üzerine inen ışıktan büsbütün habersiz ve gaflet içinde kalsa da, akılsız hayvanlardan ve bitkilerden üstündür, Fıtraten Tanrısı'na geri dönmeye, gafletini hatırlama yoluyla silmeye, yitirdiğini talim ile yeniden kazanmaya ve yukarılardaki şeylerden kaçışını bütünüyle zıt bir yönelimle telafi etmeye muktedir olduğu ölçüde, özü itibarıyla bütün dünyevi ve ölümlü tabiatı aşar, Dolayısıyla insanın tabiatı bu olduğuna göre, ölümsüz tanrıların ve ölümlü insanların yaratılışını, yani akıl sahibi varlıkların düzenini ve mertebesini bilmek, bu evrenin tabiatının her bakımdan benzer olduğunu, yani en yücesinden en aşağısına kadar bütün cismani cevherin Tanrı'nın kıyasi bir benzerliğiyle şereflendirildiğini bilmek ve nihayet bütün bunları "adalete uygun olarak", yani yasayla tesis edildikleri, Tanrı'nın onları yarattığı ve gerek cismani olmayanların gerekse cismanilerin O'nun yasalarıyla tanzim edilip yerleştirildiği veçhile bilmek insana yakışır.

Zira bizlere onları "adalete uygun olarak bilmeyi" emreden bu kural, Tanrı'nın bu iki eserinin her biri için de anlaşılmalıdır.

Kör ve tedbirsiz bir gayretkeşlikle, bir varlığa ait olan haysiyeti dilediğimizce bir başkasına atfetmeye cüret etmemeliyiz, bilakis hakikatin sınırlarını gözeterek, yaratılışlarının yasası onları nasıl tayin edip ayırt ettiyse, hepsini "adalete uygun olarak bilmeliyiz", Tanrı'nın cismani olmayan eserinin bilgisi ile cismani ve görünür olanın bilgisinden teşekkül eden bu ikili bilgiden, "umulmayacak olanı ummamak ve bu dünyada bizden hiçbir şeyin gizli kalmaması" şeklindeki o tarif edilmez faydayı elde ederiz, Zira "umulmayacak olanı ummamızın" ve imkânsızı tasavvur etmemizin yegâne sebebi, şeylerin tabiatından habersiz oluşumuzdur.

Tıpkı bir insanın ölümsüz tanrılardan veya şanlı kahramanlardan biri olmayı umması gibi, böylesi bir kimse tabiatın sınırlarından büsbütün habersiz olmalı, birinci, ikinci ve sonuncu varlıklar arasında hiçbir tefrik gözetmemelidir.

Fakat öte yandan, ruhumuza iliştirilmiş ölümsüzlükten utanç verici bir cehaletle habersiz kalarak, bir kimse ruhunun bedeniyle birlikte öldüğüne kani olursa, beklememesi gereken ve asla vuku bulamayacak bir şeyi beklemiş olur, Nitekim ölümünden sonra günahları sebebiyle bir canavarın bedenine bürünüp akıldan yoksun bir hayvana, yahut uyuşukluğu ve ahmaklığı sebebiyle bir bitkiye dönüşeceğini bekleyen kimse de böyledir, İnsanın özünü üstün varlıklardan birine dönüştürenlerin tamamen aksine hareket edip onu aşağı cevherlerden birine yuvarlayan böyle bir kimse, sonsuz bir yanılgı içindedir ve ruhumuzun asla değişemez olan asli suretinden büsbütün habersizdir, zira ruh, daima insan olarak kalıp öylece varlığını sürdürdüğünden, tabiatı gereği ne biri ne de diğeri olamasa da, yalnızca birine yahut diğerine benzerliği hasebiyle, erdem veya rezillik yoluyla Tanrı yahut hayvan olduğu söylenir.

Kısacası, her bir varlığın haysiyetini bilmeyen, aksine onu aşan yahut eksik değerlendiren kimse, cehaletinden boş umutlar ve zanlar, yahut yersiz korkular türetir, Oysa varlıkları Yaratıcılarının onlar için tayin ettiği sınırlara göre tefrik eden, onları yaratıldıkları veçhile bilen, bu ifadeyi kullanmama izin verilirse, Tanrı'yı kendi nefsinin bilgisiyle tartan her insan, Tanrı'ya tabi olmayı buyuran kaideye harfiyen uyar, en yüce ölçüyü bilir ve kendisini asla aldanmayacak yahut gafil avlanmayacak bir hâle getirir.

Altın Dizeler Üzerine

Aynı şekilde bileceksiniz ki, insanlar kendi felaketlerini kendi üzerlerine bizzat, kendi hür iradeleriyle ve kendi tercihleriyle çekerler.

Ne zavallıdırlar, zira kendi iyiliklerinin yanı başlarında olduğunu ne görürler ne de anlarlar. Felaketlerinden nasıl kurtulacaklarını bilenlerin sayısı ise pek azdır. İnsanoğlunu körleştiren ve duyularını elinden alan kader işte böyledir.

Kocaman silindirler gibi, sayısız dertle daima ezilmiş hâlde bir o yana bir bu yana yuvarlanırlar. Çünkü içlerinde doğuştan var olan ve onları her yerde takip eden ölümcül çekişme onları aşağı yukarı savurur durur da bunu fark etmezler bile, onu kışkırtıp alevlendirmek yerine, boyun eğerek ondan kaçınmaları gerekirdi.

Cismani ve gayricismani cevherlerin düzeni iyi anlaşıldığında, insanın cevherini kavramak, onun ne olduğunu, hangi ihtiraslara maruz kaldığını ve asla erdemsizliğe düşmeyen varlıklar ile kendilerini asla erdeme yükseltemeyen varlıklar arasında orta bir mertebeyi işgal ettiğini bilmek zaruridir.

İşte bu sebepledir ki insan, bu iki yakınlığın tabiaten esinlediği iki eğilime de sahiptir, bazen entelektüel bir hayat yaşar, bazen de tamamen hissi temayüllere kapılır. Herakleitos'un, hayatımızın ölüm ve ölümümüzün hayat olduğunu pek haklı bir gerekçeyle söylemesine yol açan da budur, çünkü insan, Pisagorcu düşünürün söylediği gibi, kutlu makamlardan aşağı düşer ve kendini oradan fırlatıp atar,

Kutlu çayırlardan sürülmüş, Kimsesiz, meşum nifakla savrulmuş, Ve azgın çekişmenin fırtınalarında kaybolmuştur.

Fakat buradaki şeyleri hor görür ve topal şairin dediği gibi, içinde cinayetin, öfkenin ve bin türlü keder sürüsünün ikamet ettiği bu kasvetli meskenden nefret ederse, yeniden yükselir ve ilk hâlini geri kazanır,

Ve oraya düşenler, Yaralanma ve kederin karanlık ovalarında, Şaşkın ve dermansız dolaşırlar.

Bu kasvetli karanlık ovalarından sakınan kimse, fıtri bir arzuyla hakikat çayırına sevk edilir, şayet orayı terk ederse, kanatları güçsüzleşir ve mecalsiz kalır, baş aşağı dünyevi bir bedene düşer,

Burada kana kana içer, Mutluluğunun unutuluşunu.

Ruhun bu düşüşünden bahseden Platon'un şu görüşü de bununla uyuşmaktadır, "Fakat Tanrı'yı takip etmeye artık kafi bir gücü kalmadığında, bu hakikat alanını göremez, bir talihsizlik eseri kötülükle ve unutkanlıkla dolarak uyuşur ve ağırlaşır, böylece serseme dönerek kanatlarını kaybeder ve yeryüzüne düşer, o vakit yasa onu ölümlü bir bedene can vermek üzere gönderir."

Ve Ruh'un indiği yere geri dönüşü hususunda şöyle der, "Toprak, su, hava ve ateşin karışımının kendisinde meydana getirdiği kargaşayı ve vahşi düzensizliği aklıyla alt eden insan, asli suretine bürünür ve ilk hâline kavuşur, kendisine tahsis edilmiş olan yıldıza sapasağlam ve eksiksiz olarak dönecektir." Sağlam döner, çünkü birer hastalık mesabesinde olan ihtiraslardan kurtulmuştur ve bu şifa, ameli erdem vasıtası olmaksızın onda hasıl olamaz, eksiksiz döner, çünkü kendisinin asli ve zatına mahsus cüzleri olan idraki ve bilgiyi geri kazanır ki bu da nazari erdem haricinde bir yolla gerçekleşemez.

Dahası Platon, bizi Tanrı'dan saptıran bu irtidadı ancak aşağıdaki şeylere karşı duyacağımız nefretle iyileştirip düzeltebileceğimizi teyit eder, buradaki kötülüklerden kaçınmanın yalnızca felsefe olduğunu ileri sürer, böylece bu nevi ihtiraslara yalnızca insanların maruz kaldığını, kötülüklerin yeryüzünden kovulmasının yahut Tanrılığa yaklaşabilmesinin kabil olmadığını, lakin kaçınılmaz bir zaruretin neticeleri olarak, her daim ikamet ettiğimiz yeryüzünün etrafında dolanıp ölümlü tabiata yapıştıklarını ima eder.

Zira oluşa ve bozuluşa tabi varlıklar etkilenebilir ve tabiata aykırı arzulara kapılabilirler, bütün kötülüklerin mebdei de budur, onlardan nasıl sakınmamız gerektiğini öğretmek için ise şunu ekler, "Dolayısıyla buradan var gücümüzle kaçmalıyız, buradan kaçmak ise insanın bu türden bir benzerliğe muktedir olduğu ölçüde Tanrı'ya benzemeye gayret etmesidir ve Tanrı'ya benzemek basiretle adil ve kutsal olmaktır."

Zira bu kötülüklerden kaçınmak isteyen kimse, işe bu fani tabiatı üzerinden sıyırıp atmakla başlamalıdır, zira bu tabiata dahil olanların, zorunluluğun onda meydana getirdiği bütün kötülüklere batmaması imkânsızdır.

Dolayısıyla, nasıl ki Tanrı’dan uzaklaşıp sapmamız ve bizi yukarıdaki şeylere doğru yükselten kanatlarımızı yitirmemiz bizi bütün şerlerin meskeni olan bu ölüm diyarına fırlatıp attıysa, aynı şekilde dünyevi arzulardan bütünüyle soyunmamız ve erdemin yenilenmesi de, kötülüğün en ufak bir karışımı dahi bulunmaksızın hakiki iyinin mevcut olduğu hayat konaklarına bizi sevk edecek kanatlarımızın yeniden yeşermesi gibi, bizi ilahi saadete geri getirecektir, çünkü Tanrı’yı daima temaşa eden varlıklar ile O’nu temaşa etmekten aciz olanlar arasında orta bir mevkide bulunan insanın özü, mutlak aklı kabul edişine ya da reddedişine göre, fıtratı gereği ilahi yahut hayvani sureti almaya eşit bir meyil taşıyarak, bunlardan birine doğru yükselebilir veya diğerine doğru alçalıp batabilir.

İnsan tabiatındaki bu hürriyeti ve bu çifte kudreti bilen kimse, insanların kendi kötülüklerini kendi üzerlerine nasıl isteyerek çektiklerini ve bizzat kendi tercihleriyle nasıl bahtsız ve sefil hale geldiklerini de aynı şekilde bilir, zira hakiki vatanlarında kalabilecek iken, arzularının ölçüsüzlüğü yüzünden doğuma sürüklenmeye boyun eğerler ve bu sefil bedenden kolaylıkla kurtulabilecekleri halde, ihtirasların bütün kargaşasına ve düzensizliğine kendi rızalarıyla dalarlar.

Ve "İyiliklerinin yanı başlarında olduğunu ne görürler ne de anlarlar" dediğinde, bizlere idrak ettirmek istediği tam da budur.

Bu iyi olan, erdem ve hakikattir, "bunların yanı başlarında olduğunu görmemek", kendi kendilerine onları aramaya meyil göstermemektir ve "yanı başlarında olduğunu işitmemek veya anlamamak" ise başkalarının kendilerine verdiği öğütlere kulak asmamak ve kurallara riayet etmemektir, zira bilgi edinmenin iki yolu vardır, biri işitme vasıtasıyla olduğu gibi talim iledir, diğeri ise görme vasıtasıyla olduğu gibi tahkik iledir.

Dolayısıyla insanlar, ne başkalarından öğrenmeye ne de kendi kendilerine bulup çıkarmaya yanaşmadıklarında, bütün hayır idrakinden yoksun kalarak ve böylece bütünüyle yararsız ve faydasız hale gelerek kötülükleri kendi üzerlerine bizzat çekmiş sayılırlar, çünkü kendi kendine görmeyen ve başkalarının talimatlarına kulak vermeyen her insan tamamen faydasızdır ve çaresiz bir durumdadır, lakin hakikaten iyi olan şeyleri kendi kendilerine bulmaya veya başkalarından öğrenmeye gayret edenler, onun "kötülüklerinden nasıl kurtulacaklarını bilen kimseler" dediği ve bu dünyanın dertlerinden ve meşakkatlerinden kaçınarak kendilerini saf ve hür esire taşıyan kimselerdir.

Bunların sayısı pek azdır, zira insanların kahir ekseriyeti ihtiraslarının kötü birer kölesidir ve bu dünyanın nesnelerine duydukları meylin şiddeti yüzünden marazi bir şekilde çıldırırlar, bu kötülüğü de Tanrı’dan kasten uzaklaşarak, kendilerini O’nun huzurundan ve eğer böyle söylemeye cüret edebilirsem, saf ve bulutsuz ışığın menzillerinde ikamet ederlerken tecrübe etme saadetine eriştikleri o yakınlıktan mahrum bırakarak bizzat kendi başlarına açarlar.

İmdi, insanlığı körleştiren ve duyularını ellerinden alan kader, onların Tanrı’dan uzaklaşmalarının bir nişanesidir. Ve hakikaten, Tanrı’dan mahrum bir insanın deli olmaması ne kadar imkânsızsa, bir delinin de Tanrı’dan mahrum olmaması o denli imkânsızdır, zira bir ahmak zaruri olarak Tanrı’dan mahrumdur ve Tanrı’dan mahrum olan kimse de bir ahmaktır, her ikisi de "hakikaten iyi olan" şeyleri sevmeye meyilli olmadıklarından, "sayısız kötülükle ezilirler", günahkâr amellerinin ağırlığıyla, yuvarlanan devasa taşlar misali, bir felaketten diğerine sürüklenirler, talihin bütün iniş çıkışlarında kendilerini akıldan ve tefekkürden yoksun biçimde idare ettikleri için ne yapacaklarını ve akıbetlerinin ne olacağını bilemezler, zenginlikte küstah, fakirlikte hain, bedence kuvvetliyseler haydut, hastalıklı ve zayıfsalar müfteri olurlar, çocukları yoksa feryat edip sızlanırlar, şayet varsa, bunu savaşların, davaların, gayrimeşru ve haksız kazançların bahanesi kılarlar.

Tek kelimeyle hülasa etmek gerekirse, bu hayatta, kendi rızalarıyla sarıldıkları rezilliklerle, ilahi nuru görmeyi reddetmeleriyle ve hakikaten iyi olan şeylere dair kendilerine söylenenlere kulak vermeyişleriyle her taraftan sıkıştırılıp bunaltılan tedbirsiz insanları kötülüğe sevk etmeyen hiçbir şey yoktur, nefsi arzuların gayyasına gömülmüş olarak, sanki şiddetli bir fırtınaya tutulmuşçasına bu hayatta bir aşağı bir yukarı savrulup dururlar.

İmdi, bütün bu kötülüklerden kurtulmanın yegâne yolu Tanrı’ya dönmektir, bu dönüşten ise yalnızca, ruhlarının gözleri ve kulakları daima açık olanlar, hakikaten iyi olan şeylerin yeniden kazanılmasına dikkat kesilenler ve kendilerini Tanrı’ya yükseltme kabiliyetleri sayesinde [okunamadı] şifaya kavuşturanlar nasipdar olur.

tabiatımızda mündemiç olan kötülük değildir. Hayır, tabiatımızda mündemiç bulunan ve aynı zamanda sonradan edinilmiş olan bu kötülük, cüzî irademizi kötüye kullanmamızdan ibarettir, zira bu hürriyeti kullanma bahanesiyle, daima Tanrı'nın takdirlerine karşı delil getirmeye ve çılgınca O'nun kanunlarına aykırı hareket etmeye yelteniriz; Tanrı'ya karşı durmaya muktedir olduğumuzu sanmak gibi nafile ve hürmetsizce bir kanaatle kendi başımıza açtığımız büyük felaketleri hiç hesaba katmayız; oysa ilahi kanunun boyunduruğunu üzerimizden atabileceğimiz zannı, yalnızca hayal meyal ve müphem bir keşiften ibarettir. İşte burada irade serazat davranır ve Tanrı'dan uzaklaşmaya, O'nunla meşum bir çekişmeye girmeye cüret ederek, inatla O'na karşı cedelleşip O'na boyun eğmeyi reddetmek suretiyle hürriyetini kötüye kullanır.

Eğer Tanrı bize, "Bunu yapmayacaksın" derse, onu muhakkak yaparız; ve eğer "Bunu yap" derse, yapmayacağımız yegane şey o olur. Böylece her iki taraftan da günahlarımızın kadehini doldurur ve Tanrı'nın emirlerini bu iki yönlü çiğneyişle, yani buyurduğunu yapmayıp yasakladığını yaparak, kendimizi sonsuz ıstırapların içine yuvarlarız.

O halde, burada "yoldaşımız olduğu ve bizimle birlikte doğduğu" söylenen bu meşum çekişmeye karşı; daima tabiata aykırı olan fena meyillerimizden kaynaklanan ve bu sebeple, koynumuzdaki bir yılan gibi bizi fark ettirmeden yaralayıp helak eden bu çekişmeye karşı nasıl bir çare bulacağız, onun karşısına neyi koyacağız? Onun hiddetini nasıl dizginleyip durduracağız?

Bizi böyle alçaklara yuvarlayan ve batıran bu kabiliyete set çekecek, bizi ilahi erdemlerin yoluna sokacak olan bütün kaideleri tatbik etmekten, tefekkür etmekten ve onları sevmekten başka bir tahkimat muhakkak ki yoktur; zira bunlar, "her ne kadar pek az kimse tarafından bilinse de, bizi bütün kötülüklerimizden kurtaracak, yanı başımızdaki hayırları görmemizi ve anlamamızı sağlayacak olan" şifalardır.

Kendi isteğimizle başımıza sardığımız felaketlerden ve üzerimize çöken sayısız dert ile ihtirastan bizi kurtaran onlardır; dolayısıyla bu hürmetsiz hayattan sakınmanın yegane yolu da bunlardır. Ruhun sıhhati, bu azgın çekişmenin arınması ve Tanrı'ya dönüşümüz onlarla mümkündür, zira bizi aşağı çeken bu meyli, bizi yukarı yükselten kabiliyetle iyileştirmenin tek yolu, o meyli artırmak yahut kötülüklere kötülük katmak değil, itaatkar olup kendimizi selim akla tabi kılmak ve tamamen hayırlı olan bir mücadeleye sarılarak bu muzır çekişmeden kaçınmaktır; yani artık Tanrı'ya itaatsizlik etmek için debelenmeyip, var gücümüzle O'na itaat etmeye ceht etmektir. Bu güzel cehte ise ÇEKİŞME değil, Tanrı'nın iradesine TESLİMİYET, O'nun ilahi kanununa rücu ediş ve ahmakça itaatsizlik ile inançsızlığa dair her türlü bahaneyi kesip atan iradi ve kamil bir boyun eğiş denmelidir; zira kanaatimce önümüzdeki mısralarda bütün bunlar mündemiçtir.

Zira insanların kötülüğü kendi rızalarıyla benimsediklerini göstermek için, "İnsanların kendi dertlerini kendi başlarına sardıklarını bileceksin" der; binaenaleyh kendi iradelerinin intihap etmesiyle kendilerini kötülüğe yuvarladıkları cihetle, onlara haklı olarak BİÇARE ve SEFİL denebilir.

Kendilerine verilen hayırlı öğütlere karşı inatla sağır kesildiklerini göstermek için, "yanı başlarındaki iyiliği ne görürler ne de işitirler" der. Kendilerini bile isteye içine attıkları bu kötülüklerden kurtulmalarının mümkün olduğunu göstermek için de şu mülahazayı ekler, "Felaketlerinden nasıl kurtulacağını bilen pek az insan vardır"; bununla bize, kötülükten kurtuluşun irademizin bir eseri olduğunu, dolayısıyla günah esaretinin de aynı şekilde iradenin bir eseri olduğunu anlatmak ister.

Bundan sonra, kendilerini isteyerek günaha atan ruhların körlük ve sağırlığının sebebini zikreder, "İşte insanları körleştiren ve anlayışlarını ellerinden alan KADER budur" der; zira Tanrı'dan sapmamız ve O'ndan uzaklaşmamız, bizi zaruri olarak akılsızlığa ve tefekkürden mahrum, pervasızca bir tercihe sevk eder.

Burada KADER kelimesiyle kastettiği şey, bizi bu çürümeye mahkum ve fani hayata meylettirmek suretiyle ilahi ervah meclisinden tardeden bu irtidattır.

Ayrıca bu pervasız ve basiretsiz tercihin neticelerini gösterir; gafil bir insanın hayatını yuvarlanan bir taşa benzeterek, kabahatlerimizin aynı anda nasıl hem iradi hem de gayriihtiyari olduğunu öğretir; zira yuvarlanan taş aynı anda hem dairesel hem de müstakim bir hareketle yol alır, dairesel hareket kendi zatından, müstakim hareket ise aşağıya düşüşünden ileri gelir.

Çünkü bir silindir eğriyse ve artık doğru bir hat üzerinde değilse, kendi ekseni etrafında dairesel hareket yapmaya muktedir olamadığı gibi, Ruh da bir kez selim akıldan saptığında, hakikaten iyi olan şeyleri muhafaza edemez hale gelir.

...ve Tanrı ile olan birliğinden ayrılır, fakat zahirî iyiliklerin peşinde başıboş gezinir, doğrudan sapar, cismani heveslerle bir o yana bir bu yana savrulur, ki o da bunu şu sözlerle izah eder, "Sayısız dertlerle durmaksızın bir oraya bir buraya yuvarlanırlar."

İnsanların idrakini ellerinden alan ve onları Tanrı'dan ayıran bu Kaderin sebebi, kendi hürriyetlerini kötüye kullanmaları olduğundan, müteakip iki mısrada bu suistimalin nasıl ıslah edileceğini ve Tanrı'ya dönmek için aynı hürriyetten nasıl istifade olunacağını öğretir, zira başımıza gelen kötülükleri yalnızca kendi irademiz öyle dilediği için celbettiğimizi bize ima etmek maksadıyla şöyle der, "İçlerinde fıtraten var olan o meşum çekişme, nerede olurlarsa olsunlar peşlerini bırakmaz ve onlar farkına varmaksızın kendilerini bir o yana bir bu yana savurur."

Hemen ardından da devanın kendi elimizde olduğunu göstermek üzere şunu ekler, "Onu kışkırtıp alevlendirmek yerine, boyun eğerek ondan kaçınmalıdırlar."

Fakat aynı zamanda, kötülükten uzaklaşıp hayra sarılabilmemiz için her şeyden evvel Tanrı'nın yardımına muhtaç olduğumuzu dercederek sözlerini bir dua ile bitirir, O'nun inayetine nail olmanın yegâne vesilesi olan niyazı Tanrı'ya arz eder, [okunamadı]

Altın Mısralar Üzerine: Mısra 62, 63, 64, 65, 66

Ulu Jüpiter, [okunamadı] babası, ya bizi ezen bütün kötülüklerden kurtar, yahut hangi daimona maruz kaldığımızı hepimize aşikâr kıl.

Lakin cesur ol, insan soyu ilahidir, mukaddes tabiat onlara en gizli sırları açar, şayet o sana sırlarını bahşederse, emrettiğim bütün şeyleri kolaylıkla yerine getirirsin, ve ruhunu şifaya kavuşturarak, onu bütün bu kötülüklerden azat edersin.

Kâinatın Babası ve Yaratıcısı olan Tanrı'yı, asıl dilde HAYAT manasına gelen bir kelimeden mülhem Jüpiter ismiyle anmak kadimlerin adetiydi.

Zira bütün eşyaya hayat ve vücut veren Zat, kudretinden neşet eden bir isimle çağrılmalıdır.

Tanrı için hakikaten münasip olan isim, O'nun mutlak kudretine ve işlerine en ziyade muvafık düşendir.

Bugün aramızda, bize pek münasip görünen isimleri eşyanın tabiatındaki hususiyetin değil, tesadüfün ve insanların ortak uzlaşısının meydana getirdiğini söylemek çok daha yerinde olur, nitekim bu keyfiyet, eşyaya fıtratlarının tamamen aksine verilen ve kötü bir adama iyi yahut facir bir adama dindar dememizden farksız olan sayısız isimden açıkça anlaşılmaktadır.

Zira bu kabil isimler, adlandırıldıkları şeyin ne varlığına ne de vasıflarına delalet etmediklerinden, isimlerde bulunması icap eden o uygunluk ve mutabakata malik değildirler.

Halbuki isimlerin bu ahengi ve münasebeti, bilhassa ezeli olan şeylerde, ezeliler arasında ilahi olanlarda, ilahiler arasında ise en ali mertebede bulunanlarda aranmalıdır.

İşte bu sebepledir ki Jüpiter ismi, bizzat sedasında dahi her şeyi yaratan cevherin bir remzini ve suretini taşır.

Çünkü isimleri ilk vazedenler, mahir heykeltıraşlar misali, o yüce ilim ve hikmetleriyle bizzat isimler vasıtasıyla, sanki canlandırılmış suretlermişçesine, adlandırdıkları şeylerin fazilet ve keyfiyetlerini ifade etmişlerdir, nitekim sedası bizzat fikirlerinin bir remzi olan isimler icat etmişlerdi ve fikirleri de tefekkür ettikleri mevzuların en öğretici timsalleriydi. Hakikaten de bu ulu ruhlar, akılla kavranan şeylerle daimi meşguliyetleri neticesinde adeta temaşaya gark olup bu rabıta ile gebe kalmışçasına, fikirlerini doğurmanın sancılarına tutulduklarında feryat ederek öyle lafızlar dökmüş ve eşyaya öyle isimler vermişlerdir ki bunlar, bizzat sedalarıyla ve teşkilinde kullanılan harflerle adlandırılan şeylerin mahiyetini kusursuzca ifade etmiş, onları hakkıyla idrak eden herkesi tabiatlarının bilgisine ulaştırmıştır, öyle ki onların temaşasının nihayeti, bizim için marifetin bidayeti olmuştur. Böylece kâinatın Yaratıcısı, bu derin ilim ve hikmet sahibi kimseler tarafından, evvelce zikrettiğimiz sebepler mucibince bazen Zeus, bazen de Jüpiter ismiyle tesmiye edilmiştir. Şimdi, bu duada O'ndan talep ettiğimiz şey, O'nun sonsuz lütfu hasebiyle bütün insanlara zaten bahşettiği şeydir, fakat O'nun kesintisiz sunduğu nimeti kabul etmek bizim irademize bağlıdır. Daha evvel, "Gökleri duayla anmadıkça işe el sürme" denilmişti, bunun manası şudur ki, Tanrı hayırlı olanı bize ihsan etmeye her daim amadedir, lakin biz o hayra ancak talep ettiğimizde ve ilahi tedbire ellerimizi uzattığımızda nail oluruz, zira hür olan irade, kendisi arzu etmedikçe hakiki manada iyi olanı iktibas edemez, hakiki hayırlar ise Yaratıcı'nın cevherinden durmaksızın feyzalan hakikat ve fazilettir, bunlar her vakit ve aynı veçhile bütün insanların gözleri önündedir.

Altın Mısralar Üzerine Şerh

Bu mısralar bütün kötülüklerimizden kurtulmamız için dua ettiğinde, mutlak surette zaruri bir şey olarak kendi özümüzü bilmemizi talep eder, zira "hizmet ettikleri demonun ne olduğu", başka bir deyişle "ruhlarının ne olduğu" ifadesiyle kastedilen tam da budur.

Çünkü kendimize doğru bu yönelişten, bu öz bilgimizden zorunlu olarak kötülüklerimizden kurtuluş ve mutluluğu elde etmemiz için Tanrı'nın bize birer vasıta kıldığı şeylerin keşfi doğacaktır. Binaenaleyh bu mısra, şayet bütün insanlar ne olduklarını ve "hizmet ettikleri demonun ne olduğunu" bilselerdi, hepsinin kötülüklerinden kurtulacağını varsayar, ancak bu imkânsızdır, zira hepsinin kendilerini felsefeye vakfetmeleri veya Tanrı'nın mutluluk uğruna durmaksızın sunduğu bütün hayırları aynı şekilde kabul etmeleri mümkün değildir.

O halde, yalnızca hakiki hayrımızı, yani bize has olan hayrı açığa çıkaran bilgiye yönelenlerin cesaret bulmasından başka ne kalır geriye, zira bu ölümlü tabiatta mündemiç olan kötülüklerden yalnızca onlar kurtulacaktır, çünkü gerçekten hayırlı olan şeylerin temaşasına yalnızca onlar kendilerini vakfeder. Bundan ötürü de ilahi varlıkların zümresi arasında yer almayı hak ederler, zira kutsal tabiat, yani felsefe tarafından eğitilmişlerdir ve vazifelerinin kendilerini uymakla yükümlü kıldığı bütün kaideleri tatbik ederler. Şimdi, şayet bu ilahi insanlarla bir ünsiyetimiz varsa, bunu kendimizi bütünüyle erdemli amellere ve yalnızca kendileri vasıtasıyla ruhun tutkularından şifa bulduğu, tamamen ilahi bir mertebeye ve hâle intikal ederek buradaki bütün kötülüklerden kurtulduğu zihni ilimlere vakfederek göstermeliyiz. Kısacası, bu mısraların manası budur. Kendini bilenler, bütün fani meillerden azade kılınır. Peki, kendi özlerinin ne olduğunu bilmeye dair fıtri bir kuvveye sahip oldukları halde, neden bütün insanlar bunlardan azade değildir?

Çünkü daha önce de ifade edildiği üzere, onların büyük bir kısmı, hayrın kendilerine yakın olduğunu görmeyi veya işitmeyi reddederek felaketlerini kendi üzerlerine bizzat çekerler. Fakat kötülüklerinden nasıl kurtulacağını bilenlerin sayısı pek azdır, zira onlar "hangi demona hizmet ettiklerini" bilirler. Bunlar, bütün hayvani tutkulardan kendilerini kurtarmış, tutkularına köle oldukları dar bir hapishaneden çıkar gibi bu dünyevi meskenlerden çekilmiş kimselerdir. O halde feylesof niçin insanların babası olan Jüpiter'e, "Ya bizi ezen bütün kötülüklerden kurtar, yahut hangi demona hizmet ettiğimizi bize göster" demektedir?

Acaba Tanrı'nın, insanların kendi rızalarına rağmen dahi hepsini hakikate döndürmeye muktedir olduğuna, fakat ebedi bir esaret içinde kalmaları için bunu ya ihmalden ya da kasten reddettiğine inanmamızı mı ister? Böyle bir şey hürmetsizlik olmaksızın işitilemez bile.

Aksine bununla, saadete ermek isteyen herkesin, bir babaya başvurur gibi Tanrı'ya müracaat etmesi gerektiğini bize öğretmeyi kasteder, zira Tanrı bütün varlıkların Hâlıkı, hayırlı olanların ise babasıdır. Dolayısıyla kötülüklerden kurtuluşun ne olduğunu bilen, insanların kendi elleriyle başlarına sardığı musibetlerden kendini fiilen kurtaran ve ihtiyari bir firar ile bu ölümcül nizadan kaçınan kimse, ilahi inayeti niyaz ederek, "Ey insanların babası Jüpiter!" diye haykırır.

Tanrı'ya baba demekle oğulluk vazifesini zaten yerine getirmiştir ve kendisinin bizzat yaptığını şayet bütün insanlar onun gibi yapsaydı, onların da kendisi gibi bütün kötülüklerinden kurtulacağı mülahazasında bulunur, fakat bilahare bunun böyle gerçekleşmemesinin, eğer bu ifadeyi kullanmama müsaade edilirse, Tanrı'nın bir kusurundan değil, bilakis felaketlerini kendi üzerlerine bizzat çeken insanların hatasından ileri geldiğini görerek kendi kendine şöyle der, "Lakin sen cesur ol, sen ki kendini kederlerinden kurtarmanın hakiki yolunu buldun." Bu yol, felsefenin bize ilham ettiği, Tanrı'nın bize sunmaktan asla geri durmadığı fakat insanların büyük çoğunluğunun göremediği hayırlara dönüştür, zira Yaratıcımızın bizi Kendi bilgisine ulaştıracak bir nişane olarak akıl sahibi varlıkların içine nakşettiği o ortak mefhumları layıkıyla inkişaf ettiremezler.

Şimdi, bir kimseye bir şeyi göstermek için iki kişinin fiilinin bir araya gelmesi icap eder, zira göstermek istediğiniz şeyi bir körün önüne bin defa koysanız dahi ona nasıl gösterebilirsiniz? Yahut görmesini arzu ettiğiniz şeyi önüne koymadıkça, gözleri gören bir adama bir şeyi nasıl gösterebilirsiniz?

Binaenaleyh şu iki husus zaruridir, gösteren cihetinden bir şeyin sunulması icap eder, gören cihetinden ise...

Kendisine herhangi bir şey gösterilen kimse cihetinde, görmeye muktedir gözlerin bulunması icap eder, ta ki bir taraftan nesne, diğer taraftan ışık bir araya gelebilsin ve kâmil bir tezahürün vücuda gelmesi için hiçbir noksan kalmasın.

Bu mukaddemeden hareketle, şayet onları yaratan Tanrı kendilerini ve tasarruf ettikleri demonun ne olduğunu bilmeyi onlara gösterip öğretseydi, bütün insanların şerlerinden kurtulacağı faraziyesini ele alalım, lakin yine de görmekteyiz ki bütün insanlar şerlerinden kurtulmuş değildir.

Binaenaleyh Tanrı bunu her insana aynı şekilde göstermez, yalnızca kendi paylarına bu kurtuluşa muvafakat eden ve Tanrı’nın kendilerine göstermeyi murad ettiği şeyi görmek, temaşa etmek ve kabul eylemek arzusuyla gözlerini açmak isteyenlere gösterir, dolayısıyla Tanrı’nın bunu her insana göstermemesinin müsebbibi Tanrı değildir, hayırlı şeylerin kendilerine pek yakın olduğunu ne gören ne de işiten insanların bizzat kendileridir bunun müsebbibi.

Böylece insanların kendi felaketlerini kendi rızalarıyla nasıl celbettiklerini söylediğimizi anlarsınız.

Kusur seçendedir ve Tanrı hiçbir surette mesul tutulamaz, zira O, hayırlı olan şeyleri daima bütün insanların nazarına arz eder, fakat bunları her zaman herkese göstermez, çünkü insanların ekseriyetinde, kendilerine aralıksız sunulan hayrı görmeye yegâne muktedir olan can gözleri, daima şerre meyletmek suretiyle edindikleri fena bir itiyat yüzünden ya kapanmıştır yahut yeryüzüne dikilmiştir.

Bu mısraların şerhi hakikate ve evvelki mısraların manasına muvafıktır. Ve hakikaten, eğer insanları isteseler de istemeseler de hakikate sevk etmek Tanrı’ya bağlı olsaydı, insanları kendi felaketlerini kendi ihtiyarlarıyla ve kendi kabahatleri yüzünden celbetmekle niçin itham ederdik?

Niçin onlara çekişmeye sebebiyet vermemelerini, bilakis boyun eğerek bundan kaçınmalarını salık verirdik?

Niçin başlarına gelen kazalara sabırla tahammül etmelerini ve bunları ıslah edip şifaya kavuşturmak için ceht göstermelerini emrederdik?

Zira irade hürriyeti bir kez ortadan kaldırılırsa, talim yoluyla erdeme giden bütün yollar tamamen kapanır. Eğer bizi reziletten kurtarmak ve bunda bizim hiçbir hissemiz olmaksızın bizi erdemle donatmak yalnızca Tanrı’ya ait bir vazife olsaydı, bizim ne amel etmemiz, ne tefekkür etmemiz, ne de hayrı sevmemiz gerekirdi.

Fakat durum böyle olsaydı, insanların günahlarının faili Tanrı olurdu, oysa daha evvel ispat ettiğimiz üzere, şayet Tanrı hiçbir surette şerrin faili değilse, hayırdan irtidadımızın bütünüyle kendimizden neşet ettiği bedihidir, zira yaratılışımızda tabiatın bize bahşettiği fıtrî mefhumlara muvafık olarak, onun bize ne denli yakın ve içimizde olduğunu ne görmekteyiz ne de işitmekteyiz, ve bu körlüğün, bu sağırlığın yegâne sebebi bu muzır çekişme, kendi rızamızla sarıldığımız bu kötülüktür, oysa bunu artırmak ve büyümesine meydan vermek yerine, boyun eğerek ondan kaçınmalı, kendimizi şerlerimizden kurtarmayı öğrenmeli ve Tanrı’ya rücu etmenin yolunu bulmalıyız, bunun neticesi ise zihin sükûneti, hayatın dertlerinden necat, ilahi hayırların zevkine hakkıyla varmak ve semavi bir sohbetten pay almak olacaktır.

Filozof hakikati ve erdemi bu şekilde tetkik ettikten, erdemin kaidelerini vicdanlarımızı her gece hesaba çekme tavsiyesiyle nihayete erdirdikten ve ayrıca hakikat umudunu [okunamadı] hürriyetine ve onun bütün şerlerinden kurtuluşuna dek eriştirdikten sonra, bir sonraki merhalede nuranî bedene kanat veren tasfiyeden bahsetmeye geçer, böylece üçüncü bir felsefe nevini ekler.

MISRALAR LXVII. LXVIII. LXIX.

Tasfiyelerde ve ruhun necatında menettiğimiz taamlardan imtina et, aralarında hakkaniyetle tefrik yap ve her şeyi kemaliyle tetkik et.

Yükseklerden gelen ve [okunamadı] gereken aklın rehberliğine ve idaresine kendini daima teslim ederek.

Akli cevher, Yaratanı olan Tanrı’dan tabiatına muvafık bir beden alarak yeryüzüne inmiştir, öyle ki o ne sırf bir bedendir ne de bedensizdir, lâkin cismanî olmamakla birlikte sureti beden vasıtasıyla tayin ve tahdit edilmiştir, tıpkı ulvi cüzleri cismanî olmayan bir cevher, süfli cüzleri ise cismanî olan yıldızlarda olduğu gibi, güneşin kendisi dahi cismanî bir şey ile cismanî olmayan bir şeyin terkibidir, bu terkip birbirinden ayrı bulunup sonradan birleşmiş iki cüzden müteşekkil değildir, zira öyle olsaydı tekrar birbirinden ayrılabilirlerdi, bilakis biri idare eden, diğeri [okunamadı] olan bir tabiiyet intizamı içinde birlikte yaratılmış ve birlikte doğmuş iki cüzden meydana gelir. Tıpkı kahramanlarda olduğu gibi bütün akli cevherlerde ve insanlarda da durum aynıdır, zira kahraman, nuranî bir bedene malik akli bir ruhtur, insan da keza kendisiyle beraber yaratılmış bir [okunamadı] bedene malik akli bir ruhtur.

Böylece [okunamadı] görürsünüz.

Nitekim Platon, ondan çok zaman sonra Phaidros diyaloğunda ilahi Ruh ile insan Ruhunu, iki atı ve onları sevk eden bir sürücüsü bulunan kanatlı bir arabaya benzeterek bunu açıklamıştır.

Dolayısıyla Ruhun yetkinliği için hakikate ve fazilete muhtacız, nurani bedenimizin arınması içinse maddenin tüm kirlerinden temizlenmeye, mukaddes tasfiyelere başvurmaya ve bu aşağı konaklardan kaçıp kurtulmak üzere Tanrı’nın gayrete gelmemiz için bize bahşettiği bütün kudreti kullanmaya muhtacız, nitekim önceki mısraların bize öğrettiği de budur.

[okunamadı]

Maddenin kirlerini gidermeyi bize şu kaideyle talim ederler, "Yasakladığımız bütün etlerden sakının." Bu perhize, ilahi ilhamla buyrulan mukaddes arınmaları da eklememizi emrederler, bu emir ise "ruhsal arınmalarda ve kurtuluşta" ve benzeri sözlerle biraz kapalı bir biçimde telkin edilmiştir.

Nihayetinde, "Yukarıdan gelen ve dizginleri elinde tutması gereken anlama yetisinin rehberliğine ve idaresine kendini bırakarak" sözünü eklemek suretiyle insan cevherinin suretini kâmil ve yetkin kılmaya gayret ederler. Zira bu yolla tüm insan cevherini gözlerimizin önüne serer ve onu teşkil eden cüzlerin derecesini ve tertibini tefrik eder. İdare eden sürücü gibidir, tabi olup itaat eden ise araba gibidir.

Dolayısıyla bu mısralar, Pythagoras’ın sembollerini anlamaya ve onlara itaat etmeye meyleden herkese, fazilet talimiyle, hakikati ve paklığı benimsemek suretiyle Ruhumuza ve kehanetlerin "ruhun arabası" tesmiye ettiği nurani bedenimize ihtimam göstermemiz gerektiğini talim eder.

Bu kehanetlerle kastettiği, Orpheus’a atfedilen bazı sözlerdir, yahut Pythagoras’ın akidelerine işaret etmektedir.

Burada zikredilen paklık, yiyecek ve içeceği, cansız bedene hayat bahşeden, onun bütün ahengini muhafaza edip sürdüren nurani bedenimizin içinde yerleştiği fani bedenimizin bütün idaresini ve terbiyesini kapsar. Zira gayrimaddi beden hayattır ve maddi bedenin hayatını husule getirir, fani bedenimiz bu hayat vasıtasıyla, gayrimaddi hayattan ve maddi bedenden mürekkep olarak ve hakiki manada akli cevher ile gayrimaddi bedenin bir terkibi olan kâmil insanın sureti olarak yetkinliğe erer.

Mademki insanız ve insan bu iki cüzden mürekkeptir, şu halde her ikisinde de arınmamız ve yetkinleşmemiz icap ettiği aşikârdır, bu maksatla insanın her iki tabiatına mahsus yollara tabi olmak iktiza eder, zira her cüz farklı bir tasfiye talep eder.

Mesela akli Ruh, akıl yürütme ve hüküm verme melekesi bakımından, marifeti husule getiren hakikat ile arındırılmalıdır, tefekkür ve istişare melekesi bakımından ise meşveret ile arındırılmalıdır, zira ilahi olan şeyleri temaşa etmek ve aşağıdaki şeyleri tanzim etmek üzere halk olunmuştur, ilki için [okunamadı], ikincisi için ise fazilete muhtacız, ta ki kendimizi bütünüyle ebedi olan şeylerin temaşasına ve cümle vazifelerimizin ifasına vakfedebilelim, her ikisinde de, bize tevdî edilen ilahi kanunlara itaat ettiğimiz takdirde cehaletin koparacağı fırtınalardan tevakki etmiş oluruz, zira akli cevherimizi arındırmamız gereken illet işte bu cehalettir, çünkü ona bu aşağıdaki şeylere meyil ve muhabbet veren bizzat oydu.

Fakat fani bir beden nurani bedenimize raptolduğundan, onu da bu çürüyüp yok olucu bedenden arındırmamız ve onunla kurduğu ünsiyet ve ihtilattan kurtarmamız icap eder.

Geriye yalnızca, mukaddes kehanetlere ve sanatın talim ettiği mukaddes usule muvafık surette icra edilmesi iktiza eden ruhani bedenin tasfiyesi kalmaktadır.

Bu arınma bir bakıma daha cismanidir, binaenaleyh bu hayat bahşedici bedeni tamamen şifaya kavuşturmak ve bu ameliyat vasıtasıyla onu maddeden ayrılmaya, asli saadetinin vaktiyle kendisini yerleştirdiği o kutlu âlemlere doğru kanatlanıp uçmaya mecbur kılmak için her türlü vasıtayı seferber eder.

Bu bedenin tasfiyesi uğruna icra edilen her ne varsa, şayet hileden ve hud’adan beri, Tanrı’ya layık bir veçhile icra edilirse, hakikatin ve faziletin kaidelerine mutabık bulunacaktır. Zira akli Ruhun ve nurani arabanın tasfiyeleri şu gaye için icra olunur, öyle ki araba bu vasıtayla kanatlanabilsin ve derhal semavi menzillere doğru yükseklere süzülebilsin.

Bu kanatların neşvünema bulmasına en ziyade hizmet eden şey ise tefekkürdür, tefekkür sayesinde sevgimizi dünyevi şeylerden tedricen kesmeyi, gayrimaddi ve akli olan şeyleri temaşa etmeyi itiyat haline getirmeyi ve bu arzi ve fani bedenle birleşmesinden mütevellit kirleri üzerinden silkip atmayı öğreniriz.

Filhakika, bu üç meziyet vasıtasıyla bir bakıma yeniden canlanır, silkinişle uyanır, ilahi bir kudretle dolar ve Ruhun yetkinliğine [okunamadı].

Lakin şu sual edilecektir, muayyen etlerden ictinap etmek böylesine yüce mertebelere nasıl hizmet edebilir?

Şüphe yoktur ki, bütün dünyevi hazlardan sakınmaya ve bunun yanı sıra, bilhassa zihni zaafa uğratıp bedeni şehvete sevk eden etleri yemekten bütünüyle imtina etmeye alışmış kimseler için, evet, şüphe yoktur ki bu riyazet onlar adına büyük bir muavenet ve arınma yolunda mühim bir terakki vesilesi olacaktır. Sembolik kaidelerde bu nevi perhizlerin bize emredilmesinin sebebi de budur, zira bu kaideler, zahirî manalarıyla ele alındıklarında sundukları manayı haiz olup kaidede sarahaten zikredilen şeyi katiyetle menetseler dahi, mistik manalarının altında umumi ve pek şümullü bir başka manayı gizlerler. Mesela, "Hiçbir hayvanın döl yatağını yemeyeceksin" diyen sembol, lafzıyla anlaşıldığında, hayvanın muayyen ve üstelik gayet cüzi bir azasının yenmesini meneder, lakin bu Pythagorasçı sırrın havi olduğu gizli mananın derinliklerine inecek olursak, bu yalın ve cismani temsil vasıtasıyla bize zührevi sefahatlerin tamamından bütünüyle uzak durmamızın talim edildiğini keşfederiz.

Nasıl ki lafza riayet ederek herhangi bir hayvanın mezkûr cüzünü fiilen yemekten menolunmuşsak, bu kaidenin en sırlı ve batıni emirlerini de, nurlu bedenin arınması maksadıyla aynı ihtimamla tatbik ve müşahede etmekle mükellefiz. Keza, "Yüreği yemeyeceksin" kaidesinde de asıl gaye gazaptan ictinap etmemizdir, lakin lafzi ve tâli mana, o memnu uzvu yemekten imtina etmemiz gerektiğidir.

Aynı şekilde, "Kendiliğinden ölen hayvanların etinden sakınınız" buyuran kaidenin gayesi de yalnızca bizi bu fani tabiattan umumi bir surette koparmak değil, aynı zamanda murdar ve kurbana layık olmayan herhangi bir etten nasipdar olmaktan menetmektir, zira sembolik kaidelerde, lafzi manaya olduğu kadar gizli manaya da riayet etmek hakikatin gereğidir. Lafzi mananın tatbiki ise en mühim olan mistik manaya riayet edebilmenin yegane tarikidir.

İki yahut üç kelimede bize en faziletli amellerin tohumlarını ve mebadisini bahşeden bu mısrayı da böyle anlamak icap eder, "Etlerden sakınınız" ifadesi, "Fani ve zevale mahkum bedenlerden sakınınız" demesiyle aynı manadadır. Fakat bunların tamamından sakınmak muhal olduğundan, "Yasakladıklarımızdan" ibaresini eklemekte ve bahsettiği cihetleri "Arınmalarda ve ruhun kurtuluşunda" sözleriyle tayin etmektedir, ta ki menedilen etlerden sakınmak suretiyle cismani arabanın nurunu artıralım ve maddeye dair bütün kirlerden halas olup tasfiye edilmiş bir Ruha yaraşır bir dikkatle ona ihtimam gösterelim.

O, bütün bu hususların hakiki tefrikini idrake bırakır, zira yegane hüküm koyucu yeti olan idrak, aynı zamanda nurlu bedene, Ruhun safiyetinin iktiza ettiği rikkati gösterebilecek tek kuvvedir.

İşte bundan ötürü idraki bir "arabacı" yahut "arabayı sevk ve idare eden" olarak tesmiye ettiğini görürsünüz. İdrak olarak adlandırılmıştır, zira akli (nûsî) kuvvedir, arabacı yahut sürücü olarak adlandırılmıştır, zira bedeni idare ve sevk eden odur.

İmdi, arabacıya istikamet veren aşkın basiretidir, zira her ne kadar akli bir ruh olsa da, hakikat sahrasını ancak aşkın basiretinin inayetiyle keşfedebilir, ona el vazifesi gören melekeleri vasıtasıyla da kendisine raptedilmiş bedeni zapt edip dizginler ve onu hikmetle güderek bedenine hâkim olur, onu kendi zatına doğru tebdil eder, ta ki bu mürekkep varlığın tamamı bütünüyle Uluhiyetin temaşasıyla meşgul olabilsin ve kendini tamamen O'nun suretine uydurabilsin.

Burada bahsi geçen riyazetin ve bizi eriştirmeye gayret ettiği bütün o büyük hayırların umumi fikri işte budur. Bütün bunlar, bize gölgeler ve perdeler altında vazedilmiş mukaddes kaidelerde hususi surette bildirilmiştir, gerçi bunların her biri, baklagillerden bakla gibi, hayvanlardan ise kendiliğinden ölenlerin eti gibi hususi bir perhizi emreder, nitekim bizzat türler dahi sarahaten zikredilmiştir, balıklardan kırlangıçbalığını yemeyeceksiniz, kara hayvanlarından filancayı, göğün kuşlarından filancayı yemeyeceksiniz denildiği gibi, nihayetinde muayyen kısımlara kadar inilerek, "Başı yemeyeceksiniz, yüreği yemeyeceksiniz" gibi tafsilata girişilmiştir.

Bununla birlikte, bu buyrukların her birinde arınmanın yetkinliği saklıdır, zira yazar her ne kadar bedensel perhiz bakımından, muayyen felsefi ve tıbbi meziyetleri sebebiyle böyle bir şeyi harfiyen yasaklasa da, her bir buyrukta bedensel tüm arzulardan arınmamızı ima etmekte ve insanın kendi özüne dönmesini öğütlemektedir, ta ki insan bu oluş ve bozuluş yurduna veda edebilsin ve Elysion çayırlarına, en saf Esir katına doğru kanatlanabilsin.

Pisagorcuların perhizlerinde gözettikleri bu tertipli ilerleyiş, metinlerinde ilk bakışta birbiriyle çelişir gibi görünen bazı remizlere rastlamamızın da yegâne sebebidir, nitekim şu buyruk,

"Yürek yemekten sakınınız," buyruğu, şu diğer buyrukla çelişir görünmektedir, "Hayvan eti yemekten sakınınız,"

meğerki ilk buyruk olan "Yürek yemekten sakınınız" sözünün yeni başlayan çömezlere hitap ettiğini, son buyruk olan "Hayvan eti yemekten sakınınız" sözünün ise yalnızca yetkinleşmiş olanlara vazedildiğini kabul etmeyelim, zira hayvanın tamamı yasaklandığında, herhangi bir uzvundan sakınmak fuzuli ve beyhudedir.

Bu bakımdan müellifin gözettiği sıraya ve mertebelere dikkatle riayet etmeliyiz, "Yiyeceklerden sakınınız," der ve ardından sanki biri kendisine "Hangi yiyeceklerden?" diye sormuşçasına yanıtlar, "Yasaklamış olduklarımdan." Ve bundan sonra da adeta şu ikinci suale cevap verir gibidir, Pisagorcular bu yiyeceklerden nerede bahsetmişler ve bu perhizi hangi risalelerde emretmişlerdir?

"Ruhun arınmalarında ve kurtuluşunda," der, böylelikle arınmaların evvel geldiğini, ruhun kurtuluşunun ise onu takip ettiğini maharetle ima eder.

Nitekim akli ruhun arınmaları riyazi ilimlerdir, onu yukarıya taşıyan kurtuluşu ise varlıkların deruni müşahedesi demek olan diyalektiktir.

Müellifin "ruhun kurtuluşunda" derken tekil ifade kullanmasının sebebi de budur, zira kurtuluş yalnızca tek bir ilimle alakadardır, "arınmalarda" derken çoğul ifade kullanmasının sebebi ise riyaziyatın birden fazla ilmi ihtiva etmesidir.

Şimdi, ruhun arınması ve kurtuluşu hususunda özellikle ifade edilen bütün bu şeylere, nurani bedenin temizlenmesi için bunlara benzer mahiyette olan, bunlara kıyas ve tenasüp bakımından tekabül eden unsurları da eklemeliyiz.

Buradan zaruri olarak şu netice çıkar ki, riyazi ilimler olan arınmalara inisiyasyonların gizemli arınmaları refakat etmeli, diyalektik vasıtasıyla gerçekleşen kurtuluşa ise en yüce ve en mükemmel olana vuslat eşlik etmelidir.

Zira akli ruhun manevi arabasını arındıran ve yetkin kılan, onu maddenin kirlerinden ve intizamsızlığından kurtaran, saf ruhlarla hemhal olmaya elverişli hale getiren hususlar hakikaten bunlardır.

Zira murdar olanın saf olanla hiçbir müşterekliği olamaz.

Ruhu, daima bu hasletlerle donanmış olan ruhlarla hemhal olabilmesi için ilim ve faziletle tezyin etmemiz nasıl zaruriyse, nurani bedeni de nurani bedenlerle irtibat kurabilmesi için saf kılmalı ve maddeden ayrıştırmalıyız, zira benzerlik her şeyi birleştirir, oysa benzemezlik, mekân ve konum bakımından birbirine en ziyade yakın olan şeyleri dahi tefrik eder ve birbirinden ayırır.

Bütünün yetkinleşmesi için bize bahşedilen en mükemmel felsefenin layık ve mütenasip ölçüsü işte budur, zira ruha ihtimam gösterip bedeni ihmal eden kimse, insanın tamamını arındırmış sayılmaz, öte yandan ruhu hesaba katmaksızın yalnızca bedene ihtimam göstermenin kifayet edeceğine yahut bedene gösterilen ihtimamın ruhu ayrıca arındırmaksızın onun için de kâfi geleceğine inanan kimse de benzer şekilde, hatta daha büyük bir hataya düşer.

Lakin her ikisine de ihtimam gösteren kimse, bütün varlığını yetkinleştirir, bu suretle felsefe, vazifesi latif bedeni arındırmak olan gizemli sanata rabtolunur.

Şayet bu sanat felsefi bir zihinden mahrum kalırsa, artık aynı fazileti haiz olmadığını görürsünüz, zira yetkinliğimizi tamamlayan bütün şeylerin bir kısmı felsefi bir zihin tarafından vazolunmuş, diğerleri ise bu zihne mutabık düşen gizemli bir amel vasıtasıyla ihdas edilmiştir.

Gizemli amelden kastım, nurani bedenin arındırıcı kudretidir, öyle ki bütün bir felsefenin nazariyesi zihin kabilinden önden gitmeli, ameliye ise fiil yahut meleke olarak onu takip etmelidir.

Ameliye iki nevidir, medeni yahut siyasi olan ile gizemli olan.

İlki fazilet vasıtasıyla bizi cehaletten arındırır, ikincisi ise mukaddes ayinler vasıtasıyla toprağa dair bütün efkârı kesip atar.

Umumi kanunlar medeni felsefenin güzel bir numunesidir, şehirlerin mukaddes ayinleri ise gizemli olanın numunesidir.

Bütün bir felsefenin en yüce mertebesi tefekküre dalmış zihindir, siyasi zihin orta mertebeyi tutar, en sonda ise gizemli olan yer alır. İlki, diğer ikisine nispetle gözün makamındadır, son ikisi ise ona kıyasla bedenin diğer uzuvları hükmündedir.

ilk olarak elin ve ayağın yerini tutar, lakin bu üçü birbiriyle öyle sıkı bir bağ içindedir ki, diğer ikisinin ortaklığı olmaksızın üçünden herhangi biri kusurlu ve neredeyse faydasız kalır.

Bu sebeple, hakikati bulan bilgiyi, erdemi doğuran melekeyi ve arılığı meydana getiren kabiliyeti daima bir araya getirmeliyiz, ta ki medeni fiiller idare eden akla muvafık kılınsın ve mukaddes fiiller hem birine hem diğerine cevap verebilsin.

Böylece Pythagorasçı felsefenin gayesini görürsünüz, bu gaye ilahi hayra doğru yükseklere süzülmek üzere bütünüyle kanatlanmamızdır, ta ki ölüm vaktinde bu ölümlü bedeni yeryüzünde bırakarak ve onun bozulmaya mahkûm tabiatından soyunarak, aşk sanatının en mükemmel meyvesi ve felsefenin şanlı mükâfatı misali, semavi seyrüsefer için hazır bulunalım, zira böylece kadim vatanımıza dönebilir ve insanların tanrılaşabilmesi ne kadar mümkünse o mertebede tanrılaşabiliriz.

Ve ölümlü [okunamadı] soyunduktan sonra en [okunamadı] Esîr'e vardığınızda, o vakit ölümsüz, bozulmaz bir tanrı olacaksınız ve ölümün artık üzerinizde hiçbir hükmü kalmayacaktır.

İşte önümüze konulan şanlı mücadele ve büyük ümit, felsefenin en kusursuz meyvesine bakın.

Bu en yüce ameldir, aşk sanatının en müstesna başarısıdır, ilahi hayra yükselten ve onun tasarrufuna yerleştiren, ölümlü hayatın karanlık zindanından kurtarır gibi buradaki kederlerden azat eden, semavi haşmete eriştiren ve mezkûr kuralların kendilerine öğrettiği yolda yürümüş olanların cümlesini mübareklerin meclisine yerleştiren o esrarlı sanat. Tanrılaşmanın o paha biçilmez mükâfatı yalnızca ve yalnızca onlara ayrılmıştır, zira kendi erdemi ve hakikati ile manevi arabası için arılığı kazanmış olandan başkasının tanrılar mertebesine kabul edilmesine müsaade olunmaz. Zira böyle bir insan, sağlam ve kâmil hâle gelerek, selim akılla olan vahdeti sayesinde kendini bulduktan, bu âlemin her yönüyle ilahi zinetini keşfettikten ve böylece her şeyin banisini ve yaratıcısını, bir insanın O'nu idrak etmesi ne kadar mümkünse o derecede idrak ettikten sonra asli hâline iade edilir.

Ve böylece, arınışının ardından, tabiatı gereği oluş (tenasül) âlemine inmekten münezzeh olan varlıkların daima tecrübe ettiği o yüce saadet mertebesine ulaştığında, bilgisi vasıtasıyla Tanrı ile birleşir ve kendini O'na doğru yükseltir. Fakat kendisiyle birlikte doğmuş olan bir bedene sahip bulunduğundan, yıldızlar safında adeta bir mevki edinebileceği bir makama muhtaçtır ve böylesi bir tabiata sahip beden için en münasip makam, hemen ayın altındaki [okunamadı] yerdir, zira burası hem tüm yeryüzüne ait ve bozulmaya mahkûm bedenlerin fevkindedir hem de semavi olanların tamamının madunundadır, işte Pythagorasçılar bu makama Saf Esîr derler.

Esîr denir, çünkü maddeden münezzehtir ve ebedidir, [okunamadı] çünkü dünyevi ihtiraslardan beridir. Oraya varmış olan kimse ne olacaktır?

Bu mısraların kendisine vadettiği şey olacaktır, "ölümsüz bir tanrı", bu risalenin başında zikrettiğimiz ölümsüz tanrılara benzer kılınacaktır, ölümsüz bir tanrı diyorum, fakat tabiatı icabı değil, zira yalnızca muayyen bir vakitten bu yana erdemde mesafe katetmiş ve tanrılaşmasının bir başlangıcı olmuş kimsenin, ezelden beri Tanrı olan Tanrılarla bir olması nasıl mümkün olabilir?

Bu imkânsızdır, işte bu istisnayı koymak ve bu farkı tebarüz ettirmek için filozof, "Ölümsüz bir tanrı olacaksın" dedikten sonra "bozulmaz ve artık ölüme tabi olmayan" ifadesini ilave eder, bununla, söz konusu tanrılaşmanın tabiatımıza ve cevherimize mahsus bir imtiyaz olmayıp, yalnızca ölümlü olandan soyunmamızdan neşet ettiğini, ancak tedricen ve mertebe mertebe ulaşılan bir hâl olduğunu ihsas ettirir, öyle ki bu durum üçüncü neviden tanrılar teşkil eder, bu tanrılar [okunamadı] olduklarında ölümsüzdürler, lakin yeryüzüne indiklerinde böyle değillerdir ve bu bakımdan daima şanlı kahramanların dûnundadırlar.

Bu sonuncular Tanrı'yı daima hatırda tutarlar, oysa ilki bazen O'nu unutur, zira üçüncü neviden olanların, [okunamadı] olsalar dahi, asla [okunamadı] fevkinde yahut birinciyle müsavi olması mümkün değildir, lakin daima üçüncüyü ihtiva ederek, ikinciye tabi olsalar da, birinciye benzer hâle gelirler.

Zira insanların semavi Tanrılarla olan vahdetleri yahut tabir caizse ünsiyetleri sebebiyle onlara gösterdikleri müşabehet, ikinci mertebedeki varlıklarda, yani şanlı kahramanlarda daha kâmil ve daha tabiidir.

Binaenaleyh, tüm akıl sahibi varlıklar için müşterek olan tek ve yegâne bir kemal mevcuttur, o da kendilerini yaratan Tanrı'ya olan müşabehetleridir, fakat aradaki farkı vücuda getiren şudur, bu kemal semavi varlıklarda sabit ve yeknesaktır, kendi makam ve ahvallerinde kaim ve baki olan esîrî varlıklarda sabittir lakin her daim yeknesak değildir, inmeye ve gelip yeryüzünde ikamet etmeye tabi olan esîrî varlıklarda ise ne sabittir ne de yeknesak. Şayet bir kimse, Tanrı'nın birinci ve en kusursuz suretinin diğer ikisinin nümunesi ve aslı olduğunu yahut ikincinin üçüncünün aslı olduğunu iddia edecek olursa, bu iddiası gayet haklı olurdu.

Gayemiz yalnızca Tanrı'ya benzemek değil, O'na en yakın mertebeden yaklaşarak benzemektir.

bu bütünüyle yetkin asıl örneğe yaklaşabildiğimiz yahut ikinci mertebedeki benzerliğe erişebildiğimiz ölçüde gerçekleşir, lakin bu en yetkin benzerliğe ulaşamasak bile, muktedir olduğumuz mertebeyi iktisap ettiğimiz takdirde, tıpkı en yetkin varlıklar gibi doğamızın gerektirdiği her şeye nail oluruz ve erdemin yetkin meyvelerinin hazzına ereriz. Zira cevherimizin ölçüsünü ve hududunu idrak eder, bundan dolayı da hoşnutsuzluk duymayız. Nitekim erdemin yetkinliği, bütün mevcudatın nevilerine göre temyiz edilip derecelendirildiği hilkatin sınırları dahilinde kalmakta ve her bir ferde kendi istidat ve erdemlerine göre münasip olan hayrı taksim etmiş bulunan ilahi tedbirin kanunlarına inkıyat etmektedir. İşte bu Altın Mısralar üzerine kaleme almayı uygun gördüğümüz ve Pythagoras taliminin ne pek tafsilatlı ne de pek muhtasar bir hülasası sayılabilecek şerh bundan ibarettir.

Şerhimizin metnin vecizliğini taklit etmesi münasip düşmezdi, zira öyle olsaydı pek çok hususu karanlıkta bırakır, bütün bu kaidelerin hikmetlerini ve letafetini açığa çıkarıp gösteremezdik. Keza bu felsefenin tamamını ihtiva etmesi de uygun olmazdı, zira bu da bir şerh için haddinden fazla hacimli ve usandırıcı bir mesai teşkil ederdi. Lakin bu eseri, elimizden geldiğince bu mısraların manasıyla mütenasip kılmayı, Pythagoras’ın umumi kaidelerinden yalnızca bu Altın Mısralar ile ahenk içinde olan ve onların tavzihine hizmet edebilecek olanları zikretmeyi muvafık bulduk. Hakikatte bu mısralar, onun felsefesinin en yetkin bir timsalinden, başlıca akidelerinin bir icmalinden ve Tanrı yolunda yürüyüp erdemleri sayesinde göklere, en yüce saadete yükselmiş zatların haleflerini irşat etmek gayesiyle geride bıraktıkları yetkinlik esaslarından ibarettir. Bu esaslar, insanın necip vasfının en büyük ve en mümtaz nişanesi olarak adlandırılmayı bihakkın hak eder ve münferit bir şahsın şahsi mütalaası olmayıp, bütün mukaddes Pythagorasçı cemaatin doktrini ve adeta meclislerinin müşterek sedasıdır.

Bu sebepten ötürü, her birinin her sabah uyandığında ve her gece yatağına çekildiğinde, bu mısraları Pythagorasçı talimin ilahi vahiyleri olarak kendisine okutmasını emreden bir kaide vazedilmişti, ta ki bu kaideler üzerinde kesintisiz tefekkür sayesinde, onların ruhu ve tesiri ferdin hayatında tecelli edebilsin. Zamana yayıldıkça bu ameliyeden ne büyük menfaatler temin edeceğimizi tecrübe etmek ve bizzat görmek adına bizim de yapmamız gereken işte tastamam budur.

Dizin

Agamemnon, ihtirasının vahim neticeleri Ruhun tasfiyesine hizmet eden faydalı unsurlar Pythagoras felsefesinde batıni temizliğin bir remzi Fiiller, utanç verici ve gayriahlaki olanlardan tenhada dahi sakınılması gerektiği, nefse hürmet ve tazim Esir (Aither), Pythagorasçıların buna dair görüşleri, [okunamadı] Homerostarafından tasvir edildiği veçhile Melekler, [okunamadı] Beden, idaresinin layıkıyla icrasına dair talimatlar Ruha tabi oluşu Öldüğünde, tabiata mugayir hiçbir şeye maruz kalmayışı Nefsi men etme (riyazet), [okunamadı] Musibetler, insanlara tesadüfen isabet etmez, hakiki şerler değildir Tesadüf, mevcudiyeti, [okunamadı], felsefe, erdemsizliğin meyvesi, [okunamadı], tadat edilenler Felaketler, mahiyetleri Mukaddes merasimler, tesirleri [okunamadı] sebebi değildir Araba, ruhun latif arabası, mahiyeti Evlatlar, ebeveynlerine karşı vazifeleri Vicdan, amellerimizin hesabını tutmak üzere Tanrı tarafından içimize yerleştirilmiş bir hâkim Tefekkür, yüce [okunamadı], onun vasıtasıyla Ondan sakınmanın meşru yolları Hilkatin akıl sahibi cüzü, Yaratanlarının suretini taşır Dört asli erdem Ölüm, [okunamadı] korkusu insanı adaletsizliklere sevk eder Haklı bir dava uğruna ölüme maruz kaldığımızda, sebatımızla tabiatın zaruretini tezyin ve tenvir etmiş oluruz Teellüh (ilahlaşma), nasıl nail olunduğu İstişare ve basiretli muhakeme, hayattaki müspet neticeleri Ondan hasıl olan faydalar Yeryüzü cinleri (demonlar), kendilerine ne surette hürmet gösterileceği Neden bu isimle yad edildikleri Kainattaki mertebeleri Kader, bununla ne kastedildiği Münakaşalar, itidal ve hilm ile idare edilmelidir İlahi talih, mahiyeti Pythagorasçı Empedokles, zikredildiği yer İnsanın cevheri, asla günaha düşmeyen varlıklar ile kendilerini asla erdeme yükseltemeyecek olanlar arasında bir orta mertebeye sahiptir Tabiatı gereği, en yüce aklı kabul veya reddedişine göre, ilahi yahut hayvani surete bürünmeye müsavi bir meyli haizdir Şer, tabiatın tezahürlerini izah etmek için müstakil bir şer ilkesine hacet yoktur Şerler, hakiki manada şer olanlar, harici musibetler değil, kalbin fesadıdır İfrat, her hususta ondan sakınılmalıdır

Dizin

Beden terbiyesi, faydaları Ruhun melekeleri, üç adettir Hüküm melekeleri, dört adettir Batıl ve yanlış, tartışmada bunu öne sürenler sükunetle dinlenmelidir Kader, mahiyeti Talih, tabiatın değişkenliklerine tabidir Dört sayısı, kâinatın Yaratıcısı ekseriyetle bu sayıyla anılır

İrade hürriyeti, kötüye kullanımının meşum neticeleri O olmaksızın ne fazilet ne de rezilet var olabilir Dostlar, dostlarımıza karşı nasıl davranacağımıza dair kaideler En faziletli olan kimse dost seçilmelidir Dostluk, yalnızca fazilet ve dürüstlük sahibi kimselerle kurulmalıdır

Tanrı, O’nun inayeti ve iyiliği kâinatın varoluşunun yegane sebebidir Zatı gereği iyidir ve hasetten münezzehtir O’na ne veçhile ibadet edilmelidir O’nun iyiliği, kötülerin cezasız kalmasına müsaade etmez Kötülüğün müsebbibi değildir O’na dair batıl itikatlar, her türlü dinsizliğin ve hürmetsizliğin temelidir O’ndan uzaklaşmak, bütün cehaletimizin ve taşkınlıklarımızın menbaıdır

Ölümsüz tanrılar, kâinattaki mertebeleri Kendilerine ne şekilde hürmet gösterileceği İyi insanlar, hayatın kederlerinden en büyük payı alanlar değillerdir Altın Dizeler, bu isimle anılmalarının sebebi Sıhhat, [okunamadı] İnsan ruhu Neden iyi ve melek olarak adlandırıldığı Hürmet ve tazim, Uluhiyet’e hasredildiğindeki mahiyeti Bütün insanlara teşmil edilmelidir

Kötülüklerimizin sebebini bilmemek bizi hürmetsizliğe sürükler Boş ümitlerin ve yersiz korkuların temeli Mümtaz kahramanlar, bu adla anılmalarının sebebi Hürmetsizlik, bütün reziletlerin anasıdır Eleusis sırlarına erenler (inisiyeler), bunların iki nev'i Adaletsizlik, ruhun bütün melekelerine sirayet eden bir rezilet

Jüpiter, kâinatın pederi olan Tanrı ekseriyetle bu isimle anılır Bu ismin delaleti Adalet, faziletlerin en mükemmeli Diğer faziletleri kendi cüzleri olarak ihtiva eder Bunların nihayeti Basiret ve sağduyu olmaksızın layıkıyla varlığını sürdüremez

İlim ve marifet Cehaletimizin bilinmesi, bunun tesirleri Kazanılması, bütün teşebbüslerimizin muvaffakiyetini temin eder Varlıkların sebeplerinin bilinmesi, Tanrı marifetine ulaştırır Tanrı’nın eserlerinin bilinmesi, bundan hasıl olan faydalar Onu elde etmenin iki vasıtası Hakikatin semeresi Münakaşalarda hilmin ve sükunetin kaynağı Zandan ve kanaatten farkı

Kanun İlahi kanun, gayesi Öğrenmek, öğrenmemiz icap eden şeylerin hepsi hulasa edilmiştir Cömertlik, neye taalluk ettiği Hayat, iyi bir hayat, neden ibarettir Kötü bir hayat, meşakkatli ve kederlidir Tanrı’ya benzeme, bütün akıl sahibi varlıkların kemali Yaşayış, yaşama tarzımıza dair kaideler Kayıp, insanın maruz kalabileceği en büyük ziyan Dünya nimetlerinin kaybı, faziletin elden gitmesiyle mukayese edilemez

İyilik sevgisi, fıtridir Ümidi intaç eder, ümit ise hakikati doğurur Lüks ve sefahat, tam zıddı olan nekbet ve sefalet gibi bundan da sakınılmalıdır Tabiat, kâinattaki nizamı İsimlerin ilk mucitleri, umumi ilim ile mücehhezdirler Heykeltıraşlara teşbih edilmişlerdir

Yemin, izahı İnsan yemini, ilahi yeminin bir suretidir Apollon Kahini, kelamları Kâinattaki nizam, mahiyeti Farklı çağların ahlakı Medea, kederi ve öfkesi üzerine mülahazalar Tabiattan ziyade insanların ittifakıyla ihdas edilmiştir

Zaruret, iktidar zaruret ile yakın komşudur sözünün manası Sayılar, Pisagorcuların sayılara dair felsefesinin izahı Ebeveyn, onlara gösterilecek riayet ve hürmet Emirleri ilahi kanunla çatıştığında itaat edilmemelidir Tutkular, taşkınlıkları dizginlenmelidir Aklın emrine tabi kılınmalıdır Sabır, onun mesut neticeleri Yalan yere yemin, yemin etme itiyadından neşet eder Felsefe, insan tabiatının kemali Dindarlık, bütün faziletlerin anasıdır

Platon, ruhun düşüşü ve necatı hakkında ondan bir iktibas Yalnızca aşağidaki şeylere duyduğumuz buğz ve nefret sayesindedir ki, bizi Tanrı’dan saptıran irtidadı ıslah edebiliriz fikrini vazeder Haz, kendi başına kaim değildir Faziletli amellerin refakatçisidir

Kudret ve iktidar, irade ile değil tabiatın kuvvetiyle ölçülmelidir Zaruret ile yakın komşudur sözünün manası Dua, nasıl ifa edilmesi gerektiği Faziletli amellerle tezyin edilmelidir Mahiyeti tasvir edilmiştir Basiret (sağduyu), dört asli faziletten biri Bunların en mühimi Gelecekteki ceza, şifa bahşeden bir tabiata sahiptir ve fasıkların ıslahı için takdir edilmiştir Ruhun tasfiyeleri, mahiyeti Pisagorcuların doktrini

Dizin

Akıl, insana bahşedilen doğru akıl. Akıl yürütmeler, iyi ve kötü, bunlara dair [okunamadı], iyiyi seçmek ve kötüyü [okunamadı] için basiret ve bilgi gerekir, kötüsü günaha ve yanılgıya sürükler. Akrabalık bağları, onlara hürmetimiz ve riayetimiz, hısımlığın muhtelif derecelerine göre nispet edilmelidir. Yenilenme, ruhun asli yenilenmesi, nasıl vuku bulur. Tövbe, felsefenin başlangıcı. Tanrı'nın iradesine teslimiyet, neleri ihtiva ettiği. Zenginlik, onun kararsızlığı ve beyhudeliği, yalnızca beden için bir teselli olarak kullanılmalıdır. Pas, madenlerde kötülüğün bir timsali. Faziletten saptırılma, sonuna dek karşı konulmalı ve direnilmelidir, bunu savunan akıl yürütmeler.

Yedi sayısı, güçleri Pisagorcuların [okunamadı] uyarınca izah edilmiştir. Uyku, günün amelleri muhasebe edilmeden uyunmamalıdır. Sokrates, onun bir sözü. Ruh, onun melekeleri, tabiatı gereği bozulmazlığı, bedenin çözülüşünden sonra da mevcudiyetini sürdürmesi, ruhun ölümsüzlüğünün hayatın [okunamadı] için büyük bir saik oluşu, insanın başlıca meşgalesi ruhu üzerine olmalıdır. İnsanların ruhları, [okunamadı] bizzat Tanrı tarafından yaratılmıştır. Semboller, [okunamadı] mukaddes düsturlarının semboller halinde aktarılışı. Cüretkarlık, ondan neşet eden musibetlerin tasviri. İtidal, dört asli faziletten biri, cömertlikle beraber bulunur. Pisagor'un Altın Dizeleri, bunlara neden altın dize dendiği, yetkinliğin unsurları. Kötülük. Fazilet.

Altın Dizeler, Pisagorcu öğretinin ilahi hükümleri. Kötülük, imansızlığın ve andı bozmanın kaynağı. Fazilet, ruhtaki Tanrı sureti, ilahi olanı, Uluhiyet'e benzemekten müteşekkildir ve beşeri faziletin temelidir. Birlik, bu sayının hassaları Pisagorculara göre izah edilmiştir. Alem, ilahi güzelliğin nasıl bir sureti olduğu, ilahi nizam ve tenasübe göre şekillendiği.

Kötü insanlar, cezalandırıldıklarında, hikmet ehli için ibret verici bir misal teşkil ederler. İrade, irade hürriyeti şayet bir kez yok edilirse, talim vasıtasıyla fazilete çıkan bütün yollar bütünüyle kapanır. İbadet, en yüce mertebede Tanrı'ya has kılınmalıdır.

Robert Urie tarafından, Saltmarket'ın nihayetindeki matbaasında yakınlarda basılan ve satılan kitaplar, I. Dört kitap halinde Sokrates'in Hatıraları. Ksenophon'un Grekçesinden tercüme edilmiş, tashih ve ıslah edilmiş üçüncü baskı. II. Grekçeden [okunamadı], Sokrates'in öğretisi ve vefatına dair bir mukaddime risalesiyle birlikte. Londra Kraliyet Hekimler Heyeti azası Tıp Doktoru James Welwood tarafından Leydi Jean Douglas'a ithaf edilmiştir. III. Sokrates'in talebesi Thebaili Kebes'in Levhası, insan hayatının alegorik bir tasviri. Grekçeden Samuel Boyse tarafından tercüme edilmiştir. IV. Theophrastos'un Ahlaki Karakterleri. Grekçeden Muhterem Henry Gally tarafından tercüme edilmiştir, ikinci baskı. V. Romalılar Arasında Hitabetin Doğuşu ve Gerileyişi Üzerine Bir Muhavere. Fabius'a ithaf edilmiştir. Latinceden William Melmoth tarafından tercüme edilmiştir.

Kitaplar Fihristi VI. Yaşlı Cato, yahut Yaşlılık Üzerine, M. Tullius Cicero. [okunamadı] Philadelphia meclisinin sabık reisi muhterem James Logan tarafından tercüme edilmiştir. VII. [okunamadı] mühim mevzular üzerine tefekkürleri, Din üzerine, İnsan, Vicdan, Tutkular, Hikmet, Doğruluk, Hitabet, Dostluk, Yaşlılık, Ölüm, Scipio'nun Rüyası, Muhtelif Tefekkürler. Rahip d'Olivet tarafından Latinceden derlenmiş, izahlı notlarla birlikte İngilizceye tercüme edilmiştir.

Hayatımıza yön veren şey, anlayışımızı tesis eden ruhtur. Zihin bizim gözümüzdür ve zihnin bütün melekeleri her şeyi bu mercan vasıtasıyla görür, kibirli kimseye ise gururuna dokunan şeyler haricindeki her şey karanlık, manasız ve saçma görünür.

Ruhunun hayatı olan faal iradesi yalnızca gurur unsurunda yaşar ve işler, o hiçbir şeyi anlamaz, gururu hissettirilmedikçe hiçbir şeyin tadına varamaz, binaenaleyh kibirine muvafık olan şey onun yegane hayrıdır, kibirine zıt düşen her şey ise hissedebileceği yahut bilebileceği yegane şerdir, nüktedanlığı, kabiliyetleri, ilmi, terakkisi, dostları, başarıları, fetihleri, bütün bunlar canlı bir idrake sahip olduğu yegane tanrı ve cennettir, o şüphesiz Kitabi bir Tanrı'dan, Kitabi bir Mesih'ten ve cennetten dem vurabilir, lakin bunlar dimağının yalnızca tezyini süsleridir, oysa kibir kalbinin tanrısıdır.

Bize, "Tanrı kibirlilere karşı durur, lakin mütevazılara lütuf bahşeder" denilmektedir.

Bu ifade, Tanrı keyfi bir iradeyle kibirli ve mütevazı insana bu şekilde muamele etmeyi murat etmiş gibi anlaşılmamalıdır. Hakiki temel şudur, direnç insan cihetindedir.

Kibir Tanrı'ya direnir, O'nu reddeder, O'ndan yüz çevirir ve O'nun yerine başka bir şeye kulluk ve ibadet etmeyi seçer, halbuki tevazu Tanrı için her şeyi terk eder, O'nun huzurunda secdeye varır ve O'nu kabul etmek için bütün kalbini açar.

"Tanrı kibirlilere karşı durur ve mütevazılara lütuf bahşeder" sözünün yegane manası budur.

İçimizde filizlenen her hayrın ve şerrin hakiki zemininde de durum böyledir, zihnin içinde bulunduğu durumdan bağımsız olarak bizde ne hayır ne de şer tecelli eder. Şayet bencil kibir hayatımızın ruhu ise, her şey yalnızca bu minvalde görülür ve bilinir.

kötülük, ancak kendi irademizin Tanrı ile birlikte ya da O’na karşı işlemesinin tabii bir neticesidir. İşleyen iradesi gazabın kudreti altında olan kimsenin hâlini tefekkür ediniz, o bütünüyle gazabın ışığından ve hissiyatından görür, işitir, hisseder, anlar ve konuşur. Bütün melekeleri, yalnızca gazabın muhtelif melekelerinden ibarettir, aydınlanmış gazabının kendisine keşfettirdiği şeylerin haricinde hiçbir idrake yahut bilgiye malik değildir.

Bu misaller, hayatımızın hâlinin zihnimizin hâline hükmettiğini, anlayışımızın ve bilgimizin derecesini ve tarzını şekillendirdiğini, binaenaleyh hayatımız ilahi hâle gelmedikçe ve bu dünyanın hayatına ve ruhuna bütünüyle ölmedikçe, Tanrı’yı ve İlahi Hakikat’i bilmenin hiçbir imkânı bulunmadığını göstermeye kâfidir.

Eski çağların filozofları, bütün faziletlerine bu dünyanın ruhunu bütünüyle terk ederek başlamışlardı.

Onlar semavi gözlerle gördüler ki, karanlığın aydınlığa zıtlığı, bu dünyanın hikmetinin Fazilet’in Ruhu’na zıtlığından daha fazla değildi, bu sebeple, bir insan nefsine ve bu dünyanın ruhuna galebe çalabildiği ölçüde fazilette terakki kaydetmiş sayıldı.

Bu anlayış, onların bütün talimlerine ilahi bir metanet kazandırdı ve Hakiki Hikmet’in üstatları olduklarını ispat etti. Ne var ki, bu dünyanın ruhuna indirilen nihai, en yüce ve kesin darbe olan, hacimli yazarların bütün felsefesinden tek bir kelamıyla daha fazlasını söyleyen Mesih’in Çarmıhı doktrini, bugün Pisagor’un, Sokrates’in, Platon’un yahut Epiktetos’un şakirtlerine müsaade edilenden çok daha fazla dünyayla dostluk içinde olanlarca ikrar edilmektedir.

Hatta o kadim bilgeler ilahi hikmetleriyle aramızda zuhur edecek olsalardı, bazı Kilise Babalarınca olmasa bile İncil’in Evlatlarınca hayalperest meczuplar muamelesi görmeleri kuvvetle muhtemeldi. Fakat şu hakikat baki kalır, “dünya ancak kendine ait olanı sevebilir ve Hikmet ancak kendi evlatlarınca haklı çıkarılabilir.” Epiktetos şakirtlerinden birine, “dünya kendisini bir ahmak yerine koyduğunda, Fazilet yolunda hakiki bir mesafe katettiğine kani olabileceğini” söylemişti, tıpkı “bu dünyanın hikmeti Tanrı katında akılsızlıktır” diyen vahiy gibi.

Şayet, “Bu ahir zamanların irtidadı nedir yahut şimdiki Hristiyan kilisesinin yozlaşması nereden neşet etmektedir?” diye sual olunursa, bunların tamamı dünyevi bir ruhun zürriyetidir.

Burada aşikâr bir fenalık, orada yalnızca dindarlık kisveleri görüyorsak, burada sathî bir kutsallık, siyasi bir dindarlık, hilekâr bir ihtiyat, orada kibirli bir takva, tarafgir bir taassup, haset dolu bir ortodoksluk müşahede ediyorsak, hemen her yerde Yahudilere has bir körlük ve kalp katılığı ile kilisenin, kadim Yahudilerin mabetlerinde hayvan alıp sattıkları kadar bariz bir şekilde İncil’i ticarete döktüğünü görüyorsak, bütün bunlar dünyevi ruhun muhtelif suretleri ve tabii meyvelerinden ibarettir. İblis’in beşeriyeti köleleştirdiği büyük zincir budur ve her âdemoğlu, Mesih’in Ruhu vasıtasıyla ve O’nun inayetiyle bu bağı kırana dek onda esir tutulur.

İnsanı bundan başka hiçbir şey kurtaramaz, Mesih’in Ruhu haricinde hiçbir şey dünyayı terk edemez, hiçbir şey onu reddedemez, hiçbir şey ona katiyetle galebe çalamaz.

İşte bu yüzdendir ki pek çok âlim zat, dimağlarının bütün zengin teçhizatına rağmen, bu dünyanın ruhuna köle olarak yaşayıp ölürler ve kaba dünya ehlinden farkları, ancak din bilginleri ile Ferisilerin vergi memurlarından ve günahkârlardan olan farkı kadardır, zira Mesih’in Ruhu, kalplerinin arzuladığı yegâne şey değildir, bu sebeple ilimleri yalnızca bu dünyanın ruhu içinde ve onunla birlikte işler ve kendisi de “faniliklerin faniliği”nin azımsanmayacak bir cüzü hâline gelir.

Ruhun arzusunun Tanrı’dan yüz çevirmesinden başka hiçbir şey Tanrı’yı ruhtan uzak tutamaz yahut O’nun ruh ile Mukaddes İttihadı’na mani olamaz, zira irade neyin peşinde işlerse, ruh ancak onunla yaşar, ister Tanrı olsun ister mahlukat. Ruh neyi arzularsa, ateşinin yakıtı odur ve yakıtı ne ise, hayatının alevi de öyledir. Dünyevi hazlara teslim edilmiş bir ruh, Nabukadnezar gibi otlamakta ve kırın hayvanlarıyla aynı hayatı sürmektedir, zira dünyevi arzular bir insanda da bir öküzde de aynı hayatı idame ettirir.

Zira bu âlemin hayvanlarının Tanrı’ya dair hiçbir hisse yahut bilgiye malik olmamasının yegâne sebebi, dünyevi arzulardan gayrısını teşkil edememeleri ve dolayısıyla yalnızca dünyevi bir hayata sahip olabilmeleridir, öyleyse bir insan iradesini bütünüyle dünyevi arzulara çevirdiğinde, fıtri hâlinin kemaline karşı ölür ve tıpkı hayvanlar gibi yalnızca bu dünyanın hayatında yaşadığı, hareket ettiği ve varlığını sürdürdüğü söylenebilir.

Yalnızca dünyevi bedenin idamesi için arzulanan ve sarf edilen dünyevi gıda ve benzeri şeyler, insanın mevcut ahvaline ve tabiatın nizamına uygundur, fakat ruhun arzusu ve lezzeti dünyevi şeylere bağlandığında, insaniyet alçalır, Tanrı’dan sukut eder ve ruhun hayatı, bedenin hayatı kadar dünyevi ve hayvani kılınır, zira mahluk, iradesinin işleyişinden ne daha yüksek ne daha alçak, ne daha iyi ne daha kötüdür. Ne arzu ederse onu alır ve ne yerse onunla yaşar, irade nerede ve neyin içinde ikamet edip lezzet bulmayı seçerse, ruhun gıdası, ahvali, bedeni, libası ve meskeni de o hâle gelir.

İnsanın iradesinin bu hayatta neyin içinde ikamet ettiği, neyle beslendiği, gıdalandığı ve kuşandığından gayrı hiçbir şey onunla birlikte cennete gitmez ve gidemez, cehenneme kadar da onu takip etmez.

Ölüm, iradenin bu hâlinde hiçbir değişiklik meydana getiremez, yalnızca et ve kemikten müteşekkil o zahiri, dünyevi örtüyü çekip alır ve ruhu, kendi amel eden iradesinin kendisi için nasıl bir hayat, [okunamadı] ortaya çıkardığını görmeye, hissetmeye ve bilmeye mecbur bırakır.

Şu hâlde hayatta, irademizin bu işleyişini doğru bir hâl üzere tutmaktan ve Tanrı'yı görmeye, bilmeye, bulmaya ve O'na vasıl olmaya yegâne muktedir olan o YÜREK SAFİYETİNİ elde etmekten başka düşünülmeye değer bir şey var mıdır,

Ruhu Tanrı'dan çeviren, onu bir karanlıklar hanesine çeviren ve ebediyetin zenginlikleri pahasına onu zamanın gıdasıyla besleyen bu dünyevi ruh kadar ürkütücü bir şey var mıdır,

İncil'deki Kurtuluş'un bütün mahiyeti, insanı düşüşünün tüm şerrinden azat etmenin yegâne, hakiki ve mümkün olan tek yolundan gayrı bir anlama gelmediğine göre, ki bu düşüş, tabiatın her bir yüksekliği ve derinliğiyle, dünyadaki her türlü şer, günah ve sefaletle, insanın Tanrı, kendisi ve içinde yaşadığı dünya hakkında bildiği her şeyle, her insanın duyularına ve idrakine açıkça ispat olunabilir durumdadır, Hristiyanlık yalnızca insan yüreğinin tahayyül edebileceği en arzu edilir şey değil, aynı zamanda en anlaşılır ve hatta apaçık olanıdır. Payidar kalmak için ilmin yardımına muhtaç değildir, beşerî ilmin fevkindeki bir temel üzerinde durur ve mutlu yahut mutsuz, iyi yahut kötü olduğunu bilecek kadar sağduyusu olan her sade insanın emin bir mülkiyeti olabilir. Zira bu fıtri bilgi, sadık kalındığı takdirde, İncil tarafından vaaz edilen o YEGÂNE KURTULUŞ'a doğru her insanın şaşmaz rehberidir, bu İncil ise, Mesih onu yeryüzünde vaaz ederken ne kadar muhtaç idiyse, bugün de ilme ve tenkit sanatına bundan daha fazla muhtaç değildir. Grekçe ve İbranice münekkitlerinin, Mesih ve havarilerini takip ederek onların sözlerinin zaruri birer şarihi kesilmeleri ne kadar abes olurdu, zira o sözler, dinleyenlerden Tanrı'ya yönelmiş nedamet dolu yüreklerden gayrı bir şey talep etmemekte ve yalnızca "Tanrı'dan olanların, Tanrı'nın kelamını işitebileceğini" beyan etmekteydi. Şayet mukaddes metnin kelamını anlamak için hakiki liyakate yalnızca âlimler sahipse ve sade insan bunu onlardan almak mecburiyetindeyse, doğru bilgiye sahip âlimlerin hangileri olduğunu nasıl bilecektir, malumatını nereden alacaktır,

Zira hiç kimseye izah etmek gerekmez ki, ilim kilisede hüküm sürmeye başladığından bu yana, allame ilahiyatçılar Hristiyan akaidinin her bir esaslı noktasında birbirleriyle çelişmiş ve birbirlerini tekfir etmişlerdir, binlerce âlim, avama şu yahut bu kilisede helak olduklarını söylemekte, yine binlerce âlim onlara, şayet oradan ayrılırlarsa helak olacaklarını bildirmektedir. Şu hâlde Hristiyanlık âlimlerin elindeyse, sade insan ona nasıl erişecektir,

İlim noksanlığı sebebiyle kutsal metni anlamaktan aciz olduğu hâlde, hangi âlimin haklı, hangisinin haksız olduğunu ayırt etmek mecburiyetinde midir,

Eğer öyleyse, âlimlerin kendi adlarına yapamadıkları şeyi onlar adına yapması gerekeceğinden, tahsilsiz insanın çok daha üstün bir kabiliyete sahip olması icap eder.

Fakat Hristiyan Kurtuluşu, TANRI'NIN BÜTÜN BEŞERİYETE OLAN MERHAMETİDİR ve düşmüş her bir insan, sırf bu sıfatıyla, onu kavrayacak bir kabiliyete veya liyakate sahiptir. Zamanlara ve mekânlara, dünyanın çağlarına ve muhtelif hâllerine yahut hayatın herhangi bir harici ahvaline tabi değildir, ilk insan ondan nasıl hissedar olduysa, sonuncusu da öyle olmalıdır, ilim sahibi dilbilimci de, âmâ da, sağır ve dilsiz de, onda hayat bulmanın tek ve müşterek bir yoluna sahiptir, Kitab-ı Mukaddes üzerine hacimli şerhler kaleme alan kişi de, okuma yazma bilmeyen kimse gibi, kitap bilgisinden büsbütün farklı bir şey vasıtasıyla kurtulmak mecburiyetindedir.

Zira insanın düşmüş ruhuna, sırf düşmüş olduğu için Tanrı'nın bir merhameti olan bu kurtuluş, her insanı karşılayan ve düşmüş her insanın içinde kendisini ona yönelten bir şey barındıran bir hakikat olmalıdır.

Zira insanın düşüşü bu merhametin sebebi olduğu gibi, bizzat düşüşün kendisi de onun rehberi olmalıdır, ihtiyaç, muhtaç olunan şeyi aşikâr etmelidir. Dolayısıyla, bu yegâne kurtuluşun yahut insana lütfedilen merhametin tezahürü, tarihin şu yahut bu büyük kârisine yahut İbranice kökler ile Grekçe ibarelerin mahir münekkidine değil, Âdemoğullarının her birinin umumi hâline ve vaziyetine muvafık bir mahiyete sahip olmalıdır.

Tıpkı düşüşün kendisi gibi beşer tabiatına kök salmış bir şey olmalıdır, malum kılınmak için hiçbir sanata muhtaç olmayan, aksine insanın müşterek tabiatının, birinde olduğu kadar diğerinde de emin ve yegâne rehber teşkil ettiği bir hakikat olmalıdır.

İşte her insana bu denli aşikâr olan ve her ruhta Hristiyan kurtuluşuna giden yolu açan bu hakikat, "bu dünyanın beyhudeliğinin ve sefaletinin idraki ve daha iyi bir hâle eriştirilmek üzere Tanrı'ya yöneltilen iman ve ümit dolu bir niyazdır."

Her insanın kendi fıtratının sevk ettiği bu idrakte, insanın bütün kurtuluşu yatar, burada Tanrı'nın merhameti ile insanın sefaleti bir araya gelir, burada düşüş ile kurtuluş birbirini takdis eder. Düşüş kadar kadim olan Hristiyanlık budur, ilk insanı yalnızca o kurtarmıştır ve sonuncusunu da ancak o kurtarabilir.

Bütün şeriat ve peygamberler buna istinat eder ve bu ikisini kemale erdiren de budur, zira onların tek gayesi, insanı bu hayatın nefsani heveslerinden vazgeçirip daha iyi bir hayatın arzusuna, imanına ve ümidine yöneltmektir. İşte bütün

İnsanın cihetinden bakıldığında Hristiyan Kurtuluşu, tüm beşeriyet için aynı yakınlık ve açıklık derecesindedir, kendi kötülüğümüzü ve sefaletimizi hissetmek kadar sade ve sarih, bundan kurtulmayı ve azat edilmeyi arzulamak kadar tabiidir. Yegane mümkün kurtuluşumuz ve selametimiz olarak Tanrı'dan doğan yeni bir hayata yönelik bu arzu, iman ve umut, Dua Ruhudur, bu ise cennetin cehenneme zıt olduğu kadar bu dünyanın ruhuna zıttır, biri diğerinin aşağıya doğru indiği kuvvetle yukarı doğru çıkar, biri bizi bir dünyevi tabiata nişanlayıp nikahladığı kesinlikle, bizi Mesih'e ve Tanrı'ya bağlar ve birleştirir.

Dua Ruhu, ruhun bu dünyevi hayattan dışarıya doğru hamle etmesidir, bütün arzusuyla Tanrı'nın Hayatına uzanmasıdır, Tanrı'da Mesih ile Tek Hayat, Tek Sevgi, Tek Ruh olmak için, yukarıdan bir ruh almak gayesiyle elinden geldiğince kendi ruhunun tamamını terk etmesidir. Kendi nefsani arzularını ve tabii mizaçlarını boşaltıp Tanrı'nın nurunun ve sevgisinin içine girmesi için kendini açmaktan ibaret olan bu Dua, Mesih'in adıyla edilen ve hiçbir şeyin geri çevrilmediği duadır, zira Tanrı'nın ruha duyduğu sevgi, onun içine girmek, onda mesken tutmak ve Kutsal Kelamının ve Ruhunun doğumunu onda başlatmak yönündeki ebedi ve hiç dinmeyen arzusu, ancak kalp O'nu kabul etmek için açılana dek bekler. Çünkü Tanrı'yı ruhun dışında tutan yahut O'nun Ruh ile Kutsal Birliğine mani olan tek şey, kalbin arzusunun O'ndan yüz çevirmiş olmasıdır.

O halde insan için, var gücüyle Tanrı ve O'nun kutsal iradesi olmayan her şeyden yüz çevirmekten ve kalbin bütün arzusu, sevinci ve iştiyakıyla kendini bütünüyle Tanrı'nın Hayatına, Nuruna ve Ruhuna teslim etmekten; bu dünyada Semavi Pederinin kendisinden yapmasını ve olmasını istediği şeyi yapma ve olma vakti, yeri ve vesilesi sunması haricinde hiçbir şeyden hoşnut olmamaktan; bu dünyevi ve düşmüş hayattan, onun bütün ruhunu ve mizaçlarını alt etme mutluluğu dışında hiçbir saadet aramamaktan daha elzem ne olabilir?

Netice olarak, düşüşümüzün azametine ve kurtuluşumuzun büyüklüğüne dair tam ve hakiki bilgide, derin bir tevazunun, tövbenin ve nefsi inkarın bütün sebepleri ve aynı zamanda Tanrı'ya en samimi, içten ve topyekun yönelişin bütün saikleri ve teşvikleri yatar, herkes bu hakikatleri az yahut çok, derinden veya deruni olarak hissettiği nispette Tanrı'ya dönmüş olur. Bu iki büyük hakikat zihinlerimizi hem uyandırıp hem aydınlatana dek, bütün ıslahat ve düzelme iddiaları ölü ve yüzeysel bir şeyden, bizi kendimizden ve başkalarından gizleyen bir riya libasından ibarettir.

Günahkarı, günahın kendi içindeki derin hakimiyetine ve iktidarına dair hakiki bir idrakten başka hiçbir şey gerçekten uyandıramaz.

Günahın kendi varlığıyla başladığını, tabiatının cevherlerinde yükseldiğini ve hayatının ilk suretlerinde yaşadığını gördüğünde, ölümün ve cehennemin ta çenesinde zincirlenip hapsedildiğini, kendi halini değiştirmekte başka bir mahluk yaratmak kadar aciz olduğunu idrak ettiğinde, bu bilgiyle birlikte Tanrı'nın Karşılıksız İnayetinin kendisine maruz kaldığı felakete denk bir çare sunduğunu; günahın ne kadar derine nüfuz ettiyse o kadar derine inmesi, hayatının ilk suretlerini ve cevherlerini tebdil etmesi ve içlerinde İlahi Tabiatın Yeni Bir Doğumunu meydana getirmesi için Tanrı'nın Oğlu İsa Mesih'in Mukaddes Kanını ve Hayatını bağışladığını gördüğünde, ki bu doğum Kutsal Teslis'in Peder, Oğul ve Kutsal Ruh'un sinesinde ebediyen emin, zenginleşmiş ve mübarek kılınmış Ölümsüz Sureti olacaktır, insan bir kez bu iki hakikati hakikaten bilip hissettiğinde, artık onun için yapmanız gereken başka bir şey kalmamış demektir. Ona kendi kalbinin telkin ettiğinden daha aşağıda kalacak hiçbir tevazu, tövbe yahut nefis terbiyesi anlatamazsınız, bu idrakten önce tevazu ancak yapmacık veya sahte olabilir, artık o, meleklerin yaratılışında pay iddia edemeyeceği gibi, kendisine herhangi bir derecede iyilik de atfedemez, her türlü kibir veya nefsine itibar etme hali, ona sanki kendisini yaratmaya yardım ettiğini söylemek kadar büyük bir yalan ihtiva ediyor gibi görünür. Ona var gücüyle Tanrı'ya dönmesi gerektiğini söylemenize lüzum yoktur, [okunamadı]

Kutsal yazı doktrinlerinin lafzına yüzeysel olarak onay verenler, dinlerinin biçiminden ayrılmayı istemedikleri kadar onun ruhuna sahip olmayı da arzulamazlar, her türlü nefis inkarını işitmekten imtina ederler, dünyevi rahatlığa, sefahate ve zenginliğe düşkündürler, İncil'in kemaline davet edilmekten hoşlanmazlar, dini sırf bulundukları yerin modası ve adeti neyi iktiza ediyorsa öyle ikrar ve tatbik ederler, kimi dış suretlerle yetinir, kimi belirli fikirlerin doğruluğuna sığınır, kimi mensubu olduğu fırkanın faziletiyle kurtulmayı umar, kimi dış davranışlarındaki belirli bir değişikliğe bel bağlar, kimi ılık bir ruh haliyle kanaat eder, kimi de kendi amellerine güvenir, kendi düşmüş ruhunun hakiki mahiyetini ve kendisini ancak ne türden bir yeniden doğuşun kurtarabileceğini layıkıyla bilmeyen herkesin duçar olması mukadder olan yanılgılar işte bunlardır. Fakat

bütün yüreği, bütün canı ve bütün ruhuyla, zira Tanrı’ya sunabileceği her şey, O’nun kendisine gösterdiği merhametlerin en küçüğünden bile daha az görünür gözüne, Kurtuluşunun tarzında ve derecesinde Tanrı’nın nihayetsiz sevgisini öyle bir görmüştür ki, İlahi Sevgi saiki dışında herhangi bir şey yapmak ona en büyük ıstırap gibi gelir, ruhu Tanrı’nın baştan ayağa Sevgi olduğunu idrak ettiğinden, tek bir arzusu vardır, o da bizzat bütünüyle Tanrı Sevgisi hâline gelmektir, Bu hakikatlerin layıkıyla kavranmasından zorunlu olarak doğan kanaat ve ihtida işte budur.

Ruh böylece bütünüyle Tanrı’ya vakfedilir, öyle veya böyle O’na yönelik bir sevgi hizmetine dönüştüremediği hiçbir şeyi sevemez, arzulayamaz ve yapamaz, fakat bu hakikatlerin bilinmediği yahut ikrar edilmediği yerlerde, dinin kendi hakiki meyvelerini vermeye muktedir bir kökü bulunmamasına şaşmamak gerekir.

Ve eğer Hristiyanların ekseriyeti bir yığın ölüden ibaretse, [okunamadı], Ancak bir kimse böylesine Büyük bir Kurtarıcıya muhtaç oluşunun hakiki sebebini ve zorunluluğunu anladığı anda, bütün bu yanılgıların, kuruntuların ve sahte tesellilerin kökü kazınmış olur.

Zira canının cevherlerinin, tıpkı hayatını şekillendirdikleri gibi günahı da şekillendiren günah cevherlerinden ibaret olduğunu, içlerinde Tanrı’dan bir doğum vuku bulmadıkça en ufak bir hayır hasıl etmeye bütünüyle kabiliyetsiz bulunduğunu bilen bir kimse, kurtuluşunu ne bulunmadığı bir yere yerleştirebilir, ne de [okunamadı] kayıtsızca ve ihmalkârca arayabilir, yok edilmesi icap eden yegâne şeyin kendi tabiatı içindeki cehennem olduğunu bildiğinden, yalnızca onu helak etmeye hasreder kendini, bu da onu sahte dinden muhafaza eder.

Ve canının cevherlerinde Tanrı onun Kurtarıcısı yahut Yeniden Varedicisi olmadıkça bu batınî cehennemin yok edilemeyeceğini bilmesi, her şeye inanmasını, her şeyi beklemesini ve her şeyi yalnızca Kurtarıcısı İsa Mesih’ten ummasını sağlar.

Ve bütün bu kurtuluşun yahut necatın, yüreğinin en derin zemininde ve derûnunda gerçekleşmesi gerektiğini bilmesi, Tanrı’ya daima yüreğinin Tanrısı olarak müracaat etmesine vesile olur, binaenaleyh Tanrı’ya sunduğu şey kendi yüreğidir, bu da onu daima ruhen diri tutar, yüreğini Tanrı’nın Kutsal Ruh’unun bütün tesirlerine elverişli kılmak ve hazırlamak olan dinin hakiki ameline bütünüyle vakfolmuş ve yönelmiş kılar.

Ve böylece o, Kutsal Efendimizin buyurduğu üzere, yüreğinin hâli ve itiyadı daima şükranla Baba’ya Ruhta ve Hakikatte İbadet Eden, “Tanrı’nın melekûtu kendi içinde” bulunan Hakiki Bir Bâtınî Hristiyandır.

Altın asla pas tutmayan biricik madendir ötekiler ise içlerindeki curufun miktarınca paslanır

Bu metin neden önemli

Bu metin, Batı düşüncesinde ahlakı bir arınma ve yükseliş yolu olarak gören köklü bir tasavvurun sarih ifadesidir. Hierokles, madenlerin saflığı ile insanın ahlaki hali arasında kurduğu benzetmeyle Pythagorasçı erdem öğretisini Platoncu bir çerçeveye oturtur. Erdemin nihai amacı ilahi tabiatı bilmek ve kendi tabiatımızı kemale erdirmektir. Kadim çağ öğretisiyle sonraki hermetik ve simyevi geleneği birbirine bağlayan bu saflaşma imgesi, Kutsala Dönüş kütüphanesinin izlediği kadim bilgelik hattının tam merkezinde yer alır.

Bu eser Neoplatonizm Koleksiyonu'nun parçasıdır →

Künye

Kaynak eser: The Commentary of Hierocles upon the Golden Verses of Pythagoras — tam metin
Neşir: Hierocles of Alexandria, The Commentary upon the Golden Verses of Pythagoras (Londra, 1756)
Konum: Şerhin tamamı
Çeviren: Şira Nur Uysal
Dijital nüsha: Source Library

Bu Türkçe çeviri © Şira Nur Uysal, CC BY-SA 4.0 ile paylaşılmıştır (serbestçe kullanın, kaynak gösterin, değiştirirseniz aynı lisansla paylaşın). Kullanım & lisans →

Bu Çeviriye Atıf

Uysal, Ş. N. (Çev.). (2026). Altın Dizeler Neden Altındır. Kadim Kütüphane. https://kadimkutuphane.com/hierocles-altin-diziler-serhi

Bülten

Yeni metinlerden ilk sen haberdar ol

Tam çeviriler, PDF'ler ve yeni eklenen kaynaklar hazırlandıkça e-postana düşsün.

← Kütüphaneye dön

İHTARNAME

İÇİNDEKİLER

Pisagor’un Altın Mısraları

Pisagor’un Altın Mısraları

Pisagor’un Altın Ayetleri

Altın Ayetler

Pisagor’un Altın Ayetleri

Altın Ayetler

Pythagoras’ın Altın Mısraları Üzerine Hierokles’in Şerhi

ALTIN MISRALAR

YEMİNE HER TÜRLÜ DİNİ VAKARLA HÜRMET ET

ALTIN MISRALAR ÜZERİNE

HİEROKLES’İN ŞERHİ

MISRA IV

HİEROKLES’İN ŞERHİ

ALTIN MISRALAR ÜZERİNE ŞERH

ALTIN MISRALAR, VII. VE VIII. MISRALAR

HIEROKLES’İN ALTIN MISRALAR ŞERHİ

IX. ve X. Beyitler

HİEROKLES'İN ŞERHİ, MISRALAR XI-XII

MISRALAR

HİEROKLES'İN ŞERHİ, XVII, XVIII, XIX, XX. DİZELER

XXI. XXII. XXIII.

XXIV. XXV. XXVI. DİZELER

HİEROKLES'İN ALTIN MISRALAR ÜZERİNE ŞERHİ

MISRALAR XXVII. XXVIII. XXIX. Ahmakça işler yapmamak için, hareket etmeden evvel danış ve etraflıca düşün, zira düşünmeksizin konuşmak ve hareket etmek biçare bir insanın harcıdır, lakin sonradan seni kederlendirmeyecek olanı yap.

HIEROCLES’İN ALTIN MISRALAR ÜZERİNE ŞERHİ

XXX. ve XXXI. Mısralar

Altın Dizeler Üzerine

Otuz İkinci, Otuz Üçüncü ve Otuz Dördüncü Dizeler

DİZE XXXV, XXXVI, XXXVII

ALTIN MISRALAR ÜZERİNE

HİEROKLES'İN ŞERHİ

MISRALAR XL, XLI, XLII, XLIII, XLIV

Altın Mısralar Üzerine Yorum

Altın Mısralar, Mısra XLV, XLVI, XLVII, XLVIII

XLVIII. ve XLIX. Beyitler

XLIX. L. ve LI. Beyitler

Altın Mısralar Üzerine

Hierokles'in Şerhi

Altın Dizeler Üzerine

Altın Mısralar Üzerine: Mısra 62, 63, 64, 65, 66

Altın Mısralar Üzerine Şerh

MISRALAR LXVII. LXVIII. LXIX.

Dizin

Dizin

Dizin

Bu metin neden önemli

İlgili eserler

Takdir Üzerine: İyilere Neden Kötülük Gelir

Tanrılar ve Dünya Üzerine: Fabllar Neden Kullanılır

Aklın Kendini Temaşası ve Ruhun Yükselişi

Yeni metinlerden ilk sen haberdar ol