Doğal Tarih II: Evren

BOHN KLASİK KÜTÜPHANESİ, PLINIUS'UN DOĞA TARİHİ, PLINIUS'UN DOĞA TARİHİ

Zengin Notlar ve Açıklamalarla Çevirenler, Merhum John Bostock, Tıp Doktoru, Kraliyet Cemiyeti Üyesi (F.R.S.) ve H. T. Riley, Edebi Bilimler Lisansiyeri (B.A.), Cambridge Clare Hall Eski Üyesi. Cilt I. Londra, Henry G. Bohn, York Caddesi, Covent Garden. 1855.

ÖNSÖZ

Plinius'un Doğa Tarihi'nin bugüne kadar İngiliz dilinde yayımlanmış yegane çevirisi, Elizabeth devrinin son dönemlerinde basılmış olan Philemon Holland imzalı nüshadır.

Gayretli ve umumiyetle sadık bir mütercim olarak Holland'ın meziyetlerini inkâr etmeksizin, mezkûr eserin on dokuzuncu yüzyılın icaplarına layıkıyla cevap veremediğini ifade etmek haksızlık sayılmayacaktır. Bu tercümede, Plinius'un başlıca basımları titizlikle incelenmiş ve notlara müracaat edildiğinde görüleceği üzere, aralarında meşhur Cuvier'nin müstesna bir mevkiye sahip olduğu son devir şarihlerinin emeklerini okuyucuya takdim etmek adına hiçbir gayretten kaçınılmamıştır.

Bilginin terakkisi ile bilim ve sanattaki modern keşiflerin sağladığı her türlü imkânı eserin aydınlatılması yolunda seferber etmek, gayelerin en başında yer almıştır.

Kapsamlı açıklamalar olmaksızın, Plinius'un bu kıymetli eseri haiz olduğu ehemmiyetin mühim bir kısmını yitirecek, müellifi kendine mahsus bir ihtisas sahası kılmamış kimseler için aşılması neredeyse imkânsız müşküller doğuracaktı. İlk iki Kitapta, Lemaire'in neşrinde (Paris, 1827) sunulan Hardouin metni takip edilmiş, mütebaki kısımlarda ise, notlarda gerekçeleri izah edilen bazı münferit durumlar haricinde, Sillig metnine (Gotha, 1851-3) bağlı kalınmıştır.

İlk iki Kitap ile diğer kitapların muhtelif kısımları, eserin tamamını tercüme etmeyi tasarlayan merhum Dr. Bostock'un mahsulüdür, lakin ilmin menfaatleri hilafına, ne yazık ki bu niyetini nihayete erdirmesine ömrü vefa etmemiştir. Mevcut mütercim vazifesine başlamadan evvel yüz sayfayı aşkın bir kısım basılmış bulunuyordu, Dr. Bostock'un matbaa safhasındaki nezaretinden mahrum kalan bu sayfalarda bazı ehemmiyetsiz gözden kaçmalar vuku bulmuştur. Bunlar, büyük ölçüde, kısa bir Zeyl marifetiyle tashih edilmiştir.

PLINIUS'UN HAYATI VE ESERLERİ

Caius Plinius Secundus, Cisalpina Galya'da, Verona yahut Novum Comum'da, şimdiki Como'da, Roma'nın kuruluşunun 776'ncı ve Miladi 23 senesinde dünyaya gelmiştir.

İlk gençlik yıllarını doğduğu vilayette geçirdiği, henüz pek gençken Roma'ya intikal edip gramer âlimi Apion'un derslerine devam ettiği rivayet olunur.

Lollia Paulina'yı orada gördüğünde takriben on altı yaşlarındaydı, zira ertesi sene kadın Caligula tarafından boşanmıştır, Claudius ile maiyetinin Ostia'da devasa bir balığı avlamalarına şahit olduğunda muhtemelen yirmisinde, Afrika, Mısır ve Yunanistan'ı ziyaret ettiğinde ise yirmi iki yaşlarındaydı. Yirmi üç yaşına geldiğinde Plinius, Almanya'da legatus Pomponius Secundus'un maiyetinde askerlik yaptı, kısa sürede dostluğunu kazandığı bu zat sayesinde bir süvari birliğinin kumandanlığına tayin olundu. Askeri hayatı esnasında "Süvarilerin Cirit Kullanımı Üzerine" adlı (günümüze ulaşmayan) bir risale kaleme aldı ve Belçika Galyası'nı ziyaret etmenin yanı sıra, mezkûr memleketi boydan boya geçerek Alman Okyanusu kıyılarına kadar seyahat etti.

Yirmi dokuz yaşında Roma'ya döndü ve bir müddet adli meşgalelerle ilgilendi, ne var ki bu sahayı çabucak terk ettiği anlaşılmaktadır.

Bu tarihler civarında, dostu Pomponius'un hayatını ve yirmi kitaptan müteşekkil "Almanya Savaşları" risalesini yazdı, bu eserlerin hiçbiri günümüze intikal etmemiştir.

Aufidius Bassus'un Tiberius devrinden başlayan "Roma Tarihi" adlı eserine bir zeyl yazmakla iştigal etmesine rağmen, kendisini Yakın İspanya'ya procurator nasbeden ve kuvvetle muhtemel atlı sınıfı (equites) rütbesiyle taltif eden Nero'nun saltanatı boyunca bu eserin neşrini basiretle tehir etti.

İspanya'daki ikameti sırasında kayınbiraderi C. Caecilius'un vefatı, yeğeni C. Plinius Caecilius Secundus'u (Mektuplar müellifi) yetim bıraktı, Miladi 70 senesinde Roma'ya döner dönmez yeğenini evlat edindi, kendisini ve dul annesini himayesine aldı. Daha evvel Almanya seferlerinde Vespasianus'un dikkatini celbetmiş olduğundan, imparatorun en yakın dostları arasına kabul edildi ve mahiyeti tam olarak bilinmemekle beraber Rezzonico'nun imparatorluk hazinesiyle irtibatlı olduğunu tahmin ettiği bir saray vazifesine getirildi.

Plinius, Doğa Tarihi'ni ithaf ettiği Titus ile de samimi münasebetler tesis etmiş olmakla birlikte, vaktiyle ileri sürülen, Titus'un maiyetinde Yahudi savaşlarına iştirak ettiği iddiasının mesnedi zayıftır.

Filistin hakkındaki tasvirleri, bu memleketi katiyen görmediğini açıkça ortaya koymaktadır.

Aufidius Bassus Tarihi'ne yazdığı Zeyl'i işte bu dönemde neşretmiştir. İthaf önsözünde Titus'a atfettiği unvanlardan anlaşıldığı üzere, Doğa Tarihi adlı eserini vefatından iki sene evvel, Miladi 77 senesinde neşrettiği pek aşikârdır. Miladi 73 yahut 74 senesinde Vespasianus tarafından İtalya'nın batı sahilindeki Misenum'da konuşlu Roma donanmasının praefectus'u olarak vazifelendirildi.

Etna Yanardağı'nın kraterinde can veren Empedokles'in akıbetine benzetilen o fevkalade ölümünü, işte bu mevkideki ikbaline borçluydu.

Herculaneum ile Pompeii'nin helakıyla aynı anda hitam bulan hareketli hayatının bu son sahnesini, yeğeninin tarihçi dostu Tacitus'a yazdığı bir Mektupta kullandığı ifadelerden daha iyi tasvir etmek mümkün değildir,

"Dayım bizzat donanmanın kumandasını deruhte ettiği Misenum'daydı.

Eylül ayının kalendae gününden önceki dokuzuncu günde, takriben yedinci saatte, öğleden sonra saat bir sularında, annem gayritabii büyüklükte ve şekilde bir bulutun belirdiğini fark ederek durumu kendisine haber verdi.

Güneşte uzandıktan sonra soğuk banyosunu yapmış, ardından tekrar uzanmış ve hafif bir yemek yedikten sonra kendini çalışmalarına vermişti. Bunu duyar duymaz pabuçlarını istedi ve bu fevkalade hadiseyi daha rahat gözlemleyebileceği yüksekçe bir yere çıktı.

Gittikçe yukarı doğru yükselen bir bulut görünmekteydi, fakat aradaki büyük mesafe sebebiyle bunun hangi dağdan yükseldiği belirsizdi, ne var ki sonradan bu dağın Vezüv olduğu anlaşıldı.

Görünüş ve biçim bakımından bir ağacı andırmaktaydı, göklere doğru uzanan muazzam uzunluktaki gövdesi ve ardından her istikamete yayılan çok sayıda dalıyla, belki de en çok bir çam ağacına benziyordu.

Şiddetli bir rüzgâr kasırgasıyla yukarı taşındığından ve rüzgâr dindiğinde yoğunluğunu kaybettiğinden ya da kendi ağırlığına yenik düşerek kesafetini yitirip geniş bir sahaya yayıldığından pek şüphem yoktur, toprak ya da küllerle az veya çok yüklü oluşuna göre kimi an beyaz, kimi an ise kirli ve lekeli görünmekteydi.

İlim peşinde koşan böylesine heveskâr bir zat için bu, son derece müstesna ve daha yakından tetkik edilmeyi hak eden bir hadise gibi göründü, nitekim hafif bir Liburnia gemisinin derhal hazırlanmasını emretti ve kendisine refakat edip etmeme hususunu benim ihtiyarıma bıraktı.

Ben ise buna karşılık çalışmalarıma devam etmeyi yeğleyeceğimi bildirdim, zira tesadüf bu ya, kendisi bana az evvel yazmam için bir şeyler vermişti. Yazı levhalarını yanına alarak haneden ayrıldı.

Retina'da konuşlu denizciler, tehlikenin pek yakın olmasından dehşete düşerek, zira köy dağın eteğinde yer almaktaydı ve yegane kurtuluş deniz yoluylaydı, kendilerini bu korkunç felaketten kurtarması için ona yalvarmak üzere ulak gönderdiler.

Bunun üzerine derhal planlarını değiştirdi ve evvelce salt bir ilim arzusuyla başladığı işi, bir vazife şuuruyla nihayete erdirmeye karar verdi.

Kadırgaları derhal denize indirtti ve yalnızca Retina'ya değil, başka birçok mahalle de yardım elini uzatmak maksadıyla bizzat gemiye bindi, zira bu pek latif sahilin tamamı kesif bir nüfusa sahipti.

Böylelikle başkalarının kaçışmakta olduğu mahalle doğru elinden gelen tüm süratle yol aldı ve dümenini dosdoğru tehlikenin tam kalbine kırdı, hakikaten de her türlü korku hissinden öylesine uzaktı ki, bu meşum püskürmenin manzarasında müşahede edilen her hareketi ve her tebeddülü bizzat kaydedip not ettirdi.

Gemiler sahile yaklaştıkça, üzerlerine yağan küller daha sıcak ve daha kesif bir hal almaktaydı, alevlerin tesiriyle kalsinasyona uğramış ve ufalanmış kara taşlarla karışık ponza yağmurları boşanıyordu, dağın döküntülerinin karaya çıkmayı büsbütün imkansız kıldığı sahilden deniz aniden çekildi.

Dümencinin geri dönmeyi kuvvetle tavsiye etmesi üzerine bir an tereddüt ettikten sonra, "Talih cesurlara güler, beni Pomponianus'a götür," dedi.

Pomponianus o esnada körfezin diğer yakasında yer alan Stabiae'de bulunmaktaydı, zira o havalide sahiller girintili çıkıntılıdır ve tedricen kıvrıldıkça deniz birçok küçük koy meydana getirir.

Bu mevkide tehlike henüz pek yakın değildi, lakin yine de görülür haldeydi ve gittikçe yaklaşır göründüğünden, Pomponianus aksi istikamette esmekte olan rüzgârın durulması ihtimaline binaen kaçmaya karar vermiş, eşyalarını gemilere yükletmişti.

Rüzgâr bu cihetten estiğinden, dayımın geçişi için fevkalade elverişliydi, nihayetinde pek az bir müddet sonra Stabiae'ye varan dayım, endişe içindeki dostunu kucakladı ve cesaretini tazelemek için elinden geleni yaptı, emniyette olduklarına dair kendi itimadını göstererek ona daha da güven vermek gayesiyle, hizmetkârlardan kendisini banyoya götürmelerini talep etti.

Yıkandıktan sonra sofradaki yerini aldı ve gayet neşeli bir halde, yahut her halükarda zihninin metanetini aynı derecede ifşa eden zahiri bir neşeyle taam etti.

Bu esnada Vezüv Dağı'ndan yükselen muazzam alev tabakaları ve devasa ateş kütleleri görülmekteydi, gecenin karanlığı süratle çöktükçe bunların parıltısı ve parlaklığı çok daha bariz bir surette müşahede ediliyordu.

Lakin dayım, onların korkularını yatıştırmak gayesiyle, bunun yalnızca köylülerin telaş içinde alevlere terk edip kaçtığı kimi köylerin ışığı olduğunu ısrarla dile getirdi, akabinde istirahate çekildi ve çok geçmeden derin bir uykuya daldı, zira cüsseli oluşu hasebiyle hayli ağır ve gürültülü olan nefes alış verişleri, dairenin kapısında nöbet tutan hizmetkârlar tarafından sarih bir şekilde işitilmekteydi.

Dairesine açılan avlu cüruf ve ponza taşlarıyla öyle bir derecede dolmuştu ki, şayet odada biraz daha kalmış olsaydı, oradan ayrılması katiyen kabil olmayacaktı.

Uyandırıldığında derhal ayağa kalktı ve bu esnada uyanık vaziyette oturmakta olan Pomponianus ile diğerlerinin yanına döndü.

Müteakiben, hanede kalmanın mı yoksa açık havada şanslarını denemenin mi daha evla olacağını aralarında istişare ettiler, zira bina şiddetli ve mütemadi sarsıntılar sebebiyle bir o yana bir bu yana sallanmakta, duvarlar ise sanki temellerinden sökülüyormuşçasına bir bu tarafa bir şu tarafa savrulur gibi görünmekteydi.

İkinci şıkkı tercih ettiklerinde, bu kez de etraflarına kesif bir surette yağan hafif, kalsinasyona uğramış ponza taşlarının sağanağından dehşete düştüler, ne var ki kötünün iyisi olarak bu tehlikeye boyun eğmek mecburiyetindeydiler.

Bu hatveyi atarken şunu da kaydetmeliyim ki, dayım nezdinde galip gelen şey aklın başka bir akla üstünlüğü iken, diğerleri için yalnızca bir korkunun diğer bir korkuyu bastırmasından ibaretti.

Başlarına yastıklar koyarak tedbir aldılar, bunları yağan taşlara ve küllere karşı bir muhafaza olsun diye havlularla bağladılar.

Başka yerlerde artık gündüz olmuşken, orada her zamanki gecelerden çok daha karanlık ve çok daha kesif bir gece hüküm sürmekteydi, yine de meşaleler ve muhtelif ışıklar bu kasveti bir dereceye kadar dağıtmaya yaradı.

Bunun üzerine sahile inmeye ve denizin artık gemiye binmelerine elverip elvermeyeceğini anlamaya karar verildi, fakat denizin böyle bir teşebbüse izin vermeyecek kadar fırtınalı ve azgın olduğu görüldü.

Bunun akabinde amcam kendisi için serilmiş olan bir yelkenin üzerine uzandı ve birkaç kez soğuk su isteyerek içti, gelgelelim çok geçmeden alevler ve yaklaştıklarını haber veren kükürt kokusu yüzünden dehşete kapıldılar, bunun üzerine diğerleri derhal kaçıştı, amcam ise iki hizmetkârına dayanıp destek alarak ayağa kalktı.

Bu gayreti gösterir göstermez anında yere yığıldı, zannederim ki kesif duman nefesini kesip onu boğmuştu, zira göğsü fıtraten zayıf ve dar olup sık sık şiddetli çarpıntılardan muzdaripti.

Nihayet gün tekrar ışıdığında, ki bu ömrünün son bulduğu günden sonraki üçüncü gündü, bedeni el değmemiş ve yarasız halde bulundu, giysilerinde fark edilecek hiçbir değişiklik yoktu ve görünüşü bir cesetten ziyade uyuyan bir kimseyi andırmaktaydı.

Bu esnada validem ile ben Misenum’daydık, gerçi bunun hikâyeyle bir ilgisi yoktur, zira sizin tek arzunuz onun vefatına dair teferruatı öğrenmekti. Binaenaleyh sözlerime son vereceğim.

Ekleyeceğim yegâne şey, bizzat gözlerimle şahit olduğum yahut vuku buldukları sırada, yani doğru bir şekilde nakledilmelerinin en muhtemel olduğu bir dönemde işittiğim bütün bu hadiseleri hakikate sadık kalarak anlattığıma dair teminattır.

Siz şüphesiz en mühim addettiğiniz hususları seçeceksiniz.

Zira mektup yazmak başka şeydir, tarih yazmak başka, bir dost için yazmak başka şeydir, kamuoyu için yazmak başka.

Elveda." Plinius'un sürdürdüğü hayat tarzına ve diğer eserlerine dair aynı derecede alakaya şayan bir rivayet, yeğeni tarafından Macer'e hitaben kaleme alınan bir Mektupta muhafaza edilmiştir. Bu Mektubu okuyucuya takdim etmekten daha münasip bir nihayet bulamayız,

"Amcamın eserlerini hepsine sahip olma arzusunu duyacak derecede bir dikkatle okumanızdan ve bu niyetle, 'Bunların adları nelerdir?' diye sormanızdan ziyadesiyle memnun oldum.

O halde bir fihrist vazifesi göreceğim, hatta bununla da yetinmeyip hangi sırayla yazıldıklarını belirteceğim, zira bu dahi edebi meşgalelere gönül vermiş kimseler için asla lüzumsuz olmayan bir malumat nevindendir.

İlk telifi, tek Kitap halinde 'Süvarilerin Cirit Kullanımı Üzerine' adlı bir risaleydi.

Bunu, bir süvari birliğine komuta ettiği sırada, eşit derecede gayret ve maharetle kaleme almıştı. İkinci eseri, kendisini pek ziyade seven bir zat olan 'Q. Pomponius Secundus'un Hayatı' üzerine iki Kitaptı, bu kitapları, merhum dostunun hatırasına layıkıyla ödenmesi gereken bir vefa borcu olarak telif etti.

Bir sonraki eseri, mezkûr memleketin ahalisiyle giriştiğimiz bütün savaşların kaydını derlediği, 'Almanya Savaşları' üzerine yirmi Kitaptı. Buna Almanya'da vazife yaparken, bir rüyada öyle yapması tavsiye edildiği için başlamıştı.

Zira uykusunda Drusus Nero'nun suretinin yanında durduğunu görmüştü, mezkûr memleketteki en geniş fetihlerin ardından orada hayatını kaybeden o aynı Drusus.

Hatırasını Plinius'un ihtimamlı dikkatine emanet eden Drusus, onu unutulmanın çürütücü tesirinden kurtarması için yalvarmıştı.

Bunlardan sonra, hacimlerinin büyüklüğü sebebiyle altı cilde ayrılmış olan 'Talebe' başlıklı üç kitabı geldi.

Bunlarda, beşiğinden kamusal hayata adım atışına kadar hatibin yetişmesine dair talimatlar vermiştir.

Nero saltanatının son yıllarında, 'Latin Dilindeki Müşkülatlar Üzerine' sekiz kitap yazdı, zira o dönem, uygulanan istibdat sebebiyle, herhangi bir şekilde açık sözlü ve hatta yüksek üsluplu her türlü tetkikatın tehlikeli hale getirildiği bir devirdi.

Bir sonraki eseri, otuz bir kitaptan müteşekkil 'Aufidius Bassus Tarihinin Zeyli' idi, bundan sonra ise otuz yedi kitap halinde, şümulü ve malumatıyla dikkate şayan, Tabiatın kendisi kadar mütenevvi bir eser olan 'Doğa Tarihi' geldi.

Böylesine meşgalelerle dolu bir insanın nasıl olup da birçoğu ele alınması son derece güç tabiatta mevzulara dair bunca cilt yazmaya vakit bulabildiğine şaşacaksınız.

Bir müddet mahkemede müdafi olarak davalara baktığını, vefat ettiğinde henüz elli altı yaşında olduğunu ve aradaki zamanın en mühim resmi vazifeler ve hükümdarların gösterdiği lütuf nişaneleriyle aynı şekilde bölündüğünü ve heba edildiğini öğrendiğinizde büsbütün hayretler içinde kalacaksınız.

Mamafih dehası hakikaten akıl almaz, şevki tükenmez ve kendini vakfetme kudreti fevkalade derecede harikuladeydi.

Vulcanalia bayramında, yıldızlara danışmak maksadıyla değil, fakat tetkikatını sürdürmek gayesiyle mum ışığında geç vakitlere kadar oturmaya başlar, kışın ise gecenin yedinci saatinde, yahut en geç sekizincisinde, hatta ekseriya altıncısında işe koyulurdu.

Fıtraten bir anda uykuya dalabilme kabiliyetine sahipti, nitekim uyku onu bazen tetkikatı esnasında yakalar ve ardından aynı şekilde aniden terk ederdi.

Şafak sökmeden önce İmparator Vespasian’ın huzuruna çıkmayı adet edinmişti, zira o da gecelerini fevkalade iyi değerlendiren biriydi, ardından kendisine tevdi edilen vazifelerin başına geçerdi.

Eve döndüğünde, geriye kalan vaktin tamamını çalışmaya hasrederdi.

Eski usule uygun olarak sabah erken vakitte hafif ve hazmı kolay bir şeyler yedikten sonra, yaz mevsiminde şayet boş vakti kalmışsa, kendisine bir kitap okunurken güneşin altına uzanır, bu esnada bizzat kendisi de notlar ve alıntılar çıkarırdı, zira bir kural bellediği üzere, içinden bir nebze dahi olsa fayda sağlanamayacak kadar kötü bir kitap bulunmadığından, hiçbir şeyi alıntı yapmaksızın okumamak onun adetiydi.

Güneşten bu şekilde istifade ettikten sonra ekseriyetle soğuk bir banyo yapar, bunun ardından hafif bir yemek için sofraya oturur ve akabinde kısa bir uyku çekerdi.

Uyandığında, sanki yeni bir gün başlamışçasına, akşam yemeği vaktine değin çalışırdı, bu yemek esnasında ekseriyetle kendisine bir kitap okunur, kendisi de metne dair alelacele mülahazalarda bulunurdu.

Hatırlıyorum da bir keresinde bir dostu, kimi kelimeleri yanlış telaffuz eden okuyucunun sözünü kesmiş ve o kısımları ona tekrar ettirmişti. Amcam ona, "Söylediğini anladın, değil mi?" dedi. Diğeri, "Evet," diye mukabele etti. "O halde niçin baştan almasını istedin?

Senin bu müdahalen yüzünden on satırdan fazlasını zayi ettik." Zamanı idare hususunda böylesine tutumlu bir kimseydi!

Yazın akşam yemeği masasından gün ışığı varken kalkardı, kışın ise bunu bir mecburiyet kılan kanun varmışçasına, gecenin ilk saatinde kalkardı.

İşlerinin ve şehrin hayhuyunun ortasında işte böyle yaşardı.

Taşrada inzivaya çekildiğinde, banyoda geçirdiği vakit, kendisi tarafından çalışmaya tahsis edilmemiş yegane zamandı.

Banyoda derken, yalnızca suyun içinde olduğu anı kastediyorum, zira vücudu strigil ile kazınırken ve ovulurken, ya kendisine bir kitap okutur ya da bizzat kendisi dikte ettirirdi.

Bir seyahat esnasında ise sanki diğer bütün kaygılardan azade kılınmışçasına kendisini çalışmaya ve yalnızca çalışmaya verirdi.

Yanı başında, elinde bir kitap ve yazı levhalarıyla katibi bulunurdu, kış mevsiminde ise havanın şiddeti efendisini onun hizmetlerinden tek bir an dahi mahrum bırakmasın diye katibin elleri eldivenlerle korunurdu.

Roma’dayken tahtırevan haricinde asla bir yerden bir yere gitmemesi de bu sebeptendi.

Hatırlıyorum da bir keresinde yürüdüğüm için beni azarlamıştı, "Bütün o saatleri ziyan etmekten kaçınabilirdin," demişti, zira çalışmaya vakfedilmemiş her anı kayıp sayardı.

Bunca eseri ikmal edebilmesi ve bana her iki yüzü de son derece küçük yazılmış, bu suretle derlemeyi hakikatte iki kat daha hacimli kılan 160 ciltlik not bırakması, işte böylesine kesintisiz bir gayret sayesinde vuku bulmuştur.

Kendisi de vaktiyle İspanya’da procurator iken, derleme defterini 400.000 sestertius karşılığında Largius Licinius’a devredebileceğini, o dönemde bu derlemenin sonraki kadar kapsamlı olmadığını bizzat anlatırdı. Ne kadar çok okumuş, ne kadar çok yazmış olması gerektiğini düşündüğünüz vakit, onun hiçbir zaman devlet işleriyle iştigal etmediğini ve hükümdarların teveccühüne asla mazhar olmadığını zannetmez misiniz?

Fakat diğer yandan, çalışmalarına ne denli emek sarf ettiğini işittiğinizde, adeta yeterince ne yazmış ne de okumuş gibi görünmüyor mu?

Zira hakikatte, onunki gibi meşgaleler karşısında kesintiye uğramayacak ne tür uğraşlar olabilir ki?

Yine onunki gibi tükenmez bir sebatın vücuda getiremeyeceği ne vardır?

Bu sebeple, insanlar bana çalışkan bir adam dediklerinde buna gülmeyi adet edindim, onunla mukayese edildiğinde düpedüz bir tembelim, oysa bir yandan kamusal mükellefiyetlerimin, diğer yandan dostlarıma karşı vazifelerimin müsaade ettiği kadar vaktimi çalışmaya hasrederim.

O halde, bütün ömrünü edebiyata vakfetmiş olanların tamamı arasından, onunla kıyaslandığında, neredeyse rehavete ve atalete hasredilmiş gibi görünen bir hayattan ötürü büsbütün hicap duymayacak kim vardır?

Fakat mektubum haddini çoktan aştı, zira aslında yalnızca sual ettiğiniz husus, yani onun telif edip geride bıraktığı kitaplar üzerine yazma niyetindeydim.

Bununla birlikte, bu teferruatın da sizin için metinlerin kendisinden daha az memnuniyet verici olmayacağını, sizi yalnızca onları mütalaa etmeye sevk etmekle kalmayıp, asil bir gayret hissiyle benzer mahiyette bir eser ortaya koymaya teşvik edeceğini ümit ederim, esen kalın. Pliny tarafından kaleme alınan tüm eserler arasında günümüze dek yalnızca biri, 'Historia Naturalis' intikal etmiştir. Ne var ki bu eser, terimin modern kabulüyle bir 'Doğa Tarihi' olmayıp, yeğeninin de ifade ettiği gibi "bizzat Tabiat’ın kendisinden daha az çeşitli olmayan", bilinen neredeyse her mevzuya dair kadim malumat ve itikatların devasa bir ansiklopedisidir.

Otuz yedi kitabın muhtevası dahilinde, muteber 100 müellifin eserleri olan ve yaklaşık 2000 ciltten (ki bunların neredeyse tamamı bugün yok olmuştur) derlenmiş 20.000 mühim meseleyi ihtiva eder, Pliny’nin bizzat beyan ettiği üzere, bu muteber zatlarca bilinmeyen ve birçoğu kendi tecrübe ve müşahedelerinin neticesi olan çok sayıda ilave malumat da buna dahildir.

Hardouin, Plinius tarafından alıntılanan müelliflerin bir fihristini çıkarmıştır, bunların adedi 400 ila 500 arasındadır. İnsan gayretinin bu muazzam abidesinin planına dair muhtasar bir taslak aşağıda sunulmuştur.

Birlikte Birinci Kitap'ı teşkil eden, Titus'a hitaben yazılmış ithaf mektubu ve ardından gelen diğer kitapların içindekiler cetvelinden sonra müellif, kâinat, yer, Güneş, Ay, yıldızlar ve elementlerin dikkat çekici hassaları (partes naturae) hakkında o devirde hâkim olan telakkileri izah etmeye girişir.

Daha sonra eskilerce bilindiği şekliyle yeryüzünün coğrafi bir tasvirine geçer.

Coğrafya bahsinden sonra, hakiki manasıyla "Tabiat Tarihi" olarak tesmiye edilebilecek kısım gelir, bu kısım gerçekten de harikalarla dolu, fakat azami derecede merak uyandırıcı bir insanlık tarihini ihtiva eder.

Karayı, hayvanları, balıkları, kuşları ve böcekleri etraflıca zikrettikten sonra, muhtelif veçheleriyle eserin en büyük kısmını işgal eden Botanik bahsine geçer.

Aynı zamanda, muhit planına muvafık olarak bu kısım, pek çok mevzuda muazzam miktarda malumatı, hububat ziraatini, yağ, şarap ve kâğıt (papirüs) imalatını ve gündelik kullanıma mahsus diğer sayısız eşyayı ihtiva eder.

Tıbbi Botanik konusunu etraflıca ele aldıktan sonra, insan bedeninden elde edilen devalardan bahsetmeye geçer, buradan tıbbın ve tıp sanatının bir şubesi olarak telakki ettiği büyünün tarihine dair münakaşalara uzanır, bu vesileyle o devirde revaçta olan pek çok hurafeye ve astroloji telakkilerine temas eder.

Eserinin bu kısmını, muhtelif suların, balıkların ve sair su canlılarının şifalı hassalarına dair bir bahisle nihayete erdirir.

Müteakiben, altın, gümüş, tunç ve diğer madenlerin istifadesine dair mümkün olan her türlü malumatı bir araya getirdiği bir Mineraloji risalesi sunar, bu mevzu, gayet tabii olarak onu para, mücevherat, gümüş ve altın kaplar, heykeller ve heykeltıraşlara dair mükerrer istidratlara sevk eder.

Ardından madeni pigmentler, Yunanistan'ın büyük ressamlarına dair pek çok dikkat çekici notla birlikte dikkatini celbeder, buradan inşaatta kullanılan muhtelif taş ve malzemelere, mezkûr sanata ve en mümtaz heykeltıraşlara dair bir notu da ihtiva edecek surette heykelcilik gayesiyle mermer istifadesine geçer.

Son Kitap, kıymetli taşlar ve cevahirlerin tasvirine hasredilmiştir ve hem veludiyeti, hem pitoresk güzellikleri, hem de ahalisinin fıtri meziyetleri ve yüksek istikbali ile temayüz eden vatanına bir methiye ile son bulur.

Plinius'un yazılarından, şüphesiz onun fikirlerine ve zihni yapısına dair hayli malumat devşiririz.

İtiraf edilmelidir ki, safdilliği son derece fazladır, ne garip ki, aynı kusurla Yunanları şiddetle itham eder.

Başka menbalardan onun hayatta ziyadesiyle muvaffak olduğuna, refah içinde yaşadığına, hükümdarların teveccüh ve itimadıyla taltif edildiğine dair teminatımız olmasaydı, hususiyle Yedinci Kitap'ta insan hayatına dair sıklıkla serdettiği mütalaalar, onun hayal kırıklığına uğramış, hemcinslerine küsmüş ve hayat mülkünün bize bahşedilme şartlarından hoşnutsuz bir zat olduğu neticesine varmamıza yol açardı.

O Kitap'ı, insanın, kendi tabiriyle bu yegâne "gözü yaşlı" mahlukun talihine karşı şekvacı bir hoşnutsuzluk ve sızlanmalarla dolu bir mukaddime ile açar.

Tıfılın hayata gözlerini açtığı andaki aciz ve perişan haline, maruz kalmaya mahkûm olduğu sayısız ızdırap ve rezilliklere sızlanır, insanın hastalığa müheyya oluşu, onun nazarında tabiat nizamında bir kusurdur, "hayat", der, "tabiatın bu lütfu, ne kadar uzun olursa olsun, pek ziyade belirsiz ve pek kırılgandır, sonsuzluğu tefekkür edecek olursak, kendisine en cömertçe bahşedilen kimselere dahi hasis ve kıt bir elle taksim edilmiştir."

Hayata kendi şartlarımızla nail olamadığımız cihetle, onun kabulümüze layık olduğunu düşünmez ve ondan ne kadar çabuk kurtulursak o kadar iyi olacağı fikrini defalarca beyan eder.

Ani ölümü calib-i dikkat bir hadise olarak addeder, fakat aynı zamanda bize bahşedilebilecek en büyük nimettir, ölümden dönüş vakalarını zikrettiğinde ise maksadı yalnızca şu şekvacı serzenişte bulunmaktır, "doğumuyla talihin cilvelerine terk edilmiş olan insan, hiçbir şeyden emin olamaz, evet, kendi ölümünden bile."

Kelimenin modern manasıyla bir Epikürcü olmaktan fersah fersah uzak bulunsa da, ruhun ölümsüzlüğü hususunda Epiküros'un en azından bazı akidelerine meylettiği görülmektedir.

Ruhun, ölüm anında evvelki atomlarına yahut kurucu unsurlarına ayrışıp ayrışmadığını bize bildirmez, lakin ölümden sonra ruhun, doğumdan evvelkinden daha fazla bir mevcudiyete sahip olmadığına, bütün ölümsüzlük tasavvurlarının kuru bir vehimden ibaret bulunduğuna ve istikbaldeki bir bekâ fikrinin pek gülünç olup, tabiatın en büyük nimeti olan ölümü heba ettiğine dair inancını ifade eder.

Ölümden sonra görülen hayaletlerden veya tayflardan söz ettiği muhakkaktır, ancak aktardığı bu hikâyelere gerçekten inanıp inanmadığına dair elimizde hiçbir kanıt bulunmadığından, bilakis aksine işaret eden kuvvetli karineler mevcut olduğundan, bunları muhtemelen istisnai vakalar olarak görmüştür, zira bunlardan bazılarını "magna fabulositas", yani "son derece akıl almaz masallar" olarak adlandırır.

İnsan icatlarına gelince, kayda değerdir ki, insanlığın üzerinde ittifak ettiği ilk hususun İyon alfabesinin kullanımı olduğunu belirtir, ikincisi sakal tıraşı olmak ve berber tutmak, üçüncüsü ise vaktin saatlere taksim edilmesidir.

Plinius'un Hayatı ve Eserleri üzerine yapılan bu incelemeyi, modern zamanların en seçkin iki doğa filozofunun, Buffon ve Cuvier'nin mütalaalarını aktarmaktan daha münasip bir surette nihayete erdirmemiz kabil değildir, her ne kadar ilkinin, kendisinden biraz fazla sitayişkâr ifadelerle bahsettiğini ve Plinius'un eseri ile Aristoteles'inkiler arasında bir mukayese kurarken, hakikate yönelik hararetli bir bilgi susuzluğu haricinde hiçbir müşterek vasfı bulunmayan iki adamın ismini yan yana getirdiğini teslim etmek gerekse de.

Buffon şöyle der, "Plinius, Aristoteles'inkinden çok daha şümullü ve pek muhtemeldir ki gereğinden fazla geniş bir plan dairesinde çalışmıştır.

Her mevzuyu ihata etmeyi kendine gaye edinmiştir, doğrusu, Tabiat'ın ölçüsünü almış ve onu kendi engin dehâsına nispetle fazla dar bulmuş gibi görünmektedir.

Onun 'Tabiat Tarihi', hayvanlar, nebatat ve madenler tarihinden müstakil olarak, göklerin ve yerin tasvirini, tıbbı, ticareti, seyrüseferi, serbest ve mekanik sanatları, örf ve âdetlerin menşeini, velhasıl bütün tabii ilimlerin ve insan icadı olan bütün sanatların tarihini ihtiva eder.

Üstelik daha da hayret verici olanı, Plinius'un bu sahaların her birinde aynı derecede büyük bir iktidar sergilemesidir.

Fikirlerinin azameti ve üslubunun vekârı, ilmî vukufunun derinliğine apayrı bir parlaklık kazandırır, o yalnızca kendi devrinde bilinen her şeyi bilmekle kalmamış, aynı zamanda bilgiyi bir bakıma çoğaltan o engin bakış genişliğiyle de donatılmıştır.

Hem zarafetin hem de zevkin fevkalade bağlı bulunduğu o idrak inceliğinin tamamına sahipti ve okurlarına, felsefenin hakiki tohumunu teşkil eden o fikir hürriyetini ve o his cüretini aşılamaktadır.

Tabiat'ın bizzat kendisi kadar mütenevvi olan eseri, onu daima en cazip renkleriyle resmeder.

Bu eser, tabir caizse, kendi devrinden evvel kaleme alınmış olan her şeyden yapılmış bir derlemedir, nefis yahut faydalı olan her şeyin bir kaydıdır, ancak bu kaydın öyle azametli hususiyetleri vardır ve bu derleme öyle yeni bir tarzda tanzim edilmiş maddeler ihtiva eder ki, benzer mevzuları işleyen telif eserlerin çoğuna müreccahtır."

Cuvier'nin Plinius'un eserine dair serdettiği hüküm, her ne kadar biraz daha az mübalağalı olsa da, onu antikitenin en kıymetli mahsulleri arasında yüksek bir mertebeye yerleştirir.

Şöyle der, "Plinius'un eseri, kadim zamanlardan günümüze intikal etmiş en kıymetli abidelerden biridir ve bir cengâver ve devlet adamı olan bir kimsedeki hayret verici ilim ve irfan vukufunun delilini teşkil eder.

Bu muazzam ve meşhur telifi hakkıyla takdir edebilmek için, ona muhtelif zaviyelerden bakmak icap eder, tasarlanan plan, zikredilen vakıalar ve istimal edilen üslup zaviyesinden.

Yazarın tasarladığı plan nihayetsiz bir vüsate sahiptir, gayesi kelimenin dar manasıyla yalnızca bir Doğa Tarihi yazmak, yani hayvanların, nebatatın ve madenlerin az çok mufassal bir tasvirini sunmaktan ibaret kalmak değildir, bilakis astronomiyi, fiziği, coğrafyayı, ziraati, ticareti, tıbbı ve güzel sanatları ihata eden bir eser meydana getirmektir, üstelik bütün bunları asıl manasıyla doğa tarihine ilaveten sunar, aynı zamanda metafizik açıdan ele alınan insanla ve milletler tarihiyle irtibatlı sanatlara dair malumatı da durmaksızın anlatısına nakşeder, nitekim eser birçok bakımdan kendi çağının Ansiklopedisi mahiyetindedir.

Böylesine muazzam sayıda mevzuyu ne kadar üstünkörü olursa olsun tararken, yazarın bizi, bizatihi kendileri dikkate değer olmakla birlikte, günümüzde bunları rivayet eden hayattaki tek müellif olması hasebiyle daha da kıymetli hale gelen sayısız vakıayla tanıştırmamış olması gayrikabildi.

Bununla birlikte, bu madde yığınını toplama ve tanzim etme tarzının, hakikat ile efsaneyi birbirine karıştırmasından ve bilhassa tam olarak hangi nesneden bahsettiğini keşfetmenin müşkülâtından, kimi durumlarda ise imkânsızlığından ötürü, kıymetinden bir miktar kaybetmesine sebebiyet vermiş olması esef vericidir.

Fakat Plinius bir münekkit olarak pek az meziyete sahipse de, sair hususlarda durum tamamen başkadır.

yazar olarak sahip olduğu yetenekle ve bizlere açtığı muazzam Latin terimleri ile ifade biçimleri hazinesiyle de aynı derecede akıllıcadır, bunlar, ele aldığı konuların bizatihi bolluğundan ötürü, eserini Roma dilinin en zengin hazinelerinden biri kılmaktadır. Genel fikirleri veya felsefi görüşleri dile getirme imkânı bulduğu her yerde, dili dikkate değer bir kudret ve canlılık kazanmakta, düşünceleri bizlere, sayıp dökmelerinin kuruluğunu büyük ölçüde hafifletmeye ve okurlarının ekseriyeti nezdinde bilimsel işaretlerinin yetersizliğini mazur göstermeye meyleden belirli bir yenilik ve cüret sunmaktadır.

Gözlerinin önünde böylesine korkunç misalleri bulunan gaddarlık ve aşağılıktan tiksinmeyle, adalet ve erdem sevgisiyle dolu, kendi devrinde Roma halkını böylesine derinden yozlaştırmış olan o dizginsiz lükse karşı nefret besleyen, daima soylu ve vakur bir kimsedir.

Bu büyük meziyetlerinden ötürü Plinius ne kadar övülse azdır ve bir doğa bilimci olarak değerlendirildiğinde kendisinde kabul etmek mecburiyetinde kaldığımız kusurlara rağmen, onu Roma yazarlarının en liyakatlilerinden biri ve Augustus'un saltanatından sonra yazmış klasiklerin arasında sayılmaya en layık olanlardan biri olarak görmekle mükellefiz, ve kendine has özelliklerini zikrettiği şeyler, kitabını neredeyse tasavvurun dahi ötesinde, fevkalade muazzam bir hacme ulaştırmış olurdu.

İÇİNDEKİLER BİRİNCİ CİLDİN İÇİNDEKİLERİ

KİTAP I. İTHAF C. Plinius Secundus'tan dostu Titus Vespasianus'a

KİTAP II. DÜNYA VE UNSURLAR ÜZERİNE BİR İNCELEME 1. Dünyanın sonlu olup olmadığı ve birden fazla dünya bulunup bulunmadığı hakkında 2. Dünyanın şekli hakkında 3. Mahiyeti hakkında, isminin nereden neşet ettiği 4. Unsurlar ve gezegenler hakkında 5. Tanrı hakkında 6. Yıldızların mahiyeti hakkında, gezegenlerin hareketi hakkında 7. Ay ve Güneş tutulmaları hakkında 8. Yıldızların büyüklüğü hakkında 9. Muhtelif kimseler tarafından gök kubbe üzerinde yapılmış müşahedelerin dökümü 10. Güneş ve Ay tutulmalarının tekerrürü üzerine 11. Ay'ın hareketi hakkında 12. Gezegenlerin hareketleri ve açılarının genel kanunları hakkında 13. Aynı yıldızların neden kimi vakit daha yüksekte, kimi vakit daha yakında göründüğü 14. Aynı yıldızların neden farklı hareketlere sahip olduğu 15. Gezegenlerin genel kanunları 16. Yıldızların farklı renklerde olmasının sebebi 17. Güneş'in hareketi ve günlerin düzensizliğinin sebebi hakkında 18. Gök gürültüsünün neden Jüpiter'e atfedildiği 19. Yıldızların mesafeleri hakkında 20. Yıldızların ahengi hakkında 21. Dünyanın boyutları hakkında 22. Ansızın beliren yıldızlar yahut kuyruklu yıldızlar hakkında 23. Bunların mahiyeti, mevkileri ve nevileri

İÇİNDEKİLER 24. Hipparkhos'un yıldızlar hakkındaki nazariyesi 25. Semavi alametlerin tarihten misalleri, Meşaleler, Kandiller ve Kayan Ateş Topları 26. Semavi Kirişler, Gökyüzü Yarıkları 27. Göğün renkleri ve semavi alev hakkında 28. Semavi taçlar hakkında 29. Ani daireler hakkında 30. Alışılmadık derecede uzun süren Güneş tutulmaları hakkında 31. Birden fazla Güneş 32. Birden fazla Ay 33. Gece vaktinde gündüz aydınlığı 34. Yanan kalkanlar 35. Gökyüzünde yalnızca bir defa görülmüş olan meşum bir alamet 36. Muhtelif istikametlerde hareket eden yıldızlar hakkında 37. Kastor ve Polluks tesmiye edilen yıldızlar hakkında 38. Hava hakkında ve taş yağmurlarının sebebi üzerine 39. Muayyen mevsimler hakkında 40. Akyıldız'ın [NOT: Sirius, Şi'ra-i Yemani] doğuşu hakkında 41. Farklı mevsimlerin muntazam tesiri hakkında 42. Havanın değişken halleri hakkında 43. Gök gürültüsü ve şimşek hakkında 44. Rüzgârların menşei 45. Rüzgârlara dair muhtelif müşahedeler 46. Rüzgârların farklı nevileri 47. Rüzgârların devreleri 48. Rüzgârların mahiyeti 49. Eknefias [NOT: Şiddetli fırtına bulutu] ve Typhon 50. Kasırgalar, yakıcı rüzgârlar, hortumlar ve fırtınaların diğer harikulade nevileri 51. Gök gürültüsü hakkında, hangi memleketlere düşmediği ve hangi sebepten ötürü düşmediği 52. Şimşeğin farklı nevileri ve bunların harikulade tesirleri hakkında 53. Bu hususlarda Etrüsk ve Roma müşahedeleri 54. Gök gürültüsünü celbetmek hakkında 55. Şimşeğin genel kanunları 56. Asla yıldırım çarpmayan nesneler 57. Süt, kan, et, demir, yün ve pişmiş tuğla yağmurları 58. Gökyüzünde işitilen silah şakırtıları ve borazan sesleri 59. Bulutlardan düşen taşlar hakkında, Anaksagoras'ın bunlara dair kanaati 60. Gökkuşağı 61. Dolu, kar, kırağı, sis ve çiyin mahiyeti, bulutların şekilleri 62. Farklı mahallerdeki hava durumunun hususiyetleri 63. Yeryüzünün mahiyeti 64. Yeryüzünün şekli hakkında 65. Karşıt ayaklılar [NOT: Antipodes, dünyanın karşı kutbunda yaşayanlar] var mıdır? 66. Suyun yeryüzü ile nasıl birleştiği, deniz ve nehir seyrüseferi hakkında 67. Okyanusun yeryüzünü kuşatıp kuşatmadığı

İÇİNDEKİLER 68. Yeryüzünün hangi kısmında meskûn bulunulduğu 69. Yeryüzünün dünyanın merkezinde olduğu 70. Kuşakların eğikliği hakkında 71. İklimlerin eşitsizliği hakkında 72. Tutulmaların hangi mahallerde müşahede edilemediği ve bunun sebebi 73. Yeryüzündeki gün ışığını neyin tanzim ettiği 74. Bu mevzu ile irtibatlı olarak, güneş saatleri üzerine mülahazalar 75. Ne vakit ve nerede gölge bulunmadığı 76. Bunun yılda iki defa nerede vuku bulduğu ve gölgelerin zıt istikametlere nerede düştüğü 77. Günlerin en uzun ve en kısa olduğu yerler 78. İlk güneş saati hakkında 79. Günlerin hesaplanma usulü hakkında 80.

Dünyanın tabiatına bağlı olarak milletlerin farklılığı üzerine, agy. 81. Depremler üzerine 82. Yer yarıkları üzerine 83. Yaklaşan bir depremin alametleri 84. Gelecekteki depremlere karşı koruyucular, agy. 85. Yalnızca bir defa vuku bulmuş yer alametleri 86. Depremlere eşlik eden harikulade durumlar 87. Denizin nerelerde çekildiği, agy. 88. Adaların ortaya çıkış tarzı 89. Hangi adaların teşekkül ettiği ve hangi devirlerde meydana geldiği 90. Deniz marifetiyle ayrılmış karalar 91. Ana karaya bağlanmış adalar, agy. 92. Tamamen denize dönüşmüş karalar, agy. 93. Yutulup yok olmuş karalar 94. Deniz tarafından yutulmuş şehirler, agy. 95. Yeryüzündeki menfezler üzerine 96. Daima sarsılmakta olan birtakım karalar ve yüzen adalar üzerine 97. Asla yağmur yağmayan yerler 98. Çeşitli memleketlerin bir araya getirilmiş harikaları, agy. 99. Denizin kabarması ve çekilmesinin sebebine dair 100. Medcezirin alışılmadık tarzda yükselip alçaldığı yerler 101. Denizin harikaları 102. Ay'ın karalar ve denizler üzerindeki kudreti, agy. 103. Güneş'in kudreti 104. Denizin neden tuzlu olduğu, agy. 105. Denizin en derin olduğu yerler 106. Pınarların ve nehirlerin harikaları 107. Ateş ile suyun birleşmesinden doğan harikalar 108. Malta mumu [NOT: "Maltha", burada Plinius'un bahsettiği mineral zift veya harç kıvamındaki yanıcı madde anlamındadır] üzerine 109. Neft üzerine 110. Daima yanmakta olan yerler, agy. 111. Yalnızca ateşin harikaları 112. Yeryüzünün boyutları 113. Evrenin ahenkli nispeti

İÇİNDEKİLER. III. KİTAP. HALİHAZIRDA MEVCUT OLAN VEYA VAKTİYLE MEVCUT OLMUŞ MEMLEKETLERİN, MİLLETLERİN, DENİZLERİN, ŞEHİRLERİN, LİMANLARIN, DAĞLARIN, NEHİRLERİN, MESAFELERİN VE KAVİMLERİN BİR TASVİRİ. Giriş 1. Avrupa'nın sınırları ve körfezlerinin evvelemirde umumi bir surette ortaya konması 2. Genel hatlarıyla İspanya üzerine, agy. 3. Baetica üzerine 4. Yakın İspanya üzerine 5. Gallia Narbonensis vilayeti üzerine 6. İtalya üzerine 7. İtalya'nın dokuzuncu bölgesi üzerine 8. İtalya'nın yedinci bölgesi 9. İtalya'nın birinci bölgesi, Tiber, Roma 10. İtalya'nın üçüncü bölgesi 11. Aralarında Balear Adaları'nın da bulunduğu altmış dört ada 12. Korsika 13. Sardinya 14. Sicilya 15. Lokri'den başlayan Magna Graecia 16. İtalya'nın ikinci bölgesi 17. İtalya'nın dördüncü bölgesi 18. İtalya'nın beşinci bölgesi 19. İtalya'nın altıncı bölgesi 20. İtalya'nın sekizinci bölgesi, Padus 21. İtalya'nın on birinci bölgesi, Italia Transpadana 22. İtalya'nın onuncu bölgesi 23. Istria, halkı ve mevkii 24. Alpler ve Alp milletleri 25. Liburnia ve Illyricum 26. Dalmaçya 27. Noriciler 28. Pannonia 29. Moesia 30. İyon Denizi ve Adriyatik adaları

IV. KİTAP. HALİHAZIRDA MEVCUT OLAN VEYA VAKTİYLE MEVCUT OLMUŞ MEMLEKETLERİN, MİLLETLERİN, DENİZLERİN, ŞEHİRLERİN, LİMANLARIN, DAĞLARIN, NEHİRLERİN, MESAFELERİN VE KAVİMLERİN BİR TASVİRİ. 1. Epir 2. Akarnanya 3. Aitolia 4. Lokris ve Phokis 5. Peloponnesos 6. Akhaia 7. Messenia 8. Lakonia 9. Argolis 10. Arkadya 11. Attika 12. Boiotia 13. Doris 14. Phthiotis 15. Asıl Tesalya 16. Magnesia 17. Makedonya 18. Trakya, Ege Denizi 19. Adı geçen karaların önünde uzanan adalar 20. Girit 21. Euboia 22. Kikladlar 23. Sporadlar 24. Çanakkale Boğazı, Maiotis Gölü 25. Dacia, Sarmatia 26. İskitya 27. Karadeniz adaları. Kuzey Okyanusu adaları 28. Almanya 29. Galya Okyanusu'nun doksan altı adası 30. Britanya 31. Gallia Belgica 32. Gallia Lugdunensis 33. Gallia Aquitanica 34. Yakın İspanya, Galya Okyanusu boyunca uzanan sahili 35. Lusitania 36. Atlas Okyanusu'ndaki adalar 37. Avrupa'nın umumi ölçümü

V. KİTAP. HALİHAZIRDA MEVCUT OLAN VEYA VAKTİYLE MEVCUT OLMUŞ MEMLEKETLERİN, MİLLETLERİN, DENİZLERİN, ŞEHİRLERİN, LİMANLARIN, DAĞLARIN, NEHİRLERİN, MESAFELERİN VE KAVİMLERİN BİR TASVİRİ. 1. İki Moritanya 2. Numidya 3. Afrika 4. Syrtisler 5. Kyrenaika 6. Libya Mareotis 7. Afrika civarındaki adalar 8. Afrika'nın öte tarafındaki memleketler 9. Mısır ve Thebais 10. Nil Nehri 11. Mısır şehirleri 12. Arabistan'ın Mısır Denizi sahilinde bulunan kıyıları 13. Suriye 14. İdumea, Filistin ve Samiriye 15. Yahudiye 16. Dekapolis 17. Fenike 18. Suriye Antakyası 19. Suriye'nin geri kalan kısımları 20. Fırat 21. Fırat boyundaki Suriye 22. Kilikya ve komşu milletler 23. İsaurya ve Homonadlar 24. Pisidya 25. Likaonya, agy. 26. Pamfilya 27. Toros Dağı 28. Likya 29. Karya 30. Lidya 31. İyonya 32. Aiolia 33. Troas ve komşu milletler 34. Asya'nın önünde uzanan adalar 35. Kıbrıs 36. Rodos 37. Sisam 38. Sakız 39. Midilli 40. Çanakkale Boğazı ve Mysia 41. Frigya 42. Galatya ve komşu milletler 43. Bitinya 44. Propontis adaları

PLINIUS'UN TABİAT TARİHİ, 1. KİTAP İTHAF. C. PLINIUS SECUNDUS'TAN DOSTU TITUS VESPASIANUS'A. Roma edebiyatında yeni bir eser teşkil eden ve henüz ikmal ettiğim Tabiat Tarihi üzerine bu risaleyi zatıalilerine ithaf etme cüretinde bulundum, en lütufkâr İmparator, pederinizin yaşı sebebiyle "büyük" unvanı kendisine daha layık düşerken, bu hitap zatınıza pek hususi bir surette tevafuk etmektedir,

"Zira sen hiçbir vakit büsbütün hor görmezdin Benim karaladığım o ehemmiyetsiz şeyleri,"

şayet pekala fehmettiğiniz askeri bir tabirle hemşehrim Catullus'un emsaline sığınmama müsaade buyrulursa.

Zira malumunuz olduğu üzere o, mendilleri değiştirildiğinde, biraz sertçe serzenişte bulunmuştu,

"Jucundissime", dilimizde aslındaki manayı tam olarak karşılayacak, hem muhabbet dolu ve teklifsiz hem de kafi derecede vakur ve hürmetkar bir sıfat bulmak pek müşkildir. 3 Lamb tercümesi, asıl metnin Carm. i. 4 kısmı. * "

Conterraneus", dilimizde aslındaki mefhumu bihakkın ifade eden ve aynı zamanda askeri bir ıstılah mahiyetini haiz olan bir kelime mevcut değildir.

Hatta, şu an metne dercedilmiş olan bu kelimenin bizzat müellif tarafından istimal edilip edilmediği hususunda dahi şüpheye mahal vardır, M. Alexandre’ın Lem. i. 3’teki mülahazalarına, keza Cigalino’nun Plinius’un memleketine dair risalesindeki tetkikata bakınız, Valpy, 8. 5 "Permutatis prioribus saetabis",

Carm. xii. 14 ve xxv. 7, Lamb tercümesindeki 135 ve 149. sahifelerde yer alan şerhlere bakınız.

İTHAF

sevgili küçük dostları Veranius ve Fabius’a beslediği muhabbeti izhar etme gayreti.

Aynı zamanda benim bu ısrarcılığım, haddini aşan bir diğer mektubumda yapmadığımdan yakındığınız şeyi ifa edebilir, imparatorluk makamının getirdiği azameti nasıl bir lütufla icra ettiğinizi kayda geçirip bütün cihanın malumu kılacaktır.

Siz ki bir zafer alayının ve sansürlük makamının şerefine nail oldunuz, altı defa konsüllük makamında bulundunuz ve tribünlük iktidarını paylaştınız, bundan da müşerref olanı, bu vazifeleri Muhterem Pederinizle müştereken deruhte ederken Süvari sınıfına riyaset ettiniz ve Praetor Muhafızlarının Prefektus’u oldunuz, bütün bunları Cumhuriyet’in bekası namına ifa ettiniz ve aynı zamanda beni bir silah arkadaşı, bir karavana yoldaşı addettiniz.

Muvaffakiyetlerinizin azameti de, sizde kudretinizi arzu ettiğiniz nispeten iyilik yapmaya hasretmekten gayrı hiçbir tebeddüle yol açmadı.

Bütün bu ahval diğer insanların zihninde size duyulan hürmeti ziyadeleştirirken, benim cihetimden ise şahsımı sizinle daha teklifsiz bir yakınlık arzulayacak kadar cüretkar kıldı.

Binaenaleyh, bu ahvali kendi hanenize kaydetmeli ve bu kabilden vuku bulacak her kusur için bizzat kendinizi muaheze etmelisiniz. Fakat her ne kadar yüzümdeki hayayı silip atmış olsam da muradıma erebilmiş değilim, zira zihninizin mehabeti beni hala teshir etmekte, ürkütüp mesafeli durmaya icbar etmektedir.

Belağatin ve tribünlük hitabetinin kudreti kimsede sizde olduğu denli gür bir ateşle parlamamıştır.

Muhterem Pederinizin medhüsena edilişinde lisanınız nasıl da kükremektedir. Biraderinize olan muhabbetiniz ne kadar derindir. Şiir sahasındaki istidadınız ne denli takdire şayandır.

Nasıl bir deha veludiyetine sahipsiniz ki, ^ Bu isimler asıl metinde Varaniolus ve Fabullus suretindedir, bunların Veranius ve Fabius adlarından bir samimiyet ve muhabbet nişanesi olarak tahvil edildiği zannolunmaktadır, bakınız Poinsinet, i. 24 ve Lemaire, i. 4. 2 Suetonius’un rivayeti, Plinius’un bu müşahadesini tavzihe hizmet edebilir, "Titus, pederiyle birlikte zafer alayı tertip etti ve sansürlük makamını müştereken idare etti. Keza tribünlük salahiyetinde ve yedi konsüllükte de onun mesai arkadaşı oldu. Neredeyse umum vazifelerin mesuliyetini deruhte ederek, pederi namına bizzat mektuplar tanzim edip fermanlar kaleme aldı, hatta kuestor makamını ikame ederek Senato’da nutuklar irat etti, o tarihe değin bir Roma Süvarisi haricinde kimseye tevdii edilmemiş olan praetorluk prefektusluğu vazifesini de bizzat üstlendi." (viii. 5.) 3 "Perfricui faciem." Romalılar beyninde darbımesel kabilinden bir tabir olduğu anlaşılmaktadır, Cicero, Tusc. Quaes, iii. 41’de "os perfricuisti" tabirini istimal eder, Martial ise xi. 27. 7’de aynı manada "perfricuit frontem" ifadesini zikreder.

Biraderinize nazire yapabilecek kudrettesiniz.

Lakin eğer nihai hükmü siz verecekseniz, bilhassa da bu vazifeyi icra etmeye davet edilmişseniz, bu hususlarda kıymet biçmeye cüret edebilecek kim kalır.

Zira eserlerini alelade neşredenlerin vaziyeti ile onları münhasıran zevat-ı alilerine ithaf edenlerin ahvali birbirinden pek farklıdır. İlkinde şöyle diyebilirdim, İmparatorum, bunları niçin okursunuz.

Bunlar yalnızca avam için, rençberler yahut zanaatkarlar veya yapacak başkaca bir işi olmayanlar için kaleme alınmıştır, zihninizi bunlarla niye yorasınız.

Filhakika, bu esere cüret ettiğimde, hakkımda hüküm verecek bir hakim kürsüsüne oturacağınızı tasavvur dahi etmemiştim, makamınızı böylesi bir meşgaleye tenezzül buyuramayacak kadar fevkalade ali addetmekteydim.

Kaldı ki, fazıl ve alim kimselerin hükmünü alenen reddetme hakkına da sahibizdir. Dehası her türlü rekabetin fevkinde bulunan M. Tullius bizzat bu imtiyazı kullanır ve her ne kadar garip görünse de, kendi müdafaası için bir vekile müracaat eder, "Ben pek mütebahhir kimseler için yazmam, eserlerimin Manius Persius tarafından değil, Junius Congus tarafından okunmasını arzu ederim."

Eğer hiciv üslubunu ilk defa vazeden Lucilius, bu neviden bir kelamı kendi zatı için serdettiyse ve Cicero bunu iktibas etmeyi münasip gördüyse, hem de bilhassa "De Republica" risalesinde bunu yaptıysa, kendimi müdafaa etmem icap eden sizin gibi bir hakimin huzurunda, aynı şeyi yapmak için bende ne kadar çok sebep vardır.

İşte bu ithaf vesilesiyle, reddihakim salahiyetinin bahşettiği imkandan da kendimi mahrum etmiş bulunmaktayım, zira bir kimseye kurayla bir hakim tayin edilmesi ile o hakimi ihtiyarıyla intihap etmesi bambaşka şeylerdir, nitekim davetsiz çıkagelen bir misafire nispeten, bizzat davet olunan bir mihman için her daim çok daha itinalı bir hazırlık yapılır. * Suetonius, Domitianus’un şiir merakından, onun mutad riyakarlığının bir cüzü olarak bahseder, viii. 2, keza Poinsinet, i. 26 ve Lemaire neşrinde Alexandre’ın mülahazalarına bakınız, i. 351. 2 "Non eras in hoc albo", Lemaire neşrinde Alexandre’ın şerhine bakınız, i. 8. Quintilianus’taki bir pasaj, xii. 4, "album" tabirinin bu minvaldeki istimalini tavzihe medar olabilir, "...quorum alii se ad album ac rubricas transtulerunt". 3 Cicero’nun Lucilius’tan bu iktibası yaptığı pasajın, onun De Republica adlı risalesinin yakın zamanda Angelus Maius tarafından keşfedilen cüzünde yer almadığı müşahede edilmektedir, Lemaire neşrinde Alexandre, i. 9. Cicero, Lucilius’un bu mülahazasına, ifadede ve zikredilen şahıslarda bazı tebeddüller bulunmakla birlikte, diğer iki eserinde de atıfta bulunur, De Orat. ii. 6 ve De Fin. i. 3. * "Qui primus condidit styli nasum." ' "Sed haec ego mihi nunc patrocinia ademi nuncupatione."

İthaf

Makam peşindeki adaylar, seçim yarışının en hararetli vaktinde, beyhude payeler saydığı şeylerden mahrum bırakılmaktan sevinç duyan ve rüşvetin amansız muhalifi olan Cato’nun eline teminat akçelerini yatırdıklarında, bunu onun dürüstlüğüne duydukları hürmetten ötürü yaptıklarını ikrar etmişlerdi, bu ise bir insanın erişebileceği en yüce şerefti.

Cicero şu asil haykırışı tam da bu vesileyle dile getirmişti, "Ne mutlu sana Marcus Porcius, zira hiç kimse senden gayrimeşru bir talepte bulunmaya cesaret edemez!" L. Scipio Asiaticus, aralarında Gracchus’un da bulunduğu halk tribünlerine başvurduğunda, hasmı olan bir yargıçtan dahi beraat kararı alacağına dair itimadının tam olduğunu belirtmişti.

Buradan varılacak netice şudur ki, kendi yargıcını bizzat tayin eden kimse, verilen hükme tereddütsüz boyun eğmek mecburiyetindedir, binaenaleyh bu intihaba "müracaat" (provocatio) adı verilir.

Gayet iyi bilmekteyim ki, en âli makamda bulunmanız hasebiyle, muazzam bir fesahat ve en mükemmel zihinle teçhiz edilmiş olduğunuzdan, size hürmetlerini arz etmeye gelenler dahi bunu bir nevi tazim ile yaparlar, bu sebeple zât-ı âlînize ithaf edilen şeyin şanınıza layık olmasına bilhassa itina göstermeliyim.

Lakin köylüler ve hatta bazı kavimlerin tamamı tanrılara süt takdim ederler, akgünlük temin edemeyenler ise onun yerine tuzlu çörekler koyarlar, zira herkesin elinden geldiğince ve kudreti nispetinde ibadet etmesi tanrıları hoşnutsuz kılmaz.

Ne var ki zât-ı devletlerine ithaf ettiğim bu ciltlerin böylesine ehemmiyetsiz oluşu nazar-ı itibara alındığında, cüretkârlığım büsbütün aşikâr olacaktır.

Zira bu sahifeler yüksek bir dehânın sergilenmesine imkân vermez ki benimki de zaten en üst mertebeden değildir, ne bahisten sapmalara, ne tumturaklı nutuklara, ne münazaralara, ne hayret verici maceralara, ne de muhtelif hadiselere müsaittir, dahası mevzunun kısırlığından ötürü, rivayette bilhassa hoşa gidecek veya okuyucuya zevk verecek herhangi bir hususa da geçit vermez.

Eşyanın tabiatı ve fiilen var olduğu hâliyle hayat tasvir edilmektedir bunlarda, üstelik ekseriyetle hayatın en süfli sahası işlenir, öyle ki pek çok yerde kaba, yabancı ve hatta barbarca tabirler kullanmak mecburiyetinde kalmaktayım ve bunların dahi çoğu defa bir nevi mukaddime ile takdim edilmesi icap eder.

Bunun da ötesinde, tuttuğum yol çiğnenmiş bir iz olmadığı gibi zihnin üzerinde seyahat etmeye pek meylettiği bir yol da değildir.

Aramızda buna daha evvel cüret etmiş tek bir kimse bulunmadığı gibi, Grekler arasında da bu mebhasların tamamını ele almış tek bir ferde tesadüf edilmez.

Çoğumuz tetebbuatımızda eğlenceden gayrı bir şey aramazken, diğerleri ise haddinden fazla girift ve bütünüyle müphemiyete bürünmüş mevzulara düşkündür.

Benim gayem, Greklerin Ansiklopedi (Encyclopaedia) dedikleri mefhumun içine dahil ettikleri bütün hususları ele almaktır, ne var ki bunlar ya umumiyetle bilinmemekte ya da mahirane vehimlerimiz sebebiyle şüpheli hâle getirilmektedir.

Bir de pek çok müellifin o derece teferruatıyla naklettiği başka bahisler vardır ki artık bunlardan gına gelmiştir.

Eski olana yenilik, yeni olana itibar kazandırmak, paslanıp matlaşana parlaklık, karanlıkta kalana aydınlık bahşetmek, hor görüleni makbul kılmak, şüpheyle yaklaşılanı itimada şayan eylemek, her şeye tabii bir veçhe, her birine kendi hususi tabiatını vermek hakikaten müşkil bir vazifedir.

Muvaffakiyetsizlikle neticelense dahi, yalnızca bu teşebbüste bulunmaya niyet etmiş olmak bile kâfi derecede şerefli ve iftihara layıktır.

Filhakika benim kanaatime göre, her türlü müşkülâtı aştıktan sonra, sırf haz vermenin getirdiği tatmin yerine başkalarına muavenet etmenin faydalı vazifesini tercih edenlerin çalışmaları her şeyden evvel takdire şayandır, nitekim daha evvelki bazı eserlerimde yaptığım da bundan ibarettir. İtiraf edeyim ki, T. Livius gibi ziyadesiyle meşhur bir müellifin, şehrin kuruluşundan itibaren tarihini anlattığı eserinin kitaplarından birine şu mülahaza ile başlaması beni hayrete düşürmektedir, "Huzursuz zihnimin bir meşgale ile beslenmesi icap etmeseydi, artık eserime nihayet verebileceğim kâfi bir şöhrete erişmiş bulunmaktaydım."

Şüphesiz ki o, bu eseri kendi şanı için değil, Roma namı ve diğer bütün milletleri dize getiren bu kavmin şerefi uğruna kaleme almalıydı.

Çalışmalarını şahsi tatmini sebebiyle değil de esere duyduğu muhabbet hürmetine sebatla sürdürmesi ve bunu kendi nefsi için değil, Roma halkı uğruna ikmal etmesi çok daha faziletli olurdu.

Mevzuların müphemiyeti sebebiyle ancak pek azı tetkik ehlinin elinde bulunan, özenle seçilmiş yüz müellifin dikkatle taranmasıyla elde edilmiş yaklaşık iki bin cildin okunması neticesinde, Domitius Piso’nun dediği gibi yalnızca kitaplar değil, kıymetli mecmualar vücuda getirmemiz icap ettiğinden, tamamı dikkate değer yirmi bin bahsi otuz altı kitapta cemettim, bunlara seleflerimce bilinmeyen yahut son zamanlarda keşfedilen pek çok şeyi de mühim ölçüde ilave eyledim.

Hâlâ ihmal ettiğim nice hususun mevcut olduğundan da şüphe duymam, zira ben nihayetinde fani bir insanım ve sayısız meşgalesi olan biriyim.

Binaenaleyh, bu eseri kesintili fasılalarla, hatta gece vakitlerinde telif etmek mecburiyetinde kaldım, öyle ki zât-ı âlîniz bu mühlet zarfında dahi atıl kalmadığımı göreceksiniz.

Gündüzü size adıyor, uykumu sıhhatimin icaplarına göre tam bir ölçüyle paylaştırıyor ve bu tefekkürlerle meşgul olurken (Varro’nun ifadesine göre) ömrümüzün müddetini uzattığımız mükafatıyla iktifa ediyorum, zira hakiki manada hayat, uyanık olmaktan ibarettir. Bu ahval ve bu müşkülat muvacehesinde hiçbir şey vadetmeye cüret edemem, lakin eserimi size ithaf etmeme müsaade buyurmakla bana en mühim lütufta bulunmuş oldunuz.

Bu müsaade esere yalnızca bir tasvip bahşetmekle kalmaz, onun kıymetini de tayin eder, zira nesneler, sırf mabetlerde takdis edildikleri için dahi ekseriyetle pek kıymetli addedilirler. Kendi devrimizin tarihini anlattığım, Aufidius Bassus’un bıraktığı yerden başlayan eserimde bütün ailenizin, muhterem Pederinizin, şahsınızın ve Biraderinizin eksiksiz bir vekayinamesini vermiş bulunuyorum. Nerededir bu eser, diye sual edeceksiniz.

Çoktan ikmal edilmiş ve sıhhati teyit olunmuştur, lakin hayatta olduğum müddetçe ihtirasa haddinden fazla kapıldığım şüphesi doğmasın diye, onun muhafazasını mirasçılarıma tevdi etmeye karar verdim.

Bu suretle hem benimle aynı sahada kalem oynatanları, hem de tıpkı benim seleflerimle mücadele ettiğim gibi benimle çekişeceğinin bilincinde olduğum istikbali minnettar kılmaktayım. Eserimin mukaddimesine müracaat ettiğim müelliflerin isimlerini dercetmiş olmamdan zevk-i selimimi takdir buyurursunuz, zira istifade ettiğimiz menbaları itiraf etmenin, incelediğim müelliflerin pek çoğunun yaptığı gibi hareket etmeyip nezaketi ve samimi bir tevazuyu göstermenin bir icabı olduğuna inanırım. Zira muhtelif müellifleri birbiriyle mukayese ederken, en muteber ve en son devir yazarlarından bazılarının, hiçbir atıfta bulunmaksızın, evvelki eserlerden kelimesi kelimesine iktibaslar yaptıklarını müşahede ettiğimi size bildirmeliyim, üstelik bunu ne Vergilius’un üslubunda olduğu gibi açıkça onlarla aşık atarak, ne de De Republica adlı risalesinde Platon ile aynı kanaatte olduğunu ikrar eden, Kızının Vefatı Üzerine Teselli Risalesi’nde Krantor’u, De Officiis’inde ise Panaitios’u takip ettiğini söyleyen Cicero’nun hasbiliğiyle yapmışlardır, halbuki gayet iyi bildiğiniz üzere mezkur ciltler yalnızca daima elimizin altında bulunmakla kalmamalı, ezberlenmelidir de.

Zira bilhassa tefeci faiziyle bir sermaye edinmişken, ödünç aldığımızı iade etmek yerine hırsızlık üstünde yakalanmayı yeğlemek, hakikaten fena bir seciyenin ve hastalıklı bir zihnin alametidir. Yunanlar eserlerine başlık koymakta harikulade muvaffak olmuşlardır.

Bir esere Kērion adını vermişlerdir ki bu petek kadar tatlı manasına gelir, diğerine Keras Amaltheias yahut Bereket Boynuzu demişlerdir ki bundan güvercin sütü [NOT: Eşi benzeri bulunmayan, fevkalade nadir bir nimeti ifade eden kadim bir darbımesel] dahi elde etmeyi umabilirsiniz.

Sonra Çiçekler’i, Müzler’i, Mecmualar’ı, El Kitapları, Bahçeler’i, Tasvirler’i ve Suretler’i vardır, bunların tamamı, bir kimsenin sırf hatırına kefaletini dahi yakmayı göze alabileceği başlıklardır.

Lakin eserlerin derununa nüfuz ettiğinizde, ey Tanrılar ve Tanrıçalar, ne büyük bir kofluğun hüküm sürdüğü görülür!

Bizim daha kaba saba olan hemşehrilerimizin ise yalnızca Eski Zamanlar’ı, yahut Misaller’i, yahut Sanatlar’ı vardır.

Zannımca aralarındaki en nüktedan olanı, Bibaculus’un kullandığı bir tabir olan Gece Çalışmaları’na maliktir, ki bu ismi fazlasıyla hak etmiştir.

Varro da hicivlerinden birine Bir Hile ve Yarım, diğerine ise Masayı Tersine Çevirmek adını verdiğinde ondan pek geri kalmaz.

Yunanlar arasında bu havai tavrı bir kenara bırakıp tarihine Kütüphane adını veren ilk kişi Diodoros olmuştur.

Gramerci Apion ise, hani şu Tiberius Caesar’ın Dünyanın Borazanı tesmiye ettiği, lakin daha ziyade Tellalın Çıngırağı gibi duran zat, bir eser ithaf ettiği her ferdin bu vesileyle ölümsüzlüğe mazhar olacağını vehmetmiştir.

Eserime daha mutantan bir başlık vermemiş olmaktan ötürü esef duymuyorum. Lakin Yunanları böylesine büsbütün tezyif eder görünmemek adına, sanatları icat edenlerle aynı zaviyeden telakki edilmeyi temenni ederim.

Kitap I, İthaf

resim ve heykel sanatçıları ki bu ciltlerde kendilerine dair malumat bulacaksınız, eserleri hayranlığımıza asla doyamayacağımız derecede mükemmel olmalarına rağmen, geçici bir unvanla, meselâ,

"Apelles yahut Polykleitos bunu yapmaktaydı" şeklinde mühürlenmiştir, bu da esere henüz başlandığını ve hâlâ noksan olduğunu, şayet ecel mani olmazsa sanatkârın kendisine yöneltilen tenkitlerden istifade ederek iktiza eden kısımları tağyir edebileceğini ima etmektedir.

Eserlerini sanki vücuda getirdikleri son şeylermiş ve vefatları anında henüz ellerindeymiş gibi kaydetmeleri de tevazularının büyük bir nişanesidir.

Zannımca katî surette "filanca bunu ikmal etti" ibaresiyle mühürlenmiş yalnızca üç sanat eseri mevcuttur, bunlara dair malumatı münasip mahalde vereceğim.

Bu ahvalde sanatkârın eserinden mutlak bir hoşnutluk duyduğu anlaşılmaktadır ve binaenaleyh bu parçalar herkesin hasedini celbetmiştir. Ben de hakikaten sadece bu eserime değil, neşrettiğim her şeye pek çok şeyin eklenebileceğini serbestçe itiraf ederim.

Bu itirafla hırçın münekkitlerin elinden kurtulmayı ümit ediyorum ve bunu söylemek için kâfi sebebim var, zira kulağıma geldiğine göre, kimi Stoacılar ve Mantıkçılar ile Epikürcüler (Gramer âlimlerinden zaten bunu beklerdim), Gramer üzerine neşrettiğim küçük risaleye karşı bir şeylerle gebedirler, hem de bu düşükleri on yıldır beraberlerinde taşımaktadırlar, bu ise bir filinkinden bile daha uzun bir hamileliktir.

Fakat pekâlâ bilirim ki vaktinde bir kadın dahi, fesahati o derece yüksek olduğundan ötürü İlahi Hatip manasına gelen adını almış Theophrastos'a karşı yazmıştı ve bu vaka yüzünden, insanın kendini asmak için ağaç seçmesi darbımeseli doğmuştur. Sansür Cato'nun bu meseleye pek ziyade mutabık düşen sözlerini nakletmekten kendimi alamıyorum.

Bu sözlerden anlaşılmaktadır ki, askerî nizam üzerine şerhler kaleme almış ve askerlik fennini Africanus'un, yahut bilakis Hannibal'in maiyetinde öğrenmiş olan Cato dahi (zira kumandanı olduğu vakit zafer alayını elinden almış bulunan Africanus'a asla tahammül edemezdi), evet Cato bile, başkalarının meziyetlerini lekeleyerek kendilerine itibar devşirmeye kalkanların hücumlarına maruz kalmıştı. Peki, kitabında ne demektedir?

"Biliyorum ki, yazdıklarımı neşrettiğimde, bilhassa kendileri her türlü meziyetten mahrum olanlar başta olmak üzere, onu tezyif etmek için ellerinden geleni yapacak pek çok kimse çıkacaktır, lâkin ben onların hezeyanlarının yanımdan akıp gitmesine izin veririm."

Asinius Pollio'nun, kendisine cevap veremesin diye Plancus'un vefatından sonra bizzat kendisi yahut evlatları marifetiyle neşredilmek üzere aleyhinde bir nutuk hazırladığı söylendiğinde, Plancus'un verdiği şu karşılık da fena değildi, "Ölülerle ancak hayaletler cenk eder."

Bu söz nutka öyle ağır bir darbe indirmiştir ki, ulemanın umumî kanaatine nazaran bundan daha yüz kızartıcı bir şey tasavvur dahi edilememiştir.

Binaenaleyh, Cato'nun onların müfteri ve sefil tabiatlarını ifade etmek üzere zarifçe tertip ettiği bir tesmiye olan bu alçak müfterilere karşı kendimi emniyette hissederek (zira maraza çıkarmaktan ve kavga körüklemekten gayrı ne gayeleri vardır?), tasarladığım eserime devam edeceğim. Âmmenin menfaati her türlü zahmetten mümkün mertebe azade kılınmanızı iktiza ettiğinden, bu mektubun zeyline müteakip kitapların her birinin muhtevasını raptettim ve sizleri bunların tamamını baştan sona okumak mecburiyetinde bırakmamak için elimden gelen gayreti sarf ettim.

Sizin faydanız gözetilerek vücuda getirilen bu tertip, başkalarına da aynı minvalde hizmet edecek, böylelikle herkes dilediğini arayıp bulabilecek ve onu nerede bulacağını bilecektir.

Bu usul bizde daha evvel, Valerius Soranus tarafından "Gizemler Üzerine" serlevhasını taşıyan eserinde tatbik edilmiştir. 1. kitap, eserin Titus Vespasianus Caesar'a ithaf edilen Mukaddimesidir. 2. kitap Dünya, Unsurlar ve Semavi Cisimler üzerinedir. 3, 4, 5 ve 6. kitaplar Coğrafya üzerinedir, bu bahislerde muhtelif memleketlerin mevkileri, ahalisi, denizleri, şehirleri, limanları, dağları, nehirleri ve mesafeleriyle birlikte, bir kısmı halen mevcudiyetini koruyan, bir kısmı ise zeval bulmuş muhtelif kavimlerin dökümü yer alır. 7. kitap İnsan ve İnsanın İcatları üzerinedir. 8. kitap muhtelif Kara Hayvanları cinsleri üzerinedir. 9. kitap Suda Yaşayan Hayvanlar üzerinedir. 10. kitap muhtelif Kuş cinsleri üzerinedir. 11. kitap Böcekler üzerinedir. 12. kitap Itırlı Bitkiler üzerinedir. 13. kitap Egzotik Ağaçlar üzerinedir. 14. kitap Asmalar üzerinedir. 15. kitap Meyve Ağaçları üzerinedir. 16. kitap Orman Ağaçları üzerinedir. 17. kitap Fidanlıklarda yahut bahçelerde yetiştirilen Neftiyat üzerinedir. 18. kitap Yemişlerin ve Zahirenin (Cerealia) tabiatı ile Çiftçinin meşgaleleri üzerinedir. 19. kitap Keten, Katırtırnağı ve Bahçecilik üzerinedir. 20. kitap Gıda ve devaya elverişli olan Kültür Bitkileri üzerinedir. 21. kitap Çiçekler ve Çelenk yapımında istimal edilen Bitkiler üzerinedir. 22. kitap Çelenkler ve Bitkilerden elde edilen Devalar üzerinedir. 23. kitap Şaraptan ve Ehlileştirilmiş Ağaçlardan elde edilen Devalar üzerinedir. 24. kitap Orman Ağaçlarından elde edilen Devalar üzerinedir. 25. kitap Yabani Bitkilerden elde edilen Devalar üzerinedir. 26. kitap Yeni Hastalıklar ve muayyen marazlar için Bitkilerden elde edilen Devalar üzerinedir. 27. kitap sair bazı Bitkiler ve Devalar üzerinedir. 28. kitap İnsandan ve büyük Hayvanlardan temin edilen Devalar üzerinedir. 29. kitap Tıp Müellifleri ve sair Hayvanlardan elde edilen Devalar üzerinedir. 30. kitap Büyü ve Vücudun muayyen azaları için Devalar üzerinedir. 31. kitap Suda Yaşayan Hayvanlardan elde edilen Devalar üzerinedir. 32. kitap Suda Yaşayan Hayvanların sair hususiyetleri üzerinedir. 33. kitap Altın ve Gümüş üzerinedir. 34. kitap Bakır, Kurşun ve Bakır işleyen Sanatkârlar üzerinedir. 35. kitap Resim Sanatı, Boyalar ve Ressamlar üzerinedir. 36. kitap Mermerler ve Taşlar üzerinedir. 37. kitap Kıymetli Taşlar üzerinedir.

KİTAP II. DÜNYA VE UNSURLARIN TAFSİLATI

BÖLÜM 1. DÜNYANIN SONLU OLUP OLMADIĞI VE BİRDEN FAZLA DÜNYA BULUNUP BULUNMADIĞI ÜZERİNE

Dünya, ve kubbesiyle her şeyi sarmalayan, bizim başka bir namla gökler dediğimiz o nesne her ne ise,

"Jamque favet mundus," bütün yeryüzü yahut daha ziyade onun sakinleri kastedilir. Altmış sekizinci satırda buna yeniden rastlarız, "lumina mundi," burada daha ziyade görünür gök kubbeyi ifade ettiği anlaşılır, yine 139. satırda, "Et mundi struxere globum," bilhassa yeryüzüne atıfta bulunur gibi görünür, İngilizcedeki "world" kelimesinin genel manasıyla eş anlamlıdır, 153. satırdaki "per inania mundi" ibaresinde ise evren manasına geldiği kabul edilmelidir.

Hyginus, Poeticon Astronomicon adlı eserinde, lib. i. s. 55, bu terimi şöyle tanımlar, "Mundus appellatur is qui constat in sole et luna et terra et omnibus stellis," ve yine, s. 57, "Terra mundi media regione collocata."

Seneca'da mundus teriminin farklı kullanımlarını müşahede edebiliriz, diğer kısımların yanı sıra onun Nat. Quaest. vii. 27 ve iii. 30 pasajlarına, De Consol. § 18 ve De Benef. iv. 23 risalelerine atıfta bulunabilirim, kanaatimce burada sırasıyla evren, yerküre, gök kubbe ve semavi cisimler tam manaları teşkil etmektedir.

Latince mundus kelimesine tekabül eden Grekçe kosmos (κόσμος) terimi de aynı şekilde ya görünür gök kubbeyi yahut evreni ifade etmek üzere kullanılmıştır.

Bunu göstermek için Aristoteles'in Peri Kosmou (Περὶ Κόσμου) risalesine, cap. 2. s. 601, atıfta bulunmak kâfi gelecektir. Ayrıca bkz. Stephens'ın Thesaurus'u, ilgili yerde.

Aristoteles'in Peri Kosmou eserinin serbest bir tercümesi olan Apuleius'un De Mundo adlı risalesinde bu terim, evren ile eş anlamlı kabul edilebilir.

Apuleius'un yazılarının muhtelif yerlerinde aynı manada kullanılır, bkz. Metam. ii. 23, De Deo Socratis, 665, 667, De Dogmate Platonis, 574, 575 ve diğer yerler.

Cicero, Timaeus'unda aynı tabirleri kullanır, "Omne igitur coelum, sive mundus, sive quovis alio vocabulo gaudet, hoc a nobis nuncupatum est," § 2. Pomponius Mela'nın eseri de benzer bir ifadeyle başlar, "Omne igitur hoc, quidquid est, cui mundi coelique nomen indideris, unum id est."

Bunlar muhtemelen Platon'un Timaeus'undaki bir pasajdan alınmıştır, Ficinus'un tercümesine göre, "Universum igitur hoc, Caelum, sive Mundum, sive quo alio vocabulo gaudet, cognominemus," Platonis Op. ix. s. 302.

Asıl metinde istimal edilen coelum kelimesi, mutat kabulüyle gökleri, görünür gök kubbeyi ifade eder, nitekim Ovidius, Met. i. 5'te, "quod tegit omnia, coelum."

Lucretius ve Manilius tarafından ekseriyetle bu manada kullanılmıştır, nitekim birincisinin i. 2, ikincisinin ise i. 14 pasajlarında böyledir.

Bununla birlikte, bazen her iki müellif tarafından da yeryüzünün karşıtı olarak, semavi âlemler manasında daha genel bir anlamda kullanılır, nitekim Lucretius, i. 65 ve Manilius, i. 352'de böyledir.

Cicero'nun Pacuvius'tan iktibas ettiği dizede, gezegenlerin kain olduğu yeri ifade eder görünmektedir, De Nat. Deor. ii. 91.

Grekçe ouranos (οὐρανός) kelimesi Latince caelum kelimesine tam manasıyla tekabül eder kabul edilebilir ve aynı tadilatlarla kullanılmıştır, bkz. Aristoteles, De Mundo ve De Caelo ile Batlamyus, Mag. Const. lib. i. muhtelif yerler, ayrıca bkz. Stephens'ın Thesaurus'u, ilgili yerde.

Aratos bunu umumiyetle görünür gök kubbeyi tayin etmek için kullanır, nitekim 10. satırda böyledir, 32. satırda ise semavi âlemleri ifade eder. Gesner, coelum'u "Mundus exclusa terra," mundus'u ise "Coelum et quidquid coeli ambitu continetur" diye tarif eder.

Platon'dan yukarıda zikredilen pasajda, Ficinus tarafından caelum ve mundus olarak tercüme edilen kelimeler asıl metinde ouranos ve kosmos'tur, mamafih Ficinus, Timaeus'un muhtelif yerlerinde ouranos kelimesini mundus olarak tercüme eder, bkz. ilgili yer s. 306, 311 ve diğer yerler.

Cicero'dan alınan şu pasaj Plinius'un doktrinini izaha hizmet edebilir, "Novem tibi orbibus, vel potius globis, connexa sunt omnia, quorum unus est coelestis, extimus, qui reliquos omnes complectitur, summus ipse Deus, arcens et continens coelum," Somn. Scip. § 4.

Mamafih müellifimizin burada kullandığı terimin Deus değil, Numen olduğunu belirtmeliyim.

M. Ajasson'un tercümesindeki bir notta Aristoteles'in bu husustaki fikirlerine dair mühim bir izahat mevcuttur, ii. 234 ve devamı, bu notlar Doğa Tarihi'nin ikinci kitabına iliştirilen notların büyük kısmı gibi bizzat kendisi tarafından M. Marcus ile müştereken kaleme alınmıştır.

İlkçağ filozofları, tabiat hadiselerini meydana getiren maddi cisimlerin faal hassalarının onlara içkin ve zaruri surette bağlı olup olmadığı yahut üstün bir kudret veya varlık tarafından mı onlara bahşedildiği şeklindeki büyük mesele hakkında ihtilafa düşmüşlerdi.

Akademiyacılar ve Meşşailer ekseriyetle ikinci görüşü, Stoacılar ise ilkini benimsemiştir, Plinius Stoacıların doktrinini kabul eder, bkz. Enfield'in Hist. of Phil. i. 229, 283, 331.

BÖLÜM 1. DÜNYANIN İZAHI

kuşatılmış olan bu varlığı bir Ulûhiyet olarak telakki etmeliyiz, ezelî ve ebedîdir, hudutsuzdur, ne yaratılmıştır ne de herhangi bir vakitte zeval bulmaya mahkûmdur.

Ötesinde ne olduğunu tahkik etmek insanı alakadar etmez, ne de insan zihni buna dair bir tahminde bulunabilir.

O mukaddestir, ebedîdir ve hudutsuzdur, her şeyin içindeki her şeydir, hakikatte her şeyi kendi içinde barındırır, sonludur lakin sonsuz olana benzer, her şeyin en mutlak olanıdır fakat gayrimuayyen olana benzer, haricen ve dâhilen her şeyi kendi nefsinde ihata eder, tabiatın eseridir ve bizzat tabiatı vücuda getirir.

Bazılarının yaptığı gibi dünyayı ölçme teşebbüsleriyle zihni hırpalamak ve bu teşebbüsleri neşretmek akıl kârı değildir, yahut başkaları gibi, ortaya çıkardıkları şeylerden hareketle sayısız başka dünyalar bulunduğunu ve pek çok başka tabiatın mevcudiyetine inanmamız icap ettiğini yahut şayet bütün varlığı tek bir tabiat husule getirdiyse o kadar çok Güneş ve o kadar çok Ay bulunacağını, bunların her birinin ardında muazzam semavi cisim alayları bulunacağını iddia etmek cinnettir.

Sanki bir nihayete varmak arzusuyla yanıp tutuşurken, tahkikatımızın her adımında aynı sual yeniden tekerrür etmeyecekmiş gibi yahut her şeyin biçimlendiricisi olan tabiata atfettiğimiz bu nihayetsizlik, tek bir teşekkül ile daha kolay idrak edilemezmiş gibi, bilhassa o teşekkül bu derece vasi iken.

Bu dünyanın dışına çıkmak ve onun ötesinde ne olduğunu aramak deliliktir, tam bir çılgınlıktır, zira kendi boyutlarından bihaber olan birinin başka herhangi bir şeyin ölçüsünü tayin edebileceğini ya da dünyanın dahi ihtiva edemeyeceği şeyi insan zihninin görebileceğini sanması beyhudedir.

BÖLÜM 2. (2.) DÜNYANIN BİÇİMİ ÜZERİNE

Kusursuz bir küre biçimine sahip olduğunu, gerek kendisine her devirde verilmiş olan isimden, gerekse tabiata dair sayısız delilden öğrenmekteyiz.

Çünkü bu neviden bir şekil, yalnızca her noktasında kendi içine dönmekle ve kendini ayakta tutmakla kalmaz, aynı zamanda kendini kuşatır, hiçbir intibaka ihtiyaç duymaz, cüzlerinin hiçbirinde bir nihayet yahut bidayet hissettirmez ve ileride açıklanacağı üzere durmaksızın dönüp durduğu o hareket için en elverişli olandır, dahası, nazarımızın şehadetiyle, her bir cüzünün dışbükey ve merkeze yönelik olduğunu idrak ederiz ki başka bir şekilde olsaydı bu asla vaki olamazdı.

BÖLÜM 3. (3.) MAHİYETİ VE İSMİNİN NEREDEN GELDİĞİ ÜZERİNE

Güneş'in doğuşu ve batışı açıkça ispat eder ki bu küre, yirmi dört saatlik bir zaman zarfında, ebedi ve kesintisiz bir devridaimle ve akıllara durgunluk veren bir süratle döndürülmektedir. Böylesine muazzam bir kütlenin dönüp durmasından hasıl olan sesin pek azametli, dolayısıyla kulaklarımızın idrak edebileceğinin fersah fersah ötesinde olup olmadığını, yahut hakikaten, aynı anda sürüklenen ve kendi feleklerinde dönen bunca yıldızın yankılanmasının inanılmaz tatlılıkta latif bir ahenk meydana getirip getirmediğini söyleyebilecek durumda değilim.

İç kısımda bulunan bizlere ise dünya, hem gece hem gündüz sessizce kayıp gidiyormuş gibi görünür.

Tabiattaki muhtelif ahval bize gösterir ki göklerin üzerine sayısız hayvan ve her neviden nesnenin suretleri nakşolunmuştur ve bazı meşhur müelliflerin iddia ettiği gibi yüzeyi kuş yumurtaları misali kusursuzca pürüzsüz değildir.

Zira bütün cisimlerin tohumlarının oradan, bilhassa da okyanusa düştüğünü ve birbirine karışarak bu suretle sıklıkla türlü acayip şekiller husule getirdiğini görmekteyiz.

Filhakika bu durum gözle de aşikardır, nitekim bir kısımda bir araba sureti, diğerinde bir ayı, bir boğa ve bir harf bulunurken, bunların ortasında, başımızın üzerinde beyaz bir daire mevcuttur.

(4.) İsme gelince, bütün milletlerin müttefik olduğu kanaatlerin tesiri altındayım.

Zira Greklerin tezyin edilmiş olmasından ötürü Kosmos tesmiye ettiği şeye, bizler kusursuz ve eksiksiz zarafetinden ötürü mundus demişizdir.

Caelum ismi ise, Varro'nun da ima ettiği üzere, şüphe yok ki yıldızlarla adeta hakkedilmiş, nakşolunmuş bulunmasına işaret eder. Bu fikrin teyidi sadedinde, içinde on iki hayvan sureti barındıran Zodyak zikredilebilir, Güneş bunca çağdır seyrini bunların arasından geçirerek sürdürmüştür.

BÖLÜM 4. (5.) UNSURLAR VE GEZEGENLER ÜZERİNE

Dört unsurun mevcudiyetinden kimsenin şüphe duyduğuna rastlamadım.

Bunların en yücesinin ateş olduğu kabul edilir ve parıldayan bunca yıldızın gözleri buradan neşet eder.

Bir sonraki unsur, hem Greklerin hem de bizlerin aynı isimle yad ettiği ruhtur, havadır.

Bütün eşyaya nüfuz eden ve her şeye karışan bu hayati ilkenin kudreti sayesindedir ki yer, dördüncü unsur olan su ile birlikte dengede durur.

Zodiacus kelimesi Plinius'ta geçmez, Ptolemaios tarafından da kullanılmaz, o bunu λοξὸς κύκλος [loxos kyklos], obliquus circulus [eğik daire] olarak adlandırır, Magn. Const. i. 7, 13 ve diğer yerler.

Cicero tarafından kullanılır, fakat açıkça Yunanca bir terim olarak, Divin. ii. 89 ve Arati Phaenom. l. 317. Hyginus'ta, s. 57 ve diğer yerlerde, ve A. Gellius'ta, 13. 9'da geçer.

Ne isimleşmiş haliyle signifer ne de zodiacus, Lucretius'ta veya Manilius'ta yer alır. Unsurların, bunların tabiatının, farklarının ve bilhassa dört tane olmalarının zorunluluğunun izahı, Aristoteles tarafından eserlerinin muhtelif kısımlarında, bilhassa De Caelo adlı risalesinde, kitap iii. bap 3, 4 ve 5, kitap iv. bap 5 ve De Gener. et Cor. kitap ii. bap 2, 3, 4 ve 5'te etraflıca tartışılmıştır.

Aristoteles'in bu husustaki kanaatlerinin isabetli bir özeti için Stanley'nin Felsefe Tarihi'ne, Aristoteles, doktrinleri, s. 2. l. 7'ye ve Enfield'e, i. 764 ve devamına müracaat edilebilir.

Epikurosçu doktrin için bkz. Lucretius, i. 764 ve devamı. Yunanca πλανήτης [planetes] kelimesinden alınan planeta kelimesi bu bölümün başlığına dercedilmiş olsa da, metnin hiçbir yerinde geçmez.

Ne Lucretius'ta, ne Manilius'ta ne de Seneca'da bulunur, kanaatimce çağdaşlarından Hyginus, s. 76 haricinde hiçbiri tarafından da kullanılmamıştır.

Gezegenler ekseriyetle stellae erraticae, errantes veya vagae, sidera palantia olarak, Lucretius'ta olduğu gibi, ii. 1030, yahut yalnızca beş yıldız diye anılırdı, Cicero'da, De Nat. Deor. ii. 51'de ve Seneca'da, Nat. Quaest. vii. 24'te olduğu gibi. Plinius, Güneş'i ve Ay'ı dahil ederek bu sayıyı yediye çıkarır. Aratos onlara πέντ' ἄστερες [pent' asteres] der, l. 454. "Aer."

"Yer [terra], her taraftan, hava [aer] tesmiye olunan bu can verici ve solunabilir tabiatla kuşatılmıştır, bu gerçi Yunanca bir kelimedir, fakat yine de tarafımızdan kullanım yoluyla çoktan benimsenmiştir," Cicero, De Nat. Deor. ii. 91. fezanın ortası.

Bunlar karşılıklı olarak birbirine bağlıdır, daha hafif olanlar daha ağır olanlar tarafından zapt edilir, böylece uçup gidemezler, buna mukabil, hafif olanların yukarıya doğru meyli sebebiyle, daha ağır olanlar öyle bir muallakta tutulur ki, aşağıya düşemezler.

Böylece, zıt istikametteki eşit bir temayülle, her biri kendi münasip mevkiinde kalır, âlemin durmaksızın dönmesiyle birbirine bağlanır, âlem daima kendi üzerinde döndüğünden, yer en alt kısma düşer ve her şeyin ortasında bulunur, merkezde asılı kalırken ve adeta, içinde asılı durduğu bu merkezi dengelerken.

Öyle ki, yalnız o hareketsiz kalır, diğer her şey onun etrafında dönerken, o diğer her cüz ile rabıtalıdır ve hepsi de onun üzerine istinat eder. Bu cisim ile semalar arasında, bu havai nefeste asılı duran, muayyen mesafelerle ayrılmış yedi yıldız vardır ki, hareketlerinden ötürü bunlara gezinen deriz, * "universi cardine." "Rivayete göre, dönüşün merkezinde.

Aynı Plinius, bizzat bu kitapta, bap 64'te, yerin göğün kutup noktası [cardinem] olduğunu söyler," Alexandre, Lem. i. 228'de. Bu hususta Ptolemaios'a müracaat edebilirim, Magn. Const. kitap i. bap 3, 4, 6.

Ayrıca bkz. Apuleius, De Mundo adlı risalesinin başlangıcına yakın bir yerde. "Sidera."

Sidus kelimesi ekseri hallerde umumi manada semavi cisimlerden biri için, bazen takımyıldız dediğimiz şey, yani bunların hususi bir mecmuası için, bazen de bilhassa münferit bir yıldız için kullanılır.

Manilius kelimeyi bütün bu manalarda istihdam eder, bu durum sırasıyla aşağıdaki üç parçada görülecektir, ilki manzumesinin başlangıcından alınmıştır,

"İlahi sanatları ve kadere vakıf olan Yıldızları [Sidera] nağmelerle . . . ." İkincisi,

"Böylece bu yıldızlar [sidera] eşit bir hat boyunca dokunur, Ateşleriyle göğü muhtelif şekillerde tezyin ederek." i. 275, 276. Üçüncüsü, " . . . . göğüs, parıldayan bir yıldızdan [sidere] daha berrak,"

i. 356. Ovidius'un Fasti'sinde, bu son iki manaya dair misaller mevcuttur, "Ariadne'nin takımyıldızından [sidere] anlayabilirsin," v. 346. "

Ve köpek (İkarios'un derler) yıldızının [sidere] gecesinde Kavrulmuş toprak susuzluk çeker," iv. 939, 940. Lucretius terimi daima umumi manada kullanıyor görünmektedir. J.

Obsequens, sidus kelimesini bir meteora teşmil eder, "sidus ingens caelo demissum" [gökten inen muazzam bir yıldız], bap 16.

Bu kitabın sonraki bir kısmında, bap 18 ve devamında, müellifimiz sidus terimini bilhassa gezegenlere tahsis eder. oysa hakikatte hiçbiri bundan daha az öyle değildir. Güneş, bunların ortasında seyreder, azametli cesamete ve kudrete sahip bir cisimdir, sadece mevsimlerin ve muhtelif iklimlerin değil, bizzat yıldızların ve semaların da hakimidir.

Yaptığı işleri mütalaa ettiğimizde, onu kainatın hayatı yahut daha ziyade aklı, tabiatın baş nizam vericisi ve Tanrısı olarak telakki etmeliyiz, diğer yıldızlara da ışığını o bağışlar.

O pek haşmetli ve pek müstesnadır, her şeyi görür ve her şeyi işitir, fark ettiğim kadarıyla bu vasıf şairlerin piri tarafından münhasıran ona atfedilmiştir,

Homeros. ## BAP 5. TANRI HAKKINDA. Bu sebeple, Tanrı'nın suretini ve şeklini tahkik etmeyi, beşeri aczin bir emaresi sayarım.

Zira Tanrı her ne ise, şayet başka bir Tanrı varsa ve her nerede mevcutsa, tamamıyla idraktir, tamamıyla basardır, tamamıyla semidir, tamamıyla hayattır, tamamıyla akıldır ve tamamıyla kendi zatı içindedir.

İffet, Uyum, Fehim, Ümit, Şeref, Merhamet gibi insanın faziletlerinden ve reziletlerinden türetilmiş çok sayıda Tanrı olduğuna inanmak, Cicero bunlara dair şöyle der, "quae (stellae) falso vocantur errantes" [yanlışlıkla gezinen tesmiye olunan yıldızlar], De Nat.

Deor. ii. 51. " . . . . varlığıyla yıldızları örterek, yokluğuyla aydınlatarak gündüzlerin ve gecelerin nöbetini değiştirir," Hard., Lem. i. 230'da. "ceteris sideribus." Hardouin'e göre, yukarıda anılan yerde, "nimium stellis errantibus" [bilhassa gezinen yıldızlara].

Mamafih, müellifimizin ifadesinde bu tahdidi haklı çıkaracak hiçbir şey yoktur. Bkz. İlyada, iii. 277 ve Odysseia xii. 323. Enfield tarafından, Hist. of Phil. ii. 131'de şöyle kaydedilmiştir, "Felsefi kanaatler hususunda Plinius, hiçbir mezhebe katı surette bağlı kalmamıştır. . . .

Epikurosçuların sonsuz âlemler itikadını takbih eder, feleklerin ahengine dair Pisagorcu tasavvuru benimser, Stoacıların tarzında kâinattan Tanrı diye bahseder ve kimi zaman da Şüphecilerin sahasına geçiyor gibi görünür."

Fakat ekseriyetle Epikuros'un öğretisine meyleder." 6 "Güneşten gayrı bir Tanrı varsa," Alexandre, Lem. i, 230.

Yahut daha doğrusu, dünyadan ayrı bir Tanrı varsa, zira cümlenin ikinci kısmı güneşe pek uygulanamaz. Bununla birlikte Poinsinet ve Ajasson da M. Alexandre ile aynı kanaati benimser, mezkûr kısmı "s'il en est autre que le soleil" şeklinde tercüme ederler, i. 17 ve ii. 11. 7 "totus animæ, totus animi," "Anima hayat bulduğumuz, animus ise idrak ettiğimiz cevherdir." Hard., Lem. i. 230, 231.

Bu iki kelime arasındaki tefrik, Lucretius tarafından vukufla gösterilmiştir, iii. 137 ve devamı. * "Atinalılar Hakaret'e ve Hayâsızlık'a mabet yaptılar." Cicero, De Leg. ii. 28. Keza bkz. Bossuet, Discours sur l'Histoire univ. i. 250.

Fasıl 5. Dünyanın Tasviri

ve Sadakat, yahut Demokritos'un mütalaasına göre yalnızca iki tanrı, yani Ceza ve Mükafat bulunduğu zannı, daha da büyük bir ahmaklığa delalet eder.

Zayıf ve fani olan beşer tabiatı, kendi aczinin idrakiyle bu taksimatı yapmış, böylece herkes bilhassa muhtaç olduğunu vehmettiği şeye müracaat edebilmiştir.

Farklı kavimlerin farklı isimler kullanması bundandır, daha aşağı mertebedeki ilahlar sınıflara ayrılmış, marazlar ve vebalar dahi, onları teskin etmeye matuf endişeli arzumuzun neticesinde tanrılaştırılmıştır.

Halkın kesesinden Palatium Tepesi'nde Humma'ya, Lares Mabedi civarında Orbona'ya birer mabet ithaf edilmesi ve Esquiliae üzerinde Kötü Talih'e bir sunak dikilmesi işte bu sebeptendir.

Semavi varlıkların nüfusunun beşeriyetten nasıl daha kesif hale geldiğini buradan anlayabiliriz, zira her fert kendine ayrı bir Tanrı peydahlamakta, kendi Juno'sunu ve kendi Genius'unu benimsemektedir. Hatta kimi hayvanları ve zikredilmeyecek birtakım müstehcen şeyleri tanrı edinen, kokmuş etler ve benzeri nesneler üzerine yemin eden kavimler dahi vardır.

Tanrılar arasında evlilikler akdedildiğini ve bunca uzun bir müddet zarfında bunlardan hiçbir zürriyet hasıl olmadığını, bazılarının ihtiyar ve daima ak saçlı, bazılarının ise genç ve çocuk misali bulunduğunu, bazılarının kara yağız, kanatlı, topal, yumurtadan çıkma, bir gün yaşayıp bir gün ölen varlıklar olduğunu farz etmek kâfi derecede çocukça ve ahmakçadır.

Fakat aralarında zina vuku bulduğunu, çekişip kavga ettiklerini, hırsızlığın ve muhtelif cürümlerin tanrıları bulunduğunu tahayyül etmek hayâsızlığın zirvesidir. İnsana muavenet etmek Tanrı olmaktır, ebedi izzete giden yol budur.

Eski Roma eşrafının takip ettiği yol buydu, tükenmiş bir imparatorluğun imdadına yetişen asrımızın en büyük hükümdarı Vespasianus Augustus ile oğullarının bugün takip ettiği yol da budur.

Buna liyakat gösterenleri taltif etmenin kadim usulü, onları Tanrı addetmek idi.

Zira bütün Tanrıların, keza yukarıda zikrettiğim yıldızların isimleri, beşeriyete ettikleri hizmetlerden neşet etmiştir.

Jüpiter ve Merkür'e ve semavi tesmiyenin geri kalanına gelince, bunların birtakım tabii hadiselerle irtibatlı olduğunu kim inkâr edebilir? Fakat her şeyin ulu başının, her ne ise, beşeri ahvale kıymet verdiğini zannetmek gülünçtür. * Pliny'nin bu mütalaalarının bir tavzihi için bkz. Cicero, De Nat. Deor. i. 42 ve diğer yerler. ^ Bu hissiyat Cicero, De Nat. Deor. ii. 62 ve Horatius, Od. iii. 3. 9 ve devamında pek beliğ bir surette ifade edilmiştir.

Bununla birlikte, Romulus müstesna, İmparatorluğun dalkavukluk devrinden evvel Romalılardan herhangi birinin tanrılaştırıldığı vaki değildir. 3 "Şüphesiz isimlerini tanrılardan ödünç alan seyyarelerin." Alexandre, Lemaire, i. 234. * Bu mütalaa, Cicero'nun De Nat. Deor. risalesinin birinci kitabındaki şu pasajla vuzuha kavuşturulabilir.

Zenon'un doktrininden bahisle şöyle der, "Zira o ne Jüpiter'i, ne Juno'yu, ne Vesta'yı, ne de bu isimle anılan herhangi birini tanrılar zümresinden sayar, lakin bu isimlerin mecazi bir delaletle cansız ve dilsiz nesnelere atfedildiğini öğretir." "Keza o (Khrysippos), insanların Jüpiter tesmiye ettiği şeyin esir olduğunu, denizlerden akıp geçen havanın Neptün, Ceres denilenin ise toprak olduğunu iddia eder, diğer tanrıların isimlerini de benzer bir usulle izah eder." 5 Lucretius ve Cicero'nun şu mütalaaları, müellifimizin burada serdettiği fikri tavzihe medar olabilir, "Zira tanrıların bütün tabiatının kendi zatı icabı, Ebedi bir çağda en yüce huzurdan kam alması zaruridir, Bizim ahvalimizden uzak, pek ziyade tecrit edilmiş olarak," Lucretius, i. 57-59, "Ebedi ve mesut olan varlık, kendisi bir meşgaleye sahip olmadığı gibi,"

BÖLÜM 5. DÜNYANIN TASVİRİ

Böylesine nahoş ve karmaşık bir vazifeyle onun lekelenmediğine inanabilir miyiz, yahut bunda herhangi bir şüpheye mahal var mıdır?

İnsanlığın menfaatine en uygun olan görüşün hangisi olduğunu tayin etmek kolay değildir, zira kimilerinin Tanrılara zerre hürmet göstermediğini, kimilerinin ise bunu kepazelik derecesinde bir taşkınlığa vardırdığını müşahede etmekteyiz.

Yabancı ayinlerin kölesi olmuşlardır, taptıkları Tanrıları ve canavarları parmaklarında taşırlar, belirli yiyecekleri lanetler ve kimilerine büyük ehemmiyet atfederler, kendi kendilerine korkunç emirler vazeder, huzur içinde uyumazlar bile. Mukaddes ayinlerinin icazeti olmaksızın ne evlenir, ne evlat edinir, ne de hakikatte başka bir iş tutarlar.

Bunun aksine, tam da Capitolium'un içinde hileye başvuran, hatta Gök Gürleten Jüpiter adına yalan yere yemin eden başkaları da vardır, bunlar cürümleriyle palazlanırken, diğerleri batıl itikatlarıyla kendilerine nafile yere azap çektirir.

Bu uyuşmaz kanaatler arasında insanlık, Tanrı'ya dair şüpheciliğimizi daha da artıran, kendi icadı bir nevî ara ilah keşfetmiştir.

Zira bütün dünyada, her mekânda ve her vakitte, herkesin niyaz ettiği yegâne tanrı Talih'tir, yalnızca ondan söz edilir, yalnızca o itham edilir ve suçlu addedilir, zihinlerimizi meşgul eden yalnızca odur, övülen ve yerilen odur, sitemlere gark edilen odur. Kararsız tabiatıyla umumiyetle kör, avare, vefasız, müphem, değişken ve ekseriyetle layık olmayana lütufta bulunan bir güç olarak tasavvur edilir. Bütün kayıplarımız ve bütün kazançlarımız ona mal edilir, fanilerin muhasebesi çıkarılırken defterimizin iki sayfasını denkleyen yalnızca odur.

Tesadüfün kudretine öylesine teslim olmuşuzdur ki, tesadüfün kendisi bir Tanrı sayılmakta, Tanrı'nın mevcudiyeti ise şüpheli hale gelmektedir.

Lakin bu kaideyi reddederek hadiseleri yıldızların tesirine ve doğum haritasının kanunlarına bağlayan başkaları da vardır, bunlara göre Tanrı hükümlerini bir defaya mahsus olmak üzere vermiş ve sonrasında asla müdahale etmemiştir.

Bu kanaat giderek zemin kazanmakta, hem ulema hem de cahil avam buna kapılmaktadır.

Böylece gök gürültüsünün ihtarları, kâhinlerin uyarıları, falcıların kehanetleri ve anılmayacak kadar ehemmiyetsiz olan aksırma ya da ayağın tökezlemesi gibi şeyler dahi alametler arasında sayılmaktadır. Müteveffa İmparator Augustus, askerlerinin tecavüzüne uğramaya yaklaştığı gün sol pabucunu yanlış ayağına giydiğini nakleder.

Böylesi şeyler tedbirsiz fanileri öyle bir şaşkınlığa sürükler ki, bütün bunlar arasında kati olan yegâne hakikat, hiçbir şeyin kati olmadığı ve insandan daha kibirli yahut daha sefil bir varlığın bulunmadığıdır. Zira diğer hayvanların maişetlerini temin etmekten gayrı bir endişesi yoktur, tabiatın kendiliğinden bahşettiği kerem de bunun için fazlasıyla kâfidir, onların nasibini bilhassa daha makbul kılan tek cihet, şan, para yahut ihtiras üzerine asla düşünmemeleri ve bilhassa ölümü akıllarına dahi getirmemeleridir.

Bununla birlikte, bu hususlarda Tanrıların insan işlerine nezaret ettiği inancı bizler için faydalıdır, nitekim ilahın böylesi muazzam bir meşgale yığınıyla meşgul olmasından ötürü cürümlerin cezalandırılması bazen gecikse dahi asla büsbütün bağışlanmaz ve insan nev'i, hayvanlar gibi alçalsın diye kendi mertebesinin hemen ardına yerleştirilmemiştir.

Hakikaten, insanın bu noksan halleri içinde en büyük teselliyi, İlahın dahi her şeye muktedir olamayışı teşkil eder.

Zira hayatın meşakkatleri öylesine çoktur ki, insana en büyük hayır olarak bahşedilmiş olan ölümü, Tanrı kendisi arzu etse dahi kendi canına getiremez.

Ne fanileri ölümsüz kılabilir, ne de göçüp gitmiş olanları yeniden hayata çağırabilir, ne bir vakit yaşamış olanın yaşamamış olmasını sağlayabilir, ne de ikbale erişmiş olanın bu saadeti tatmamış olmasını temin edebilir, geçmiş hadiseler üzerinde ise onların unutulmasını sağlamaktan başka hiçbir hükmü yoktur.

Ve şayet Tanrı ile olan rabıtamızı daha hafif bir muhakemeyle izah edecek olursak, iki kere onun yirmi etmemesini sağlayamaz ve bu kabil daha nice şeyi yapmaktan acizdir.

Bu mülahazalarla Tabiatın kudreti sarih bir surette ispatlanmakta ve Tanrı dediğimiz şeyin mahiyeti aşikâr olmaktadır.

Tanrı hakkındaki mütemadi münakaşalardan ötürü herkesçe malum olan bu meselelere temas etmiş olmak, mevzumuzun haricinde kalmamaktadır.

BÖLÜM 6. YILDIZLARIN TABİATI VE GEZEGENLERİN HAREKETİ ÜZERİNE

Bu fasıldan sonra tekrar tabiatın diğer veçhelerine dönelim.

Gökte sabit olarak vasfedilen yıldızlar, avamın zannettiği üzere her biri ayrı fertlere raptedilmiş, parlak olanlar zenginlere, daha az parıldayanlar fakirlere ve sönük olanlar da yaşlılara tahsis edilmiş, kişinin talihine göre parlayan ve ölümlülere hususi surette taksim edilmiş cisimler değildir, zira onlar ne muayyen şahıslarla birlikte varlık sahasına çıkarlar ne de onlarla beraber helak olurlar, ne de kayan bir yıldız bir kimsenin vefatına delalet eder. Gökyüzüyle aramızdaki rabıta, ölümümüzün yıldızların ışıltısına tesir edeceği derecede sıkı değildir. Yıldızların kaydığı yahut düştüğü zannedildiğinde, tıpkı lambalarımızda yanan yağda müşahede ettiğimiz veçhile, soğurdukları rutubetin fazlasını, adeta bir gıda taşkınlığından ileri gelircesine, ateşlerinin şiddetiyle dışarı fırlatırlar.

Semavi cisimlerin tabiatı ebedidir, adeta âlem ile örülmüş olup bu imtizaç sayesinde âleme metanet bahşederler, lakin en kudretli tesirlerini yeryüzü üzerinde icra ederler.

Bu tesir, inceliğine rağmen, semeresinin vukuatı ve büyüklüğü ile bilinebilir, nitekim münasip yerde buna işaret edeceğiz.

Göğün dairelerine dair tafsilat, yeryüzünden bahsetme mevkiine geldiğimizde daha iyi anlaşılacaktır, zira hepsinin de yeryüzüne taalluku vardır, Zodyak hususunda keşfedilenler müstesna olup bunları şimdi tafsil edeceğim. Miletli Anaksimandros'un, 58. Olimpiyat'ta, Zodyak'ın meylini ilk anlayan kimse olduğu ve böylelikle bu bahsin doğru dürüst kavranmasının yolunu açtığı rivayet edilir.

Daha sonra Kleostratos oradaki burçları vazetti, evvela Koç ve Yay burçlarını işaretledi, Atlas ise bundan çok daha evvel küreyi vücuda getirmişti. Fakat şimdilik, bu bahsin daha ziyade tetkikini bir kenara bırakarak, yeryüzü ile gökler arasında yer alan cisimleri ele almalıyız.

Satürn tesmiye olunan yıldızın en yüksekte bulunduğu, binaenaleyh en küçük göründüğü, en geniş devranı katettiği ve bu devranı tamamlamasının asgari otuz yıl sürdüğü muhakkaktır. Bütün gezegenlerin ve diğerleri meyanında Güneş ile Ay'ın seyri, gök kubbenin zıddı istikamettedir, yani sola doğrudur, hâlbuki gök kubbe...

Ajasson tarafından "otuz yılda, ayrıldığı o pek küçük mekâna geri döner" şeklinde tercüme edilmiştir.

Gezegenlerin yıldızıl dolanım süreleri, Bayan Somerville tarafından "Göklerin Mekaniği" adlı eserinde ve Sir J. Herschel tarafından "Gök Bilimi Üzerine İnceleme" adlı eserinde sırasıyla şu şekilde belirtilmiştir, gün, gün. Merkür 87,9705 87,9692580 Venüs 224,7 224,7007869 Dünya 365,2564 365,2563612 Mars 686,99 686,9796458 Jüpiter 4332,65 4332,5848212 Satürn 10759,4 10759,2198174 Somerville, s. 358.

Herschel, s. 416. "mundo; hoc est, coelo inerrantium stellarum." Hardouin, Lemaire neşrinde, ii. 242.

gökler hızla sağa doğru sürüklenir. Yıldızların muazzam bir süratle durmaksızın dönmesi sebebiyle yukarı kaldırılıp battıkları tarafa doğru aceleyle sürüklenseler de, hepsi kendi öz hareketleriyle zıt bir istikamete zorlanırlar, bu nizam, havanın göklerin aralıksız fırıldanışıyla daima aynı yöne sevk edilerek tek bir kütle halinde yığılmasını önlemek gayesiyle böyle kurulmuştur, nitekim şimdi hava, muhtelif yıldızların zıt hareketiyle bölünür, ayrılır ve küçük parçalara ufalanır.

Satürn soğuk ve katı tabiatlı bir yıldızdır, Jüpiter'in yörüngesi ise çok daha alçaktadır ve on iki yılda dolanır. Sıradaki yıldız olan,

ve kimi kimselerin Herakles adını verdiği Mars, ateşli ve yakıcı bir tabiata sahiptir, Güneş'e olan yakınlığından ötürü iki yıldan biraz daha kısa bir sürede devrini tamamlar.

Bu yıldızın aşırı sıcaklığı ve Satürn'ün katılığı neticesinde, ikisinin arasına yerleşmiş olan Jüpiter her ikisi tarafından mutedil kılınır ve böylece şifalı bir hale getirilir.

Güneş'in yolu 360 dereceden müteşekkildir, lakin gölgenin kadrandaki aynı noktaya geri dönebilmesi için her yıla beş gün ve bir günün dörtte birini eklemek mecburiyetindeyiz.

Bu sebepten ötürü, mevsimlerin devri Güneş'inki ile mutabık kalsın diye her beşinci yıla bir artık gün verilir. 1 Yazarımız, modern gözlemcilerde olduğu gibi, temaşa edenin yüzünü güneye döndüğünü varsayar.

Lakin Hardouin'den öğrendiğimize göre bu durum eskiler arasında yeknesak bir tatbikat değildi, bkz. Alexandre'ın Lemaire neşrindeki mülahazaları, ii. 242 ve Marcus'un Ajasson neşrindeki mülahazaları, ii. 269. 2 Sürekli devir zahiri günlük harekete, zıt yön ise Zodyak boyunca sergiledikleri yıllık seyre işaret eder.

Batlamyus bu çifte hareketi Magna Constructio adlı eserinde izah eder, i. 7. 3 Somerville ve Herschel'e göre kesin süre için bkz. not 3, s. 27. 4 Aristoteles bize Mars'a Herakles veya Pyroeis de dendiğini bildirir, De Mundo, fasıl ii. s. 602. Ayrıca bkz. Apuleius, De Mundo, § 710.

Hardouin tarafından Hyginus'un Mars gezegenine Herakles adını verdiği söylenir, lakin bu bir zühul eseri gibi görünmektedir, zira o, gezegeni mutat ismiyle zikreder, Kitap ii. s. 62 ve ii. 78, 9. 5 Cicero, Mars'ın devrinden bahsederken şöyle der, "Yirmi dört aydan, zannımca altı gün eksik", De Nat. Deor. Kesin süre için bkz. not 3, s. 27. 6 "Sed ut observatio umbrarum ejus redeat ad notas." Hardouin'in tefsirine göre, "Güneş saatindeki aynı çizgilere."

Lemaire, ii. 243. 7 Bu, kadimler arasında rastladığımız bir hesap tarzı numunesidir,

Fasıl 6. Dünyanın İzahı şöyle ki, bir devrin müddetinden bahsedilirken fasılanın hem öncesindeki hem de sonrasındaki zaman hesaba dahil edilir. 1 Gezegenlerin üst ve alt gezegenler olarak tefriki, Aristoteles tarafından De Mundo, fasıl ii. s. 602'de, Platon tarafından Timaios, s. 318, 319'da yahut daha eski Grek gök bilimcilerince bilinmemekteydi.

Bu ayrım ilk defa Mısırlılar tarafından yapılmış ve onlardan Romalılara intikal etmiştir.

Yazarımızın Aristoteles'ten ayrıldığı hususlardan biri budur. Bkz. Marcus'un Ajasson neşrindeki mülahazaları, ii. 242 ve devamı.

Marcus, Plinius'un gök bilimi bilgisindeki noksanlığı ispatlayan muhtelif hususlara dikkat çeker, bilhassa şu dördünü belirtir, takımyıldızların hakiki mevkileri hakkındaki cehaleti, mevsimlerin sebebine dair hatalı kanaati, Ay'ın evrelerine dair izahatı ve ana yönlerin mevkiine dair malumatı.

Belirli gök bilimi hadiselerinin intizamlı bir ilerleme kaydettiğinin farkında değil gibi görünmektedir, bilakis bunları, kendisinin yazdığı devirde, Hipparkhos'un yahut ilk gözlemcilerin asrındaki haliyle kaldığını zannetmiştir.

Columella bu meseleleri ele alırken hadiseleri kadim hesaba göre tarif eder, fakat bu usulü halk arasında rağbet gördüğü ve çiftçiler tarafından daha iyi bilindiği için benimsediğini bildirir (De Re Rust. ix. 14), Plinius ise bu kusurun farkında değilmiş gibi görünür. 2 "Kâh Güneş'in önünden giderek, kâh ardından gelerek."

Hardouin, Lemaire neşrinde, ii. 243. 3 Lucifer ile Vesper'in, Güneş'e nispetle farklı konumlarda bulunan aynı yıldız olduğu eski müelliflerce bilinmemekteydi.

Güneş'in altında, nöbetleşe bir hareketle dolaşan ve lakaplarında dahi Güneş ve Ay ile yarışan Venüs adlı büyük yıldız döner.

Zira güne tekaddüm edip sabah vakti doğduğunda, sanki günü acele ettiren bir diğer güneşmişçesine Lucifer namını alır.

Bilakis, batıda parıldadığı vakit ışığı uzattığı ve Ay'ın vazifesini deruhte ettiği için Vesper tesmiye olunur.

Sisamlı Pisagor, takriben 62. Olimpiyatta, Şehrin 222. senesinde onun tabiatını ilk keşfeden kişi olmuştur.

Cüssesiyle diğer bütün yıldızları geride bırakır ve parlaklığı öylesine azametlidir ki, şualarıyla gölge hasıl eden yegâne yıldız odur.

Binaenaleyh, tesmiyesi hususunda büyük bir rağbet uyanmıştır, bazıları ona yıldızı demiştir

Playfair, kutsal metinlerde ve Hesiodos ile Homeros gibi en kadim şairlerde adı anılan yegâne gezegenin Venüs olduğunu belirtir, Outlines, "* Metindeki rakamların doğruluğu konusunda yorumcular arasında hayli münakaşa cereyan etmiştir, Olimpiyatlar çağına göre zikredilen tarih M.Ö. 750 ile 754 yılları arasına denk gelmektedir, Roma'nın kuruluşu ise umumiyetle M.Ö. 753 yılına atfedilir. Bkz. Marcus'un mülahazaları, Ajasson, ii. 278, 9.

Iuno'nun, kimileri İsis'in, diğerleri ise Tanrıların Anası'nın [yıldızı olduğunu söyler]. Yeryüzündeki her şey onun tesiriyle vücut bulur.

Zira her iki cihetten yükselirken dahi her şeyin üzerine hayat bahşeden çiyini serper, yalnızca yeryüzünün mahsullerini olgunlaştırmakla kalmaz, bütün canlıları da harekete geçirir^2.

Timaios'a göre, Zodyak dairesini 348 günde tamamlar ve Güneş'ten asla 46 dereceden fazla uzaklaşmaz^3. Benzer ahval altında bulunmakla birlikte, cesamet ve kudret bakımından kat'iyen onun dengi olmayan Merkür yıldızı hemen onun yanı başında yer alır, bazıları ona Apollon der^4, daha alçak bir felekte devreder ve seyri dokuz gün daha süratlidir, bazen Güneş'in doğuşundan evvel, bazen de batışından sonra parıldar, lâkin Timaios ile Sosigenes'ten öğrendiğimize göre ondan asla 23 dereceden fazla uzaklaşmaz^5,^6.

Bu iki yıldızın tabiatı kendine hastır ve yukarıda zikredilenlerle aynı değildir, zira ötekilerin Güneş'ten göklerin üçte biri yahut dörtte biri nispetinde uzaklaştığı ve ekseriya onunla karşıtlık teşkil ettiği görülür.

Aynı zamanda daha geniş başka devirleri de vardır ki bunlarda

* Aristoteles, ona ya Phosphoros, Iuno yahut Venüs denildiğini bildirir, De Mundo, bap 2. c. i. s. 602. Keza bkz. Hyginus, Poet. Astr. kitap iii. s. 76, 7 ve Apuleius, De Mundo, § 710. ^2 Bu pasajın vuzuha kavuşturulması için Lucretius'un manzumesinin pek iyi bilinen mukaddimesine müracaat etmeye neredeyse lüzum yoktur, Plinius'un bu müellife atıfta bulunmaması dikkat çekicidir. ^3 Venüs'ün periyodik dolanımı 224,7 gündür, bkz. not 1, s. 27. En büyük uzanımı 47° 1' derecedir, Somerville, § 641. s. 391. ^4 Aristoteles'e göre bu gezegen Stilbon, Merkür ve Apollon olmak üzere üç tesmiyeye sahipti, De Mundo, bap 2. s. 602, keza bkz. Apuleius, De Mundo, § 710. Cicero gezegenlerin tertibini tersine çevirir, Merkür'ü Mars'ın yanına yerleştirir ve Venüs hakkında "beş seyyarenin en alttakidir ve yere en yakınıdır" der, De Nat. Deor. ii, 53. Aristoteles de yıldızları aynı tertibe koyar, mezkûr yerde, ve bu hususta Apuleius tarafından takip edilir, mezkûr yerde, Stoacılarda umumiyetle vaziyetin böyle olduğu anlaşılmaktadır, bkz. Enfield, Phil. i. 339. ^5 Merkür'ün periyodik dolanımı için bkz. not 3, s. 27. Playfair'e göre, s. 160, en büyük uzanımı 28° derecedir. Bayan Somerville, s. 386, bunun 28° 8' olduğunu ifade eder. Batlamyus bunun 26,5 derece olduğunu farz etmiştir, Almagest, ix. 7. Hardouin'den öğrendiğimize göre, Lemaire, i. 246, Merkür'ün en büyük uzanımına dair el yazmaları arasında hayli ihtilaf bulunmaktadır. ^6 Sosigenes, müellifimizin eserinin ilerleyen bir cüzünde, xviii. 25, bildirdiği üzere, Sezar'a takvimini tanzim etmesinde muavenette bulunduğu rivayet edilen Mısırlı bir riyaziyeci ve müneccimdir, keza bkz. Aikin, Gen. Biog., ilgili maddede, Enfield, Phil. ii. 96, Whewell, s. 210 ve Hardouin'in "Index Auctorum"u, Lemaire, i. 213.

DÜNYANIN TAFSİLATI tam devirlerini ikmal ederler, nitekim bu husus büyük yıl bahsinde izah edilecektir^*.

(9.) Lâkin yıldızların sonuncusu ve yeryüzüyle en ziyade rabıtası bulunan, tabiatın karanlığa karşı bahşettiği bir şifa olan Ay^*, takdire şayan hassalarıyla diğerlerinin cümlesini geride bırakır.

Büründüğü muhtelif suretlerle müşahitleri hayrette bırakır, zira kendilerine en yakın olan yıldıza dair en cahil kimseler olmaları onları mahcup eder.

O daima ya hilalden dolunaya doğru büyümekte yahut küçülmektedir, bazen kursu boynuzlar halinde bükülür, bazen iki eşit kısma taksim edilir, sair vakitlerde ise şişerek dolgun bir feleğe tehavvül eder, bazen lekeli görünür^' ve ansızın pek parlak bir hâl alır, kâmil feleğiyle gayet azametli görünürken birdenbire görünmez olur, kâh bütün gece boyunca seyrini sürdürür, kâh geç vakitte doğar, kâh günün bir kısmında Güneş'in ziyasına yardım eder, tutulmaya uğrar lakin tutulmuş haldeyken dahi müşahede edilir, ayın hitamında kendini gizler fakat yine de tutulmuş addedilmez^*.

Kâh pek aşağıdadır, kâh pek yukarıdadır ve bu yeknesak bir seyir dairesinde cereyan etmez, zira kimi zaman yükselir

* Cicero "magnus annus" [büyük yıl] hakkında şöyle der, "efficitur cum solis et lunae et quinque errantium ad eandem inter se comparationem, confectis omnibus spatiis, est facta conversio." De Nat. Deor. ii. 61. Bkz. Marcus'un mülahazaları, Ajasson, ii, 281-3. * Ay'ın kadim ve muasır lisanlarda aldığı muhtelif tesmiyeler ve bunların birbiriyle münasebeti hususunda okuyucunun, Marcus'un vukuflu mülahazalarına müracaat etmesi tavsiye olunur, Ajasson, ii. 283-5. ' Marcus, maculosa sıfatının Ay'daki lekeler tesmiye edilen şeylere değil, kursun kenarının dolunaya yakınken tenvir edilmemiş olması keyfiyetine taalluk ettiğini mülahaza eder, Ajasson, ii. 286. Lâkin bu kelimenin babın nihayetinde istimal edilme biçiminden ve "maculae"nin illetine dair serdedilen izahtan ötürü, kanaatimce bunun Ay'ın çehresindeki lekeli manzaraya hamledilmesi icap eder. * "Quum laborare non creditur." Kadimler arasında, Ay tutulduğunda, batıl ayinlerinde kendilerine muavenet etmesi maksadıyla onu yeryüzüne indirmeye gayret eden büyücülerin ve efsuncuların tesirinden ızdırap çektiği avam tabakasına mahsus bir zandı. Ay'ın çektiği bu meşakkatten, büyücülerin efsunlarını bastıracak muhtelif ve yüksek gürültüler vasıtasıyla tahlis edilebileceği tasavvur olunurdu.

Eski şairler bu âdete sıkça telmihte bulunurlar, nitekim Vergilius, Aeneis, i. 742, Manilius, i. 227 ve Juvenalis, vi. 444’te bu minvaldedir, bu ifade tarzı modern şairlere de intikal etmiştir, nitekim Beattie’nin Minstrel adlı eserinde, ii. 47’de şöyle denir, "Zahmete düşmüş Ay’ın dindirmek için vehmedilen acılarını."

bazen göklere doğru yükseldiği, bazen dağlara neredeyse temas ettiği, kâh kuzeyde yüceldiği, kâh güneyde alçaldığı görülür, bütün bu ahvali müşahede eden Endymion’un Ay’a âşık olduğu rivayeti bu sebeple yayılmıştır.

Bunca emek ve ihtimamla bizleri bu ışık ile aydınlatan zatlara karşı hakikaten kâfi derecede şükran duyulmamaktadır, zira insan zihni öylesine marazidir ki, bizzat âlemin nizamından bihaber kimselere beşerin cürümlerini bildirmek maksadıyla, kan ve kırım yıllıklarını kaleme almaktan haz duyarız. Kutba [cardo] en yakın konumda bulunması ve bu sebeple en küçük feleğe malik olması hasebiyle Ay, seyyarelerin en yücesi olan Satürn’ün, yukarıda zikredildiği üzere, katetmek için otuz yıla muhtaç olduğu mesafeyi yirmi yedi gün ile bir günün üçte birinde tamamlar.

Güneş ile iki gün boyunca kavuşum halinde kaldıktan sonra, otuzuncu günde mutat seyrini takip etmek üzere pek yavaş bir surette yeniden zuhur eder.

Gök kubbe hakkında malum olabilecek her hususta onun bize muallimlik ettiğini kabul etmemiz gerekip gerekmediğini tayin edemiyorum, nitekim Güneş kendi seyrinin başlangıç noktasına dönünceye değin Ay da onu aynı adette takip ettiğinden, sene on iki aylık fasılaya taksim edilmiştir, ayrıca şayet diğer bütün yıldızlar da suyun sathından akseden o dalgalı parıltı misali Güneş’ten iktibas edilmiş bir ışıkla parıldıyorlarsa, gerek onun gerekse diğer yıldızların parlaklığı Güneş’inkine göre tanzim olunmaktadır.

Bu sebepten ötürüdür ki Ay, latif ve daha az kâmil bir kuvvetle pek çok rutubeti tahlil eder ve Güneş ışınlarının tükettiği miktara ilavede bulunur.

BÖLÜM 6. ÂLEMİN TASVİRİ

Bu sebepten ötürü gayrimuntazam bir ışıkla müşahede olunur, zira yalnızca karşıtlık vaziyetindeyken tam dolunay halindedir, bakiye günlerde ise Güneş’ten ne mertebede ışık alıyorsa yeryüzüne kendisinin ancak o kadarını arz eder.

Kavuşum vaktinde görülmez, zira o esnada bütün ışık seylini, onu iktibas eylediği menbaya geri akıtmaktadır.

Yıldızların umumiyetle arzın rutubetiyle tagaddi ettiği aşikârdır, zira Ay yalnızca yarım göründüğü vakitlerde, rutubeti cezbetme kudreti kâfi gelmediğinden bazen lekeli surette temaşa edilir, nitekim bu lekeler rutubetle beraber yukarı çekilmiş arzın tortularından gayrı bir şey değildir. (10.) Fakat tabiatın harikaları arasında en hayret vericisi olan ve adeta birer alamet sayılan Ay ve Güneş tutulmaları, bu ecramın azametini ve saldıkları gölgeleri göstermeye yaramaktadır.

BÖLÜM 7. AY VE GÜNEŞ TUTULMALARI ÜZERİNE

Zira pek aşikârdır ki Güneş, Ay’ın araya girmesiyle, Ay ise Yeryüzü’nün karşıtlığıyla perdelenir, bu değişimler karşılıklıdır, Ay araya girişiyle Güneş’in ışınlarını Yeryüzü’nden, Yeryüzü ise Ay’dan alır.

Ay ilerledikçe birdenbire bir karanlık hâsıl olur ve yine Güneş onun gölgesiyle kararır, zira gece, Yeryüzü’nün gölgesinden gayrı bir şey değildir.

Bu gölgenin sureti bir piramidi yahut ters çevrilmiş bir topacı andırır, Ay ise bu gölgeye yalnızca onun ucuna yakın bir yerden dâhil olur ve gölge Ay’ın yüksekliğini aşmaz, nitekim bu minvalde kararan başka hiçbir yıldız yoktur, zira böylesi bir suret daima bir noktada nihayete erer.

Kuşların pek yüksekten uçuşu, gölgelerin muayyen bir mesafenin ötesine uzanmadığını gösterir, bunların hududu havanın nihayeti ile eterin başlangıcı gibi görünmektedir.

Ay’ın fevkinde her şey saf ve ebedî bir ışıkla doludur.

Karanlıkta diğer ışık saçan cisimlerin görünmesi gibi, yıldızlar da geceleyin bizlere görünür kılınır.

İşte bu sebeplerledir ki Ay, gece vaktinde tutulur.

Bununla birlikte, yukarıda beyan edildiği üzere, Zodyak’ın eğikliği ve Ay’ın intizamsızca dolaşan seyri sebebiyle, bu iki nevi tutulma muayyen aylık devrelerde vuku bulmaz, üstelik bu yıldızların hareketleri de daima harfiyen aynı noktalarda cereyan etmez.

BÖLÜM 8. (11.) YILDIZLARIN BÜYÜKLÜĞÜ ÜZERİNE

Bu kabil bir muhakeme, insan zihnini semaya yükseltir ve dünyaya sanki oradan bakıyormuşçasına temaşa ettirerek, tabiatın en büyük üç cisminin azametini bizlere faş eder.

Zira şayet Yeryüzü Ay’dan daha büyük olsaydı, Güneş, Ay’ın araya girmesiyle Yeryüzü’nden tamamıyla gizlenemezdi.

Üçüncü cisim olan Güneş’in muazzam cesameti ise diğer ikisinden açıkça anlaşılmaktadır, öyle ki onun büyüklüğünü, gözle görünen suretinden yahut zihnin birtakım tahminlerinden yola çıkarak tetkik etmeye lüzum yoktur, o muhakkak ki pek azametlidir, zira millerce uzanan ağaç sıralarının gölgeleri, sanki Güneş fezanın tam merkezindeymişçesine doğru çizgiler hâlinde serilir.

Kezâ, ılım noktasında, güney havalisindeki bütün ahalinin tam tepesinde aynı anda bulunması da bundandır, dönencenin bu tarafında yaşayan bütün insanların gölgelerinin öğle vakti kuzeye düşmesi ve gün doğumunda batıya yönelmesi dahi bu sebepledir.

Oysa Güneş Yeryüzü’nden katbekat büyük olmasaydı bu durum imkânsız olurdu, genişlik bakımından İda Dağı’nı fersah fersah aşmasaydı, doğduğu vakit onun hayli ötesine, sağına ve soluna taşarak görünemezdi, bilhassa da bu kadar muazzam bir mesafeyle ayrıldığı nazara alınırsa.

Ay tutulması, Güneş’in azametine dair şüphe götürmez bir delil sunduğu gibi, Yeryüzü’nün küçüklüğünü de ispat eder. Zira üç türlü gölge sureti vardır ve pek aşikârdır ki şayet gölgeyi hâsıl eden cisim ışığa denk ise, bu gölge bir sütun şeklinde fırlatılacak ve hiçbir nihayeti olmayacaktır.

Şayet cisim ışıktan daha büyükse, gölge ters çevrilmiş bir koni şeklinde olacak, tabanı en dar kısmını teşkil edecek ve aynı zamanda sonsuz bir uzunlukta bulunacaktır.

Şayet cisim ışıktan daha küçükse, o vakit bir noktada nihayete eren bir piramit sureti hâsıl olur.

İşte Ay tutulmasını meydana getiren gölge de bu son zikredilen türdendir ve bu durum öylesine aşikârdır ki yeryüzünün cesamet bakımından Güneş’ten geride kaldığına dair hiçbir şüpheye mahal kalmaz, nitekim bu keyfiyet tabiatın kendi sessiz ikrarıyla da gösterilmektedir.

Zira Güneş, yılın kış yarısında bizden niçin uzaklaşır?

Gecelerin karanlığı vasıtasıyla yeryüzü ferahlasın diyedir ki aksi takdirde dünya bütünüyle kavrulup yanardı, nitekim kimi mıntıkalarda hakikaten böyledir, zira Güneş’in azameti pek büyüktür.

GÖKLER ÜZERİNE ÇEŞİTLİ KİMSELERCE GERÇEKLEŞTİRİLEN MÜŞAHEDELERİN TAFSİLATI

Romalılar arasında, her iki tür tutulmanın sebebini ahaliye umumi surette izah eden ilk kişi, Marcellus ile birlikte konsüllük vazifesini icra eden Sulpicius Gallus idi, kendisi henüz bir askeri tribün iken, Kral Perseus’un Paulus tarafından mağlup edilmesinden bir gün evvel orduyu büyük bir endişeden halas eylemişti, zira komutan tarafından, vuku bulacak tutulmayı önceden bildirmesi için bir umumi meclise çıkarılmış, kendisi de daha sonra bu hâdiseyi müstakil bir risalede tafsil etmiştir.

Yunanlar arasında bu meseleyi ilk tetkik eden, kırk sekizinci olimpiyadın dördüncü senesinde, Alyattes’in hükümdarlığı devrinde, Şehrin kuruluşunun 170. yılında vuku bulan Güneş tutulmasını evvelden haber veren Miletoslu Thales olmuştur.

Onların ardından Hipparkhos, her iki yıldızın seyrini 600 yıllık bir mühlet için hesaplamış, ayları, günleri ve saatleri, muhtelif mevkilerin konumlarını ve bunların her birine mahsus açıları tayin etmiştir, bütün bunlar tecrübe ile teyit edilmiş olup, ancak tabiatın meclislerine adeta iştirak etmek suretiyle iktisap edilebilecek cinstendir.

Bunlar hakikaten büyük, alelade fanilerden fevkalade üstün adamlardı ki bu ilahi cisimlerin kanunlarını keşfederek, tutulmaları korkunç birtakım hâdiselerin habercisi yahut yıldızların helaki zanneden insanın bîçare zihnini bu evhamdan kurtardılar.

Bu telaş, Güneş tutulmasının meydana getirdiği dehşet vesilesiyle Stesikhoros ve Pindaros’un ulvi mısralarında açıkça ikrar edilmektedir. Ay tutulmasına gelince, faniler bunu büyücülüğe hamletmekte, bu sebeple de ahenksiz birtakım sesler çıkararak Ay’ın imdadına yetişmeye gayret etmektedirler.

Atinalıların kumandanı Nikias da işte bu nevi bir dehşet yüzünden, hâdisenin sebebini bilmediğinden donanmayı denize açmaktan korkmuş ve askerlerinin başına büyük felaketler getirmiştir.

Selam olsun sizin dehanıza, ey göğün tercümanları, ey mevcudatın mahiyetini kavrayanlar ve hem tanrılara hem de insanlara galebe çalan bir muhakeme yolunu bulanlar!

Zira bütün bunları müşahede eden ve yıldızların maruz kaldığı o meşakkatleri gören (mademki onlara bu tabiri layık gördük) hangi kimse vardır ki ölümlü bir varlık sıfatıyla kendi mukadderatına rıza ile boyun eğmesin?

Şimdi, üzerinde mutabık kaldığımız hususlara, lüzum görülen yerlerde sebeplerini de zikrederek, muhtasar ve icmali bir surette temas edeceğim, zira bu eser derin münakaşalara hasredilmiş bir mesai olmadığı gibi, her hadise için muhtemel bir illet ileri sürebilmek de bunlardan yalnızca birkaçını tastamam izah etmekten daha az takdire şayan değildir.

BÖLÜM 10. (13.) GÜNEŞ VE AY TUTULMALARININ TEKERRÜRÜ ÜZERİNE

Tutulmaların tam devirlerini 223 aylık bir müddet zarfında ikmal ettikleri, Güneş tutulmasının yalnızca bir kameri ayın nihayetinde yahut bidayetinde vuku bulduğu ve buna kavuşum tesmiye edildiği tahakkuk etmiştir, Ay tutulması ise yalnızca dolunay vaktinde zuhur eder ve daima bir evvelki tutulmaya kıyasla bir miktar daha ilerlemiş bir noktada vaki olur. Her iki yıldızın da her sene, muayyen gün ve saatlerde, arzın altında vuku bulan tutulmaları mevcuttur, yeryüzünün fevkinde bulundukları vakitlerde ise bazen bulutlar sebebiyle, lakin ekseriyetle yer küresinin gök kubbenin kavislerine mani teşkil etmesinden ötürü her daim müşahede olunamazlar.

Ayın bazen beş aylık, Güneşin ise yedi aylık bir fasıladan sonra tutulduğu, bundan iki yüz sene evvel Hipparkhos’un basireti sayesinde keşfedilmiştir, keza Güneşin ufkun fevkinde bulunduğu esnada dahi, her otuz günde iki defa görünmez hale geldiği, lâkin bu keyfiyetin muhtelif mahallerde muhtelif vakitlerde temaşa edildiği anlaşılmıştır.

Fakat en hayret verici cihet, Ayın yerin gölgesiyle karardığı kabul edilmekle birlikte, bu halin kimi vakit batı cihetinde, kimi vakit ise doğu cihetinde cereyan etmesidir.

Dahası, Güneşin tuluundan sonra mezkûr karartıcı gölgenin arzın altında bulunması icap ederken, her iki nurani ecram da ufkun fevkinde iken Ayın batıda tutulduğu dahi vaki olmuştur.

On beş günlük bir müddet zarfında her ikisinin birden gaybubete çekilmesine gelince, tam da bu hadise Vespasianuslar imparator iken, peder üçüncü defa, mahdumu ise ikinci defa konsül vazifesinde bulunduğu sırada vuku bulmuştur.

BÖLÜM 11. (14.) AYIN HAREKETİ ÜZERİNE

Boynuzları daima Güneşin aksi istikametine müteveccih olan Ayın, büyüdüğü devrede doğuya, küçüldüğü devrede ise batıya nazar ettiği muhakkaktır.

Keza, kavuşum ertesindeki ikinci günden itibaren, bedir haline gelinceye değin her gün müddetine 47,5 dakika ilave ettiği ve aynı nispetle tekrar eksildiği, Güneşe 14 derece mesafeye dahil olduğunda ise daima gaybubete karıştığı sabittir.

Bu keyfiyet, seyyarelerin Ay ile kıyaslandığında daha cesim kütlelere sahip bulunduğunun bir delilidir, zira bu seyyareler Güneşe ancak 7 derece mesafede iken zahir olurlar.

Lakin irtifaları onların pek daha küçük görünmesine sebebiyet verir, nitekim gündüz vakti Güneşin parlaklığının, gök kubbede sabit olan ecramın gündüzleri de tıpkı geceleri olduğu gibi parıldamalarına rağmen görülmelerine mani olduğunu müşahede ederiz, meselenin hakikati tutulmalar vasıtasıyla ve gayet derin kuyulara inilmek suretiyle teyit olunmuştur.

BÖLÜM 12. (15.) SEYYARELERİN HAREKETLERİ VE AÇILARININ UMUMİ KANUNLARI ÜZERİNE

Daha evvel ifade ettiğimiz üzere Güneşin fevkinde mevkilenmiş olan üç seyyare, onunla kavuşum haline geldiklerinde görünür olurlar.

Güneşten 11 dereceden fazla uzaklaşmadıkları vakitlerde sabahleyin zahiri bir tulu ile yükselirler, akabinde onun şualarının temasıyla istikamet bulurlar ve 120 derecelik mesafede üçgen açı mevkiine ulaştıklarında, sabah durağanlığı namıyla maruf olan mevkilerini alırlar, bunlara evvelki [okunamadı]

Ayrıca bkz. Marcus, Ajasson içinde, ii. 311-14. Burada ifade edilen neticenin, farz edilen sebeple hiçbir irtibatı bulunmadığını belirtmeye pek lüzum yoktur. "Luminum canonica." * Mars, Jüpiter ve Satürn. Gök bilimi lisanında bunların helyak doğuş yaptıkları söylenir. Geçen bölümde bu mesafenin 7 derece olduğu belirtilmişti, bkz. Alexandre'ın mülahazaları, Lemaire içinde, ii. 263. "Radiorum ejus contactu reguntur."

Eski devir gök bilimcilerinin kaidesine göre seyyarelerin hareketleri, Güneş'in mevkiine muvafık surette onları cezbeden yahut defeden şuaları tarafından daima idare olunmaktaydı. Bir seyyare, Yer'e nispetle öyle bir mevkide bulunur ki, iki cismin içinden geçen doğru bir hat küçük yörüngeye bir teğet teşkil ederse, durağan, yani Zodyak'ın aynı noktasına isnat edilir görünür.

Seyyarelerin kimi zaman düz, kimi zaman ise geri hareket eden zahirî hareketi ile durağan vaziyetleri, Yer'in ve seyyarelerin müşterek merkezli yörüngelerde muhtelif süratlerle hareket etmelerinden neşet eder.

Yüz yirmi derece, üç üst seyyarenin durağan hale geldiği vasatî mesafedir.

Seyyarelerin gayrimuntazam süratleri ile bunların gerek Aristoteles gerekse Kopernik sistemine göre durağanlıkları ve geri hareketleri üzerine Marcus tarafından kaleme alınmış tafsilatlı bir risale mevcuttur, Ajasson, ii. 316 ve devamı.

Müellif, kanaatimce gayet haklı olarak şu mütalaada bulunur, "... Yaşlı Plinius'un ikinci kitabının xii, xiii, xiv ve xv. bölümlerinin metnini vuzuha kavuşturmaya matuf tafsilatı temin etmek için müracaat edilecek merci, muasır âlimlerimizin astronomi risaleleri değildir. Poinsinet'nin, Hardouin'in ve astronomi mevzusunda pek az vukufiyeti olan ve Plinius'a en büyük hezeyanları isnat eden sair allamelerin şerhlerine ise hiç temas etmiyorum."

"Occasus planetae vespertinus dicitur, quo die desinit post occasum solis supra horizontem oculis se praebere manifestum," Alexandre, Lemaire içinde, ii. 265.

O vakit helyak batış yaptığı söylenir. Bu kısmın tefsiri, şarihler ve mütercimler beyninde hayli münakaşaya sebebiyet vermiştir, kârinin dikkatini Poinsinet'nin mülahazalarına, i. 70, 71, Alexandre'ın mülahazalarına, Lemaire içinde, ii. 266 ve Marcus'un mülahazalarına, Ajasson içinde, ii. 328, havale edebilirim.

Müellifin maksadının şu olduğu kanaatindeyim, diğer seyyareler Güneş'ten 120 derece mesafede durağanlaşırken, Mars menbaına daha yakın bulunması hasebiyle üzerinde daha kuvvetle tesir icra eden şuaların tesiriyle alıkonarak 90 derecede bu hali iktisap eder. Venüs ile Merkür'ün durağanlaştıkları ve en büyük uzanımlarına ulaştıkları esnada Güneş'ten olan mesafeleri hususunda Marcus'un mülahazalarına müracaat edilebilir, Ajasson, ii. 328, 329. Ptolemaios'a göre, Magn. Constr. lib. viii. cap. 7, Venüs'ün akşam batışı Güneş'ten 5° 40' mesafede, Merkür'ünki ise 11° 30' mesafededir. "‘Αψίς, ligneus rotae circulus, ab ἅπτω necto," Hederic ilgili maddede. Bu ıstılah, muasır gök bilimciler tarafından bir seyyarenin yörüngesinde Yer'e yahut etrafında devrettiği cisme en uzak ya da en yakın mesafede bulunduğu noktayı ifade etmek üzere biraz daha farklı bir manada istimal edilir, evvelkine yeröte (apogee), günöte (aphelion) yahut yüksek apsis, ikincisine ise yerberi (perigee), günberi (perihelion) yahut alçak apsis tesmiye olunur, Jennings on the Globes, s. 64, 65. "Mundo."

DÜNYANIN TASVİRİ ...önce, daha sonra Güneş'e karşıtlık vaziyetine geldiklerinde, ondan 180 derece mesafede doğarlar.

Ve tekrar diğer taraftan 120'nci dereceye doğru ilerleyerek, ikincil tesmiye edilen akşam istasyonlarına vasıl olurlar, ta ki Güneş bunların 12 derece yakınına gelinceye kadar, bu merhalede akşam batışı tesmiye edilen hadise artık müşahede olunamaz hale gelir. Mars, Güneş'e daha yakın olması hasebiyle, onun şualarının tesirini 90 derece mesafedeki kare açıda hisseder, bu sebepledir ki mezkûr hareket adını buradan alır ve vaki iki doğuşa izafeten sırasıyla birinci ve ikinci doksanlık hareket tesmiye olunur.

Bu seyyare bir istasyondan diğerine altı ayda geçer yahut her burçta iki ay kalır, diğer iki seyyare ise istasyondan istasyona intikalde dört aydan fazla vakit sarf etmezler. İki alt seyyare de kezalik akşam kavuşumlarında gizlenirler ve Güneş'ten ayrıldıklarında, sabahleyin ondan aynı derecede mesafede doğarlar.

En büyük uzanım noktalarına vasıl olduktan sonra Güneş'i takip ederler ve sabah batışlarında ona yetiştiklerinde görünmez hale gelip onun ötesine geçerler.

Müteakiben, yukarıda zikredilen mesafelerde akşamleyin doğarlar.

Bundan sonra Güneş'e geri dönerler ve akşam batışlarında gizlenirler.

Venüs yıldızı, sabah ve akşam vaki doğuşlarına göre iki en büyük uzanım noktasında durağan hale gelir.

Merkür'ün durağan noktaları ise pek kısa sürdüğünden sıhhatle müşahede edilemez.

AYNI YILDIZLARIN KİMİ ZAMAN DAHA YÜKSEK, KİMİ ZAMAN DAHA YAKIN GÖRÜNMELERİNİN SEBEBİ ÜZERİNE Yukarıda zikredilenler seyyarelerin açıları ve kayboluşlarına dair bir izahtır, bu bahis onların hareketleri sebebiyle pek girift bir hal almış olup pek çok harikulade keyfiyeti ihtiva eder, bahusus bunların ebat ve renklerini değiştirdikleri, aynı yıldızların kimi zaman şimale takarrüb edip ardından cenuba meylettikleri, kâh Yer'in yakınında görülüp kâh ansızın semaya yaklaştıkları müşahede olunduğunda bu hal daha da barizleşir.

Şayet bu hususta seleflerimden farklı fikirler serdedersem, bunları bize doğru tetkik usulünü ilk defa gösteren zevata borçlu olduğumu ikrar ederim, binaenaleyh hiç kimse gelecek devirlere faydalı olmaktan katiyen ümidini kesmesin. Lakin bu işler pek çok muhtelif sebebe vabestedir.

İlk sebep, yıldızların resmettiği ve Greklerin apsis tesmiye ettikleri dairelerin tabiatıdır, zira Grekçe ıstılahları istimal etmek mecburiyetindeyiz.

İmdi seyyarelerin her birinin kendine mahsus bir dairesi vardır ve bu, âlemin dairesinden farklıdır, zira kutup tesmiye olunan iki nihayet noktasına nispetle ve kezalik... Yer semanın merkezinde vaz edilmiştir.

Bölüm 13

ve bunların arasında eğik biçimde konumlanmış olan Zodyak feleği.

Tüm bu hususlar, pergel kullanımıyla elde ettiğimiz şüphe götürmez neticelerle açıklığa kavuşur, bu sebeple gezegenlerin apsislerinin her biri farklı merkezlere sahiptir ve binaenaleyh yörüngeleri ile hareketleri de başkadır, zira iç apsislerin en kısa mesafede kalması zorunlu bir neticedir.

Yeryüzünün merkezinden en yüksekte bulunan apsisler, Akrep burcundayken Satürn için, Başak burcundayken Jüpiter için, Aslan burcundayken Mars için, İkizler burcundayken Güneş için, Yay burcundayken Venüs için ve Oğlak burcundayken Merkür içindir, bunların her biri bahsi geçen burçların tam ortasındadır, karşıt burçlarda bulunduklarında ise en alçak konumda ve yerin merkezine en yakın mesafededirler.

En yüksek kavis boyunca taşındıklarında daha yavaş hareket ediyor gibi görünmeleri bundandır, bu durum onların asıl hareketlerinin hızlanmasından yahut yavaşlamasından ileri gelmez, zira her biri için bu hareketler sabit ve belirlidir, lakin en yüksek apsisten çizilen doğruların, tıpkı bir tekerleğin parmakları gibi, merkezde birbirine zorunlu olarak daha fazla yaklaşmasından ve merkeze olan mesafeye göre aynı hareketin kimi zaman daha büyük, kimi zaman daha küçük görünmesinden kaynaklanır.

Gezegenlerin irtifalarının bir diğer sebebi, kendi merkezlerine nispetle en yüksek apsislerinin yukarıda zikredilenlerden farklı burçlarda bulunmasıdır.

Satürn Terazi’nin 20. derecesinde, Jüpiter Yengeç’in 15. derecesinde, Mars Oğlak’ın 28. derecesinde, Güneş Koç’un 19. derecesinde, Venüs Balık’ın 27. derecesinde, Merkür Başak’ın 15. derecesinde ve Ay Boğa’nın 3. derecesindedir.

İrtifanın üçüncü sebebi yörüngelerin değil, göklerin biçimine bağlıdır, zira yıldızlar insan gözüne havanın derinlikleri boyunca yükseliyor ve alçalıyor gibi görünür.

Bu sebeple ilişkili olan bir diğer husus da gezegenlerin enlemine ve Zodyak feleğinin eğikliğine bağlıdır.

Bahsettiğim yıldızlar bu kuşak boyunca taşınır ve dünyanın bu kuşağın altında kalan kısmı haricinde meskûn hiçbir yeri yoktur, kutuplarda kalan diğer kısımlar ise yabanıl bir çöl halindedir.

Yalnızca Venüs gezegeni bu kuşağı 2 derece aşar, yeryüzünün bu ıssız bölgelerinde dahi bazı canlıların türemesinin sebebinin bu olduğu varsayılabilir.

Ay da Zodyak’ın tüm genişliği boyunca gezinir, lakin onu asla aşmaz.

Bunlardan sonra Merkür gezegeni en geniş sahada hareket eder, yine de 12 dereceden (zira Zodyak’ta bu kadar enlem derecesi mevcuttur) 8 dereceden fazlasını katetmez, üstelik bunları da eşit surette geçmez, bunların 2’si Zodyak’ın ortasında, 4’ü üst kısmında, 2’si ise alt kısmındadır.

Bunların ardından Güneş, kıvrımlı devridaiminin iki parçası arasından düzensizce dolanarak Zodyak’ın ortasından taşınır.

Mars yıldızı ortadaki dört dereceyi işgal eder, Jüpiter orta dereceyi ve onun üzerindeki iki dereceyi tutar, Satürn ise Güneş gibi iki dereceyi işgal eder. Yukarıda aktarılanlar, güneye alçalırken yahut kuzeye yükselirken sahip olunan enlemlerin izahıdır.

Bundan ötürü, zahiri irtifanın üçüncü sebebinin yıldızların yeryüzünden doğup göklere tırmanmasına dayandığını zanneden çoğunluğun yanılgı içinde olduğu aşikârdır.

Lakin bu kanaati çürütmek için meseleyi gayet etraflıca tetkik etmek ve tüm sebepleri ihata eylemek icap eder.

Yıldızların akşam batışı vaktinde hem enlem hem de irtifa bakımından yeryüzüne en yakın konumda oldukları, sabah doğuşlarında her ikisinin de başlangıcında bulundukları ve tutulum (ecliptic) tabir edilen enlemlerinin orta noktalarında durağan hale geldikleri umumiyetle kabul görür.

Bundan başka, yeryüzünün yakınında bulunduklarında hareketlerinin hızlandığı, daha yüksek bir irtifaya çıktıklarında ise yavaşladığı kabul edilmektedir, nitekim bu husus Ay’ın muhtelif irtifalarıyla gayet vazıh bir surette ispat olunur.

Sabah doğuşlarında bu hareketin arttığına, üç üst gezegenin ise birinci duraktan ikinciye doğru ilerlerken yavaşladığına şüphe yoktur.

Durum böyle olunca, sabah doğuşlarından itibaren enlemlerin arttığı aşikârdır, zira hareketler bilahare daha az ivme kazanır gibi görünür, lakin birinci durakta irtifalarını elde ederler, zira hareketlerinin sürati o vakit azalmaya ve yıldızlar gerilemeye başlar. Ve bunun sebebi hassaten izah edilmelidir. Gezegenler, tasvir ettiğim vaziyette, yani kare açılarında Güneş ışınlarının tesirine maruz kaldıklarında, dosdoğru yollarında sebat etmekten alıkonurlar ve ateşin kuvvetiyle yükseklere kaldırılırlar.

Bu keyfiyet gözle derhal idrak olunamaz, bu sebepten hareketsiz görünürler ve durak tabiri de buradan neşet eder.

Bilahare ışınların şiddeti ziyadeleşir ve geri püskürtülen buhar onları gerilemeye icbar eder.

Bu tesir, Güneş onlardan tamamen uzaklaştığında, akşam doğuşlarında daha yüksek bir derecede vuku bulur, o vakit en yüksek apsis noktalarına çekilirler, en yüksek irtifada bulunduklarından ve en yavaş hareketle sürüklendiklerinden ötürü o esnada en az görünür haldedirler, nitekim bu durum apsislerin en yüksek burçlarında vuku bulduğu nispette hareket de bir o kadar azalır.

Akşam doğuşu vaktinde hareket yavaşladıkça enlem de eksilir ve küçülür, irtifanın da azaldığı ikinci durağa vasıl oluncaya değin bir daha artmaz, zira Güneş ışınları o esnada diğer taraftan vurmaktadır, binaenaleyh evvelce onları önceki üçgen açılarından göklere yükselten aynı kuvvet, şimdi yeryüzüne doğru sevk eder.

Işınların gezegenlere aşağıdan vurması yahut yukarıdan gelmesi netice itibarıyla birbirinden bu denli farklıdır.

Ve bütün bu ahval, akşam batışında vuku bulduğunda çok daha kuvvetli bir tesir hasıl eder.

Üst gezegenlere dair kaide böyledir, diğerlerininki ise daha müşkül olup, benden evvel hiç kimse tarafından vazedilmemiştir.

BÖLÜM 14. (17.) — AYNI YILDIZLARIN NİÇİN FARKLI HAREKETLERE MALİK OLDUKLARINA DAİR

Evvelemirde, Venüs yıldızının Güneş’ten niçin 46 dereceden, Merkür’ün ise 23 dereceden fazla uzaklaşmadığının, buna mukabil ekseriyetle bu mesafe dâhilinde Güneş’e geri döndüklerinin sebebini beyan etmeliyim.

Güneş’in altında bulunduklarından, her ikisinin de apsisleri zıt istikamete çevrilmiştir, yörüngeleri, mezkûr yıldızların yeryüzünün fevkinde olduğu nispette yeryüzünün altındadır ve binaenaleyh apsislerinin kavisinde daha büyük bir boylam bulunmadığından daha uzağa çekilemezler. Bu sebeple apsislerinin nihayet noktaları, her birine aynı veçhile hudut tayin eder ve boylamlarının darlığını adeta enlemlerinin büyük meyliyle telafi eder.

Sırasıyla niçin her vakit 46. ve 23. derecelere kadar ilerlemedikleri sual olunabilir. Hakikatte öyle yaparlar, lakin nazariye bu noktada kifayetsiz kalır. Zira asla Güneş’in üzerinden geçmediklerinden, bizzat apsislerin hareket ettiği zannolunur. Binaenaleyh vasıl olduklarında

Ptolemaios'a göre gezegenlerin en küçük uzanımları 44° 7' ve 18° 60' olup, modernlerin gözlemlerine göre 45° ve 16°'dir, Marcus, Ajasson'da, ii. 354. * Hardouin'e göre "in probatissimis codd." [en muteber el yazmalarında] bulunmadığı ve cümlenin diğer kısımlarıyla pek bir irtibatı olmadığı görüldüğü için "quum sint diversae stellae" ibaresini tercüme etmedim, bu kısım Valpy ve Lemaire tarafından metinden çıkarılmış, fakat Poinsinet ve Ajasson tarafından muhafaza edilmiştir. * Bu alt gezegenler Güneş'ten belirli bir zahiri mesafeye ulaştıklarında, yeryüzünden görüldüğü şekliyle yörüngelerinin nihayetine varmış olurlar. ^ "Quum ad illam Solis distantiam pervenerunt, ultra procedere non possunt, deficiente circuli longitudine, id est, amplitudine." [Güneş'in bu mesafesine vardıklarında, dairenin boyutu, yani genişliği kifayet etmediğinden daha ileri gidemezler.] Alexandre, Lemaire'de, ii. 277. ® Alt gezegenlerin geçişleri kadimler tarafından müşahede edilmemiştir.

yörüngelerinin her iki tarafındaki uç noktalarına vardıklarında, yıldızların o vakit en uzak mesafelerine eriştikleri kabul edilir, yörüngeleri dahilinde belirli bir derece ilerlediklerinde ise, her birindeki nihai nokta aynı olduğundan, daha süratle geri döndükleri varsayılır.

Hareketlerinin yönünün değişiyor gibi görünmesi de işte bu sebeptendir.

Zira üst gezegenler akşam batışlarında en hızlı şekilde sürüklenirken, bunlar en yavaş hareket eder, öncekiler en yavaş hareket ettikleri vakit yeryüzünden en uzak mesafelerinde bulunurken, sonrakiler en hızlı hareket ettiklerinde en uzaktadır.

Öncekiler yeryüzüne en yakın olduklarında hızlanır, sonrakiler ise dairenin en uç noktasında bulunduklarında sürat kazanır, öncekilerde hareketin sürati sabah doğuşlarında azalmaya başlar, sonrakilerde ise artmaya başlar, öncekiler sabah duraklarından akşam duraklarına kadar gerilerken, Venüs akşam durağından sabah durağına kadar geriler.

Venüs sabah doğuşundan itibaren enlemini artırmaya başlar, sabah durağından itibaren yüksekliği Güneş'i takip eder, sabah batışında ise hareketi en hızlı ve yüksekliği en fazladır.

Akşam doğuşundan itibaren enlemi azalır ve yüksekliği alçalır, akşam durağından itibaren gerilemeye başlar ve aynı zamanda yüksekliği azalır. Keza Merkür yıldızı da aynı şekilde sabah doğuşundan itibaren her iki yönde yükselir ve Güneş'i 15 derecelik bir mesafe boyunca takip ettikten sonra dört gün boyunca neredeyse hareketsiz kalır.

Kısa süre sonra yüksekliğini azaltır ve akşam batışından sabah doğuşuna doğru geri çekilir.

Merkür ve Ay, yükseldikleri gün sayısıyla aynı müddette alçalan yegane gezegenlerdir.

Venüs on beş gün ve biraz daha fazla bir müddet yükselir, Satürn ve Jüpiter bu sürenin iki mislinde, Mars ise dört mislinde alçalır. Tabiatın çeşitliliği ne kadar da azametlidir!

Bunun sebebi ise aşikardır, zira Güneş'in buharıyla yukarı sürüklenen bu gezegenler aynı şekilde güçlükle alçalırlar.

BÖLÜM 15. GEZEGENLERİN UMUMİ KANUNLARI

Bu hususlarda tabiatın zikredilebilecek daha pek çok sırrı, tabi oldukları kanunlar gibi mevcuttur. 1 "utroque modo", "latitudine et altitudine" [enlem ve yükseklik bakımından], Hardouin, Lemaire'de, ii. 270. ^ "Catholica" [Evrensel kurallar].

Bahse konu edilebilecek pek çok husus vardır.

Mesela yörüngesinin müşahedesi en güç olan Mars gezegeni, Jüpiter üçgen açıda olduğunda asla durağanlaşmaz, Güneş'e 60 derece mesafede bulunduğunda ise pek nadiren durağanlaşır ki bu miktar göklerin devrinin altıda biridir, ayrıca Yengeç ve Aslan haricinde Jüpiter ile asla aynı burçta doğmaz.

Merkür yıldızı akşam doğuşlarını Balık burcunda nadiren, fakat Başak burcunda pek sık yapar ve sabah doğuşları Terazi burcundadır, sabah doğuşunu Kova burcunda da yapar, Aslan burcunda ise pek nadirdir.

Boğa veya İkizler burcunda, keza Yengeç'in 25. derecesine varıncaya değin asla gerilemez.

Ay, İkizler haricinde hiçbir burçta Güneş ile çifte kavuşum yapmaz, Yay ise bazen onda hiçbir kavuşumun vuku bulmadığı yegane burçtur.

Eski ay ve yeni ay, Koç haricinde hiçbir burçta aynı gün veya gecede müşahede edilemez ve doğrusu buna şahit olmak pek az kimseye nasip olmuştur.

Lynkeus'un keskin gözlülüğüne dair rivayet de işte bu vaziyetten neşet etmiştir.

Satürn ve Mars en fazla 170 gün boyunca görünmez kalır, Jüpiter 36 gün yahut en azından bundan 10 gün daha az bir müddet, Venüs 69 yahut en azından 52 gün, Merkür ise 13 yahut en fazla 18 gün görünmez olur.

BÖLÜM 16. (18.) YILDIZLARIN FARKLI RENKLERDE OLMASININ SEBEBİ

Renklerinin farklılığı yüksekliklerindeki farklılığa bağlıdır, zira buharına dahil oldukları gezegenlerin bir benzerini iktisap ederler, her birinin feleği her iki yönde kendisine yaklaşanları renklendirir.

Daha soğuk bir gezegen kendisine yaklaşanı daha solgun kılar, daha sıcak olanı 1 "... quae (stella Martis) ut maxime excentrica volvitur, motus etiam maxime dissonos habere diu visa est..." [Mars yıldızı azami derecede dışmerkezli döndüğü için uzun süre boyunca hareketleri de son derece uyumsuz görülmüştür], Alexandre, Lemaire'de. * "... qui numerus sexangulas mundi efficit formas." [ki bu sayı cihanın altıgen şekillerini meydana getirir.] Lynkeus Argonotlardan biriydi ve basiretinin, gözlerinin keskinliğiyle meşhurdu, Valerius Flaccus, i. 462 ve devamı. * Bu astronomik hadiselerin izafi mevkileri, ılım noktalarının devinimi (presesyon) sebebiyle Plinius'un devrinden bu yana değişmiştir. Bu bölümdeki muhtelif beyanların izahı ve tefsiri için Marcus'un Ajasson'daki mütalaalarına müracaat edilebilir, ii. 368-370.

daha kızıl hale getirir, rüzgarlı bir gezegen ona bulanık ve tehditkar bir çehre bahşeder, Güneş ise apsislerinin birleştiği noktada yahut yörüngelerinin nihayetinde onları bütünüyle karartıp örter.

Gezegenlerin her birinin kendine mahsus bir rengi vardır, Satürn beyaz, Jüpiter parlaktır.

Mars ateş rengindedir, Lucifer [Sabah Yıldızı] kor gibi parlar, Vesper [Akşam Yıldızı] ışıltılıdır, Merkür kıvılcımlı, Ay ise mültefittir, Güneş doğduğunda alev alevdir, akabinde ışık saçan bir hal alır.

Gök kubbede sabit olan yıldızların zahiri görünüşü de bu sebeplerden müteessir olur.

Bazan, berrak bir akşam vakti temaşa edildiklerinde, yalnızca yarı aydınlanmış olduğu esnada Ay’ın etrafında kesif bir yıldız kümesi müşahede ederiz, oysa başka bir vakitte, Ay dolunay halindeyken, görülebilen o kadar az yıldız kalır ki nereye kaçtıklarına şaşarız, nitekim Güneş’in yahut mezkûr ecramdan herhangi birinin ışınları nazarlarımızı kamaştırdığında da vaziyet böyledir.

Ve hakikaten Ay’ın kendisi dahi, şüphe yok ki, muhtelif vakitlerde Güneş ışınlarından farklı veçhile müteessir olur, Ay bu ışınların dairesine girmekteyken, göklerin dışbükeyliği, ışınların üzerine daha doğrudan düştüğü hallere kıyasla onları daha zayıf kılar.

Binaenaleyh, Güneş’e dik açı [kare açı] teşkil ettiğinde yarı aydınlanmış vaziyettedir, üçgen açıda noksan bir felek arz eder, karşıtlık vaziyetinde ise dolunay halini alır.

Yine, küçülme devresine girdiğinde, tıpkı Güneş’ten daha üstte bulunan üç yıldız gibi, aynı merhalelerden ve aynı tertip dairesinde geçer.

BÖLÜM 17. (19.) GÜNEŞ’İN HAREKETİ VE GÜNLERİN DÜZENSİZLİĞİNİN SEBEBİ HAKKINDA

Güneş’in kendisi dört muhtelif hal üzeredir, ilkbahar ve sonbaharda, Koç ve Terazi’nin 8. derecesinde yeryüzünün merkezine karşıt durduğunda, gece iki defa gündüze eşitlenir.

Gündüz ve gecenin uzunluğu bundan sonra iki defa tahavvül eder, ilkinde Oğlak’ın 8. derecesindeki kış gündönümünden itibaren gündüz uzar, akabinde ise Yengeç’in 8. derecesindeki yaz gündönümünden itibaren gece uzar.

Bu intizamsızlığın sebebi Zodyak’ın eğikliğidir, zira zamanın her bir anında gök kubbenin eşit bir kısmı ufkun üstünde ve altında bulunur.

Lakin yükselirken dosdoğru yukarı tırmanan burçlar ışığı daha uzun bir müddet muhafaza eder, daha eğik vaziyette bulunanlar ise çok daha süratle geçip giderler.

BÖLÜM 18. (20.) YILDIRIMIN NİÇİN JÜPİTER’E ATFEDİLDİĞİ HAKKINDA

Semayı fasılasız müşahede etmeleri neticesinde ilimleriyle en mümtaz mertebede bulunan kimselerin keşfettiği şu hakikat umumiyetle bilinmez, yeryüzüne düşen ve yıldırım tesmiye olunan ateşler, en üstteki üç yıldızdan, bilhassa da bunların tam ortasında yer alandan neşet eder.

Bu hal, belki de daha yukarıdaki feleğin aşırı rutubetinin, daha alttaki feleğin hararetiyle temas etmesi ve bu suretle dışarı fırlatılmasından neşet ediyor olabilir, işte bu sebepten yıldırımların Jüpiter tarafından fırlatıldığı umumen söylenir.

Nasıl ki yanan bir odunda yanmış kısım çatırtılı bir sadayla defolup atılırsa, bu yıldız dahi gelecekteki hadiselerin alametlerini hamili olan bu semavi ateşi öylece fırlatır, hatta fırlatılan parça dahi ilahi tesirini kaybetmez.

Ve bu vaka bilhassa hava kararsız bir haldeyken vuku bulur, ya o esnada toplanan rutubet ateşin en kesif miktarını tahrik ettiğinden, yahut hava, sanki gebe olan yıldızın doğurmasıyla çalkantıya uğradığından ötürü böyledir.

BÖLÜM 19. (21.) YILDIZLARIN MESAFELERİ HAKKINDA

Pek çok kimse yıldızların yeryüzünden olan mesafesini keşfetmeye teşebbüs etmiş ve bu minvaldeki tetkikatlarının neticesi olarak, Güneş’in Ay’a olan mesafesinin, Ay’ın yeryüzüne olan mesafesinden on dokuz kat fazla olduğunu ilan eylemişlerdir. Pek ziyade idrak sahibi bir zat olan Pythagoras, yeryüzünden Ay’a kadar olan mesafeyi 126.000 furlong olarak hesaplamıştır, oradan Güneş’e kadar olan mesafe bu miktarın iki misli, on iki burca kadar olan mesafe ise üç mislidir, hemşehrimiz Gallus Sulpicius da aynı kanaattedir.

BÖLÜM 20. (22.) YILDIZLARIN AHENGİ HAKKINDA

Pythagoras, musikide müstamel terimleri istihdam ederek, bazen Yeryüzü ile Ay arasındaki mesafeyi bir tam ses (ton) olarak tesmiye eder, Ay’dan Merkür’e kadar olan mesafenin bunun yarısı kadar olduğunu, Merkür’den Venüs’e kadar olan mesafenin de takriben bu mertebede bulunduğunu kabul eyler.

Ondan Güneş'e bir buçuk tondur, Güneş'ten Mars'a, Yer ile Ay arasındaki mesafeye denk olacak surette bir tondur, ondan Jüpiter'e yarım ton, Jüpiter'den Satürn'e keza yarım ton ve oradan da Zodyak'a bir buçuk tondur.

Alexandre, Plinius'un bunu kendi kanaati olarak değil, birçok kimsenin fikri olarak zikrettiğine dikkat çeker, zira 21. Bölüm'de, Ay'ın Güneş ile Yer arasında eşit bir mesafede bulunduğunu riyazi yoldan ispata girişir, Lemaire, ii. 286.

Marcus, Pythagoras'ın kanaatine dair burada verilen izahat ile, Güneş'in merkeze yerleştirilip Yer'in merkeze konulmadığı ve umumen onun gezegen sistemi nazariyesi olduğu varsayılan görüş arasındaki tutarsızlığa işaret eder, Enfield's Philosophy, i. 288, 289.

Yine de Platon'un ve kadimler arasındaki daha pek çok kimsenin, Pythagoras'ın semavi cisimlerin birbirine olan mesafelerine dair doktrini hakkında bize aynı malumatı verdiklerini görmekteyiz, Ajasson, ii. 374.

Platon, Timaios'unda, 9. s. 312-315, gezegen cisimlerinin orantılı mesafelerini teşkil ettiğini varsaydığı girift tertibatı tafsilatıyla izah eder.

Sulpicius'un ismi, bu kitabın dokuzuncu bölümünde, tutulmaların sebebine dair Romalılar arasında avamın anlayacağı dilden ilk izahatı getiren kimse sıfatıyla zaten zikredilmişti.

Böylece yedi ton husule gelir ki o buna, bütün perdelerin menzilini kastedecek surette, diapason ahengi adını verir.

Bunda Satürn'ün Dor usulünde, Jüpiter'in Frig usulünde hareket ettiği söylenir ve diğerleri de bu minval üzeredir, ne var ki bu, faydalı olmaktan ziyade eğlendirici bir inceliktir.

BÖLÜM 21. (23.) DÜNYANIN BOYUTLARI ÜZERİNE

Stadyum, bizim 125 Roma adımımıza yahut 625 kademe denk gelir.

"Dia pason omnibus tonis contextam harmoniam." Hardouin, Lemaire içinde, ii. 287.

Bu tesmiyelerin, muhtelif milletlerin musiki dizilerinin esası yahut başlangıcı olarak farklı perdeleri kabul etmelerinden neşet ettiği anlaşılmaktadır. Rahip Barthelemi bize şu malumatı aktarır, "Dorlar aynı havayı Friglerden bir ton daha pestten, Frigler ise Lidyalılardan bir ton daha tizden icra ederlerdi, Dor, Frig ve Lidya makamları tesmiyesi buradan gelir." En yavaş havalar için en pest makamların istihdam edilmesi umumi bir kaide gibi görünmektedir, Anacharsis'in Seyahatleri, iii. 73, 74.

Dolayısıyla passus, 5 Roma kademine denk olacaktır. Roma kademini 11,6496 İngiliz parmağı olarak takdir edersek, 8 stadyumluk miliare'nin 1618 İngiliz yardasına, yani bir İngiliz kanuni milinden 142 yarda daha eksiğe denk geldiğini buluruz. Bkz. Adam'ın Roma Eski Eserleri, s. 503, keza Smith'in Yunan ve Roma Eski Eserleri Sözlüğü'ndeki Miliare ve Pes maddeleri, muhtelif devirlerde ve muhtelif memleketlerde kullanıldığı şekliyle stadyumun çeşitleri için ise Stadium maddesine bakınız. Herodotos'un Babil'in ölçümlerinde kullandığı stadyumun 490 İngiliz kademinden ibaret olduğu varsayılmış, Ksenophon ve Strabon'unki ise 505 kadem olarak takdir edilmiştir, bkz. Ed. Rev. xlviii. 190. Rahip Barthelemi stadyumun 604 İngiliz kademine denk olduğunu varsayar, Anach. Seyahatleri, vii. 284.

Bu ismi taşıyan ve birbirine karıştırılmış iki şahsiyet olduğu anlaşılmaktadır, Plinius'un atıfta bulunduğu zat, İ.Ö. takriben 260 senesinde parlamış olan İskenderiyeli bir gök bilimcidir, diğeri ise Apameia yerlisi olup takriben iki asır sonra yaşamış bir Stoacı filozoftur, bkz. Aikin'in Biyografisi, ilgili yer, keza Hardouin'in Müellifler Dizini, Lemaire, i. 209.

Asıl metindeki tabirler sırasıyla nubila ve nubes'tir. Lugatçılar ve dilbilgisi uleması bu iki kelimeyi birbirinden pek vazıh surette ayırt edememiş görünmektedir.

Poseidonios, Yer'in etrafında pusların, rüzgârların ve bulutların neşet ettiği en az 40 stadyumluk bir mesaha bulunduğunu varsayar, bunun ötesinde havanın saf ve akışkan olup fasılasız bir ışıktan ibaret olduğunu kabul eder, bulutlu mıntıkadan Ay'a kadar 2.000.000 stadyum, oradan da Güneş'e kadar 500.000.000 stadyum mesafe vardır. Güneş'in, o azametli cesametine rağmen, Yer'i yakıp kavurmaması işte bu mesafe sayesindedir.

Birçok kimse bulutların 900 stadyum yüksekliğe kadar çıktığını tahayyül etmiştir.

Bu meseleler tamamıyla vuzuha kavuşturulmuş değildir ve izahı müşkildir, lâkin biz bunlara dair neşredilmiş en muteber malumatı vermiş bulunuyoruz, şayet bu tetkikleri bir nebze olsun sürdürmemize müsaade buyrulursa, reddedemeyeceğimiz şaşmaz bir hendesi kaide mevcuttur.

Maksat kati boyutları tespit etmek değildir (zira böyle bir iddiada bulunmak neredeyse bir mecnunun kârı olurdu), maksat zihnin tahminlerine rehberlik edecek bir hesaba malik olmasıdır.

Şimdi aşikârdır ki Güneş'in katettiği yörünge takriben 366 dereceden ibarettir ve kutur, muhitin daima üçte birine ve yedide birinden biraz daha azına tekabül eder.

O halde bunun yarısı alındığında (zira Yer merkezde yer almaktadır), zihnin Güneş'in Yer etrafındaki yörüngesini teşkil ettiğini tasavvur eylediği o nihayetsiz mesahanın takriben altıda birinin onun irtifaını husule getireceği neticesi hasıl olur.

Ay'ın irtifası ise on ikide bir parça olacaktır, zira onun seyri Güneş'inkinden pek çok daha kısadır, binaenaleyh Ay, Güneş ile Yer'in tam orta yerinde cevelan eder.

Zihnin zaafının, yukarıda zikredilen misalde olduğu veçhile, ufacık bir muvaffakiyetle kamçılanıp cüretkârlığına nihayetsiz bir meydan açacak derecede nerelere kadar varacağı hayret vericidir!

Böylelikle, Güneş ile Yer arasındaki mesafeyi tahmine cüret ettikten sonra, Güneş ikisinin tam orta yerinde kain olduğu cihetle, aynı muameleyi semavat için de tatbik ederiz, öyle ki bütün dünyanın mikyasını parmak hesabıyla bilecek hale geliriz.

Zira kutur yedi cüzden müteşekkil ise, muhitte aynı cüzlerden yirmi iki adet bulunacaktır, sanki semavatı bir şakül ipiyle ölçebilirmişiz gibi!

Petosiris tarafından tanzim edilen Mısır hesabı,

Metindeki kelimeler "vicies centum millia" ve "quinquies millia"dır.

Arkhimedes bir dairenin kutrunun muhitine nispetini 1'e mukabil 3,1416 olarak takdir etmiştir, Hutton'ın Sözlüğü, ilgili yer.

Ptolemaios bunun tastamam 1'e 3 nispetinde olduğunu beyan eder, Magn. Const, i. 12. Yazarın muhakemesi, Güneş'in yer etrafındaki yolunun uzunluğunun Ay'ınkinden on iki kat daha büyük olduğu varsayımına dayanır, binaenaleyh yörünge on iki kat daha büyük ve yarıçap da aynı nispette olacaktır.

...ris ve Necepsos, Ay yörüngesinin her bir derecesinin (ki daha önce söylediğim gibi en küçüğüdür) 33 stadyumdan biraz fazla olduğunu varsayar, Satürn'ün pek geniş yörüngesinde bu sayı iki katına çıkar, söylediğimiz gibi ortada bulunan Güneş'in yörüngesinde ise bu sayıların toplamının yarısı elde edilir.

Satürn'ün feleğine onun Zodyak'a olan mesafesini ekleyecek olursak sonsuz sayıda derece elde edeceğimizden, bu hakikaten pek mütevazı bir hesaptır.

BÖLÜM 22. (24.) ANİDEN BELİREN YILDIZLAR YA DA KUYRUKLU YILDIZLAR HAKKINDA

Dünyaya dair söylenecek birkaç husus daha kalmıştır, zira bizzat gök kubbede aniden yıldızlar teşekkül eder, bunların muhtelif nevileri vardır.

(25.) Grekler bu yıldızlara kuyruklu yıldız adını verir, biz ise kanlı buklelerle bezenmiş ve saç gibi kıllarla çevrelenmişçesine Crinitae deriz.

Aşağı kısımlarından uzun bir sakal misali sarkan bir yelesi bulunan yıldızlara Pogoniae adı verilir.

Acontiae tesmiye olunanlar, pek seri bir hareketle kargı gibi titrerler.

İmparator Titus'un beşinci konsüllüğünde görüldüğünü pek mükemmel manzumesinde tasvir ettiği yıldız bu kabildendi, gözlemlenmiş olan bu cisimlerin sonuncusu da buydu.

Kısa ve sivri uçlu olduklarında Xiphiae olarak adlandırılırlar, bunlar solgun nevidendir, kılıç gibi parlarlar ve hiçbir ışın saçmazlar, isimlerine muvafık olarak kehribar renginde olan ve yalnızca kenarlarından birkaç ışın yayanları ise Discei diye tesmiye ederiz.

Pitheus adı verilen nevi, dışbükey görünen ve dumanlı bir ışık yayan bir fıçı şekli arz eder.

Cerastias tesmiye edilen nevi boynuz görünümündedir, Greklerin Salamis'te savaştığı vakit müşahede edilen yıldıza benzer.

Lampadias alev alev yanan bir meşaleye benzer, Hippias ise at yelesini andırır, kendi etrafında dönen bir daire gibi fevkalade süratli bir hareketi vardır.

Gümüşi saçları olan, neredeyse bakılamayacak derecede parlak, adeta insan suretinde bir İlahın görünümünü arz eden beyaz bir kuyruklu yıldız dahi mevcuttur.

Yapağı görünümünde, bir nevi taçla çevrelenmiş, kıllı olanları da vardır.

Bir keresinde, yele görünümünün mızrak şekline dönüştüğü bir yıldız vaki olmuştu, bu hadise 109. Olimpiyatta, Şehrin 398. senesinde vuku buldu.

Bunlardan herhangi birinin görünür kaldığı müşahede edilen en kısa müddet 7 gün, en uzunu ise 180 gündür.

BÖLÜM 23. BUNLARIN TABİATI, MEVKİİ VE TÜRLERİ

Bunların bazıları gezegenler tarzında hareket eder, diğerleri ise sabit kalır.

Hemen hepsi kuzeye doğru görülür, gerçi oranın muayyen bir kısmında değil, umumiyetle Samanyolu tesmiye olunan beyaz sahasında bulunurlar.

Aristoteles aynı anda bunların birkaçının birden görülebileceğini bildirir, lakin bildiğim kadarıyla bu husus başka hiç kimse tarafından müşahede edilmemiştir, ayrıca şiddetli rüzgarlara ve büyük sıcaklıklara delalet ettiklerini nakleder.

Kış aylarında ve güney kutbu civarında da görünürler, lakin kendilerinden dışarı çıkan hiçbir ışınları yoktur.

Etiyopyalılar ve Mısırlılar tarafından müşahede edilen ve o devrin bir hükümdarı olan Typhon'un kendi adını verdiği dehşetli bir yıldız vardı, ateşten bir görünümü olup helezon gibi kıvrılmıştı, manzarası pek korkunçtu, bir yıldıza değil, daha ziyade bir ateş düğümüne benziyordu.

Bazen gezegenlere ve diğer yıldızlara saçların iliştirilmiş olduğu görülür. Kuyruklu yıldızlar göklerin batı kısmında asla müşahede edilmezler.

Genellikle korku verici ve kefareti kolay ödenmeyen bir yıldız addedilir, nitekim Octavius'un konsüllüğü sırasındaki iç karışıklıklarda, keza Pompeius ile Caesar'ın savaşında vaki olan da buydu.

Kendi asrımızda dahi, Claudius Caesar'ın zehirlenip İmparatorluğu Domitius Nero'ya bıraktığı sıralarda ve bilahare ikincisi İmparator iken, neredeyse aralıksız görülen ve son derece dehşet verici olan bir tanesi mevcuttu.

Işınlarını hangi cihete fırlattığına veya tesirini hangi yıldızdan aldığına, neye benzediğine ve hangi mevkilerde parıldadığına dikkat etmenin mühim olduğu düşünülür.

Şayet bir flüte benziyorsa musikiye dair meşum bir ahvali, burçların mahrem uzuvlara tekabül eden kısımlarında zuhur ederse ahlaki fısk ve fücuru, bazı sabit yıldızların konumuyla üçgen yahut dörtgen bir şekil teşkil ederlerse zeka ve ilmi alakadar eden bir hususu, şayet kuzey yahut güney yılanının baş kısmında belirirlerse bir kimsenin zehirleneceğini haber verir.

Bütün dünyada bir kuyruklu yıldıza vakfedilmiş bir tapınağın bulunduğu yegane yer Roma'dır, merhum İmparator Augustus, pederi Caesar'ın vefatından kısa bir müddet sonra onun kurduğu mecliste Venus Genetrix şerefine tertip ettiği oyunlar esnasında zuhur etmesi sebebiyle, bu yıldızın kendisi için kutlu olduğunu düşünmüştü. Memnuniyetini şu ifadelerle dile getirmişti, "

Bu oyunlarımın cereyan ettiği sırada, göğün Büyük Ayı altında kalan kısmında yedi gün boyunca saçlı bir yıldız görüldü.

Günün takriben on birinci saatinde doğdu, pek parlaktı ve arzın her yerinden açıkça müşahede edilmekteydi.

Avan takımı bu yıldızın, Caesar'ın ruhunun ölümsüz Tanrılar arasına kabul edildiğine delalet ettiğini zannetti, nitekim forumda yakın zamanda takdis edilen büstün üzerine bu nitelemeyle yerleştirilen de mezkur yıldızdı."

Alenen ilan ettiği husus buydu, lakin hafiye, bu kutlu alametin kendisi için husule geldiğini tefsir ederek sevinmişti, hakikati itiraf etmek gerekirse bu, bütün cihan için cidden selamet getiren bir alamet oldu.

Bazı kimseler bu yıldızların daimi olduğunu ve kendilerine mahsus yörüngelerinde hareket ettiklerini, ancak yalnızca Güneş'ten uzaklaştıklarında görülebildiklerini varsayarlar.

Diğerleri ise bunların ateşin kuvvetiyle birleşen arızi bir buhardan neşet ettiğini ve bu ahval sebebiyle dağılmaya maruz kaldıklarını farz ederler.

BÖLÜM 24. (26.) — HIPPARKHOS'UN YILDIZLAR HAKKINDAKİ ÖĞRETİSİ

Yıldızların insanla münasebetini ve ruhlarımızın semanın bir cüzü olduğunu bilhassa ispat eden bir kimse olarak asla kafi derecede methedilemeyecek olan bu aynı Hipparkhos, kendi asrında husule gelen yeni bir yıldız keşfetmiş ve parıldadığı gün hareketlerini tarassut ederek, sabit olduğunu zannettiğimiz mezkur yıldızların ekseriyetle hareket halinde olup olmadığından şüpheye düşmüştü.

Aynı şahıs, her bir münferit yıldızın mevkiini ve büyüklüğünü işaretleyebileceği aletleri evvelemirde icat etmiş olarak, bir uluhiyet için dahi cüretkar sayılabilecek bir işe kalkışmış, yani yıldızları gelecek nesiller için saymaya ve münasebetlerini münasip isimlerle ifade etmeye teşebbüs etmişti.

Bu suretle, sema tasavvurunu ikmale muktedir bulunabilecek herhangi bir kimseye bir miras olarak terk edilmiş haldeyken, yıldızların yalnızca yok mu oldukları yahut yeniden mi husule geldikleri değil, birbirlerine nispetle mevkilerini değiştirip değiştirmedikleri ve keza büyüyüp küçülmedikleri de kolaylıkla anlaşılabilecekti.

BÖLÜM 25. — SEMAVİ HARİKULADELİKLERE DAİR TARİHTEN MİSALLER, MEŞALELER (FACES), KANDİLLER (LAMPADES) VE ATEŞ TOPLARI (BOLIDES)

Meşaleler (faces) parlak bir surette ışık saçar, lakin yalnızca düşerken görülürler, bunlardan biri semanın bir ucundan diğerine fırlamıştı

* Hipparkhos hakkında birtakım malumat için bkz. not *, s. 87. ^ Bu aletlerin mahiyetine dair hiçbir şey bilinmemektedir, bu hususta bir tahminde bulunabilecek bir vasıtaya dahi malik değiliz. 3 Muhtelif gök taşı türlerini ifade etmek üzere kullanılan "faces", "lampades", "bolides" ve "trabes" terimleri,

harfiyen meşaleler, lambalar, kargılar ve kirişler manasına gelip, bunları tam manasıyla tayin edecek İngilizce karşılıklardan mahrumdur. * Bu izahattan anlaşılmaktadır ki, "fax", bizim kayan yıldız tesmiye ettiğimiz şeydir.

"Meteora ista, super cervices nostras transeuntia, diversaque a stellis labentibus, modo aerolithis ascribenda sunt, modo vaporibus incensis aut electrica vi prognata videntur, et quamvis frequentissime recurrant, explicatione adhuc incerta indigent." Alexandre, Lemaire neşrinde, i. 302.

Germanicus Caesar gladyatör oyunları sergilediği esnada, öğle vakti, bütün ahalinin gözü önünde göklerde belirdi*.

Bunların iki nev'i vardır, lampadea tesmiye edilenler ve bolides tesmiye edilenler, bu ikincilerden biri Mutina'daki kargaşalıklar esnasında müşahede edilmişti*.

Bunlar yekdiğerinden şu cihetle ayrılırlar ki, faces yalnız ön kısmı alev almış halde uzun bir ışık kuyruğu hasıl eder, bolides ise bütünüyle yanma halinde olduğundan, ardında daha da uzun bir iz bırakır.

BÖLÜM 26. SEMAVİ KİRİŞLER / GÖK YARIĞI (CHASMA COELI)

δοκοί tesmiye edilen trabes dahi aynı surette parlar, bunlardan biri, Lakedaimonluların denizde mağlup edilerek Yunanistan'daki nüfuzlarını kaybettikleri vakit müşahede edilmişti.

Gök kubbede bazen bir yarılma meydana gelir ki, buna chasma adı verilir*.

BÖLÜM 27. (27.) GÖKYÜZÜNÜN RENKLERİ VE SEMAVİ ALEV HAKKINDA

Kan kırmızısı görünümde bir alev vardır ki, (ve faniler için bundan daha dehşet vericisi yoktur) yeryüzüne düşer,

* Seneca bu gök taşına işaret eder, "Vidimus non semel flammam ingenti pilae specie, quae tamen in ipso cursu suo dissipata est ... . nec Germanici mors sine tali demonstratione fuit," Nat. Quaest. lib. i. cap. 1. s. 683. * Bu gök taşı Dion Cassius tarafından zikredilmiştir, lib. xlv. s. 278, lakin kendisi bunu bir lampas olarak tavsif eder. « Trabes tesmiye edilenlerin, ekseriyetle, kutup ışıklarına (aurora borealis) hamledilmesi icap ettiği zehabına kapılabiliriz.

Chasma ve yirmi yedinci bölümde tarif edilen tezahürler, muhtemelen bu gök hadisesinin çeşitleridir.

Bu hadiseler üzerine Seneca'nın şu mütalaaları mevcuttur, "Lucem in aere, seu quandam albedinem, angustam quidem, sed oblongam, de noctu quandoque visam, sereno coelo, si parallelo situ sit, Trabem vocant, si perpendiculari Columnam, si, cum cuspide Bolida, sive Jaculum." Nat. Quaest. vii. 4 ve yine, vii. 5, "Trabes autem non transeunt nec praetervolant, ut faces, sed commorantur, et in eadem parte coeli collucent." * Seneca bu hadiseyi yukarıda zikredilen yerde tarif eder, i. 14. "Sunt chasmata, cum aliquando coeli spatium discedit, et flammam dehiscens velut in abdito ostentat. Colores quoque horum omnium plurimi sunt. Quidam ruboris acerrimi, quidam evanidae et levis flammae, quidam candidae lucis, quidam micantes, quidam aequabiliter et sine eruptionibus aut radiis fulvi."

Aristoteles'in chasmata hakkındaki izahatı Meteor. lib. i. cap. 6'da yer almaktadır.

103. Olimpiyatın üçüncü senesinde, Kral Filippos Yunanistan'ı karıştırdığı vakit görüldüğü gibi.

Lakin benim kanaatim şudur ki, bunlar dahi diğer her şey gibi muayyen, tabii devrelerde vuku bulur ve bazılarının zannettiği üzere, kendi ince zekalarının ileri sürebileceği türlü türlü sebeplerden neşet etmez.

Hakikaten büyük felaketlerin habercisi olmuşlardır, lakin zannımca bu fenalıklar alametler zuhur ettiği için meydana gelmemiş, bilakis alametler, o fenalıkların mezkûr devrede vuku bulması mukadder olduğu için zahir olmuştur*.

Nadir görülmeleri sebebiyle menşeleri karanlıktır, binaenaleyh zikretmiş bulunduğum yıldızların doğuşu, tutulmalar ve sair pek çok hadise kadar onlara vukufumuz yoktur.

BÖLÜM 28. (28.) SEMAVİ HÂLELER HAKKINDA

Bazen Güneş ile birlikte, bütün bir gün boyunca ve umumiyetle onun feleği etrafında, ekin başaklarından örülmüş çelenkler misali veya muhtelif renklerde daireler halinde yıldızlar görülür*, tıpkı Augustus'un, pederinin vefatından sonra, üzerine alacağı o muazzam ismi deruhte etmek üzere henüz pek genç bir adamken şehre girdiği vakit vuku bulduğu gibi^. (29.) Aynı hâleler Ay'ın ve göklerde hareketsiz duran başlıca yıldızların etrafında da zuhur eder.

* Burada zikredilen hadise, muhtemelen kutup ışıklarının zaman zaman kırmızı bir renge bürünen hususi bir şeklidir.

Bkz. Ajasson neşrinde Fouché'nin mütalaaları, i. 382. 3 Müellifin kanaati, alametlerin hadiselerin sebebi değil, yalnızca kendilerinden sonra gelecek vukuatın işareti olduğu yönündedir. Bu nazariyeye Seneca da işaret eder, "Videbimus an certus omnium rerum ordo ducatur, et alia aliis ita complexa sint, ut quod antecedit, aut causa sit sequentium aut signum." Nat. Quaest. i. 1. ' Öyle görünmektedir ki, bu pasajda iki tezahür yekdiğerine karıştırılmıştır, gündüz vakti nadiren müşahede edilen birtakım parlak yıldızlar, mesela Venüs ve atmosferin geçirgenliğini tesir altında bırakan muayyen hallerine bağlı muhtelif hâle teşekkülleri. * Bu vaka Seneca tarafından zikredilmiştir, Nat. Quaest. i. 2, sebebine dair tafsilatlı bir izaha girişir, keza V. Paterculus, ii. 59 ve Jul. Obsequens, cap. 128 tarafından da aktarılır.

Vakanın hakikatinden güçlükle şüphe edebiliriz, zira mezkûr müellifler, doğru olmadığı takdirde bu kadar kolay tekzip edilebilecek bir hadiseyi nakletmeye cüret edemezlerdi.

BÖLÜM 29. ANİDEN HASIL OLAN DAİRELER HAKKINDA

L. Opimius ve L. Fabius'un konsüllüğü devrinde Güneş etrafında bir kavis belirdi, C. Porcius ve M. Acilius devrinde ise bir daire zahir oldu. (30.) L. Julius ve P. konsüllüğü devrinde kırmızı renkte küçük bir daire peyda olmuştu.

BÖLÜM 30. GÜNEŞİN ALIŞILMADIK ÖLÇÜDE UZUN TUTULMALARI ÜZERİNE

Güneşin, meşum ve alışılmadık derecede uzun süren tutulmaları da vaki olur, nitekim Diktatör Caesar katledildiğinde ve Antonius'a karşı yürütülen savaşta vuku bulduğu üzere, Güneş neredeyse koca bir yıl boyunca sönük kalmıştır.

BÖLÜM 31. PEK ÇOK GÜNEŞ

Ayrıca yine aynı anda pek çok Güneş görülmüştür, hakiki Güneş'in ne fevkinde ne de tahtında, bilakis eğik bir istikamette, asla yeryüzüne yakın yahut ona karşıt olmaksızın, gece vakti de değil, yalnızca doğuda veya batıda zahir olmuşlardır.

Bir defasında Boğaziçi'nde öğle vaktinde görüldükleri, sabahtan gün batımına değin varlıklarını sürdürdükleri rivayet edilir.

Ecdadımız, Sp. Postumius ile L. Mucius'un, L. Marcius ile M. Portius'un, M. Antonius ile Dolabella'nın ve keza M. Lepidus ile L. Plancus'un konsüllükleri döneminde vaki olduğu üzere, aynı anda üç Güneş'i sıklıkla müşahede etmiştir.

Bizler de merhum İmparator Claudius'un hükümdarlığı esnasında, kendisi Corn. Orfitus ile müştereken konsül iken bir tanesine bizzat şahit olduk. Aynı anda üçten fazlasının görüldüğüne dair tarafımıza intikal etmiş hiçbir kayıt bulunmamaktadır.

BÖLÜM 32. PEK ÇOK AY

Cn. Domitius ile C. Fannius'un konsüllüklerinde vaki olduğu üzere üç Ay dahi görülmüştür, bunlar ekseriyetle gece güneşleri tesmiye olunmuştur.

BÖLÜM 33. GECE VAKTİ GÜNDÜZ AYDINLIĞI

C. Caecilius ile Cn. Papirius'un konsüllüklerinde ve başka pek çok kereler vuku bulduğu veçhile, gece vakti gök kubbeden neşet eden parlak bir ışık görülmüş, öyle ki gecenin bağrında bir nevi gündüz aydınlığı peydah olmuştur.

BÖLÜM 34. YANAN KALKANLAR

L. Valerius ile C. Marius'un konsüllüklerinde, gün batımında batıdan doğuya doğru kıvılcımlar saçarak hızla geçen alevden bir kalkan görülmüştür.

BÖLÜM 35. GÖKYÜZÜNDE YALNIZCA BİR KEZ GÖRÜLEN MEŞUM BİR ALAMET

Bir yıldızdan bir kıvılcımın düştüğüne, yeryüzüne yaklaştıkça büyüyerek nihayetinde bulutların ardından parıldarcasına Ay cesametine ulaştığına dair bir kayıt mevcuttur, mezkûr cisim bilahare gök kubbeye rücu etmiş ve bir meşaleye [lampas] inkılap etmiştir, bu hadise Cn. Octavius ile C. Scribonius'un konsüllükleri zamanında cereyan etmiştir. Hadise, prokonsül Silanus ve maiyeti tarafından bizzat müşahede edilmiştir.

BÖLÜM 36. MUHTELİF İSTİKAMETLERDE HAREKET EDEN YILDIZLAR ÜZERİNE

Yıldızların muhtelif istikametlerde hareket ettikleri görülür, lakin bu asla nedensiz vuku bulmadığı gibi, aynı cihetten kopup gelen şiddetli rüzgârlar olmaksızın da cereyan etmez.

BÖLÜM 37. CASTOR VE POLLUX DİYE TESMİYE OLUNAN YILDIZLAR ÜZERİNE

Bu yıldızlar hem denizde hem de karada zuhur eder. Askerlerin gece nöbetleri esnasında, istihkâmlardaki kargıların ucuna yapışmış, yıldıza benzer parlak bir alamet müşahede etmişimdir.

Gemi seyir halindeyken seren kollarına ve sair kısımlarına da konarlar, uçuşan kuşlarınkine benzer bir nevi ses çıkarırlar.

Tek başlarına zuhur ettiklerinde meşumdurlar, hatta gemileri batıracak derecede zararlıdırlar, şayet omurganın alt kısmına isabet ederlerse gemiyi ateşe verirler. İki tane olduklarında ise uğurlu addedilir ve Helena namındaki o dehşetengiz ve korkunç meteoru defettikleri rivayet edildiğinden, selametli bir seyrüseferin habercisi sayılırlar.

Bu sebeple onların bu tesiri Castor ve Pollux'a atfedilir ve kendilerine ilahlar olarak yakarılır. Keza akşam vakitleri insanların başları etrafında da zaman zaman parıldarlar, bu da [okunamadı] kabul edilir.

Çok mühim bir şeyin habercisi addedilirler.

Fakat bütün bu şeylerin sebebine dair büyük bir belirsizlik hâkimdir ve bunlar doğanın haşmeti içinde gizlenmiştir.

BÖLÜM 38. HAVAYA VE TAŞ YAĞMURLARININ SEBEBİNE DAİR

Buraya kadar dünyanın bizzat kendisinden ve yıldızlardan söz ettim.

Şimdi göklerin diğer kayda değer hadiselerini izah etmeliyim.

Zira atalarımız, bu hayati ruhu etrafımıza yayan ve zahiren boş görünen bütün fezaya gökler yahut bazen de bir başka adla hava demişlerdir.

Bu kısım Ay'ın altında, hatta bu hususta müşahedede bulunan herkesin kabul ettiği üzere çok daha aşağıda yer alır, yukarı bölgelerden gelen büyük miktardaki havanın yeryüzüne ait kesif buharla karışmasından meydana gelmiş olup bu ikisi bir mürekkep teşkil eder.

Bulutlar, her türlü gök gürültüsü ve şimşek buradan neşet eder, keza dolu, kırağı, sağanaklar, fırtınalar ve kasırgalar da buradan çıkar, fanilerin maruz kaldığı pek çok dert ve doğanın muhtelif cüzlerinin yekdiğeriyle olan mücadelesi buradan hasıl olur.

Yıldızların kudreti, göklere doğru yönelen yeryüzüne ait bütün şeyleri aşağıda tutar, aynı kudret kendiliğinden oraya gitmeyen şeyleri de kendine çeker.

Sağanaklar iner, sisler yükselir, nehirler kurur, dolu fırtınaları boşalır, Güneş'in ışınları yeryüzünü kavurur ve onu her cihetten merkeze doğru sevk eder.

Aynı ışınlar, henüz kırılmaksızın geriye sıçrar ve yukarı taşıyabildikleri her şeyi beraberlerinde götürürler.

Buhar yükseklerden iner ve tekrar aynı yere rücu eder. İçinde hiçbir şey barındırmayan rüzgârlar doğar, fakat ganimetlerle yüklü olarak geri dönerler.

Pek çok hayvanın nefes alıp vermesi yukarı bölgelerdeki ruhu aşağı çeker, lâkin bu ruh zıt istikamete gitme temayülündedir ve yeryüzü kendi ruhunu göklerin boş fezasına akıtır.

Böylece doğa bir makine tarafından harekete geçirilmişçesine bir o yana bir bu yana salınırken, dünyanın süratli hareketiyle ihtilaf alevlenir.

Bu cengin dinmesine de müsaade edilmez, zira o durmaksızın fırıldak gibi döner, yeryüzünün etrafında muazzam bir küre teşkil ederek her şeyin sebebini gözler önüne serer, bir yandan da vakit vakit bu diğer gök kubbeyi bulutlarla örter. Rüzgârların menzili burasıdır.

Onların tabiatı ve diğer hemen her şeyin sebepleri esasen burada doğar, nitekim ekseriyet gök gürültüsünün ve şimşeğin fırlatılmasını onların şiddetine atfeder.

Daha evvel rüzgâr tarafından yukarı kaldırılmış olan taş yağmurları ile benzer şekilde havalanan diğer pek çok cisim de aynı sebebe bağlanır.

Bu sebepten ötürü, mezkûr meseleyi daha etraflıca ele almamız icap eder.

BÖLÜM 39. BELİRLİ MEVSİMLERE DAİR

Zikredilmiş olan mevsimlerin ve diğer şeylerin sebepleri aşikârdır, bununla birlikte tesadüfi olan yahut sebebi henüz keşfedilmemiş bulunan bazı şeyler de mevcuttur.

Zira yazın ve kışın, mevsimlerin senelik deveranının yıldızların hareketinden neşet ettiğinden kim şüphe duyabilir?

Binaenaleyh, Güneş'in tabiatının senenin hararetine tesir ettiği nasıl anlaşılıyorsa, diğer yıldızların her birinin de kendine mahsus tesirler husule getiren muayyen bir kudreti vardır.

Kimi akışkan halini muhafaza eden bir mayi bakımından zengindir, kimi kırağı şeklinde somutlaşmış, kar halinde sıkışmış yahut dolu halinde donmuş aynı mayi ile doludur, kimi rüzgârlar, kimi hararet, kimi buharlar, kimi çiğ, kimi de soğuk hususunda veluttur.

Fakat bu ecramın hakikatte göründükleri azamette oldukları zannedilmemelidir, zira muazzam irtifaları nazar-ı itibara alındığında hiçbirinin Ay'dan daha küçük olmadığı sarih bir şekilde ispat olunur.

Bunların her biri kendi hareketleriyle üzerimizde tesir icra eder, bu keyfiyet bilhassa geçişlerinde bol miktarda yağmur hasıl eden Satürn hususunda müşahede edilir.

Bu iktidar yalnızca yer değiştiren yıldızlara hasredilmemiştir, seyyarelerden herhangi birinin kuvvetiyle sevk edildiklerinde yahut ışınlarının tesiriyle tahrik edildiklerinde pek çok sabit yıldızda da mevcut olduğu görülür, yağmurlu tabiatlarına telmihen Greklerin Hyades adını verdikleri Suculae [NOT: Boğa burcundaki yağmur getiren yıldız kümesi] söz konusu olduğunda durumun böyle olduğunu müşahede ederiz.

Oğlakların [NOT: Auriga/Arabacı takımyıldızındaki Haedi yıldızları] doğuşunda olduğu gibi, kendiliğinden ve muayyen vakitlerde vuku bulan birtakım hadiseler de vardır.

Arcturus yıldızı ise dolu fırtınaları husule gelmeksizin neredeyse hiç doğmaz.

BÖLÜM 40. KÖPEK YILDIZININ DOĞUŞUNA DAİR

Güneş'in buharının Köpek Yıldızı'nın doğuşuyla alevlendiğini bilmeyen var mıdır?

Yeryüzünde en şiddetli tesirler bu yıldızdan hissedilir.

O doğduğunda denizler çalkalanır, mahzenlerimizdeki şaraplar mayalanır ve durgun sular harekete geçer.

Mısırlıların Oryx [NOT: Bir antilop türü] tesmiye ettikleri vahşi bir hayvan vardır ki yıldız doğduğunda onun karşısına geçtiği, gözlerini dikip ona baktığı ve sanki ona tapınıyormuşçasına aksırdığı rivayet edilir.

Köpeklerin tüm bu dönem boyunca kudurmaya bilhassa meyilli olduklarına şüphe yoktur.

BÖLÜM 41. (41.) FARKLI MEVSİMLERİN DÜZENLİ TESİRİ HAKKINDA

Bundan başka, belirli burçların muhtelif derecelerinde, tıpkı sonbahar ılım noktasında ve keza kış gündönümünde olduğu gibi, belirli bir yıldızın hava durumuyla irtibatlı olduğunu gördüğümüz vakitlerde beliren kendine has bir tesir mevcuttur.

Hem hayvanlar hem de nebatat üzerinde tesir icra eden şey, sağanakların ve fırtınaların tekerrüründen ziyade muhtelif ahvaldir.

Kimi varlıklar yıldız çarpmasına uğrar, kimilerinin ise muayyen vakitlerde bağırsakları, sinirleri, başı yahut dimağı mütessir olur.

Zeytin ağacı, ak kavak ve söğüt, yapraklarını yaz gündönümünde tersine çevirir.

Kurutulup bir eve asılmış olan yarpuz otu, tam da kış gündönümü gününde çiçek açar ve tulumlar içlerindeki havanın genleşmesi neticesinde patlar. Şayet günçiçeği tesmiye edilen nebatın daima batmakta olan Güneş'e baktığını ve bulutlarla perdelendiği anlarda dahi her saat ona yöneldiğini her gün müşahede etmeseydik, bu duruma hayret edilebilirdi.

İstiridyelerin, deniz salyangozlarının ve umumiyetle kabuklu deniz mahlukatının gövdelerinin Ay'ın tesiriyle büyüyüp tekrar küçüldüğü muhakkaktır.

Kimi dikkatli müşahedat ehli, tarla faresinin iç organlarının adedinin Ay'ın yaşına tekabül ettiğini ve karınca gibi gayet küçük bir hayvanın dahi bu gök cisminin kudretini hissederek, Ay'ın evre değişiminde daima mesaisine ara verip dinlendiğini tespit etmişlerdir.

Kimi çeki hayvanlarının gözlerindeki illetlerin Ay'ın yaşına göre artıp eksildiğini herkes teslim ederken, cehaletimiz nispeten daha da yüz kızartıcı kalmaktadır.

Fakat göklerin yetmiş iki takımyıldıza bölünmüş olan azameti, bir mazeret teşkil edebilir.

Bunlar, ilim ehlinin semavatı taksim ettiği, canlı ve cansız bazı mevcudatın suretleridir.

Müşahede ehli, gerek tesirleri gerekse zuhurları cihetiyle dikkate şayan olan 1600 yıldızı bunlar dahilinde bildirmişlerdir, misal olarak Boğa'nın kuyruğunda Yergiliae tesmiye edilen yedi yıldız, alnında ise Suculae bulunur, keza yedi kuzey yıldızını takip eden Çoban takımyıldızı mevcuttur.

BÖLÜM 42. (42.) HAVA DURUMUNUN BELİRSİZ HALLERİ HAKKINDA

Fakat bu sebeplerden müstakil olarak sağanakların ve rüzgarların vücut bulabileceğini inkar etmem, zira yeryüzünden bazen rutubetli, bazen de buharlar sebebiyle kesif bir dumanı andıran bir buğunun yükseldiği, keza bulutların ya semaya yükselen akışkandan yahut havanın tazyik edilerek bir akışkana dönüşmesinden teşekkül ettiği muhakkaktır.

Bulutların kesafeti ve maddesi, en derin sularda dahi dalgıçlarca görülebilen Güneş şualarını kesmelerinden pek sarih bir surette sabit olur.

BÖLÜM 43. (43.) GÖK GÜRÜLTÜSÜ VE ŞİMŞEK HAKKINDA

Binaenaleyh, bulutların fevkindeki yıldızlardan sadır olan ateşin, berrak akşamlarda sıklıkla müşahede ettiğimiz üzere bunların üzerine düşebileceği ve fırlatılan okların havada vızıldaması kabilinden, havanın bu darbeyle galeyana gelebileceği inkar olunamaz.

Bu ateş buluta vasıl olduğunda, kızgın bir demirin suya batırılmasıyla bir duman halkasının tevellüt etmesi gibi, ahenksiz bir buhar nev'i peyda olur. Fırtınalar bundan neşet eder.

Şayet bulutun içinde rüzgar yahut buhar çırpınmaktaysa gök gürültüsü sadır olur, alevle patlak verirse yıldırım husule gelir, şayet kendine yol açması uzun sürerse sadece bir şimşek parlaması vaki olur.

İkincisiyle bulut yalnızca yırtılır, birincisiyle ise paramparça olur. Gök gürültüsü husule gelir

yoğunlaşmış havaya indirilen darbenin etkisiyle husule gelir ve bu sebepledir ki ateş bulutların yarıklarından fırlar.

Yeryüzünden yükselen buharın, yıldızlar tarafından geri püskürtülüp bir bulutun içine hapsedildiğinde gök gürültüsü meydana getirmesi de muhtemeldir, buhar kaçmak için çabalarken tabiat sesi zapt eder, fakat kaçmayı başardığında, içi havayla gerilmiş tulumlarda olduğu gibi, ses şiddetle dışarı patlar.

Ruhun, her ne mahiyette olursa olsun, böylesine şiddetle fırlatıldığında sürtünme sebebiyle tutuşması da mümkündür.

Tıpkı iki taşın birbirine vurulmasında olduğu gibi, iki bulutun çarpışmasıyla şimşeğin çakması dahi imkân dahilindedir. Lakin bütün bu hadiseler tesadüfi görünmektedir.

Bundan ötürü hiçbir tesir icra etmeyen ve doğrudan, hakiki bir sebepten neşet etmeyen yıldırımlar mevcuttur, bunlar vasıtasıyla dağlar ve denizler vurulur lakin hiçbir ziyan verilmez.

Gelecekteki hadiseleri önceden haber verenler ise yücelerden ve muayyen sebeplerden hasıl olur, bunlar kendilerine mahsus yıldızlardan gelir.

BÖLÜM 44. RÜZGARLARIN MENŞEİ

Aynı minval üzere, rüzgarların yahut daha ziyade ani esintilerin yeryüzünün kurak ve çorak buharlarından meydana geldiğini, suyun içinden de ne pusa yoğunlaşabilen ne de buluta sıkışabilen bir havanın buharlaşabileceğini, "rüzgar" tabiriyle hangi vasıtayla husule gelirse gelsin yalnızca bir hava akımını kastettiğimiz cihetle, bu havanın Güneş'in sevkiyle de ileriye sürülebileceğini inkar etmem.

Zira rüzgarların nehirlerden, körfezlerden ve hatta durgun olduğu vakitlerde dahi denizden çıktığını müşahede ederiz, buna mukabil Altani olarak tesmiye edilen diğerleri ise karadan yükselir, denizden geri döndüklerinde Tropaei, dümdüz ilerlediklerinde ise Apogaei adını alırlar.

Dağların kıvrımları ve pek çok zirvesi, açılar halinde bükülmüş yahut boğazlarla yarılmış sırtları, çukur vadileriyle birlikte, nizamsız biçimleri sayesinde kendilerinden geri seken havayı yararak (ki seslerin ekseriyetle art arda birkaç defa tekrarlanmasının sebebi de budur) rüzgarlara vücut verir.

Dalmaçya sahilindeki gibi, içinde dikine inen muazzam bir uçurum barındıran kimi mağaralar vardır ki hava ne kadar sükunet içinde olursa olsun, içine yalnızca hafif bir ağırlık sarkıtılacak olsa, oradan bir kasırga misali fırtına kopar. Buranın adı Senta'dır.

Ayrıca Kirenayka vilayetinde, kıble rüzgarına hasredildiği rivayet olunan muayyen bir kaya mevcuttur ki bir insan elinin ona dokunması hürmetsizlik sayılır, zira kıble rüzgarı derhal kum bulutlarını öne doğru yuvarlar. Birçok evde de duvarların içine açılmış, hava akımları husule getiren yapay boşluklar bulunur, bunların hiçbiri kendilerine mahsus bir sebepten yoksun değildir.

BÖLÜM 45. RÜZGARLARA DAİR MUHTELİF MÜŞAHEDELER

Fakat fırtına ile rüzgar arasında büyük bir tefrik mevcuttur.

İlki muntazamdır ve adeta boşanır gibi görünür, yalnızca muayyen mevkilerde değil, esintiler yahut fırtınalar teşkil etmeksizin, şiddetli kasırgalar halinde bütün memleketler boyunca hissedilir.

İster alemin daimi deveranı ile yıldızların zıt hareketinden neşet etsinler, ister her ikisi de şeylerin tabiatının doğurucu ruhuna tabi olup adeta onun rahminde bir aşağı bir yukarı dolaşsınlar, ister hava seyyar yıldızların nizamsız darbeleriyle yahut ışınlarının muhtelif atımlarıyla [NOT: projeksiyonlarıyla] kamçılansın, ister her biri bize en yakın olanlar da dahil olmak üzere kendi yıldızlarından hasıl olsun, isterse gök kubbede sabit olanlardan aşağı insinler, hepsinin, tamamıyla tayin edilmiş olmasa dahi bütünüyle meçhul kalmayan bir tabiat kanunu tarafından idare edildiği bedihidir.

Yirmiden fazla kadim Grek müellifi bu mevzu üzerine müşahedelerini neşretmiştir.

Dünyada böylesine büyük bir nifak varken ve dünya muhtelif krallıklara, yani ayrı ayrı uzuvlara bölünmüşken, tetkiki pek müşkül olan bu meselelere kafa yoran bunca kimsenin bulunmuş olması cidden takdire şayandır.

Bilhassa her tarafa galebe çalan savaşlar ve hıyanetler göz önüne alındığında, insan nev'inin düşmanı olan korsanlar bütün muvasala yollarını ellerinde tutarken, öyle ki bu devirde bir kimse bir memleket hakkında oraya hiç ayak basmamış olanların yazılarından, bizzat o memleketin ahalisinden edinebileceğinden daha sıhhatli malumat edinebilmektedir.

Buna mukabil bugün, sanatların terakkisini ziyadesiyle teşvik eden bir hükümdarın idaresi altında sürdüğümüz mübarek sulh ikliminde ne yeni tetkikler başlatılmakta ne de kadimlerin keşiflerine layıkıyla vukufiyet kesbedilmektedir.

Bu durum, menfaatlerin daha çok kimseye dağıtılması sebebiyle vaat edilen mükâfatların büyüklüğünden değil, gelecek nesillere fayda sağlamaktan başka hiçbir gaye gütmeksizin bu meseleleri layıkıyla tetkik eden kimselerin vaktiyle daha ziyade bulunmasından ileri gelmekteydi.

Faydalar azalmış değildir, lakin insanların seciyesi bozulmuştur.

Ne kadar deniz varsa cümlesi önümüze serilmiş, her sahilde hüsnükabul görmüşken, hadsiz hesapsız insan sefere çıkmaktadır, fakat bu ilim uğruna değil, kazanç hırsıyladır.

Yalnızca tamaha meyletmiş ve basireti bağlanmış olan akılları, bizzat bu işin ilim vasıtasıyla çok daha selametle icra edilebileceğini idrak edemez.

Binaenaleyh, denizlerde bunca bin insan bulunduğunu görerek rüzgârları, belki de işimin gerektirdiğinden çok daha tafsilatlı bir surette ele alacağım.

BÖLÜM 46. RÜZGÂRLARIN ÇEŞİTLERİ

Kadimler, cihanın dört bucağına tekabül edecek veçhile yalnızca dört rüzgâr saymışlardır (nitekim Homeros dahi daha fazlasından bahsetmez), şimdiki kanaatimize göre pek zayıf bir sebeptir bu.

Sonraki nesil sekiz rüzgâr daha ilave etmiştir, lakin bu pek fazla incelmiş ve haddinden fazla teferruatlı bir taksimat idi, yeniler ise vasat bir yol tutmuş ve bu büyük yekûndan, asıl takıma dört rüzgâr daha katmışlardır.

Dolayısıyla gök kubbenin dört çeyreğinin her birinde ikişer rüzgâr bulunur.

Güneş'in ılım noktası doğuşundan Subsolanus, kış gündönümü doğuşundan ise Vulturnus peyda olur, evvelkine Grekler Apeliotes, ikincisine Eurus derler.

Cenuptan Auster, Güneş'in kış gündönümü batışından ise Africus gelir, bunlara da Notos ve Libs adı verilmişti.

Ilım noktası batışından Favonius, yaz gündönümü batışından ise Corus çıkar, bunlara Zephyrus ve Argestes denirdi.

Yedi yıldızdan [NOT: Büyük Ayı takımyıldızı] Septemtrio zuhur eder, bununla yaz gündönümü doğuşu arasında ise Aparctias ve Boreas tesmiye olunan Aquilo yer alır.

Daha tafsilatlı bir taksimatla araya dört rüzgâr daha koyarız, bunlar, Septemtrio ile yaz gündönümü batışı arasında Thrascias, Aquilo ile ılım noktası doğuşu arasında Caecias ve kış gündönümü doğuşu ile cenup arasında Phoenices rüzgârlarıdır.

Ayrıca cenuptan ve kış batışından müsavi mesafede, Libs ile Notos arasında ve bu ikisinin terkibinden müteşekkil Libonotos vardır.

Kaldı ki hepsi bu kadar da değildir. Zira bazı kimseler Boreas ile Caecias arasına Meses dedikleri bir rüzgârı, Eurus ile Notos arasına da Euronotus adını verdikleri bir diğerini ilave etmişlerdir.

Kimi memleketlere has olan ve muayyen mıntıkaların ötesine geçmeyen hususi rüzgârlar da mevcuttur, tıpkı Attika'da Argestes'ten pek az sapan ve Hellas'ın sair mahallerinde bilinmeyen Sciron gibi. Başka yerlerde rüzgâr gülü üzerinde biraz daha yukarıdadır ve Olympias adını alır, lakin bunların cümlesi Argestes namıyla anılagelmiştir.

Bazı yerlerde Caecias'a Hellespontia denir, sair rüzgârlarda da benzeri vaki olur.

Narbonne eyaletinde en meşhur rüzgâr Circius'tur, şiddet hususunda hiçbir rüzgârdan geri kalmaz, dalgaları önüne katarak dosdoğru Ligurya Denizi üzerinden Ostia'ya kadar sürükler.

Yine de bu rüzgâr diğer mıntıkalarda bilinmez, aynı eyalette bir şehir olan Vienne'e dahi ulaşmaz, zira söz konusu bölgeye varmadan hemen önce yüksek bir tepe silsilesiyle karşılaşır ve bütün rüzgârların en şiddetlisi olmasına rağmen önü kesilir. Fabius da güney rüzgârlarının Mısır'ın içlerine asla nüfuz etmediğini ileri sürer.

Bundan ötürü, rüzgârların muayyen mevsimleri ve sınırları olduğu tabiat kanunu gayet açıktır.

BÖLÜM 47. RÜZGÂRLARIN DÖNEMLERİ

İlkbahar, denizciler için denizleri açar.

Bu mevsimin başlangıcında batı rüzgârları kış göğünü adeta yumuşatır, Güneş bu sırada Kova'nın 25. derecesine erişmiştir, bu da Şubat Ides'inden önceki altıncı güne rastlar.

Bu durum, bundan sonra serdedeceğim bütün mülahazalarla büyük ölçüde uyuşur, yalnızca artık yılda dönem bir gün öne çekilir ve müteakip beş yıllık dönemde (lustrum) aynı intizam yeniden muhafaza edilir.

Mart Calends'inden önceki sekizinci günden sonra, kırlangıçların belirmesi sebebiyle Favonius bazılarınca Chelidonias olarak adlandırılır.

Kış gündönümünden sonraki yetmiş birinci günden itibaren dokuz günlük bir müddet boyunca esen rüzgâra, kuşların gelişi dolayısıyla bazen Ornithias tesmiye olunur.

Favonius'un tam zıddı yönde, Subsolanus adını verdiğimiz rüzgâr yer alır ve bu rüzgâr, Mayıs Ides'inden altı gün evvel, Boğa'nın 25. derecesinde Vergiliae'nin doğuşuyla irtibatlıdır, bu vakit güney rüzgârlarının hüküm sürdüğü zamandır, bunlar da Septentrio'nun karşısındadır.

Köpek-yıldızı, yazın en sıcak vaktinde, Güneş Aslan'ın birinci derecesine girdiği sırada doğar, bu da Ağustos Calends'inden on beş gün öncedir.

Prodromi tesmiye olunan kuzey rüzgârları, onun doğuşundan takriben sekiz gün evvel gelir.

Lakin doğuşundan iki gün sonra, Etesiae adı verilen aynı kuzey rüzgârları bu dönem zarfında daha devamlı eser, Güneş'ten neşet eden buharın bu yıldızın hararetiyle iki katına çıkmasının bu rüzgârları daha mutedil kıldığı zannedilir, bunlardan daha intizamlı esen başka bir rüzgâr da yoktur.

Bunlardan sonra, sonbahar ılım noktasından on bir gün evvel doğan Arcturus'un zuhuruna değin güney rüzgârları daha sıklaşır.

Bu vakitte Corus baş gösterir, Corus bir sonbahar rüzgârıdır ve Vulturnus'un tam zıddı istikamettedir.

Bundan sonra ve ekseriyetle ılım noktasından kırk dört gün sonra, Vergiliae'nin batışıyla kış başlar, bu da umumiyetle Kasım Ides'inin üçüncüsünde vuku bulur.

Bu, yazın esen kuzey rüzgârına hiç benzemeyen ve Africus'un tam zıddı istikamette bulunan kış kuzey rüzgârının dönemidir.

Kış gündönümünden önceki yedi gün ve onu takip eden aynı müddet boyunca, yalıçapkınları yavrularını büyütebilsin diye deniz sakinleşir, bu ahval sebebiyle bu günlere sükûnet günleri (halcyon günleri) adı verilmiştir, mevsimin geri kalanı ise kış kıyamettir.

Fakat fırtınaların şiddeti denizi bütünüyle kapatmaz.

Eski devirlerde korsanlar ölüm korkusuyla ölüme koşmaya ve kışın deryasına göğüs germeye mecbur kalırlardı, şimdiyse bizi buna sevk eden şey tamahkârlıktır.

BÖLÜM 48. RÜZGÂRLARIN TABİATI

En soğuk rüzgârlar, yedi yıldızdan ve onlara mücavir olan Corus'tan estiği rivayet edilenlerdir, bunlar diğer rüzgârları zapt eder ve bulutları dağıtır.

Rutubetli rüzgârlar Africus ve bilhassa İtalya'nın Auster'idir. Pontus'ta Caecias'ın bulutları cezbettiği söylenir.

Kuru rüzgârlar, bilhassa esmeyi kesmek üzere oldukları vakitlerde Corus ve Vulturnus'tur.

Kar getiren rüzgârlar Aquilo ve Septentrio'dur, Septentrio dolu getirir, keza Corus da öyle, Auster bunaltıcıdır, Vulturnus ile Zephyrus ise ılıktır.

Bu rüzgârlar Subsolanus'tan daha kurudur ve umumiyetle kuzeyden ve batıdan esenler, güneyden ve doğudan esenlerden daha kurudur.

Aquilo bunların hepsi içinde en sıhhatlisidir, Auster ise gayrısıhhidir ve kuru olduğunda daha da fenadır, belki de rutubetli olduğu cihetle daha soğuktur.

Bu rüzgâr estiği esnada hayvanların iştahının azaldığı kabul edilir.

Etesiae ekseriyetle geceleyin diner ve günün üçüncü saatinde zuhur eder.

İspanya'da ve Asya'da bu rüzgârlar doğu cihetine, Pontus'ta kuzey cihetine, diğer mahallerde ise güney cihetine meyleder.

Kış gündönümünden sonra da eserler, bu vakitlerde onlara Ornithiae denir, ancak daha yumuşaktırlar ve yalnızca birkaç gün sürerler.

Konumlarına göre tabiatları değişen iki rüzgâr vardır, Afrika'da Auster açık bir gökyüzü getirirken, Aquilo bulutları toplar.

Neredeyse tüm rüzgârlar sırayla eser, öyle ki biri dindiğinde karşıtı peydah olur.

Birbirine komşu rüzgârlar ardı ardına geldiğinde, Güneş'in istikametinde, soldan sağa doğru ilerlerler.

Ay'ın dördüncü günü ekseriyetle tüm aylık dönem boyunca yönlerini tayin eder. Yelkenlerimizi uygun şekilde ayarlarsak, aynı rüzgâr vasıtasıyla zıt yönlere doğru seyredebiliriz, bundan ötürü geceleri farklı yönlere giden gemilerin birbirine çarpması sıklıkla vaki olur.

Auster, Aquilo'dan daha yüksek rüzgârlar meydana getirir, zira ilki sanki denizin dibinden eserken, ikincisi yüzeyde eser, bu sebepten en yıkıcı depremler güney rüzgârlarının ardından meydana gelmiştir.

Auster geceleyin, Aquilo ise gündüzleyin daha şiddetlidir, doğudan esen rüzgârlar batıdan esenlerden daha uzun sürer.

Kuzey rüzgârlarının esmesi ekseriyetle tek sayılı günlerde son bulur ve biz tabiatın diğer pek çok cüzünde de tek sayıların hâkimiyetini müşahade ederiz, bu nedenle eril rüzgârlar tek sayılarla nizam altına alınmıştır.

Güneş rüzgârları bazen artırır, bazen de dindirir, doğarken ve batarken onları artırır, meridyen üzerinde bulunduğu sırada ise, yaz mevsiminde onları dindirir.

Bu sebeple, günün ve gecenin ortasında ekseriyetle yatışırlar, zira ya aşırı soğuk yahut aşırı sıcak sebebiyle hafiflerler, rüzgârlar sağanaklarla da dindirilir.

Onların ekseriyetle bulutların açıldığı ve berrak gökyüzünün görülmesine imkân verdiği cihetten gelmesini bekleriz.

Eudoxus, şayet onların küçük devirlerini tetkik edersek, dört yıllık bir devrenin ardından aynı değişim silsilesinin vuku bulduğunu kabul eder, bu durum yalnızca rüzgârlar için değil, hava durumunu ilgilendiren her husus için de geçerlidir.

O, beş yıllık devresini artık yılda, Akyıldız'ın (Sirius) doğuşuyla başlatır.

Umumiyetle rüzgârlara dair söylenecekler bunlardan ibarettir.

BÖLÜM 49. (48.) ECNEPHIAS VE TYPHON Ve şimdi, yukarıda bahsedildiği üzere yeryüzünün buğularından yükselen ve bu esnada ince bir bulut tabakasıyla örtülerek muhtelif suretlerde varlık gösteren, ardından yeniden aşağı düşen ani bora fırtınalarına gelelim.

Bazı kimselerin kanaatine göre bunlar, etrafta dolaşarak ve sel gibi aşağı hücum ederek gök gürültüsü ve şimşek meydana getirirler.

Lakin kuru bir bulutun yırtılmasına sebebiyet verecek surette daha büyük bir kuvvet ve şiddetle ileri atılırlarsa, Yunanların Ecnephias adını verdikleri şiddetli bir fırtınaya yol açarlar.

Fakat bunlar sıkışıp birbirine daha sıkı sarılır ve ardından hiçbir ateş çıkmaksızın, yani gök gürültüsü olmaksızın yarılırlarsa, Typhon tesmiye olunan bir kasırgayı, yahut çalkantı halindeki bir Ecnephias'ı meydana getirirler.

Kopardığı bulutun bir parçasını da beraberinde sürükler, onu döndürüp yuvarlar, ağırlığıyla kendi yıkımını daha da şiddetlendirir ve bir yerden diğerine savurur.

Bu hal gemiciler tarafından pek büyük bir korkuyla karşılanır, zira yalnızca seren direklerini kırmakla kalmaz, gemileri de muhtelif şekillerde bükerek parçalar.

Bu durum, bize yaklaştığı vakit üzerine sirke serpilerek bir nebze tesirsiz hale getirilebilir, nitekim bu madde pek soğuk bir tabiata sahiptir.

Bu rüzgâr, vuruşunun ardından geri teptiğinde, yakaladığı her şeyi yutar ve yukarı taşır.

BÖLÜM 50. HORTUMLAR, YAKICI RÜZGÂRLAR, GİRDAPLAR VE DİĞER HARİKULADE FIRTINA NEVİLERİ Fakat fırtınayı meydana getiren buluttan daha basık, lakin daha az geniş bir bulutun boşluğundan gürültüyle koparsa, buna anafor denir ve yakınındaki her şeyi yerle bir eder.

Aynı rüzgâr, daha yakıcı olup daha büyük bir hararetle şiddetlendiğinde yakıcı kasırga diye adlandırılır, temas ettiği her şeyi hem kavurur hem de yere serer. Typhon asla kuzeyden gelmez, kar yağdığında yahut yerde kar varken de Ecnephias zuhur etmez.

Bulutları yarar ve aynı anda alev alır veya yanarsa, ancak bu durum buluttan ayrıldıktan sonra gerçekleşirse, bir yıldırım teşekkül eder.

Bu hâl, alevin ateşten ayrıldığı gibi Prester'den ayrılır, ilki şiddetli bir esintiyle yayılır, ikincisi ise şiddetli bir hamleyle yoğunlaşır.

Hortum, geriye doğru sıçradığında, tıpkı gürültülü bir sesin şiddetli bir çarpışmadan ayrıldığı gibi kasırgadan ayrılır. Boranın bu ikisinden farkı ise etki alanının genişliğidir, zira bulutlar paramparça olmaktan ziyade usulünce yarılır.

Büyük bir hayvanı andıran siyah bir bulut teşekkül eder ki bu görünüm denizciler tarafından pek korkulan bir durumdur.

Nem, kendi kendini taşıyabilecek kadar yoğun ve sert bir hâl aldığında sütun olarak da adlandırılır. Bir boru misali içine çekildiğinde suyu emen de aynı nevi bir buluttur.

BÖLÜM 51. (50.) — GÖK GÜRÜLTÜSÜNE DAİR, HANGİ DİYARLARA DÜŞMEDİĞİ VE HANGİ SEBEPLE DÜŞMEDİĞİ HAKKINDA

Gök gürültüsü kışın da yazın da nadirdir, lakin farklı sebeplerden ötürü böyledir, kış mevsiminde yoğunlaşan hava, daha kalın bir bulut örtüsüyle büsbütün kesifleşir, öte yandan yeryüzünden yükselen buharlar, kaskatı ve donmuş olduklarından, havaya intikal edebilecek her türlü ateşli buharı söndürür.

İskitya'yı ve onun etrafındaki soğuk vilayetleri gök gürültüsünden muaf kılan işte bu sebeptir.

Diğer taraftan, aşırı sıcaklık Mısır'ı da muaf kılar, yeryüzünün ılık ve kuru buharları pek ender yoğunlaşır ve bu da yalnızca hafif bulutlar hâlinde gerçekleşir.

Lakin ilkbaharda ve sonbaharda gök gürültüsü daha sıktır, zira yazı ve kışı meydana getiren etkenler, her iki mevsimde de daha tesirsizdir.

Bu sebepten ötürü İtalya'da gök gürültüsü daha sık vuku bulur, daha mutedil bir kış ve yağışlı bir yaz neticesinde hava daha kolay harekete geçer, öyle ki buralarda her daim ilkbahar veya sonbahar olduğu söylenebilir.

Ayrıca İtalya'nın kuzeyden uzaklaşıp güneye meyleden kısımlarında, tıpkı şehrimizin civarındaki mıntıkada ve Campania'da olduğu gibi, hem kışın hem yazın aynı derecede şimşek çakar, bu durum diğer yerlerde görülmez.

BÖLÜM 52. (51.) — ŞİMŞEĞİN FARKLI NEVİLERİ VE ONLARIN HARİKULADE TESİRLERİ HAKKINDA

Birçok farklı nevi gök gürültülü fırtınaya dair rivayetlerimiz mevcuttur.

Kuru olanlar eşyaları yakmaz, onları dağıtır, rutubetli olanlar ise yakmaz, fakat karartır.

Parlak şimşek diye adlandırılan, fıçıların kaplarına hiçbir halel gelmeksizin yahut tesirinden geriye en ufak bir iz kalmaksızın boşalmasına yol açan pek şaşırtıcı bir üçüncü tür daha vardır.

Altın, bakır ve gümüş erir, oysa onları muhafaza eden keseler zerrece yanmaz, hatta üzerlerindeki balmumu mühür dahi pek bozulmaz.

Roma'nın muteber hanımlarından Marcia, hamileyken vuruldu, kendisi hiçbir zarar görmeksizin hayatta kaldı, lakin rahmindeki cenin helak oldu. Catilina tertibi esnasında zuhur eden alametler meyanında, Pompei beldesinin bir sulh hâkimi olan M. Herennius, gökyüzünde tek bir bulut dahi yokken şimşek çarpmasıyla helak olmuştur.

BÖLÜM 53. (52.) — ETRÜSKLERİN VE ROMALILARIN BU HUSUSLARDAKİ MÜŞAHEDELERİ

Toskana kitapları bizlere gök gürültülü fırtınaları savuran dokuz ilah bulunduğunu, bunların on bir farklı türü olduğunu ve bunlardan üçünün Jüpiter tarafından fırlatıldığını bildirmektedir.

Romalılar bunlardan yalnızca ikisini muhafaza etmiş, gündüz vaktine ait olanı Jüpiter'e, geceye ait olanı ise Summanus'a hamletmişlerdir, bu sonuncusu, yukarıda zikredildiği veçhile, gök kubbenin daha soğuk olması hasebiyle daha nadir vuku bulur.

Etrüskler yeraltına ait diye tesmiye edilenlerin topraktan fışkırdığını kabul ederler, bunlar kış mevsiminde husule gelir, bilhassa şiddetli ve dehşetlidir, zira yeryüzünden neşet eden her şey böyledir, yıldızlar tarafından yahut onlardan hasıl olmayıp, pek yakındaki ve daha intizamsız bir sebepten ileri gelir.

Buna delil olarak, yukarı âlemlerden gelenlerin tamamının eğik vurduğu, dünyevi olarak adlandırılanların ise dosdoğru bir hat üzerinde darbe indirdiği zikredilir.

Ve bunlar bize daha yakın bir maddeden düştükleri cihetle, yeryüzünden çıktıkları kabul edilir, zira geriye sıçrama izi bırakmazlar, bu durum aşağıdan değil, karşı yönden gelen bir darbenin neticesidir.

Bu meseleyi tetkik edenler,

Marcia için kullanılan "princeps Romanarum" unvanı yorumcular arasında birtakım tartışmalara yol açmıştır, bunun için Lemaire, i. 348’deki Hardouin ve Alexandre’ın mülahazalarına bakınız. 2 Kimi zaman, atmosfer genel olarak tamamen berrak iken kısmi bir gök gürültüsü bulutu teşekkül eder veya Hardouin’in öne sürdüğü gibi, bu tesir volkanik bir püskürmeden de neşet etmiş olabilir.

Bkz. Lemaire, i. 348. 3 Seneca, Toskanalıların kanaatlerine dair bize izahat verir, Nat. Quaest. ii. 32, Cicero da Etrüsklerin "libri fulgurales" metinlerine atıfta bulunur, De Divin. i. 72. 4 Hardouin’e göre, "Summanus est Deus summus Manium, idem Orcus et Pluto dictus."

Lemaire, i. 349, müellifimiz tarafından xxix. 14’te kendisine yeniden değinilir, Ovidius da Fast. vi. 731’de "quisquis is est" kaydıyla kendisinden bahseder.

BÖLÜM 54. ŞİMŞEĞİN ÇAĞRILMASI ÜZERİNE daha ince tetkik edenler, yakıcı tabiatta olanların Mars’tan gelmesi gibi, bunların da Satürn gezegeninden neşet ettiğini varsayarlar.

Toskanalıların en müreffeh şehri olan Volsinium, bütünüyle bu suretle yıldırım marifetiyle helak olmuştur. Bir kimsenin herhangi bir mülke malik olduktan sonra maruz kaldığı bu darbelerin ilki "Familiare" tesmiye edilir ve bütün ömrünün hadiselerine delalet ettiği kabul olunur.

Fakat ilk izdivaç yahut doğum günü esnasında vuku bulmadıkça, bunların hususi mahiyetteki hadiseleri on yıldan daha uzun bir müddet için önceden haber verdiği genel kabul görmez, umumun hadiselerine dair kehanetlerin ise, kolonilerin teessüsü müstesna tutulursa, otuz yıldan öteye şamil olmadığı düşünülür.

BÖLÜM 54. (53.) ŞİMŞEĞİN DUALARLA ÇAĞRILMASI ÜZERİNE Yıllıklarımızda, muayyen mukaddes ayinler ve yakarışlarla fırtınaların icbar edilebileceği yahut çağrılabileceği nakledilir. Etruria’da, Volsinium şehri arazisi Volta نامındaki bir canavar tarafından tarumar edildiğinde şimşeğin çağrıldığına dair kadim bir rivayet mevcuttur.

Şimşek keza * Bolsena şehrinin antik Volsinium mevkiinde kurulu olduğu zannedilmektedir.

Bulunduğu mıntıkanın tabiatı göz önüne alındığında, metinde ima edilen hadisenin adi bir fırtınadan ziyade, şimşeklerin eşlik ettiği volkanik bir püskürme neticesinde vuku bulmuş olması muhtemelen daha kavidir. * "Vocant et familiaria quae prima fiunt familiam suam cuique indepto."

Bu mülahaza, Seneca’nın şu pasajıyla vuzuha kavuşur, Nat. Quaest. ii. 47. "Haec sunt fulmina, quae primo accepto patrimonio, in novo hominis aut urbis statu fiunt."

Müellifimizin şimşekten çıkarılacak kehânetlere dair mütalaalarının ekserisi gibi bu görüşe de Seneca karşı çıkar, ubi supra, § 48. * Bu kanaate Seneca tarafından şu satırlarda da atıf yapılmıştır, "privata autem fulmina negant ultra decimum annum, publica ultra trigesimum posse deferri", ubi supra. * "in deductione oppidorum", Hardouin’e göre, Lemaire, i. 350, "quum in oppida coloniae deducuntur." 5 Şu tahmin büsbütün ihtimal dışı değildir, "Ex hoc multisque aliis auctorum locis, plerique conjiciunt Etruscis auguribus haud ignotam fuisse vim electricam, licet eorum arcana nunquam divulgata sint."

Alexandre, Lemaire, i. 350. 6 Alexandre bu mahalde şöyle kaydeder, "An morbus aliquis fuit, qui primum in agros debacchatus, jam urbi minabatur, forsitan ab aeris siccitate natus, quem advenientes cum procella imbres discusserunt?" Lemaire, Kral Porsenna tarafından da çağrılmıştır. Gayet muteber bir müellif olan L. Piso, Yıllıklar’ının birinci kitabında, bunun kendi devrinden evvel Numa tarafından mükerreren icra edildiğini, onu taklit eden fakat merasimleri layıkıyla yerine getiremeyen Tullus Hostilius’un ise yıldırım çarpmasıyla can verdiğini zikreder.

Bizim de korularımız, sunaklarımız ve mukaddes mahallerimiz vardır ve Jüpiter’in Stator, Tonans ve Feretrius gibi unvanları meyanında bir de Jupiter Elicius’umuz bulunur. Bu hususta serdedilen mütalaalar pek muhteliftir ve büyük ölçüde muhtelif fertlerin mizaçlarına tabidir.

Tabiata hükmedebileceğimize inanmak cesur bir zihnin alametidir, onun lütuflarını reddetmek de daha az aciz bir zihne delalet etmez.

Şimşeğin tefsirindeki bilgimiz, muayyen bir günde neyin vuku bulacağını önceden haber vermemize imkan tanıması bakımından şimdiye değin bize pek faydalı olmuş, ya talihimizin büsbütün değişeceğini öğrenmemizi sağlamış yahut bizden gizlenen hadiseleri ifşa eylemiştir, nitekim umumi ve hususi sayısız misal bunu ispatlar.

Binaenaleyh bunlar, tabiatın nizamı dairesinde, kimileri için kati, kimileri için şüpheli kalsın, bazıları tarafından tasvip edilsin, bazıları tarafından da mahkûm edilsin.

Bununla birlikte, bunlarla irtibatlı olup nakledilmeye değer diğer halleri de sükutla geçmemeliyim.

BÖLÜM 55. (54.) ŞİMŞEĞİN UMUMİ KANUNLARI Her ikisi de aynı anda vuku bulduğu halde, gök gürültüsü işitilmeden evvel şimşeğin görüldüğü muhakkaktır.

Işığın sürati sesten daha ziyade olduğuna göre, bu şaşılacak bir keyfiyet değildir.

Tabiat bunu öyle tanzim eder ki, darbe ile ses birbirine tekabül eder, gelgelelim ses şimşeğin darbesinden değil, boşalmasından hasıl olur.

Fakat hava, şimşekten 1 Piso hakkında bir not için bkz. Lemaire, i. 208. 5 Tullus Hostilius’un vefatına dair Livius’ta bir rivayet mevcuttur, i. 31. * "ab eliciendo, seu quod precationibus coelo evocaretur, id nomen traxit."

Bu keyfiyet Ovidius’un Fasti iii’teki şu mısralarıyla da teyit edilir, "Aliciunt caelo te, Jupiter: unde minores Nunc quoque te celebrant, Eliciumque vocant." 4 "beneficiis abrogare vires." 5 "ictum autem et sonitum congruere, ita modulante natura."

Bu mülahaza yalnızca gayri sahih olmakla kalmayıp, hem evveliyatıyla hem de akabindeki kısımla tezad teşkil eder görünmektedir. daha süratle sevk olunur, bu sebeptendir ki her şey darbe inmeden evvel sarsılır ve savrulur, keza bir kimse şimşeği görüp gök gürültüsünü işittiğinde asla zarar görmez.

Soldan gelen gök gürültüsünün uğurlu sayılması, şark cihetinin semanın sol tarafında bulunmasından ileri gelir.

Bize geliş tarzından ziyade bizden ne suretle ayrıldığına, darbeden sonra ateşin geri sıçrayıp sıçramadığına yahut ameliyat tamamlanıp ateş tükendiğinde hava cereyanının geri dönüp dönmediğine ehemmiyet veririz.

Bu maksada mebni olarak Etrüskler, semayı on altı kısma tefrik etmişlerdir.

İlk büyük taksimat kuzeyden doğuya uzanır, ikincisi güneye, üçüncüsü batıya varır ve dördüncüsü batıdan kuzeye kadar kalan kısmı kaplar.

Bunların her biri dört parçaya bölünmüştür ki doğudaki sekiz bölüme sol, batıdakilere ise sağ taksimat adı verilmiştir.

Batıdan kuzeye doğru uzanan kısımlar ise en uğursuz olanlar sayılmıştır.

Bu sebeple gök gürültüsünün hangi cihetten çıktığını ve ne istikamete düştüğünü tespit etmek pek mühim bir hâl alır.

Doğu taksimatına geri döndüğünde, bu pek hayırlı bir alamet addolunur.

Fakat gök gürültüsü göklerin ilk zikredilen kısmından zuhur edip tekrar oraya düştüğünde, bu en büyük saadeti müjdeler, işittiğimize göre Diktatör Sylla'ya bahşedilen de böyle bir alametti.

Göklerin geriye kalan kısımları daha az uğurlu olup, aynı zamanda kendilerinden daha az korkulmalıdır.

Bazı gök gürültüsü türleri vardır ki bir aile reisine yahut bir ebeveyne ifşa edilmedikçe, bunlar hakkında konuşulması, hatta bunların dinlenmesi dahi doğru bulunmaz.

Fakat bu müşahadenin beyhudeliği, daha sonraları Senato'nun Başı olan Scaurus'un konsüllüğü esnasında Roma'daki Juno Mabedi vurulduğunda aşikâr olmuştur.

Geceleyin şimşek çakması, gök gürültüsü olmaksızın, gündüze nazaran daha sık vuku bulur.

Pek çok başka hayvan kuvvet bakımından onu geride bıraktığı hâlde, tabiat insana bir imtiyaz bahşettiğinden, yıldırımın her defasında öldürmediği yegâne canlı insandır, oysa diğer bütün hayvanlar derhal ölür.

Tüm hayvanlar darbın indiği cihetin aksi istikametine yıkılır, insan ise darbe maruz kalan kısımlarının üzerine devrilmedikçe can vermez. Doğrudan yukarıdan vurulanlar ise oldukları yere anında çökerler.

Bir insan uyanıkken vurulduğunda gözleri kapalı, uykudayken vurulduğunda ise gözleri açık bulunur.

Bu suretle ölen bir kimsenin cenaze odun yığınında yakılması münasip görülmez, dinimiz bedenin toprağa gömülmesini emreder.

Hiçbir hayvan, evvelce öldürülmüş olmadıkça yıldırım sebebiyle büsbütün kül olmaz.

Hayvanın yıldırım tarafından yaralanan uzuvları, bedeninin sair kısımlarından daha soğuktur.

BÖLÜM 56. (55.) — ASLA VURULMAYAN ŞEYLER

Yeryüzünün mahsulleri arasında gök gürültüsü defne ağacını asla vurmaz, ne de toprağın içine beş kademden daha derine iner.

Bu sebeple korkak kimseler en derin mağaraları yahut deniz buzağısı denilen hayvanın derisinden mamul çadırları en emin yer sayarlar, zira asla vurulmayan yegâne deniz hayvanı budur, tıpkı kuşlar arasında kartalın durumu gibi, nitekim bu sebepten ötürü kartal bu silahın taşıyıcısı olarak tasvir edilir. İtalya'da, Terracina ile Feronia Mabedi arasında ahali savaş vaktinde kuleler inşa etmeyi terk etmiştir, zira bunların her biri yıldırım darbeleriyle helak olmuştur.

BÖLÜM 67. (66.) — SÜT, KAN, ET, DEMİR, YÜN VE PİŞMİŞ TUĞLA YAĞMURLARI

Bunların haricinde kimi abidelerden öğrenmekteyiz ki M. Acilius ile C. Porcius'un konsüllüğünde ve başka zamanlarda da mükerreren, atmosferin aşağı tabakasından süt ve kan yağmıştır.

Bu hâl P. Volumnius ve Servius Sulpicius'un konsüllüğünde et hususunda da vuku bulmuş ve kuşlar tarafından tüketilmeyen kısımların çürümediği rivayet edilmiştir.

Ayrıca Crassus'un ve bu orduda pek büyük bir miktarda bulunan bütün Lucanialı askerlerin Partlar tarafından katledilmesinden evvelki sene, Lucanialılar arasına demir yağmıştır.

Düşen maddenin görünüşü süngere pek ziyade benzemekteydi, kâhinler halkı [okunamadı] karşı ikaz etmişlerdi.

Bununla birlikte, bu türden birkaç vakanın fiilen vuku bulmuş olmasına rağmen, eskilerin sayıp döktüklerinin büyük bir kısmının ya tamamen temelsiz ya da fazlasıyla abartılmış olduğu sonucuna varabiliriz.

Livy'de göktaşı olduğunu varsayabileceğimiz vakaların muhtelif çeşitlemelerine rastlarız, sözgelimi pek çoklarının yanı sıra xxiv. 10, xxx. 38, xli. 9, xliii. 13 ve xliv. 18'de.

Doğal olarak beklenebileceği üzere, Julius Obsequens'te de bu kabilden pek çok anlatı mevcuttur. Şimşeğin zuhur ettiği varsayılan aynı bölge. Livy'de bu türe dair muhtelif kayıtlar bulunur, xxiv. 10, xxxix. 46 ve 56, xl. 19 ve xliii. 13.

Belirli dağlık bölgelerde görülen ve varlığı Uredo nivalis'in mevcudiyetine bağlı bulunan kırmızı kar, vaktiyle kan yağmurlarına yorulurdu. Bu vaka muhtemelen bir göktaşına bağlanabilir, öte yandan

yukarıdan gelebilecek yaralar. L. Paulus ile C. Marcellus'un konsüllükleri devrinde, Carissanum kalesinin çevresine yün yağdı, bu hadiseden bir yıl sonra T. Annius Milo aynı yerin yakınlarında katledildi.

O yılın vukuatı arasında, kendisi kendi davasını müdafaa ederken, pişmiş kiremit yağmuru yağdığı da zikredilmektedir.

BÖLÜM 58. (57.) GÖKYÜZÜNDE DUYULAN SİLAH ÇATIRTILARI VE BORAZAN SESLERİ Cimbri savaşı esnasında gökyüzünden silah çatırtılarının ve borazan seslerinin işitildiğini, benzer hadiselerin evvelce ve sonraları da mükerreren vuku bulduğunu işitmiş bulunuyoruz. Keza, Marius'un üçüncü konsüllüğü sırasında, Amerialılar ve Tuderliler tarafından semada doğudan ve batıdan gelircesine birbiriyle çarpışan orduların görüldüğü ve doğudan gelenlerin püskürtüldüğü rivayet edilir.

Gökyüzünün alevler içinde kalması ise hiç de şaşılacak bir şey değildir, nitekim bulutlar bol miktarda ateş topladığında bu hal daha sık müşahede olunmuştur.

aşağıda zikredilen yün, yani hafif, yapağısı andıran bir madde, belki de volkanik kökenliydi. Silah sesini bütün Germania semalarında İşitti. Virgil, Geor. i. 474, 475. Compsa arazisindeki Vicilinus Jüpiter tapınağında silahların çatırdadığı. Livy, xxiv. 44. Bkz. Plutarch, Langhorne neşri, Marius, iii. 133. Bkz. Livy, iii. 5 ve 10, xxxi. 12, xxxii. 9 ve muhtelif yerler. Bu neviden hadiselere dair, menşeleri halen izah edilememiş olsa da, fiilen vuku bulduklarından şüphe edilmeyeceğini daha evvel belirtme fırsatım olmuştu. Anaxagoras'ın hayatı Diogenes Laertius tarafından kaleme alınmıştır. Enfield'ın General Biography adlı eserinde, ilgili maddede ona dair geniş bir malumat mevcuttur, M.Ö. 500'de doğmuş ve M.Ö. 428'de vefat etmiştir.

BÖLÜM 59. (58.) BULUTLARDAN DÜŞEN TAŞLAR HAKKINDA. ANAXAGORAS'IN BUNLARA DAİR KANAATİ Yunanlar, Klazomenaili Anaxagoras'ın, 78. Olimpiyat'ın ikinci senesinde semaya dair ilminden istifadeyle, muayyen bir vakitte Güneş'ten bir taş düşeceğini önceden haber vermiş olmasıyla övünürler. Nitekim hadise tam da bu suretle, güpegündüz, Trakya'nın bir cüzünde, Aegos nehri kenarında gerçekleşmiştir.

Söz konusu taş bugün de görülebilir, bir araba yükü büyüklüğündedir ve yanık bir çehreye sahiptir, o vakitler geceleyin parlayan bir kuyruklu yıldız da mevcuttu.

Lakin bunun önceden bildirildiğine inanmak, ya Güneş'in bizatihi taştan müteşekkil olduğunu veya içinde bir taş bulunduğunu varsaymamızı iktiza eder ki bu takdirde Anaxagoras'ın kehanet kudretinin çok daha harikulade olduğunu kabul etmek gerekir ve eşyanın tabiatına dair bilgimiz, hatta diğer her şey karmakarışık bir hale gelir, buna mukabil gökkubbeden sıklıkla taşların düştüğüne asla şüphe yoktur.

Nitekim şu sıralarda Abydos'taki Gymnasion'da, sırf bu sebepten ötürü hürmet gören ve yine aynı Anaxagoras'ın yeryüzünün tam ortasına düşeceğini evvelden haber verdiği küçük bir taş bulunmaktadır.

Eski adı Potidaea olan Cassandria'da da bir diğeri mevcuttur ki mezkûr şehir bu hadise üzerine oraya inşa edilmiştir.

Ben bizzat Vocontii arazisinde, henüz pek az evvel tarlalardan getirilmiş olan bir tanesini müşahede ettim.

Farklı müelliflerin bu hadiseye atfettikleri kesin tarihlerde birtakım ihtilaflar mevcuttur, Brewster's Encyc. vi. 420'deki kronoloji cetvelinde, M.Ö. 467 senesinde vuku bulduğu ifade edilmektedir. Aristoteles de bu taşa dair benzer bir anlatı sunar, güpegündüz düştüğünü ve o esnada geceleyin bir kuyruklu yıldızın göründüğünü zikreder, Meteor. i. 7. Bu hakikatin mesnedinin tamamen Aristoteles'e dayandırılması icap ettiğini, müellifimizden fazladan bir ağırlık kazanmadığını belirtmeye lüzum dahi yoktur. Kuyruklu yıldızın göktaşıyla aynı anda zuhur etmesi bütünüyle bir tesadüf eseri olmalıdır. Kutsal taş sebebiyle oraya sevk edilen sömürgeciler tarafından ve taşın kavruk rengine izafeten Potidaea adı verilen bir kasaba kuruldu. Zira Dor lehçesinde poti, pros, ad, apud [yanında, civarında] manasına gelir, daio ise yakmak demektir, Hardouin, Lemaire neşrinde, i. 361. Makedonya'daki Pallene yarımadasında mevkidir. Vocontii, Gallia Narbonensis ahalisinden olup modern Dauphiné'nin bir kısmını yurt edinmiş bir kavimdi.

BÖLÜM 60. (59.) GÖKKUŞAĞI Gökkuşağı tesmiye ettiğimiz hadise sıkça cereyan eder, ne harikulade ne de uğursuz sayılır, zira ne yağmuru ne de açık havayı katiyetle haber verir.

Aşikârdır ki Güneş ışınları çukur bir bulut üzerine aksettiğinde, ışık Güneş'e doğru geri yansıtılır ve kırılır, renklerin çeşitliliği ise bulutların, havanın ve ateşin imtizacından meydana gelir.

Gökkuşağı muhakkak ki Güneş'in tam karşısındaki kısımdan gayrı bir yerde peyda olmaz, yarım daireden başka bir şekilde de teşekkül etmez.

Her ne kadar Aristoteles kimi vakitler gece de görüldüklerini iddia etse de, asla geceleyin teşekkül etmezler, Mamafih o dahi bunun ancak Ay'ın 14. gününde vuku bulabileceğini itiraf etmektedir.

En sık kış mevsiminde, sonbahar ılım noktasından sonra günlerin kısaldığı vakitlerde görülürler.

İlkbahar ılım noktasından sonra günler yeniden uzamaya başladığında, yaz gündönümü civarındaki en uzun günlerde ise görülmezler, fakat günlerin en kısa olduğu kış gündönümünde sıklıkla müşahede edilirler.

Güneş alçakta olduğunda onlar yüksekte, Güneş yüksekte olduğunda ise alçaktadırlar, doğuda veya batıda bulunduklarında daha küçüktürler fakat daha geniş bir alana yayılırlar, güneyde ise ufaktırlar ancak daha büyük bir kavis çizerler.

Yaz mevsiminde öğle vakti görülmezler, lakin sonbahar ılım noktasından sonra her saatte müşahede edilebilirler, aynı anda asla ikiden fazla gökkuşağı görülmez.

BÖLÜM 61. DOLUNUN, KARIN, KIRAĞININ, SİSİN VE ÇİYİN TABİATI, BULUTLARIN ŞEKİLLERİ

Aşağıdaki hususlara dair herhangi bir şüphe beslendiğini görmüş değilim. Dolu donmuş yağmurdan, kar ise aynı sıvının daha gevşek bir biçimde katılaşmasından meydana gelir, kırağı ise donmuş çiyden hasıl olur*.

Kış mevsiminde kar yağar fakat dolu yağmaz, dolunun kendisi geceden ziyade gündüzleri daha sık düşer ve kardan daha süratle erir.

Ne yaz mevsiminde ne de kışın en şiddetli soğuklarında sis bulunur.

Ne şiddetli sıcaklarda yahut rüzgarlarda ne de gece berrak olmadıkça çiy veya kırağı teşekkül eder.

Sıvılar donduklarında hacimce küçülürler ve buz eridiğinde, ilk baştaki ile aynı miktarda sıvı elde edemeyiz^2.

Bulutlar, içerdikleri ateşin fazlalığına yahut kendileri tarafından soğurulmasına göre renk ve biçim bakımından çeşitlilik gösterirler.

BÖLÜM 62. MUHTELİF MAHALLERDEKİ HAVA DURUMUNUN HUSUSİYETLERİ

Dahası, muayyen mahallerde birtakım hususiyetler mevcuttur. Afrika'da yazın gece vakti çiy düşer.

İtalya'da, Locri'de ve Velinus Gölü'nde gökkuşağının görülmediği tek bir gün dahi yoktur^3.

Rodos'ta ve Siraküza'da gökyüzü hiçbir vakit, Güneş'in şu ya da bu zamanda görünmesine mani olacak derecede bulutlarla kaplanmaz, ne var ki bu meseleler kendi münasip yerlerinde daha etraflıca izah edilecektir.

Hava hakkında söylenecekler bu kadardır.

BÖLÜM 63. YERYÜZÜNÜN TABİATI

Sırada, tabiatın tüm cüzleri arasında kendisine yalnızca ana şefkati ve hürmeti ifade eden ismi bahşettiğimiz yeryüzü gelmektedir. Gökler Tanrı'ya tahsis edildiği gibi, o da insana tahsis edilmiştir.

O bizi doğduğumuzda karşılar, doğduktan sonra besler ve bundan sonra daima destekler, nihayetinde, tabiatın geri kalanı tarafından terk edildiğimizde bizi bağrına basarak, o vakit fevkalade bir rikkatle üzerimizi örter, bize kudsiyet atfettiği ölçüde bizim için mukaddes kılınmıştır, hayatın kısalığına inat abidelerimizi ve unvanlarımızı taşır, isimlerimizi idame ettirir ve hatıramızı yaşatır.

Öfkelendiğimizde, insana asla gazap duyamayacak yegane varlığın o olduğundan habersizmişçesine, artık aramızda olmayanların aleyhine onu lanet vesilesi kılarız.

Su sağanaklara dönüşür, katılaşıp dolu olur, kabararak nehirlere kavuşur, sel halinde çağlar, hava yoğunlaşıp bulutlara bürünür, fırtınalarla kükrer, fakat yeryüzü, o müşfik, halim ve müsamahakar haliyle, fanilerin ihtiyaçlarına her daim hizmet ederken, kendiliğinden neler üretmeye mecbur bırakırız onu, ne kokular ve çiçekler, ne besleyici sular, biçimler ve renkler sunar,

Kendisine tevdi edilen her şeyi nasıl da büyük bir sadakatle iade eder,

Muzır hayvanların türemesinin kabahati hayati ruha yüklenmelidir, zira yeryüzü onların tohumlarını kabul etmeye ve varlık bulduklarında onları beslemeye mecburdur. Kusur, onları doğuran habis tabiatta aranmalıdır.

Yeryüzü, birine saldırdıktan sonra hiçbir yılanı artık barındırmaz, böylelikle bizzat buna kayıtsız kalanların namına dahi ceza talep eder.

Şifalı nebatatı cömertçe fışkırtır ve her daim insanın faydasına olacak bir şeyler vücuda getirir.

--- * Aristoteles Meteorologica adlı eserinin I. cildinin sırasıyla 10, 11 ve 12. bölümlerinde çiy, kar ve doluyu etraflıca ele alır. 1 "Manifestum est, radium Solis immissum cavae nubi, repulsa acie in Solem, refringi." 2 Su donduğunda, kristal bir yapı iktisap etmesi neticesinde hacmi genişler. Sıvı eridiğinde hacminde meydana geldiği görülebilecek herhangi bir azalma, buharlaşmaya yahut tesadüfi bir duruma hamledilmelidir. 3 "Vélini lacus praecipiti cursu in gurgitem subjectum defertur, et illo aquarum lapsu, dispersis in aëra guttis humidis, iridis multiplicis phaenomenon efficit" Alexandre, Lemaire neşrinde, i. 365.

Hatta yeryüzünün, bize duyduğu merhametten ötürü birtakım maddelerin zehirli olmasını buyurduğunu dahi varsayabiliriz, zira hayattan usandığımızda, toprağın müşfik tabiatına en yabancı ölüm şekli olan açlık bizi yavaş bir çürümeyle tüketmesin, uçurumlar parçalanmış bedenlerimizi hırpalamasın, kendi sonunu arayan kimsenin soluğunu kesen urganın yakışıksız cezası bize azap vermesin, yahut ölümümüzü deryada arayıp mezarlarımıza yem olmayalım, bedenlerimiz çelikle yaralanmasın diyedir bu.

Doğanın, pek zahmetsizce alınan, bedeni murdar etmeden ve bütün kanını muhafaza ederek, yalnızca bir nebze susuzluğa yol açıp hayatı söndüren bir madde meydana getirmiş olması bundandır.

Böyle bir vasıtayla helak olunduğunda bedene ne bir kuş ne bir vahşi hayvan dokunur, kendi eliyle canına kıyan kimse toprağa saklanır. Lakin itiraf edilmelidir ki yeryüzünün dertlerimize derman olsun diye varettiği her şeyi, bizler hayatımızın zehrine dönüştürdük.

Zira onsuz edemediğimiz demiri bu maksatla kullanmıyor muyuz?

Lakin bu musibet sebebi yaratılmış olsa dahi şikâyet etmemeliyiz, doğanın bu yegâne cüzüne karşı nankörlük etmemeliyiz, bizim uğrumuza ne lükslere, ne hakaretlere katlanmaz ki o!

Denize fırlatılır ve bağrına denizleri kabul edelim diye dalgalarla aşınıp gider.

Demiri, kerestesi, taşı, ateşi, tahılı için durmaksızın eziyet görür, hatta yalnızca hayatımızı idame ettirmekten ziyade lükslerimize fevkalade fazla hizmet eder.

Yüzeyinde çektikleri hoş görülebilirdi elbet, lakin biz altın ve gümüş damarlarını, bakır ve kurşun cevherlerini kazıp çıkararak onun bağırsaklarına dahi nüfuz ederiz, siperlerimizi büyük derinliklere sürerek kıymetli taşlar ve birtakım ufak çakıllar peşinde koşarız. Parmaklarımızı donatacağımız mücevherleri sökmek için onun ciğerlerini deşeriz.

Tek bir küçük parmak boğumu süslensin diye nice eller aşınıp tükenir!

Şayet cehennem diyarları sahiden var olsaydı, şüphe yok ki harisliğin ve sefahatin bu dehlizleri oraya kadar ulaşırdı.

Ve hakikaten, bu aynı yeryüzünün muzır herhangi bir şey meydana getirmiş olmasına şaşarız!

Fakat zahir o ki vahşi hayvanlar onu korumakta, hürmetsiz ellerimizi ondan uzak tutmaktadır.

Zira o altın damarlarıyla birlikte yılanların arasında kazı yapıp zehirli nebatlara dokunmuyor muyuz?

Fakat Tanrıça bize karşı daha lütufkâr davranır, nitekim bütün bu servet cürümlerle, k منظرlarla ve savaşla nihayete erer, bizler onu kanımızla sularken üzerini gömülmemiş kemiklerle örteriz, bunlarla örtüldüğünde ve gazabı böylece dindiğinde ölümlülerin cürümlerini gizler, onun tabiatına dair bilgisizliği, nankör bir zihnin meşum neticelerinden biri addederim.

Yeryüzünün Biçimine Dair

Herkes onun en kusursuz şekle sahip olduğu hususunda müttefiktir. Bizler daima yerin yuvarlağından söz eder, kutuplarla sınırlandırılmış bir küre olduğunu kabul ederiz.

Pek çok yüksek dağ ve düz ova sebebiyle mutlak bir küre biçiminde değildir gerçi, lakin çizgilerin nihayeti bir kavisle sınırlandığında bu durum kusursuz bir küre vücuda getirir.

Bunu da, gökler bahsinde istifade ettiğimiz mülahazalardan büsbütün farksız olmasa da, eşyanın tabiatından çıkarılan deliller vasıtasıyla öğreniriz.

Zira göklerdeki o içi boş içbükeylik her yerde kendi üzerine bükülür ve merkezi olarak yerin üzerine yaslanır.

Oysa yeryüzü, şişen ve dışarıya doğru fırlayan bir şey misali katı ve kesif olarak yükselir.

Gökler merkeze doğru bükülürken yeryüzü merkezden uzağa yönelir, göklerin onun etrafındaki durmaksızın dönüşü, yerin bu muazzam yuvarlağını bir küre biçimine girmeye zorlar.

Karşıayaklılar (Antipodes) Var mıdır?

Bu hususta ulema ile avam arasında büyük bir ihtilaf mevcuttur.

İleri süreriz ki, yeryüzünün her bir yanına dağılmış insanlar vardır, ayakları birbirine dönük vaziyette dururlar, gök kubbe hepsine aynı görünür ve hepsi de aynı şekilde yerin ortasına basıyor gibidir.

Bize karşıt konumda bulunanların neden düşmediğini soran olursa, biz de derhal buna karşılık, karşı taraftakilerin de bizim neden düşmediğimize şaşıp şaşmadıklarını sorarız.

Fakat en bilgisiz kimseye dahi makul görünecek bir tespitte bulunabilirim, yer küre, bir çam tohumu gibi [NOT: Çam kozalağı veya tohumunun konik ve pürüzlü yapısı kastedilmektedir] gayrimuntazam bir küre biçiminde olsaydı bile, yine de her bir parçasında ikamet edilebilirdi. Lakin dikkatimize mazhar olan başka bir mucize yükselirken, bunun ne ehemmiyeti olabilir ki,

Yerin kendisi asılı durur ve bizimle birlikte düşmez, bu halin evrende mahfuz bulunan ruhun kuvvetinden mi ileri geldiği, yoksa doğanın, yerin düşebileceği hiçbir mekana izin vermeyerek direnç göstermemesi halinde düşüp düşmeyeceği şüphelidir.

Zira ateşin makamı ateşten, suyun makamı sudan, havanın makamı havadan başka bir yer olmadığı gibi, yer için de kendisinden gayrı hiçbir mahal yoktur, zira diğer her şey onu defeder.

Denizin ve ovaların bu denli düz sathı varken, onun bir küre teşkil etmesi cidden hayret vericidir.

Kralların emri altında dağların irtifasını ölçen ve en yükseği olan Pelion'u dikey olarak 1250 adım tahmin eden, bunu da kürenin yuvarlak şeklini etkilemez sayan, fevkalade alim bir zat olan Dicaearchus'un kanaati de bu yöndeydi.

Fakat bu bana şüpheli görünür, zira Alplerin bazı zirvelerinin 50.000 adımdan az olmayan uzun bir mesafeyle yükseldiğini gayet iyi bilirim.

Lakin avamın en şiddetle karşı çıktığı husus, suyun yuvarlak bir biçim almaya mecbur kılındığına inanmaktır, oysa doğa hadiseleri arasında bundan daha aşikar hiçbir şey yoktur.

Zira her yerde görürüz ki, damlalar aşağı doğru sarktıklarında küçük küreler şeklini alır ve üzerleri tozla kaplandığında yahut yaprakların tüyleri üzerlerine yayıldığında, tamamen yuvarlak oldukları müşahede edilir, bir kadeh doldurulduğunda ise sıvı ortasından kabarır.

Fakat akışkanın latif tabiatı ve kendine has yumuşaklığı sebebiyle, bu hakikat aklımızla müşahedemizden daha kolay tespit edilir.

Dolu bir kadehe pek az bir sıvı ilave edildiğinde taşan kısmın akıp gitmesi, buna mukabil katı bir cisim, hatta 20 denarii ağırlığında olsa dahi eklendiğinde aksinin vuku bulması ise daha da hayret vericidir.

Bunun sebebi, içine bırakılan nesnenin sıvıyı tepeden yukarı kaldırması, üzerine dökülenin ise çıkıntılı satıhtan kayıp gitmesidir.

Karasal parçanın geminin gövdesinden görünmeyip direğinden görülebilmesi ve bir gemi uzaklaşırken direğine parlak bir nesne bağlandığında, bunun yavaş yavaş alçalıyor gibi görünmesi ve nihayetinde görünmez hale gelmesi de aynı sebeptendir.

Ve hudutsuz olduğunu kabul ettiğimiz okyanus, şayet başka bir şekilde olsaydı, onu çevreleyecek harici bir kenar bulunmaksızın birbirine kenetlenip düşmeden varlığını sürdürebilir miydi,

Ve aynı hayret verici sual yine nükseder, denizin nihayetindeki kısımlar, bir küre biçiminde olmasına rağmen nasıl olur da aşağı düşmez,

Bu doktrine karşı, Yunanlar büyük bir sevinç ve iftiharla, denizler düz ve göründükleri biçimde olsaydı dahi bunun vuku bulamayacağını, o latif geometrileri vasıtasıyla bize ilk öğretenler olmuşlardır.

Hic vertex nobis semper sublimis ; at illum Sub pedibus Styx infra videt, manesque profundi.

Zira su daima daha yüksek bir seviyeden daha alçak bir seviyeye akar ve bunun suyun asli vasfı olduğu kabul edilir, hiç kimse suyun, meylinin izin verdiği ölçüde herhangi bir sahilde toplanacağından asla şüphe etmemiştir.

Bir şey ne kadar alçakta ise merkeze o kadar yakındır ve bu noktadan kendisine en yakın olan suya çekilen tüm çizgiler, denizin başlangıcından onun en uç kısımlarına uzanan çizgilerden daha kısadır. Buradan şu netice çıkar ki, bütün su her bir parçadan merkeze doğru temayül eder ve bu temayüle sahip olduğu için de düşmez.

FASIL 66. — SUYUN YER İLE NASIL BİRLEŞTİĞİNE DAİR. DENİZİN VE NEHİRLERİN SEYRÜSEFERİ HAKKINDA.

İnanmalıyız ki, o ulu sanatkâr,

Tabiat bunu öyle tanzim etmiştir ki, çorak ve kuru toprak tek başına ve nem olmaksızın varlığını sürdüremeyeceği gibi, su da toprak tarafından desteklenmedikçe kendi başına duramaz, bu sebeple karşılıklı bir birleşmeyle birbirlerine raptedilmişlerdir.

Toprak bağrındaki limanları açar, su ise toprağın tümünü içinden, dışından ve üstünden sarıp kuşatır, damarları birleştirici halkalar misali her yöne uzanır ve en yüksek sırtlarda dahi fışkırır, burada havanın tazyikiyle yukarı itilip toprağın ağırlığıyla sıkıştırılarak sanki bir borudan boşalırcasına fışkırır, düşme tehlikesinden o denli uzaktır ki en yüce ve en sarp mevkilere kadar sıçrar.

Her gün bunca nehrin sularına karışmasına rağmen denizlerin hacminin neden artmadığının gerekçesi buradan açıkça anlaşılmaktadır. Toprak, bu sebeple, etrafında dolanan deniz vasıtasıyla bütün küresi boyunca her yönden kuşatılmıştır. Bu durum, delillerle tahkik edilmesi icap eden bir mesele olmayıp, bilakis tecrübeyle sabit kılınmış bir hakikattir.

BÖLÜM 67. OKYANUSUN YERYÜZÜNÜ KUŞATIP KUŞATMADIĞI ÜZERİNE

Gades’ten ve Herakles Sütunları’ndan itibaren İspanya ve Galya’nın etrafını dolanan batı okyanusunun tamamında bugün artık seyrüsefer icra edilmektedir.

Kuzey okyanusunun büyük bir kısmında da İmparator Augustus’un himayesinde gemi yürütülmüş, donanması Germania çevresinden Cimbri burnuna kadar ilerlemiştir, buradan itibaren İskitlerin memleketine ve aşırı nemle donmuş mıntıkalara kadar uzanan muazzam bir denizi bizzat müşahede etmişler yahut rivayetler vasıtasıyla öğrenmişlerdir.

Bu sebeple, nemin bunca bol bulunduğu bir mıntıkada okyanusun eksik kalması hiçbir surette muhtemel değildir.

Aynı şekilde doğuya doğru, Hint Denizi’nden itibaren aynı enlemde yer alan ve Hazar’a doğru bükülen bütün o kısım, hükümranlıkları esnasında bu denizin kendi isimlerine izafeten Seleukos ya da Antioxos Denizi olarak anılmasını arzu eden Seleukos ve Antioxos devrinde Makedon orduları tarafından keşfedilmiştir.

Hazar civarında dahi okyanus kıyılarının pek çok kısmı tetkik edilmiş, böylece kuzeyin neredeyse tamamı şu veya bu istikamette baştan başa geçilmiştir.

Palus Maeotis [NOT: Azak Denizi] hususunda bunca münakaşa edilmiş olan, yani birtakım kimselerin kanaatine göre aynı okyanusun bir körfezi mi olduğu, yoksa bambaşka bir okyanusla irtibatlı dar bir boğazın taşması mıdır meselesi de iddiamızı pek sarsamaz.

Gades’in diğer tarafında, aynı batı noktasından hareketle, Moritanya boyunca uzanan güney okyanusunun büyük bir kısmında artık seyrüsefer yapılmaktadır.

Filhakika bu mıntıkanın büyük bir kısmı, tıpkı doğunun Arap Körfezi’ne kadar olan kısımları gibi, İskender’in zaferlerinin bir neticesi olarak tetkik edilmiştir.

Augustus’un evladı Gaius Caesar mezkûr memleketteki idareyi elinde bulundurduğu vakit, orada batmış İspanyol sefinelerinin kalıntılarının bulunduğu nakledilmektedir.

Kartaca’nın kudreti zirvesindeyken Hanno, Gades’ten Arabistan’ın nihayetine kadar icra ettiği seyahatin kaydını neşretmiştir, hemen hemen aynı devirde Himilco da Avrupa’nın uzak kısımlarını keşfetmek üzere vazifelendirilmiştir.

Ayrıca Cornelius Nepos’tan öğrenmekteyiz ki, onun muasırı olan Eudoxus adında biri, Kral Lathyrus’tan kaçarken Arap Körfezi’nden yola çıkmış ve Gades’e kadar sürüklenmiştir.

Ondan hayli evvel ise Caelius Antipater, ticaret gayesiyle İspanya’dan Habeşistan’a yelken açmış bir kimseyi bizzat gördüğünü bildirmektedir.

Aynı Cornelius Nepos, kuzeyin çevresinin deniz yoluyla dolaşılması bahsinde, konsüllükte L. Afranius’un meslektaşı olan fakat o esnada Galya’da prokonsüllük vazifesini icra eden Q. Metellus Celer’e, Suevi kralı tarafından birtakım Hintlerin hediye edildiğini, bu kimselerin ticaret maksadıyla Hindistan’dan denize açılmışken fırtınalarla Germania’ya sürüklendiklerini nakletmektedir.

Böylece aşikâr olmaktadır ki, denizler yeryüzünü her taraftan sarmakta ve dünya küresi sularla ihata edilmektedir.

küreyi çepeçevre sarıp onu adeta iki parçaya bölmekte, her iki taraftan da oraya açık hiçbir yol bulunmadığından, bizi o parçaların birinden mahrum bırakmaktadır.

Ve bu şeylerin tefekkürü ölümlülerin kibrini ortaya çıkarmaya pek elverişli olduğundan, bazı kimselerin ihtiraslarını tatmin edebilecek hiçbir şeyin bulunmadığı bu yerin tamamını, her ne ise, gözler önüne sermek ve sergilemek bana düşen bir vazife gibi görünmektedir.

BÖLÜM 68. YERYÜZÜNÜN HANGİ KISMINDA İKAMET EDİLDİĞİ HAKKINDA

İlk olarak, bu yarımın hiçbir kısmı okyanus tarafından istila edilmemişçesine, yerleşilebilir alanın yerkürenin yarısı kadar hesap edilmesi gerektiği görülür.

Fakat bütün karayı çevreleyen, diğer bütün suları akıtıp içine alan, bulutlara çıkan her şeyi temin eden ve bizzat sayıca bunca çok ve böylesine muazzam ebatlardaki yıldızları besleyen okyanusun ne denli geniş bir yer kapladığını düşünmemiz gerekmez mi, bu muazzam kütle sonsuz bir vüsati doldurmalı ve zapt etmelidir.

Buna, göklerin bizden alıp götürdüğü o bakiye payı da eklemeliyiz.

Zira yerküre, kuşak adı verilen beş kısma ayrılmıştır ve iki uç noktanın altında, her bir kutup etrafında yer alan kısmın tamamı şiddetli soğuğa ve ebedi dona maruz kalmaktadır, bu kutuplardan daha yakında olanına kuzey, mukabilindekine ise güney kutbu denir.

Bütün bu mıntıkalarda daimi bir karanlık hüküm sürer ve daha ılıman yıldızların açısı onlardan çevrilmiş olduğundan, ışık meşumdur, yalnızca kırağının hâsıl ettiği beyazlığa benzer.

Yeryüzünün, üzerinden Güneş’in feleği geçen orta kısmı ise alevlerle kavrulup yanmış, bu hararete pek yakın bulunması sebebiyle tükenmiştir.

Yalnızca iki kuşak ılımandır, bunlar kavurucu kuşak ile donmuş kuşaklar arasında kalanlardır ve semavi cisimlerin yakıcı harareti neticesinde birbirlerinden ayrılmışlardır.

Bundan dolayı, göklerin yeryüzünün üç payını bizden aldığı anlaşılmaktadır, okyanusun ne kadarını çaldığı ise meçhuldür.

Bize terk edilmiş olan kısma gelince, onun daha da büyük bir tehlike altında olup olmadığını bilemiyorum.

Tasvir ettiğim üzere pek çok kente sokulan bu aynı okyanus, kükremesiyle iç denizlere öyle yaklaşır ki, Arap Körfezi Mısır Denizi’nden en fazla 115 mil, Hazar ise Karadeniz’den yalnızca 375 mil mesafededir.

Aynı zamanda Afrika, Avrupa ve Asya’yı birbirinden ayırdığı sayısız denizin içerisine de sokulur, öyleyse ne kadar geniş bir yer kaplamalıdır, bütün nehirlerin ve bataklıkların vüsatini de hesaba katmalı, gölleri ve su birikintilerini de buna eklemeliyiz.

Ayrıca sarp yamaçlarıyla göklere yükselen dağlar vardır, ormanları, kayalık vadileri, yaban elleri ve muhtelif sebeplerle metruk kalmış yerleri de tenzil etmeliyiz.

Yeryüzünden geriye kalan bu muazzam miktar, yahut pek çok kimsenin telakki ettiği veçhile şu dünya zerresi (zira kainata nispetle yeryüzü bundan fazlası değildir), işte iftiharımızın gayesi, makamı burasıdır, unvanlarımızı burada taşır, iktidarımızı burada tatbik eder, servete burada tamah eder, biz fâniler kargaşamızı burada çıkarır, daimi cenklerimizi, hatta iç savaşlarımızı burada yürütür ve karşılıklı katliamlarla dünyayı insansız bırakırız.

Milletlerin birbirine karşı giriştiği umumi husumetler üzerinde durmayacak olsak bile, komşularımızı kovduğumuz ve bu minvalde gasp edilen toprağı kendi çitimizin içine kattığımız yer burasıdır, oysa sınırlarını en çok genişletmiş ve ahalisini alabildiğine uzak mesafelere sürmüş olan kişi, neticede yeryüzünün hangi kudretli cüzüne malik olmuştur.

Hatta hırsı kâmilen teskin edildiğinde bile, bu toprağın hangi cüzünü kendisiyle beraber kabre götürebilir.

BÖLÜM 69. DÜNYANIN ÂLEMİN ORTASINDA BULUNDUĞUNA DAİR

Şüphe götürmez delillerle sabittir ki yeryüzü âlemin ortasındadır, lâkin bu hakikat en vazıh surette ılım noktasında gece ile gündüzün eşitliğiyle ispat olunur.

Bu vaziyet, söz konusu hakikatin en kat'i teyidini sunan kadran aleti ile gösterilmektedir, zira yeryüzü merkezde yer almasaydı gece ile gündüz eşit olamazdı, nitekim ılım noktası vaktinde Güneş'in doğuşu ve batışı aynı hat üzerinde müşahede edilir ve yaz gündönümünde Güneş'in doğuşu, kış gündönümündeki batışı ile aynı doğrultudadır, şayet yeryüzü merkezde teşekkül etmemiş olsaydı bu hadisenin vuku bulması imkânsızdı.

BÖLÜM 70. KUŞAKLARIN EĞİKLİĞİ ÜZERİNE

Mezkûr kuşaklarla irtibatlı olan üç daire, mevsimlerin eşitsizliklerini tayin eder, bunlar, Zodyak'ın bize en yüksekte bulunan ve şimal nahiyesine en çok yaklaşan kısmından geçen gündönümü dairesi, diğer tarafta cenup kutbuna doğru uzanan kış dairesi ve Zodyak'ın tam ortasından geçen ekinoks dairesidir.

BÖLÜM 71. İKLİMLERİN EŞİTSİZLİĞİ ÜZERİNE

Hayranlığımıza mazhar olan diğer hususların sebebi, yeryüzünün bizatihi kendi şekline tâbidir, nitekim yeryüzünün, üzerindeki umumî sularla birlikte bir küre olduğu aynı delillerle ispatlanmıştır.

Şüphe yok ki göğün şimal cihetindeki yıldızların bize asla batmamasının ve diğer taraftan cenuptakilerin asla doğmamasının ve keza yer küresinin yükselip onları setretmesi sebebiyle ikincilerin birinciler tarafından asla görülememesinin yegâne sebebi budur. Kuzey Arabası ne Troglodytice'de ne de ona hudut olan Mısır'da kat'iyen görülmez, İtalya'da ise bizler Canopus yıldızını ya da Berenice'nin Saçı'nı müşahede edemeyiz, mezkûr mevkilerde gayet parlak yıldızlar olmalarına rağmen İmparator Augustus devrinde Sezar'ın Tahtı tesmiye edilen yıldız da görülemez.

Yeryüzünün kavisli şekli bir sırt gibi öyle belirgin yükselir ki İskenderiye'deki bir müşahide Canopus ufkun takriben bir burcun dörtte biri kadar üzerinde yükseliyor gibi görünür, aynı yıldız Rodos'ta adeta yerin yüzeyini sıyırır vaziyettedir, Pontus'ta ise büsbütün görünmez, zira orada Kuzey Arabası hayli yüksekte durmaktadır.

Aynı takımyıldız Rodos'ta müşahede edilemez, İskenderiye'de ise görülmesi çok daha güçtür.

Arabistan'da kasım ayında gecenin ilk nöbetinde gizlenir, fakat ikinci nöbetinde görülebilir, Meroe'de gündönümünde akşam vakti kısa bir müddet görünür ve Arcturus'un doğuşundan birkaç gün evvel şafak vaktinde müşahede edilir.

Bu hakikatler bilhassa seyrüsefer ehlinin seferleriyle tahkik edilmiştir, zira deniz muayyen mahallerde daha yüksek yahut daha alçak görünmekte, yıldızlar kürenin dışbükeyliğiyle perdelendikten sonra ansızın nazara gelmekte ve adeta sulardan zuhur etmektedir.

Lâkin gökler, bazılarının zannettiği vechile bir kutupta daha yukarıya yükselmez, aksi takdirde o kutbun yıldızları dünyanın her yerinden görülürdü, hakikatte ise o yıldızlar, kendilerine en yakın olanlarca daha yüksekte zannedilir, lakin daha uzakta bulunanlar için ufkun altına batmış vaziyettedir.

Bu kutup, hemen altında ikamet edenlere nasıl yükselmiş görünürse, bizler de yeryüzünün küreselliği boyunca ilerlediğimizde, o diğer mıntıkaların ahalisine yüksek görünen yıldızlar öylece tulû eder, halbuki yeryüzü bir küre şeklinde olmasaydı bütün bunların husule gelmesi kabil olmazdı.

BÖLÜM 72. TUTULMALARIN HANGİ MAHALLERDE GÖRÜLMEDİĞİ VE BUNUN SEBEBİ ÜZERİNE

İşte bundandır ki şark ahalisi Güneş'in yahut Ay'ın akşam vaktinde vuku bulan tutulmalarını göremez, garp ahalisi de sabah tutulmalarını müşahede edemez, öğle vakti meydana gelenler ise daha ekseriyetle nazar olunur.

Rivayet edilir ki Büyük İskender'in Arbela'daki meşhur muzafferiyeti esnasında Ay, gecenin ikinci saatinde tutulmuş, aynı saatte ise Sicilya'da Ay henüz tulû etmekte imiş.

Güneş tutulması, pek çok yıl evvel olmayıp Vipstanus ile Fonteius’un konsüllüğü sırasında, Mayıs kalendae’sinden bir önceki gün vuku bulmuş, Campania’da günün yedinci ile sekizinci saatleri arasında müşahede edilmişti, kumandan Corbulo ise bu hadisenin Ermenistan’da on birinci ile on ikinci saatler arasında görüldüğünü bildirmektedir, böylece yer küresinin kavisli yapısı, muhtelif kısımlarında meskûn olan kimselere farklı nesneleri hem ifşa eder hem de gizler.

Şayet yeryüzü düz olsaydı, her şey onun her bir köşesinden aynı anda görünür, geceler de gayrimüsavi olmazdı, şu vakitlerde ancak yeryüzünün ortasında müşahede edilen on iki saatlik eşit fasılalar da o takdirde her yerde aynı hükmü sürerdi.

BÖLÜM 73. (71.) — YERYÜZÜNDEKİ GÜNDÜZ VAKTİNİ NEYİN DÜZENLEDİĞİ ÜZERİNE

Bundan ötürüdür ki yeryüzünün her yerinde aynı anda bir ve aynı gece yahut gündüz yaşanmaz, kürenin araya girmesi geceyi hâsıl ederken, kendi etrafında dönmesi ise gündüzü meydana getirir. Bu keyfiyet muhtelif müşahedeler ile sabittir.

Afrika’da ve İspanya’da bu durum Hannibal Kuleleri ile, Asya’da ise ahalinin korsan korkusu sebebiyle muhafazaları namına diktikleri işaret kuleleri vasıtasıyla vuzuha kavuşur, zira günün altıncı saatinde yakılan işaret ateşlerinin, en uzaktakiler tarafından gecenin üçüncü saatinde görüldüğü defalarca müşahede edilmiştir.

Mezkûr İskender’in ulaklarından Philonides, Sikyon’dan Elis’e uzanan 1200 stadialık mesafeyi dokuz saatte katetmiş, lakin iniş aşağı bir yol olmasına rağmen, dönüşü ekseriyetle gecenin üçüncü saatini bulmuştu.

Bunun sebebi, giderken Güneş’in hareketini takip etmesi, dönüşte ise ters istikamette giderek Güneş ile karşılaşıp onu ardında bırakmış olmasıdır.

Güneş ile aynı istikamette yol aldıklarından ötürü, en kısa günde dahi batıya yelken açanların gece seyrüseferinin meşakkatini telafi ederek daha ileriye varmaları da aynı sebeptendir.

BÖLÜM 74. (72.) — BU MESELEYLE İLTİBASI BAKIMINDAN GÜNEŞ SAATLERİNE DAİR MÜLAHAZALAR

Aynı saat tablaları her mevkide kullanılamaz, zira Güneş’in gölgesi 300, nihayetinde 500 stadialık mesafelerde dahi bariz surette farklılık gösterir. Bundan ötürü, gnomon tesmiye olunan saat milinin gölgesi, Mısır’da öğle vaktinde ve yaz gündönümünde, gnomonun kendi uzunluğunun yarısından biraz fazladır.

Roma şehrinde bu gölge gnomondan yalnızca 1/9 nispetinde eksiktir, Ancona’da 1/35’ten daha fazla eksik değildir, İtalya’nın Venetia tesmiye olunan kısmında ise aynı saatte gölge gnomonun boyuna müsavidir.

GÖLGELERİN OLMADIĞI ZAMAN VE YERLER ÜZERİNE

Aynı şekilde, İskenderiye'nin 6000 stadia güneyinde bulunan Syene kasabasında, gündönümü gününde öğle vakti hiçbir gölgenin oluşmadığı, bu deneme maksadıyla kazılmış olan bir kuyunun her tarafının güneş tarafından aydınlatıldığı rivayet edilir.

Buradan, söz konusu mahalde Güneş'in dikey konumda bulunduğu anlaşılmaktadır, Onesicritus da Hindistan'da, Hypasis Nehri civarında, yaklaşık aynı vakitlerde durumun böyle olduğunu bildirmektedir.

Troglodytlerin bir şehri olan Berenice'de ve aynı ülkede, bu şehirden 4820 stadia ötede, fil avının ilk kez yapıldığı dönemde Kızıldeniz kıyısında kurulmuş olan Ptolemais kasabasında, bu hadisenin gündönümünden kırk beş gün önce ve gündönümünden sonraki eşit bir süre boyunca vuku bulduğu, bu doksan gün zarfında gölgelerin güneye doğru düştüğü iyi bilinmektedir.

Yine, Nil üzerinde bir ada ve Etiyopyalıların başkenti olan, Syene'den 5000 stadia uzaklıktaki Meroe'de, yılın iki döneminde, yani Güneş Boğa'nın 18. derecesinde ve Aslan'ın 14. derecesinde iken hiç gölge oluşmaz.

Hindistan halklarından biri olan Oretlerin Maleus adında bir dağları vardır, bu dağın civarında gölgeler yazın güneye, kışın ise kuzeye doğru düşer.

Büyük Ayı'nın yedi yıldızı orada yalnızca on beş gece boyunca görülebilir.

Yine Hindistan'da, meşhur liman kenti Patale'de Güneş sağ taraftan doğar ve gölgeler güneye doğru düşer.

İskender orada bulunduğu sırada, kuzeydeki yedi yıldızın yalnızca gecenin erken saatlerinde görülebildiği müşahede edilmiştir.

Komutanlarından biri olan Onesicritus eserinde, Hindistan'da gölgenin bulunmadığı bu yerlerde mezkûr yedi yıldızın görünmediğini bildirmektedir, onun ifadesine göre bu yerlere "Ascia" [NOT: Yunanca gölgesiz anlamında, askios] denir ve oradaki ahaliler zamanı saatlerle hesap etmezler.

BU DURUMUN YILDA İKİ KEZ VUKU BULDUĞU VE GÖLGELERİN ZIT İSTİKAMETLERE DÜŞTÜĞÜ YERLER ÜZERİNE

Eratosthenes, Troglodytice'nin tamamında, yılda iki defa kırk beş gün boyunca gölgelerin aksi istikamete düştüğünü bildirmektedir.

GÜNLERİN EN UZUN VE EN KISA OLDUĞU YERLER ÜZERİNE

Bundan ötürü, gün ışığının muhtelif derecelerde artmasının neticesi olarak, Meroe'de en uzun gün on iki ılım saati ile bir saatin sekizde sekizinden [NOT: metinde sekiz parçasından] meydana gelir, İskenderiye'de on dört saat, İtalya'da on beş, Britanya'da ise on yedi saattir, Britanya'da geceleyin mevcut olan aydınlığın derecesi, aklın da ikrar etmemizi icap ettirdiği üzere, gündönümü devresinde Güneş cihanın kutbuna yaklaştıkça ve yörüngesi daraldıkça, onun altında kalan yeryüzü kısımlarının altı ay süren bir güne, Güneş güney kutbuna çekildiğinde ise aynı uzunlukta bir geceye sahip olduğunu pek açık bir biçimde ispatlamaktadır.

Marsilyalı Pytheas, Britanya'nın kuzeyinden altı günlük yelken mesafesinde bulunan Thule adasında durumun böyle olduğunu bildirmektedir.

Kimi kimseler Britanya'nın bir kasabası olan Camelodunum'dan takriben iki yüz mil mesafedeki Mona'da da durumun böyle olduğunu tasdik ederler.

BÖLÜM 78. (76.) — İLK GÜNEŞ SAATİNE DAİR

Yukarıda kendisinden bahsettiğim Anaksimandros'un talebesi Miletli Anaksimenes, gölgeler nazariyesini ve kadran sanatı namıyla maruf usulü keşfetmiş, Lakedaimon'da "skiotherikon" tesmiye olunan kadranı ilk defa o teşhir eylemiştir.

* "Hora duodecim in partes, ut as in totidem uncias dividebatur. Octonas igitur partes horae antiquae, sive bessem, ut Martianus vocat, nobis probe repraesentant horarum nostratium 40 sexagesimas, quas minutas vocamus." Alexandre, Lemaire neşrinde, i. 396.

* Pytheas hakkında malumat için bkz. Lemaire, i. 210. Kendisi Ptolemaios Philadelphos devrinde yaşamış bir coğrafyacı ve müverrihtir, lâkin muasırları nezdinde sadakat ve sıhhati pek muteber addedilmemiştir.

* Plinius'un bahsettiği Thule'nin ekseriyetle Shetland Adaları olduğu farz edilmiştir. Burada günün uzunluğuna ve Britanya'ya olan mesafesine dair iddia edilen hususlar hakikaten de Shetland'den ziyade İzlanda'ya mutabık düşmektedir, lâkin kadim kavimlerin İzlanda'yı bildiklerine dair elimizde bir delil bulunmamaktadır. Müellifimiz Thule'deki gün uzunluğuna eserinin ilerleyen kısımlarında, iv. 30 ve vi. 36'da tekrar temas eder.

* Buranın Essex'teki Colchester olduğu zannedilmektedir, Plinius'un Mona'sı ise Anglesea gibi görünmektedir. Müellifin Mona'nın mesafesini ne sebepten Camelodunum'dan itibaren ölçtüğünü anlamak müşküldür.

* Bu kitabın 6. bölümü.

* Grekçe "skia" (gölge) ve "therao" (avlamak yahut takip etmek) kelimelerinden. Şarihler meyanında Anaksimenes'in bu aletine güneş saati tesmiye edilmesinin ne derece caiz olduğu, bunun saatleri göstermek maksadıyla mı yoksa bir başka astronomik gayeye matuf olarak mı vücuda getirildiği bir münakaşa mevzuu olmuştur. Bkz. Hardouin, Lemaire neşrinde, i. 398, 399. Brotier pek isabetli bir surette, Krallar'ın ikinci kitabında (XX. 9, 11) çok daha kadim bir kadrandan bahsedildiğini kaydetmiştir.

BÖLÜM 79. (77.) — GÜNLERİN HESAPLANMA TARZINA DAİR

Günler muhtelif milletler tarafından muhtelif suretlerde hesap edilmiştir. Babilliler hesabı bir gün doğumundan diğerine, Atinalılar bir gün batımından diğerine, Umbriyalalılar öğle vaktinden öğle vaktine, alelumum ahali ise aydınlıktan karanlığa kadar yürütmüşlerdir. Roma rahipleri ve resmî günü idare edenler ile Mısırlılar ve Hipparkhos dahi gece yarısından gece yarısına hesap tutmuşlardır. Bir gün doğumundan müteakip gün doğumuna kadar geçen müddetin gündönümü civarında, ılım noktası civarına nazaran daha kısa olduğu müşahede edilir, zira Zodyak'ın vaziyeti orta kısmında daha ziyade eğik, gündönümüne yakın kısımlarında ise daha dikçedir.

* Aulus Gellius, iii. 3'te, günün başlangıcına dair meselenin Varro tarafından "Rerum Humanarum" namındaki eserinde münakaşa olunan mevzulardan biri olduğunu bildirir, bu eser zayidir. Hardouin'in düştüğü şerhlerden (Lemaire, i. 399) öğreniyoruz ki, tüm bu muhtelif hesap usullerinin hâlâ tatbik edildiği memleketler mevcuttur, son zikredileni ise Avrupa'da umumiyetle istimal olunanıdır.

* Bu kısımda müellifin, yaz gündönümünde gecelerin senenin sair zamanlarına nazaran daha kısa olduğunu söylemekten gayrı bir maksat gütmediği zannedilmiştir, bkz. Alexandre, Lemaire neşrinde, i. 399, 400. Lâkin kanaatimce buna karşı, "inter ortus solis" tabirinin Güneş'in ufkun altında bulunduğu müddete teşmil edilemeyeceği ve alelumum gündönümlerinin alelumum ılım noktalarıyla karşıtlık içinde zikredildiği itirazı serdedilebilir. Keza "obliquior" ve "rectior" kelimeleri dahi Güneş'in ufkun üstünde veya altında kaldığı zamandan daha öte bir hususa delalet eder görünmektedir.

BÖLÜM 80. (78.) — ALEMİN TABİATINA TABİ OLARAK MİLLETLERİN FARKLILIĞINA DAİR

Bu ahvale, semavi birtakım illetlerle merbut bulunan hususları da ilave etmek icap eder. Şüphe yoktur ki Etiyopyalılar Güneş hararetinin kurbiyetinden kavrulmuşlardır ve yanmış kimseler gibi, sakalları ve saçları kıvırcık halde doğarlar, arzın zıttı ve donmuş kısımlarında ise beyaz tenli, sarı ve uzun saçlı milletler mevcuttur.

İkinciler iklimin sertliğinden ötürü vahşidir, birinciler ise değişkenliğinden nâşi uyuşuk tabiatlıdır [NOT: Müellif aşırı sıcak iklimin rehavet ve halsizlik verici tesirini kastetmektedir]. Bacakların şeklinden anlıyoruz ki, birinde sıvılar buhar misali vücudun yukarı kısımlarına sevk olunmakta, diğerinde ise kesif bir hılt halinde aşağı kısımlara doğru çekilmektedir. Soğuk mıntıkalarda vahşi canavarlar, diğer mıntıkalarda ise envaiçeşit mahlukat ve pek çok nevide kuş hasıl olur. Her iki vaziyette de cüsse boyca uzar, birinde ateşin kuvvetiyle, diğerinde ise besleyici rutubet vesilesiyle.

* "Vibrato", aynı tabir Vergilius tarafından Aeneas'ın saçları için de kullanılmıştır, Aen. xii. 100. * "Mobilitate hebetes", bu iki vaziyet arasındaki rabıtayı kavramak kolay değildir.

* Galen'in De Temperamentis adlı eserinde (iii. 6), müellifimizin mütalaasını teyit eder mahiyette bir ibare mevcuttur,

Arzın vasatında ise her ikisinin şifalı bir imtizacı, her cihetten feyizli bir kıta uzanır, buralarda bedenin ahvali bu iki halin vasatını bulmuş, renkler layıkıyla itidal kazanmıştır, ahalinin seciyesi mülayim, idraki berrak, istidadı feyizli ve tabiatın her bir cüzünü ihata etmeye muktedirdir. Onlar imparatorluklar tesis eylemişlerdir ki bu hal uzak milletlerin asla muvaffak olamadığı bir iştir, lâkin mezkûr uzak kavimler de vahşi tabiatlarının üzerlerindeki tesiri sebebiyle onlardan kopuk ve tenhada kalarak hiçbir vakit berikilerin tebaası altına girmemişlerdir.

BÖLÜM 81. (79.) — DEPREMLERE DAİR

Babillilerin mezhebine nazaran zelzelelerin, yer yarılmalarının ve bu kabil hadiselerin seyyarelerin, bilhassa kendilerine gök gürültüsü atfedilen üçünün tesiriyle vukua geldiği kabul olunur, bunların seyyarelerin Güneş ile birlikte hareket etmesinden veya onunla kavuşum halinde bulunmasından, hususiyle de kare açı vaziyeti aldıklarında neşet ettiği zannedilir. Rivayete itibar edecek olursak, bir

"Bacakları ince olanlar kuru, kalın olanlar ise nemlidir." * İfadenin ikinci kısmı doğrudur, fakat vahşi hayvanların miktarı da sıcak bölgelerde daha fazladır, nitekim Asya ve Afrika’nın birçok yerinde su kıtlığı sebebiyle görüldüğü üzere, hayvan veya bitki yaşamının bazı yerel koşullarla sekteye uğradığı o hususi mahaller müstesna, yerkürenin daha ılık mıntıkalarında doğanın bütün mahsullerinde daha büyük bir çeşitlilik mevcuttur. 3 "Sensus liquidus," Alexandre bu ibareyi "judicium sanum, mens intelligendo apta" [NOT: "Sağlıklı muhakeme, kavramaya muktedir zihin"] şeklinde izah eder.

Lemaire, i. 401. * Satürn, Jüpiter ve Mars, bu kitabın 8. bölümüne bakınız. 5 "Gerek Güneş ile kavuşum halinde hareket ettiklerinde, gerekse onunla bir açıda, bilhassa da Güneş’ten âlemin veya göklerin dörtte bir parçası kadar mesafede bulunduklarında meydana gelen kare açıda birleştiklerinde." Hardouin, Lemaire içinde, i.

Miletoslu Anaksimandros’a, adeta ilahi bir tabiata sahip, son derece hayranlık uyandırıcı ve ölümsüz bir ruh atfedilmelidir, zira onun Lakedaimonluları şehirlerine ve evlerine karşı ihtiyatlı olmaları hususunda uyardığını söylerler. Çünkü o, hem şehirlerinin tamamının yerle bir olduğu hem de Taygetos Dağı’nın bir gemi burnu gibi çıkıntı yapan büyük bir kısmının kopup ayrılarak evvelki yıkıma daha büyük bir harabiyet kattığı bir depremin pek yakında vuku bulacağını önceden haber vermiştir.

Bir diğer kehanet de Pythagoras’ın hocası Pherekydes’e izafe edilir ve bu da ilahi bir niteliktedir, bir kuyudan aldığı bir yudum su ile o yerde bir deprem olacağını önceden hissetmiş ve haber vermiştir.

Şayet bu anlatılanlar doğruysa, bu şahsiyetler daha hayattayken dahi Cenab-ı Hakk’a ne kadar da yaklaşmışlardır!

Fakat ben herkesi bu meseleleri dilediği gibi takdir etmekte serbest bırakıyorum.

Ben kendi adıma depremlerin müsebbibinin rüzgârlar olduğunu kesinlikle kabul ediyorum, nitekim deniz tamamen sakin olduğunda ve gökler, kendilerini taşıması icap eden bütün hava çekildiği için kuşların uçuşlarını sürdüremeyeceği denli durgunlaştığında vaki olan haller müstesna, yeryüzü asla sarsılmaz, ayrıca bu hadise, rüzgâr fırtınası adeta yarıklara ve gizli kovuklara hapsolmadıkça, büyük rüzgârların ertesinden önce asla vuku bulmaz.

Zira yeryüzünün sarsılması bulutlardaki gök gürlemesine benzer, yeryüzünün yarılması da şimşeğin patlayıp çakmasından farklı değildir, hapsolmuş hava kurtulmak için mücadele edip çabalamaktadır.

BÖL. 82. (80.) YERYÜZÜNDEKİ YARIKLAR ÜZERİNE

Yeryüzü muhtelif suretlerde sarsılır ve harikulade tesirler hasıl olur, kimi yerde şehirlerin surları yerle bir edilir, kimi yerde ise derin bir yarık tarafından yutulur, bazen büyük toprak kütleleri yığılır ve nehirler yataklarından dışarı fışkırtılır, hatta bazen alevler ve sıcak su kaynakları püskürür, bazen de nehirlerin me Hibesi değişir.

Sarsıntıya korkunç bir gürültü tekaddüm eder ve eşlik eder, bazen sığır böğürmesine ya da insan seslerine veya silahların çatışmasına benzer bir uğultu duyulur.

Bu hal, sesi alan maddeye ve içinden çıktığı mağaraların yahut yarıkların şekline bağlıdır, dar bir menfezden çıktığında daha tiz, kavisli olandan çıktığında daha boğuk duyulur, sert cisimlerden kuvvetli bir akis peyda eder, nemli maddelerden kaynayan bir sıvınınkine benzer bir ses çıkarır, durgun sularda dalgalanır ve katı cisimlere çarptığında kükrer. Dolayısıyla, ekseriyetle herhangi bir hareket olmaksızın yalnızca ses bulunur.

Bu hareket dahi basit bir hareket olmayıp, titremeli ve sarsıntılı bir harekettir.

Yarık bazen açık kalıp yuttuğu şeyleri sergiler, bazen de ağzı kapanıp üzeri toprakla örtülerek ardında hiçbir iz bırakmaksızın gizler, şehir adeta yutulmuş ve koca bir memleket toprağı yerin dibine geçirilmiştir. Sahil mıntıkaları sarsıntılara bilhassa maruz kalır.

Dağlık araziler de bunlardan azade değildir, yaptığım tahkikatlar neticesinde Alplerin ve Apeninlerin sıklıkla sarsıldığını tespit etmiş bulunmaktayım.

Sarsıntılar, tıpkı gök gürültüsünde olduğu gibi, sonbaharda ve ilkbaharda daha sık vuku bulur.

Galya’da ve Mısır’da sarsıntılar nadiren görülür, ikincisinde bu durum yazın, birincisinde ise kışın hüküm sürmesine bağlıdır.

Bunlar ayrıca gündüzden ziyade gece vakti meydana gelir.

En şiddetli sarsıntılar sabah ve akşam saatlerindedir, fakat sıklıkla şafak sökerken ve bazen de gün ortasında cereyan ederler.

Aynı zamanda Güneş ve Ay tutulmaları esnasında da vuku bulurlar, çünkü o vakitlerde fırtınalar dinmiş olur.

En ziyade büyük sıcaklıkları sağanaklar takip ettiğinde yahut sağanakların ardından şiddetli sıcaklar geldiğinde tekerrür ederler.

* Poinsinet, Plinius devrinden kendi yazdığı döneme, takriben elli yıl öncesine kadar meydana gelmiş en dikkat çekici depremlerden bazılarının uzun bir dökümünü verir, i. 249. 2. 2 Bkz. Aristoteles, Meteor. ii. 8. 3 Bkz. Aristoteles, Meteor. ii. 8 ve Seneca, Nat. Quaest. vi. 13. * "Fervente," "Fremitum aquae ferventis imitante" [NOT: "Kaynayan suyun uğultusunu taklit eden ses"]. Alexandre, Lemaire içinde, i. 404. * Bu bölümün son kısmındaki mülahazaların birçoğunun gayrimuntazam olduğunu okuyucuya bildirmeye pek lüzum olmasa gerektir. Müellifimiz esasen, meteorolojiye dair risalesi her ne kadar merak uyandırıcı ayrıntılarla dolu olsa da belki de eserleri arasında sıhhati en şüpheli olanlardan biri sayılan Aristoteles’e tabi olmuştur. CİLT I.

BÖLÜM 83. (81.) YAKLAŞAN BİR DEPREMİN İŞARETLERİ

Hiç şüphe yoktur ki depremler, gemilerde bulunan kimselerce de hissedilir, zira hiçbir rüzgâr esintisiyle kabarmamış dalgaların ani bir hareketiyle sarsılırlar.

Gemilerin içindeki eşyalar da tıpkı evlerdeki gibi sallanır ve gıcırtılarıyla haber verir, hem gemilere konan kuşlar dahi dehşetten uzak kalamaz.

Göklerde de bir işaret belirir, zira sarsıntı pek yakın olduğunda, ya gündüz vakti yahut gün batımından hemen sonra, berrak semada uzun, ince bir hat misali bir bulut uzanır. Kuyulardaki sular da her zamankinden daha bulanık olur ve nahoş bir koku neşreder.

BÖLÜM 84. (82.) GELECEKTEKİ DEPREMLERE KARŞI KORUYUCU ÇARELER

Bununla birlikte, aynı bu mevkiler bir muhafaza da sağlar, nitekim pek çok mağaranın bulunduğu yerlerde de durum böyledir, zira bunlar hapsolmuş buhara bir menfez açar, ki bu ahval, altı çok sayıda lağımla kazılmış kimi kasabalarda müşahede edilmiş olup buralar daha az sarsılmıştır.

Aynı kasaba dahilinde dahi, altı oyulmuş kısımlar diğer kısımlara nispeten daha emniyetlidir, nitekim İtalya'daki Napoli'de de durumun böyle olduğu, kentin yekpare ve sert olan kısmının hasara daha ziyade maruz kaldığı bilinmektedir.

Kemerli yapılar da en ziyade emniyetli olanlardır, keza duvarların köşeleri de öyledir, zira sarsıntılar birbirini hükümsüz kılar, tuğladan mamul duvarlar da darbelerden daha az müteessir olur.

Farklı hareketler tecrübe edildiğinde, bu hareketlerin mahiyetinde de büyük bir başkalık bulunur.

En emniyetli olanı, yapının titreyip gıcırdamasına sebep olduğu, kabarıp yukarı doğru yükseldiği ve birbirini takip eden bir hareketle durulduğu andır.

Birbirine bakan binaların zıt cihetlerden birbirine tosladığı durumlar da zararsızdır, zira bu hareketler yekdiğerini dengeler.

Dalgaların yuvarlanışına benzeyen bir hareket yahut sarsıntının tek bir cihete doğru sevk edildiği ahval tehlikelidir.

Sarsıntılar, buhar dışarı fışkırdığında nihayete erer, lakin tez zamanda dinmezse kırk gün boyunca devam eder, ekseriyetle daha da uzun sürer, hatta bir yahut iki sene devam ettiği vaki olmuştur.

BÖLÜM 85. (83.) YALNIZCA BİR DEFA VUKU BULMUŞ YERYÜZÜ ALAMETLERİ

Yalnızca bir defa vuku bulmuş olan yeryüzünün azametli bir alametini, Lucius Marcius ile Sextus Julius'un konsüllüğü esnasında Mutina havalisinde zuhur etmiş olarak, Etrüsk ayin kitaplarında zikredilmiş buldum.

İki dağ, pek dehşetli bir gürültüyle birbirinin üzerine devrilip ardından geri çekilerek birbirine hücum etmiş, gündüz vakti aralarından alev ve duman fışkırmış, kalabalık bir Roma süvarisi zümresi, halktan aileler ve Aemilia yolu üzerindeki yolcular buna şahitlik etmiştir.

Bu sarsıntı neticesinde bütün çiftlik evleri yerle bir olmuş ve içlerindeki pek çok hayvan telef olmuştur, hadise Müttefikler Savaşı'ndan bir sene evvel cereyan etmiştir ve İtalya toprakları için bu vakanın mı yoksa dahili kargaşalıkların mı daha meşum olduğu hususunda tereddütteyimdir.

Kendi devrimizde vuku bulan alamet de bundan daha az hayret verici değildi, İmparator Nero'nun son senesinde, onun devrine dair kaleme aldığım tarihimde zikrettiğim üzere, Nero'nun kâhyası ve bir Roma süvarisi olan Vectius Marcellus'a ait Marrucinum havalisindeki birtakım tarlalar ve zeytinlikler,

Aralarından umumi ana yol geçtiği halde birbiriyle yer değiştirmiştir.

BÖLÜM 86. (84.) DEPREMLERE REFAKAT EDEN HARİKULADE AHVAL

Deniz taşmaları depremlerle eşzamanlı olarak vuku bulur, zira sular aynı nefesle dolarak çöken toprağın koynuna çekilir.

Hafızamızın erdiği en büyük deprem, Tiberius'un hükümdarlığı devrinde gerçekleşmiş ve bir gecede Asya'nın on iki şehri yerle bir olmuştur.

Depremler en sık Pön Savaşı esnasında vuku bulmuş, o vakitler bir senelik bir mühlet zarfında Roma'ya elli yedi ayrı depremin haberi ulaşmıştır.

Thrasimenus Gölü civarında cenk eden Kartacalılar ile Romalıların, muharebe esnasında vuku bulan pek şiddetli bir sarsıntıyı dahi fark etmedikleri sene işte bu senedir. Hem bu felaket, yalnızca hareketin husule getirdiği tehlikeden ibaret bir şer değildir, bir alamet addedildiğinde musibeti eşit yahut daha da büyüktür.

Roma şehri, büyük bir felaketin habercisi olmayan hiçbir sarsıntı tecrübe etmemiştir.

BÖLÜM 87. (85.) DENİZİN HANGİ MEVKİLERDEN GERİ ÇEKİLDİĞİ

Aynı illet toprağın genişlemesine de sebebiyet verir, buhar dışarı fışkıramadığında kuvvetle yukarı kaldırarak

Bu hadiseye dair Strabon, XII. 57, Tacitus, Ann. II. 47 ve Universal History, XIV. 129, 130’da malumat mevcuttur, Hardouin’den öğrendiğimize göre, imparatorun bu vesileyle gösterdiği cömertliği yad etmek maksadıyla darbedilmiş ve üzerinde "civitatibus Asiae restitutis" ibaresi bulunan sikkeler günümüze kadar intikal etmiştir.

Lemaire, I. 410. * İ.Ö. 537, M.S. 217. * Bu vaziyet Livius, XXII. 5 ve Florus, II. 6. 7 tarafından zikredilmektedir.

"Zelzeleler, der, bizzat felaketin kendisinden ziyade önceden haber verdikleri alametlerle daha korkunçtur." Alexandre, Lemaire içinde, I. 410.

BÖLÜM 88. KARALARIN YÜKSELMESİ Zira kara parçaları yalnızca nehirlerin sürükleyip getirdikleriyle teşekkül etmez, nitekim Akheloos Nehri’nin Ekhinades adalarını, Nil’in ise Mısır’ın ekseriyetini teşekkül ettirmesi gibi ki Homeros’a göre ana karadan Pharos adasına bir gün ve bir gecelik seyir mesafesi mevcuttu, kimi hallerde ise aynı müellife göre Kirke adalarında vuku bulduğu üzere, denizin geri çekilmesiyle hasıl olur.

Aynı hadise Ambrakia limanında on bin adım boyunca vuku bulmuş, Atina’nın Peiraieus limanında altı bin adım boyunca cereyan ettiği söylenmiş ve evvelce deniz dalgalarının Diana Tapınağı’nın surlarını yaladığı Ephesos’ta da tekerrür etmiştir.

Doğrusu, şayet Herodotos’a itimat edecek olursak, deniz Memphis’in ötesine, ta Etiyopya dağlarına kadar ve keza Arabistan ovalarından da sokulmaktaydı.

Deniz vaktiyle Ilion’u ve bütün Teuthrania’yı da kuşatmış, Maiandros Nehri’nin aktığı ovayı da bütünüyle örtmüştü.

BÖLÜM 88. (86.) ADALARIN NE ŞEKİLDE YÜKSELDİĞİ Karalar kimi vakit farklı bir surette, sanki tabiat yeryüzünün zayiatını telafi etmekte, bir yerde yuttuğunu başka bir mahalde iade etmekteymişçesine, denizden ansızın yükselerek de teşekkül eder.

1 Bu hadiseye Seneca, Nat. Quaest. VI. 21’de sarih surette temas etmiştir. Bu durum, kadim devirlerin mütalaalarının, modernlerin fenni çıkarımlarına tekaddüm ettiği hallerden birini teşkil eder. 2 Odyss. IV. 354-357, keza bakınız Arist. Meteor. I. 14, Lucanus, X. 509-511, Seneca, Nat. Quaest. VI. 26, Herodotos, II. 4, 5 ve Strabon, I. 59. 3 Bunlar günümüzde, Pontine bataklıklarından bir ada gibi yükseldiği kaydedilen Monte Circello’yu meydana getirir. Ne var ki denizin herhangi bir tesirinin bu bataklıkları nasıl teşekkül ettirdiğini tasavvur etmek güç görünmektedir. 4 Bakınız Strabon, I. 58. 5 II. 5 ve diğer yerler. 6 Nehrin içinden aktığı ve ismini borçlu olduğu kıvrımları vücuda getirdiği bu ovanın, aslen denizin bir girintisi olduğu ve zamanla alüvyon birikintileriyle dolduğu anlaşılmaktadır. 7 "Paria secum faciente natura." Bu ifadenin Romalılar beyninde halk ağzından çıkma yahut deyimsel bir tabir olduğu anlaşılmaktadır. Bakınız Hardouin, Lemaire içinde, I. 412.

BÖLÜM 89. (87.) HANGİ ADALARIN HANGİ DEVİRLERDE TEŞEKKÜL ETTİĞİ Şimdilerde pek uzun zamandır meşhur olan Delos ve Rhodos adalarının bu veçhile yükseldiği rivayet olunur.

Daha sonraları birtakım küçük adalar hasıl olmuştur, Melos’un ötesindeki Anaphe, Lemnos ile Hellespontos arasındaki Nea, Lebedos ile Teos arasındaki Halone, 135. Olimpiyat’ın dördüncü senesinde Kykladlar arasında teşekkül eden Thera ve Therasia.

Ve aynı adalar meyanında, yüz otuz sene sonra, Automate adıyla da maruf Hiera zuhur etmiştir, keza bundan yüz on sene sonra, bizzat kendi asrımızda, M. Iunius Silanus ile L. Balbus’un konsüllüğü esnasında, temmuz idusundan sekiz gün evvel, ilkine iki stadia mesafede Thia meydana gelmiştir.

(88.) Bize mukabil tarafta ve İtalya civarında, Aiolos adaları arasında bir ada denizden zuhur etmiş, keza Girit yakınlarında iki bin beş yüz adım genişliğinde ve bünyesinde ılık pınarlar barındıran bir ada yükselmiştir, 163. Olimpiyat’ın üçüncü senesinde ise Etrüsk Körfezi’nde, şiddetli bir patlamayla alev alev yanan bir başkası boy göstermiştir.

Bu mevkide pek çok balığın su yüzünde yüzdüğüne ve bunları gıda niyetine tüketenlerin derhal can verdiğine dair de bir rivayet mevcuttur.

Kampanya Körfezi’ndeki Pithekousai adalarının da aynı surette yükseldiği ve kısa bir müddet sonra, bağrından ansızın alev fışkıran Epopos Dağı’nın civardaki ovanın seviyesine kadar alçaldığı anlatılır.

Aynı adada bir kentin denize battığı, bir diğer sarsıntının neticesinde bir gölün fışkırdığı ve üçüncü bir sarsıntıyla, civardaki dağların ondan kopup savrulmasıyla Prochyta’nın bir ada haline geldiği nakledilmektedir.

1 Modern seyyahların ve jeologların anlatımlarının, Arşipel’deki adaların pek çoğunun volkanik menşeli olduğu kanaatini teyit eder mahiyette olduğu müşahede edilebilir. 2 Brotier, Herodotos’un kaydına istinaden, bu adanın burada zikredilen tarihten evvel mevcut bulunduğunu belirtir, Lemaire, I. 412, 413, Mamafih, en az biri volkanik menşeli olan iki adaya aynı ismin verilmiş olması muhtemeldir. 3 Sırasıyla İ.Ö. 517, M.S. 237 ve İ.Ö. 647, M.S. 107. 4 Hiera, Automata, 'hiera' mukaddes ve 'automata' kendiliğinden doğan manasındadır. Bu adaların menşeine dair tarihlerde birbirleriyle telifi müşkül bir karışıklık bulunduğu görülmektedir, bunun müellifimizin kendi hatasından mı yoksa müstensihlerden mi neşet ettiğine hükmetmenin gayrimümkün olduğu kanaatindeyim. 5 25 Temmuz, İ.Ö. 771, M.S. 19. 6 İ.Ö. 628, M.S. 125.

BÖLÜM 90. DENİZ TARAFINDAN BİRBİRİNDEN AYRILAN KARALAR Tabiatın mutat akışı dahilinde adalar bu vasıtayla da teşekkül eder.

Deniz, Sicilya’yı İtalya’dan, Kıbrıs’ı Suriye’den, Euboia’yı Boiotia’dan, Atalante ve Makris’i Euboia’dan, Besbykos’u Bithynia’dan ve Leukosia’yı Sirenler burnundan koparmıştır.

BÖLÜM 91. (89.) ANA KARAYA BİRLEŞEN ADALAR Bunun hilafına, adalar denizden alınıp ana karaya da ilhak olunur, Antissa Lesbos’a, Zephyrion Halikarnassos’a, Aithousa Myndos’a, Dromiskos ile Perne Miletos’a, Narthekousa ise Parthenion burnuna raptedilmiştir.

Evvelce İonia’nın bir adası olan Hybanda, bugün denizden iki yüz stadia mesafededir.

Syries artık Efes’in bir parçası haline gelmiştir ve aynı civarda Derasidas ile Sophonia, Magnesia’nın bir cüzünü teşkil eder, oysa Epidaurus ile Oricum artık ada değildir.

BÖLÜM 92. (90.) TAMAMEN DENİZE DÖNÜŞEN KARALAR

Deniz kimi toprakları bütünüyle alıp götürmüştür ve her şeyden evvel, şayet Platon’a inanacak olursak, bugün Atlas Okyanusu’nun uzandığı o muazzam genişlikteki sahada vuku bulmuştur bu.

Daha yakın zamanlarda ise iç denizimizin meydana getirdiği neticeleri görmekteyiz, Akarnania Ambrakia Körfezi tarafından, Akhaia Korint Körfezi tarafından, Avrupa ve Asya ise Propontis ve Pontus tarafından yutulmuştur.

Bunların yanı sıra deniz, Leukas’ı, Antirrhion’u, Hellespontos’u ve iki Boğaziçi’ni yarıp ayırmıştır.

BÖLÜM 93. (91.) YUTULAN KARALAR

Koylar ile körfezleri bir kenara bırakırsak, yeryüzü bizzat kendisiyle beslenir, pek yüksek olan Kybotos Dağı’nı Kurites kentiyle birlikte yutmuştur, keza Magnesia’daki Sipylos’u ve vaktiyle aynı mevkide bulunan pek meşhur Tantalis adlı şehri de, Fenike’deki Galanis ve Gamales şehirlerine ait toprakları, bizzat bu şehirlerle birlikte, keza Etiyopya’nın en yüksek sırtı olan Pegium’u da yutmuştur.

Deniz kıyılarına da daha fazla itimat olunamaz.

BÖLÜM 94. (92.) DENİZİN YUTTUĞU ŞEHİRLER

Maiotis Bataklığı yakınlarındaki deniz, Pyrrha ve Antissa’yı alıp götürmüştür, keza Korint Körfezi’ndeki Helike ve Boura’yı da, ki bu mevkilerin izleri denizin içinde halen görülebilmektedir.

Kea adasından, üzerindeki pek çok insanla birlikte ansızın kopan otuz bin adımlık bir parçayı çekip almıştır.

Sicilya’da Tyndaris şehrinin yarısını ve İtalya’nın eksilen kısmının tamamını, aynı minval üzere Boiotia’daki Eleusis’i de alıp götürmüştür.

BÖLÜM 95. (93.) YERYÜZÜNDEKİ NEFESLİKLER ÜZERİNE

Lakin artık depremlerden ve şehirlerin kabirleri sayılabilecek şeylerden daha fazla bahsetmeyelim, tabiatın cürümlerindense yeryüzünün harikalarını anlatalım.

Fakat, Herakles hakkı için, göklerin tarihini nakletmek dahi bundan daha müşkül olmazdı, bunca çağ boyunca neşet eden, böylesine muhtelif, böylesine zengin, böylesine velut madenlerin bolluğu, üstelik bütün dünyada her gün ateşle, israfla, deniz kazalarıyla, savaşlarla ve hilelerle bunca miktar heba olurken ve bunca insan tarafından lüks uğruna bunca şey tüketilirken, mücevherlerin üzerindeki sayısız şekiller, kimi taşların üzerindeki türlü renkte lekeler ve diğerlerinin ışık haricindeki her şeyi dışarıda bırakan beyazlığı, şifalı pınarların hassaları ve bunca çağdır bunca yerde fışkıran daimi ateşler, gerek mağaralardan gerekse kimi gayrısıhhi mıntıkalardan neşet eden ölümcül buharların nefesi, bunların bazıları, şehre yakın bir bölge olan Soracte’de olduğu gibi, yalnızca kuşlar için ölümcüldür, bazıları ise insan hariç bütün hayvanlar için, diğer bazıları ise, Sinuessa ve Puteoli topraklarında olduğu gibi, insan için de ölümcüldür.

Bunlara umumiyetle nefeslik ve ölümcül bir buğu yaydıklarından ötürü kimilerince Kharon’un lağımları denir.

Ayrıca Hirpini diyarındaki Amsanctus’ta, Mephitis Mabedi’nin yanında, içeri giren herkesi helak eden bir mevki mevcuttur.

Aynı hal Asya’daki Hierapolis’te de vuku bulur, oraya da Tanrıların Ulu Anası’nın rahibi müstesna, hiç kimse selametle dahil olamaz.

Başka yerlerde ise, kehanet mağaraları bulunur, buralardan yükselen buharla kendinden geçen kimseler gelecekteki hadiseleri haber verirler, tıpkı kâhinlerin en soylusu olan Delphoi'de olduğu gibi.

Böylesi hallerde, her yere yayılmış olan ve böylece muhtelif yerlerde fışkıran tabiatın ilahi kudretinden başka hangi sebebi gösterebilecek bir fani vardır?

BÖLÜM 96. (94.) DAİMA TİTREYEN BAZI TOPRAKLAR VE YÜZEN ADALAR HAKKINDA

Üzerinden biri geçtiğinde titreyen bazı topraklar vardır, Roma şehrinden pek uzak olmayan Gabii arazisinde, süvariler üzerinden geçtiği vakit titreyen takriben iki yüz akrelik bir yer bulunur, aynı hadise Reate'de de vuku bulur.

Daima yüzen bazı adalar vardır, Caecubum arazisinde ve adı zikredilen Reate'de, Mutina'da ve Statonia'da olduğu gibi.

Vadimonis gölünde ve Cutiliae sularında, gece ve gündüz bir arada asla aynı yerde görülmeyen koyu renkli bir koruluk vardır.

Lydia'da, Calaminae adı verilen adalar yalnızca rüzgârla sürüklenmekle kalmaz, sırıklar vasıtasıyla keyfe göre bir yerden bir yere dahi itilebilir, Mithridates harbinde birçok yurttaş bu suretle kendini kurtarmıştır.

Nymphaeus'ta Dansçılar adı verilen bazı küçük adacıklar vardır, zira koro halinde şarkılar söylendiğinde, tempo tutanların hareketleriyle kımıldarlar.

Tarquinii'nin büyük İtalyan gölünde, üzerlerinde koruluklar bulunan ve rüzgârla sürüklenen iki ada mevcuttur, bunlar bir vakit bir üçgen, başka bir vakit ise bir daire şekli arz ederler, lakin asla bir kare teşkil etmezler.

BÖLÜM 97. (96.) ASLA YAĞMUR YAĞMAYAN YERLER

Paphos'ta Venüs'ün meşhur bir tapınağı vardır, avlularından birine asla yağmur düşmez, ayrıca Troas'ın bir kasabası olan Nea'da, Minerva heykelini çevreleyen mahalde de durum böyledir, bu mahalde kurban edilen hayvanların kalıntıları da asla çürümez.

BÖLÜM 98. MUHTELİF MEMLEKETLERİN BİR ARADA TOPLANMIŞ HARİKALARI

Asya'nın bir kasabası olan Harpasa yakınlarında, tek bir parmakla hareket ettirilebilen korkunç bir kaya yükselir, lakin bütün bedenin kuvvetiyle itilirse mukavemet gösterir.

Tauris yarımadasında, Parasini arazisinde, bütün yaraları iyileştiren bir nevi toprak bulunur. Troas'taki Assos civarında, bütün cesetleri yiyip tüketen bir taş bulunur, buna Sarkofaj [NOT: Et yiyen taş] denir.

İndus nehri yakınlarında iki dağ vardır, birinin tabiatı demiri çekmek, diğerininki ise itmektir, bu sebeple, şayet pabuçlarda çiviler varsa, ayaklar birinden kaldırılamaz, diğerinin üzerine ise basılamaz.

Locris ve Crotona'da hiçbir vakit veba görülmediği ve buraların depremden de asla mustarip olmadığı müşahede edilmiştir, Lycia'da ise bir depremden evvel daima kırk gün durgun hava hüküm sürer.

Argyripa arazisinde ekilen ekin asla boy vermez.

Veii arazisindeki Mucius sunaklarında, Tusculum civarında ve Cimmeria Ormanı'nda, toprağa sokulan şeylerin bir daha çekip çıkarılamadığı yerler vardır.

Crustuminium'da yetişen saman bittiği mahalde zararlıdır, fakat başka yerlerde şifalıdır.

BÖLÜM 99. (97.) DENİZİN KABARMASI VE ÇEKİLMESİNİN SEBEBİ ÜZERİNE

Suların tabiatı hakkında pek çok söz söylenmiştir, lakin en hayret verici hadise, gerçi muhtelif şekillerde tecelli eden, fakat Güneş ve Ay tarafından husule getirilen med ve cezrin nöbetleşe kabarması ve çekilmesidir.

Medcezir, Ay'ın her iki doğuşu arasında iki defa kabarır ve iki defa çekilir,

Bu taşın, belki de alkali tabiatta, keskin bir bileşen ihtiva ettiğini ve burada tarif edilen tesiri bir dereceye kadar meydana getirebileceğini tasavvur edebiliriz.

Bu ismin kendilerine verildiği, işçilikleri böylesine büyük bir hayranlık konusu olan taş lahitlerin yapıldığı maddelerden herhangi birinin bu vasfa sahip olduğu görülmemektedir.

Alexandre bu beyan üzerine şu mülahazada bulunur, "Montes istae videntur originem dedisse fabulae quae in Arabicis Noctibus legitur. ... ," Lemaire, i. 425.

Nitekim Fouché, demir çiviler ihtiva eden bir ayakkabıyı hissedilir derecede çekebilecek, esasen tabii mıknatıs taşından müteşekkil dağlar bulunduğunu kaydetmektedir, Ajasson, ii. 386.

Lakin burada tarif edilen türden hissedilir herhangi bir tesir meydana getirmeye kafi miktarda manyetik demir piritinin mevcudiyetine dair elimizde hiçbir delil bulunmadığı kanaatindeyim.

Genel bir surette ifade edebiliriz ki, bu fasılda nakledilen "mucizelerin" büyük kısmı kamilen esassızdır, mütebaki kısmı ise fazlasıyla mübalağalıdır.

Fasıl 99. Medcezirin Sebebi

daima yirmi dört saatlik bir zaman zarfında.

Evvela, yıldızlarla birlikte yükselen Ay meddi kabartır ve bir müddet sonra, gök kubbenin zirvesine ulaştığında, meridyenden meylederek batar ve cezir alçalır.

Yine, battıktan ve yeryüzünün altındaki göklerde hareket ettikten sonra, karşı taraftaki meridyene yaklaştıkça sular kabarır, bunun ardından Ay üzerimize yeniden doğuncaya değin sular çekilir.

Lakin bir sonraki günün meddi, asla bir evvelkiyle aynı vakitte vuku bulmaz, sanki bu seyyare hizmette bulunuyor, denizi hırsla içiyor ve daima bir gün evvelkine nazaran farklı bir mevkiden doğuyor gibidir.

Bununla birlikte fasılalar eşittir ve daima altı saattir, bu durum muayyen herhangi bir güne, geceye yahut mahalle nispetle değil, ekinoks saatlerine göredir, bu sebeple adi saatlerin uzunluğuyla hesaplandıklarında gayrimuntazamdırlar, zira bunlardan daha fazlası kimi muayyen gün yahut gecelere tesadüf eder ve ekinoks haricinde hiçbir yerde asla eşit olmazlar.

Bu hal, yıldızların arzın altına indiğini ve yeniden yükseldiğini, tabiatın da onların doğuş ve batışlarındaki aynı hallerde aynı çehreyi arz ettiğini inkar edenlerin idrak noksanlığına dair azim, pek vazıh ve hatta ilahi bir delildir, zira yıldızların seyri, her iki ahvalde de aynı derecede aşikardır ve göze ayan olduğu andakiyle aynı tesiri husule getirir.

Ay'a tabi olan medcezirde girift bir mahiyet arz eden bir tefavüt mevcuttur ve evvela, yedi günlük devreye taalluk eder.

Zira yeniaydan ilk dördüne kadar medlerin yüksekliği mutedil derecededir, bu vakitten itibaren ziyadeleşir ve dolunayda en yüksek mertebeye varır, akabinde ise azalır.

Yedinci günde, ilk dördündeki seviyesine denk düşer ve diğer taraftaki ilk dördün vaktinden itibaren tekrar yükselir.

Güneş ile kavuşumunda, dolunaydaki kadar yüksek olur.

Ay kuzey yarıkürede bulunup arzdan daha fazla uzaklaştığında, güneye doğru ilerleyip tesirini daha az bir mesafeden icra ettiği vakitlere nazaran medler daha düşüktür. Sekiz senelik bir fasılanın ve Ay'ın yüzüncü devrinin ardından, bu seyyare daima üzerlerinde tesir icra ettiğinden, medcezirin periyotları ve yükseklikleri evvelki nizamına rücu eder, bütün bu tesirler aynı surette Güneş'in senelik tebeddülleriyle de artar, medler ılım noktalarında daha yükseğe çıkar ve bu yükselme ilkbahar ılım noktasından ziyade sonbahar ılım noktasında vuku bulur, kış gündönümü civarında ise sular daha alçaktır ve yaz gündönümünde büsbütün alçalır, nitekim bu haller tam olarak zikrettiğim anlarda değil, birkaç gün sonrasında tecelli eder, mesela tam dolunayda yahut yeniayda değil, bunların akabinde husule gelir ve Ay'ın görünür yahut görünmez olduğu ya da seyrinin yarısına vasıl olduğu anda derhal değil, umumiyetle ekinoks saatlerinden takriben iki saat kadar sonra belirir, göklerde cereyan eden şeylerin tesiri, şimşek, gök gürültüsü ve yıldırımlarda müşahede ettiğimiz veçhile, kısa bir fasılanın ardından hissedilir.

Fakat okyanus medceziri, diğer denizlerin medcezirlerine kıyasla daha geniş sahaları kaplar ve daha büyük taşkınlar meydana getirir, bunun sebebi ister kainatın heyet-i umumiyesinin cüzlerine nazaran hayatla daha dolu olması, isterse geniş ve açık sahaların serbestçe hareket eden seyyarenin kudretini dar hudutlar arasına sıkışmış yerlere nazaran daha bariz bir surette hissetmesi olsun.

Hem iddia edilen vakanın hem de farz edilen sebebin gayrisahih olduğunu belirtmeye lüzum dahi yoktur.

Yazarımızın bir sonraki cümlede sekiz senelik devir ve Ay'ın yüz devri hususunda serdettiği ifadeler için de vaziyet böyledir.

"Solis annuis causis."

Güneş'in devriyle irtibatlı ahval, Ay'ın tesirine ilaveten, medcezirin periyoduna ve yüksekliğine sebep teşkil eder.

"Inanes," "Depressiores ac minus tumentes."

Hardouin, Lemaire neşrinde, i. 429.

Alexandre'ın mülahazasına göre, "Uno die et dimidio altero, 26 circiter horis, in Gallia." Lemaire, i. 429.

Alexandre bu pasaj üzerine şu mülahazada bulunur, "Variat pro locis hoc intervallum a nullo fere temporis momento ad undecim horas et amplius," Lemaire,

Bu sebepten ötürü ne göller ne de nehirler aynı minvalde hareket eder.

Massilialı Pytheas, Britanya’da medcezirin 80 arşın yükseldiğini bildirmektedir.

İç denizler bir liman misali çevrelenmiştir, fakat bunların kimi kısımlarında bu tesire boyun eğen daha serbest bir saha mevcuttur.

Pek çok diğer misal meyanında, deniz durgun olduğunda ve yelkenlerden hiçbir itki gelmediğinde, medcezirin kuvveti bizi İtalya’dan Utica’ya üç günde taşıyacaktır.

Lakin bu hareketler, denizin derin yerlerinden ziyade sahillerin civarında daha çok hissedilir, tıpkı bedende damarların uç kısımlarının, hayati ruh demek olan nabzı diğer uzuvlardan daha ziyade hissetmesi gibi.

Ve haliçlerin çoğunda, her bir mıntıkada yıldızların gayrimuntazam doğuşu hasebiyle, medcezirler birbirinden farklılık gösterir, fakat bu keyfiyet onların tabiatına değil, devrine taalluk eder, nitekim Syrtes’te vuku bulan hal de böyledir.

BÖLÜM 100. MEDCEZİRİN MUTAD OLMAYAN BİR SURETTE YÜKSELİP ALÇALDIĞI YERLER

Bununla birlikte, hususi bir tabiata malik kimi medcezirler de vardır, nitekim suların çekilmesi ve kabarmasının diğer yerlere nazaran daha sık vuku bulduğu Tauromenium Euripus’unda ve gece ile gündüz boyunca bunun yedi defa cereyan ettiği Eğriboz’da vaziyet böyledir.

Medcezirler her ay boyunca, Ay’ın yedinci, sekizinci ve dokuzuncu günlerine tesadüf eden üç defada kesintiye uğrar.

Gades’te, Herakles mabedinin pek yakınında, kuyu misali çevrelenmiş bir pınar mevcuttur, bu pınar kimi vakit okyanusla birlikte yükselip alçalır, kimi vakit ise her iki hususta da onun aksine hareket eder.

Aynı mahalde, daima okyanusa mutabık hareket eden bir diğer kuyu daha vardır.

Baetis sahillerinde, sular yükseldiğinde kuyularının seviyesi alçalan, sular çekildiğinde ise yeniden dolan, sair vakitlerde ise hareketsiz kalan bir kasaba bulunmaktadır.

Aynı hal Hispalis kasabasındaki bir kuyuda da cereyan eder, oysa diğer kuyularda hiçbir fevkaladelik görülmez.

Karadeniz daima Propontis’e akar, sular hiçbir vakit gerisin geriye Karadeniz’e dökülmez.

BÖLÜM 101. (98.) DENİZİN HARİKALARI

Bütün denizler dolunay vaktinde tasfiye olunur, bazıları ise muayyen devrelerde arınır.

Messina ve Mylae’de, sahile gübreye benzer bir süprüntü maddesi atılır, Güneş’in öküzlerinin tavlasının bu mahalde bulunduğu masalı da buradan neşet etmiştir.

Yukarıda zikredilenlere, vakıf olduğum hiçbir şeyi atlamamak gayesiyle, Aristoteles şunu da ilave eder, hiçbir canlının medcezirin çekilme vakti haricinde can vermediğini söyler.

Bu müşahede Galya okyanusunda sıklıkla yapılmıştır, lakin yalnızca insan nevzuhuru hususunda doğru olduğu tespit edilmiştir.

BÖLÜM 102. (99.) AY’IN KARA VE DENİZ ÜZERİNDEKİ İKTİDARI

Buradan katiyetle tahmin edebiliriz ki, Ay haksız yere hayatımızın yıldızı addolunmuş değildir.

Yeryüzünü besleyip ikmal eden odur, yeryüzüne yaklaştığında cümle cisimleri doldurur, uzaklaştığında ise onları boşaltır.

Kabuklu deniz mahlukatının onun büyümesiyle serpilmesi ve bilhassa kansız hayvanların onun tesirini daha ziyade tecrübe etmesi bu sebeptendir, nitekim insanın kanı da onun ziyasının miktarına nispetle artar yahut eksilir, yapraklar ve umumiyetle nebatat dahi, münasip yerinde tavzih edeceğim üzere, onun iktidarının her şeye sirayet etmesiyle bu tesiri hisseder.

BÖLÜM 103. (100.) GÜNEŞ’İN İKTİDARI

Sıvılar Güneş’in hararetiyle kurur, bu sebeple biz onu her şeyi yakıp tüketen ve masseden eril bir yıldız telakki ettik.

BÖLÜM 104. DENİZİN NİÇİN TUZLU OLDUĞU

Geniş bir sahaya yayılmış olan denizin tuz lezzetiyle dolması bundandır, zira içindeki tatlı ve mültefit olan ne varsa buharlaşır, ateşin kuvveti bunu kolaylıkla ikmal eder, geriye ise daha keskin ve kesif olan madde kalır, bu sebeple denizin suyu, sathına kıyasla belli bir derinlikte daha az tuzludur.

Ve bu hal, denizin karanın aralıksız teri olmasından, kuru buharın büyük kısmının ona karışmasından ya da toprağın tabiatının suları aşılayıp adeta onlara deva katmasından ziyade, o acı lezzetin daha hakiki bir sebebidir. Vuku bulan olağanüstü hadiseler arasında, Sicilya tiranı Dionysius hükümranlığından sürüldüğü vakit gerçekleşen biri vardır ki limandaki su tam bir gün boyunca tatlılaşmıştır.

(101.) Ay ise bilakis dişil, narin ve dahi geceye ait bir seyyare olarak zikredilir, ayrıca hıltları çözdüğü, onları dışarı çektiği lakin büsbütün alıp götürmediği söylenir.

Yaban hayvanlarının leşlerinin onun ışınlarıyla çürüdüğü, uyku esnasında biriken uyuşukluğu başa doğru çektiği, buzu erittiği ve nemlendirici ruhuyla her şeyi gevşettiği aşikârdır.

Böylelikle tabiatın tebeddülleri birbirini ikame eder ve tayin olunan maksatlarına daima kifayet eder, bunlardan bazıları yıldızların unsurlarını dondururken diğerleri onları çözer.

Ay’ın tatlı suyla, Güneş’in ise tuzlu suyla beslendiği rivayet edilir.

BÖLÜM 105. (102.) DENİZİN EN DERİN OLDUĞU YERLER HAKKINDA

Fabianus bize denizin en derin yerinin 15 stadia olduğunu bildirir.

Başkalarından öğrenmekteyiz ki Euxinus’ta, Koraksi kavminin karşısında, Euxinus’un Derinlikleri tabir edilen mahalde, ana karadan takriben 300 stadia mesafede deniz nihayetsiz derecede derindir ve hiçbir dip bulunamamıştır.

BÖLÜM 106. (103.) PINARLARIN VE NEHİRLERİN HARİKALARI

Tatlı suyun, sanki künklerden fışkırırcasına denizin hemen yanı başında patlak vermesi pek şayanıhayrettir.

Lakin suların tabiatına dair harikaların sonu gelmez.

Tatlı su, şüphesiz daha hafif olması hasebiyle deniz suyunun üzerinde yüzer, bu sebepledir ki daha ağır bir tabiata malik olan deniz suyu, üzerinde yüzen nesneleri daha iyi taşır.

Hatta kimi yerlerde, farklı neviden tatlı sular birbiri üstünde yüzer, nitekim Fucinus’a dökülen nehrin, Larius’a dökülen Addua’nın, Verbanus’a dökülen Ticinus’un, Benacus’a dökülen Mincius’un, Sevinus’a dökülen Ollius’un ve Leman gölüne dökülen Rhone’un sularında olduğu gibi (bu sonuncusu Alplerin ötesindedir, diğerleri ise İtalya’dadır), mezkûr nehirlerin hepsi de millerce mesafe boyunca göllerin içinden geçerek ekseriyetle beraberlerinde getirdiklerinden daha fazla su alıp götürmezler.

Aynı halin Suriye’deki bir nehir olan Orontes’te ve daha pek çoğunda vuku bulduğu söylenir.

Bazı nehirler ise denize duydukları hakiki bir husumetle onun altından akıp geçer, tıpkı Olympia’nın yanından süzülüp Mora kıyılarında denize dökülen Alpheus’un içine atılan nesnelerin sularında bulunduğu Siracusa’daki Arethusa pınarı gibi.

Asya’daki Lycus, Era-

O, bu denli sık tekrar edilen bu hikâyenin hakiki hiçbir temeli bulunmadığını düşünmekte, bunun da Sicilya'daki pınar ile Peloponnesos'taki nehrin her ikisinin birden Alpheus adını taşımasından, yani isim benzerliğinden kaynaklandığını tahmin etmektedir.

Sözlerine deniz kıyısında kaynayan bazı tatlı su pınarlarından örnekler vererek devam eder, Lemaire, i. 438.

Virgilius'un onuncu eklogasının başlangıcında Arethusa pınarına yaptığı telmih, bütün klasik filoloji bilginlerince gayet iyi bilinir.

Virgilius'un bu dizeleri, Voltaire tarafından Henriade, ix. 269, 270'te zarif bir surette taklit edilmiştir. * Buna Ovidius tarafından da değinilmiştir, Met. xv. 273, 274.

Argolis'teki körfez ve Mezopotamya'daki Dicle toprağın içine batar ve yeniden fışkırır.

Atina'daki Asklepios pınarına atılan maddeler, Phalerum pınarından dışarı atılır.

Atinum ovasında yerin altına batan nehir yirmi mil mesafede yeniden ortaya çıkar, Timavus da Aquileia'da aynı şekilde davranır. Yahudiye'de bulunan ve zift üreten Asfaltit gölünde hiçbir cisim batmaz, Büyük Ermenistan'daki Arethusa gölünde de durum böyledir, bu göl, güherçile ihtiva etmesine rağmen içinde balıklar barındırır.

Salentini arazisinde, Manduria kasabası civarında, ağzına kadar dolu öyle bir göl vardır ki, suları kendisinden ne kadar alınırsa alınsın asla eksilmez, içine ne katılırsa katılsın asla çoğalmaz.

Kikonların nehrine yahut Picenum'daki Velinus gölüne atılan odun taşsı bir kabukla kaplanır, Kolhis'in bir nehri olan Surius'ta ise maddenin tamamı taş gibi sertleşir.

Aynı şekilde Surrentum'un ötesindeki Silarus'ta,

^ Buna yazarımız tarafından tekrar değinilmektedir, vi. 31, ayrıca Strabon ve Seneca tarafından da, Nat. Quaest. iii. 26. ^ Pausanias. ^ Burada bahsi geçen nehir Tanager'dir, modern Rio Negro. Lemaire, i. 439'da Hardouin ve Alexandre'ın mülahazalarına bakınız. ^ Poinsinet'deki bir nottan, i. 302, bu nehrin mevkii hususunda bazı şüphelerin mevcut olduğunu öğrenmekteyiz. Virgilius tarafından zikredilmiştir, Aen. i. 244 ve Heyne'nin 7. Ekskürsüsünün konusunu teşkil eder, ii. 124 ve devamı. Virgilius ayrıca Timavus'tan da bahseder, Ec. viii. 6, ve Heyne bir notta onun şu tasvirini verir, "Timavus in ora Adriae, non longe ab Aquileia fluvius ex terra novem fontibus seu capitibus progressus, brevi cursu, in unum alveum collectus, lato altoque flumine in mare exit." i. 127, 128. ^ Bu mülahaza mutlak manasıyla anlaşılmamalıdır, bu göllerin suyu, içinde erimiş halde büyük miktarda tuzlu ve diğer maddeleri ihtiva eder ve binnetice, özgül ağırlığı öylesine artmıştır ki, saf suda batan muhtelif cisimler bunun üzerinde yüzer. ^ Hardouin'e göre burası günümüzde Casalnuovo kasabası yakınlarındaki Andoria Gölü olarak adlandırılmaktadır, Lemaire, i. 439. Poinsinet ise buraya Anduria der. ^ Bu nehrin taşlaştırıcı vasfına Ovidius tarafından değinilmiştir, Met. xv. 313, 314, Seneca bu meseleyi ele alırken mezkûr dizeleri iktibas eder, Nat. Quaest. iii. 20. ^ Aristoteles, Strabon ve Silius Italicus, viii. 582, 583, Silarus'un bu hususiyetine işaret ederler, lâkin Brotier'ye göre, içinden aktığı mıntıkanın bugünkü ahalisi tarafından bu durum bilinmiyor görünmektedir. Lemaire, i. 440.

Fasıl 106. Pınarların ve Nehirlerin Harikaları yalnızca içine daldırılan çırpılar değil, aynı zamanda yapraklar da taşlaşır, üstelik su aynı zamanda içmeye elverişlidir.

Reate bataklığından çıkan akıntıda, boyutu durmaksızın büyüyen bir kaya mevcuttur, Kızıldeniz'de ise zeytin ağaçları ve yeşil çalılar yetişir. Sıcaklıklarıyla dikkate değer pek çok pınar vardır.

Bu durum Alplerin sırtlarında dahi böyledir, İtalya ile Aenaria arasındaki denizin bizzat kendisinde, Baiae koyunda, Liris'te ve diğer pek çok nehirde olduğu gibi.

Chelidonia Adaları'nda, Arados'ta ve Gades açıklarındaki okyanusta olduğu üzere, denizden tatlı su temin edilebilen pek çok yer mevcuttur.

Padova'nın sıcak pınarlarında yeşil nebatat, Pisa'nınkilerde kurbağalar, denizden pek uzak olmayan Etruria'daki Vetulonia pınarlarında ise balıklar yetişir.

Casinum'da, yaz mevsiminde suyu daha bol olan, Scatebra adında soğuk bir nehir vardır.

Bunda da, Arkadya'daki Stymphalis nehrinde olduğu gibi, küçük su fareleri ürer.

Dodona'daki Jüpiter pınarı, buz gibi soğuk olmasına ve içine daldırılan meşaleleri söndürmesine rağmen, şayet meşaleler yakınına getirilirse onları yeniden alevlendirir.

Bu pınar öğle vakti daima kurur, bu sebepten ötürü

^ Eserin ileriki bir kısmında, xxxi. 8, yazarımız şöyle kaydeder, "Reatinis tantum paludibus ungulas jumentorum indurari." Suyun eriyik halde yahut zerrelerine ayrılmış bir vaziyette, bu tesirleri hasıl edecek birtakım tuzlu, topraksı veya madeni maddeler ihtiva ettiği farz edilebilir. Bu suda modernler tarafından bu kabil bir şeye tesadüf edildiği görülmemiştir. ^ Kızıldeniz'de bolca bulunan mercan resifleri bu fikre sebebiyet vermiş olabilir, Alexandre'ın ilgili yerdeki mülahazalarına bakınız. Hardouin, Kızıldeniz'e dair bu cümlenin el yazmalarının hiçbirinde bulunmadığını bize bildirmektedir. Lemaire, i. 441. Benzer bir müşahedeye eserin ileriki bir bahsinde de rastlanır, xiii. 48. ^ Alp vadilerinde kaplıcalar mevcuttur, lâkin bizzat Alplerin yüksek kısımlarında bunlara rastlanmaz. ^ Güney İtalya'nın ve komşu adaların büyük bir kısmının volkanik tabiatı, orada bulunan ılık pınarların sebebi addedilebilir. ^ Bu nehrin bilhassa eriyen kar sularıyla beslendiği farz edilebilir, civardaki diğer akarsulardan sıcaklığı daha az yüksek olacağı cihetle, daha soğuk görünmesi tabiidir. ^ Bu ifade, şayet doğru ise, suyun yüzeyinden neşet eden parlayıcı bir gaz miktarına atfedilebilir. Bu vakıa Lucretius tarafından, vi. 879, 880, ve Mela tarafından zikredilmiştir.

Anapauomenos olarak tesmiye olunur, bilahare suyu artarak gece yarısı kemaline erer, bunun ardından ise gözle görülür biçimde yeniden azalır.

Kaynakların ve Nehirlerin Harikaları

İllirya'da soğuk bir pınar vardır ki, üzerine giysiler serilirse alev alırlar.

Gündüzleri soğuk olan Jüpiter Ammon havuzu, geceleri sıcaktır.

Trogloditlerin diyarında Güneş Çeşmesi dedikleri su, öğle vaktinde tatlı ve pek soğuktur, ardından gitgide ısınır ve gece yarısında sıcak ve tuzlu bir hal alır. Yaz mevsiminde, gün ortasında Po Nehri'nin kaynağı, sanki istirahat ediyormuşçasına daima kurudur.

Tenedos Adası'nda bir pınar bulunur ki, yaz gündönümünden sonra, gecenin üçüncü saatinden altıncı saatine kadar suyla dolar.

Delos Adası'ndaki İnopus çeşmesi, tıpkı Nil gibi ve onunla aynı dönemlerde alçalıp yükselir.

Denizde, Timavus Nehri'nin karşısında, denizin gelgitleriyle aynı anda çekilip yükselen ılık pınarlar barındıran küçük bir ada vardır.

Apeninler'in öte yakasındaki Pitinum arazisinde yer alan Novamis Nehri, gündönümü sırasında azgın bir çağlayan iken kışın kurudur. Faliscum'da, öküzlerin içtiği bütün sular onları beyazlatır, Boeotia'da Melas Nehri koyunları karartır, aynı adlı bir gölden doğan Cephissus ise onları beyazlatır, yine Peneus onları siyah yapar, İlion yakınlarındaki Ksanthos ise kızıla çevirir ki nehir adını buradan alır.

Pontus'ta Astaces Nehri kimi ovaları sular, buralarda kısraklar ahalinin besin olarak tükettiği siyah süt verirler.

Reate'de Neminia adında bir pınar vardır, bazen bir yerde bazen başka bir yerde peydahlanır ve bu suretle toprağın mahsulündeki değişime işaret eder.

Brundisium limanında denizde asla bozulmayan bir su veren bir pınar mevcuttur.

Lyncestis'in ekşimsi olduğu söylenen suyu, şarap gibi sarhoş eder, bu durum Paphlagonia'da ve Calenum arazisinde de böyledir.

Andros Adası'nda, Peder Bacchus'ün mabedinde, üç kez konsüllük yapmış olan Mucianus'un bize temin ettiğine göre, ocak ayının nonae gününde daima şarap lezzeti veren bir pınar bulunur, buna Dios Theodosia denir.

Arkadya'da, Nonacris yakınlarında kokusu yahut rengi bakımından ona hiç benzemeyen Styx, suyundan içenleri derhal helak eder.

Ayrıca Taurilerin memleketindeki bir tepe olan Librosus'ta, kaçınılmaz surette lakin acı vermeksizin ölüme yol açan üç pınar vardır.

İspanya'daki Carrinenses arazisinde birbirine pek yakın iki pınar fışkırır, bunlardan biri her şeyi yutar, diğeri ise dışarı fırlatır.

Aynı memlekette bir başka pınar daha vardır ki, içindeki bütün balıklara altın görünümü verir, oysa sudan çıkarıldıklarında diğer balıklardan hiçbir cihetle farklı değillerdir.

Como arazisinde, Larius gölü civarında gür bir pınar bulunur, her saat başı durmaksızın kabarır ve ardından yeniden alçalır.

Midilli'nin karşısındaki Kydonea adasında, yalnızca ilkbahar mevsiminde kaynayan ılık bir pınar mevcuttur.

Asya'daki Sinnaus gölü, etrafında yetişen pelinotuyla dolup taşmıştır.

Kolophon'da, Klaros Apollon'unun mağarasında bir havuz yer alır, suyundan içildiğinde hayret verici kehanetlerde bulunma kudreti bahşeder, lâkin bu sudan içenlerin ömrü kısalır.

Kendi devrimizde, Nero'nun ömrünün son yıllarında, o döneme dair tarihimde kaydettiğim üzere nehirlerin geriye doğru aktığını gördük. Ve filhakika, tabiatın diğer harikulade işleyişlerinde olduğu gibi, bütün pınarların kış mevsimine kıyasla yazın daha soğuk olduğu hakikatinde kim yanılabilir, külçe halindeki bakır ve kurşun dibe çökerken yayvanlaştırıldıklarında su üstünde kalırlar, eşit ağırlıktaki cisimlerin kimi dibe batarken kimi yüzeyde durur, ağır cisimler suda daha kolay hareket ettirilir, İskiri taşının pek büyük olmasına rağmen suda yüzdüğü, fakat aynı taş küçük parçalara ayrıldığında battığı, canı henüz çıkmış bir hayvanın cesedinin battığı, lâkin şiştiğinde su üstüne çıktığı, boş kapların sudan dolu olanlardan daha kolay çekilip çıkarılamadığı, yağmur suyunun tuzlalar için diğer sulardan daha faydalı olduğu, tatlı suyla karıştırılmadıkça tuz yapılamadığı, tuzlu suyun daha güç donduğu ve daha çabuk ısındığı, denizin kışın daha ılık ve sonbaharda daha tuzlu olduğu, her şeyin zeytinyağıyla yatıştığı ve dalgıçların ağızlarından az miktarda yağ salmalarının sebebinin de bu olduğu, zira bunun çalkantılı kısmı pürüzsüzleştirip ışığı kendilerine ilettiği, açık denizin derinliklerine asla kar yağmadığı, suyun tabiatı icabı umumiyetle aşağıya doğru meyli bulunmasına rağmen pınarların yukarıya fışkırdığı ve bunun, kumu yüz elli mil mesafeye bir alev topu gibi savuracak derecede yanan Etna'nın eteklerinde dahi vaki olduğu inkâr edilebilir mi?

BÖLÜM 107. ATEŞ VE SUYUN BİR ARADAKİ HARİKALARI

Şimdi tabiatın dördüncü unsuru olan ateşin bazı harikalarını, evvelemirde su vasıtasıyla hasıl olanları zikretmeliyim.

BÖLÜM 108. (104.) MALTA HAKKINDA

Kommagene hudutlarındaki Samosata şehrinde, Malta adı verilen ve alev alabilen bir çamur çıkaran bir havuz mevcuttur.

Dokunduğu her katı cisme yapışır, üstelik kendisine temas edildiğinde, şayet kaçmaya yeltenirseniz sizi takip eder.

Halk, surlarını Lucullus’a karşı bunun vasıtasıyla müdafaa etmiş, askerler zırhlarının içinde yanmıştır, hatta suyun içinde dahi alev alır.

Yalnızca toprakla söndürülebileceğini tecrübe ile öğrenmekteyiz.

BÖLÜM 109. (105.) — NAFTA HAKKINDA

Nafta da benzer tabiatta bir maddedir (Babil civarında ve Part ülkesindeki Astaceni arazisinde bu adla anılır), akışkan bir zift gibi akar.

Ateşe karşı pek büyük bir meyli vardır, ateş görüldüğü anda derhal üzerine atılır.

Anlatıldığına göre Medea, İason’un metresini bu suretle yakmıştır, zira kadın kurban sunmak gayesiyle sunağa yaklaştığında tacı alev almıştır.

BÖLÜM 110. (106.) — DAİMA YANAN YERLER

Dağların harikaları arasında, geceleri daima yanan, kışın kar altında kalmasına ve püskürttüğü küller kırağıyla örtülmesine rağmen bunca zamandır yanacak maddeyi bağrında eksik etmeyen Etna vardır.

Tabiatın yeryüzünü tüketmekle tehdit ederek hiddetlendiği tek yer bu dağ da değildir, Phaselis’te Kimera dağı, gece ve gündüz aralıksız bir alevle yanar.

Knidoslu Ktesias, bu ateşin su ile tutuştuğunu, toprak ve kuru ot ile söndürüldüğünü bildirmektedir.

Aynı Likya memleketinde Hephaistios dağları, alevli bir meşaleyle dokunulduğunda öyle şiddetle yanar ki, ırmağın içindeki taşlar ve kumlar dahi suyun içindeyken yanmayı sürdürür, dahası bu ateş yağmurla daha da kuvvetlenir.

Bir kimse bu ateşten tutuşturulmuş bir değnekle toprağa yarıklar açarsa, bir alev akıntısının onu takip edeceği söylenir.

Baktriya’daki Kophantos’un zirvesi geceleri yanar, bu hal Medya’da ve Pers hududundaki Sittakene’de de böyledir, keza Susa’da, Beyaz Kule mevkiinde, en büyüğü gündüzleri de yanan on beş menfezden alevler fışkırır.

Babil ovası, bir akre genişliğindeki balık havuzuna benzer bir yerden alevler kusar.

Hesperium yakınlarında, Etiyopyalıların bir dağında tarlalar geceleri yıldızlar gibi parlar, aynı hadise Megalopolis arazisinde de vuku bulur.

Caminis." 7 Muhtemelen eski bir yanardağın krateridir. 8 Aşağıda zikredilen Theon Ochema gibi bu dağın da Afrika'nın batısında, Sierra Leone veya Yeşil Burun civarında bulunduğu varsayılmıştır, lakin kanaatimce kafi dayanak mevcut değildir. Bkz. Alexandre, Lemaire neşri, i. 455. Bölüm 111.] ATEŞLE İLGİLİ TEZAHÜRLER. 141 litani.

Lakin bu ateş dahili ve mutedil olup, üzerinde bulunan sık ormanın yapraklarını yakmaz.

Soğuk bir kaynağın civarında daima yanan ve Theopompus'a göre Apollonia ahalisine meşum felaketlerin habercisi olan Nymphaeum krateri de mevcuttur.

Yağmurla birlikte şiddetlenir ve kaynağa karışarak tadını bozan bir zift püskürtür, diğer zamanlarda ise bu ziftler arasında en zayıf olanıdır. Fakat diğer harikaların yanında bunların hükmü nedir ki?

İtalya yakınlarında, denizin ortasındaki Aiolos adalarından biri olan Hiera, Müttefikler Savaşı esnasında senatodan gönderilen bir heyet tarafından kefaret kurbanları sunulana dek, bizzat denizin kendisiyle beraber günlerce yanmıştır.

Etiyopya'da Theon Ochema adı verilen bir tepe vardır ki, son derece şiddetle yanar ve tıpkı Güneş gibi her şeyi tüketen alevler saçar.

Tabiat, yeryüzünü işte bunca mahalde ve bunca ateşle yakmaktadır!

BÖLÜM 111. (107.) YALNIZCA ATEŞİN HARİKALARI Mademki bu tek unsur kendi kendini türetecek ve en küçük bir kıvılcımdan büyüyecek kadar velut bir tabiata sahiptir, yeryüzünün bütün bu cenaze odunlarının tesirinin ne olacağını tahayyül etmek gerekir? ^ "Internus." "Ormanın derinliklerinde gizlenmiş." Hardouin, Lemaire neşri. 1 Bu rivayet bütünüyle masalsı değilse, burada tasvir edilen hadise, belki de pek yüksek bir hararete ulaşmayan alev alabilir bir gazın yanmasına atfedilebilir. * Bu mahal hakkında Strabo'da, vii. 310, bir kayıt mevcuttur. Müellifimiz bu kitabın 96. bölümünde burayı yüzen adalar ihtiva eden bir havuz yahut göl olarak zikretmişti, bir sonraki bölümde de yine bundan bahsetmektedir. ^ Bu yanardağ hakkında Aelianus'ta, Var. Hist. xiii. 16, bir kayıt bulunmaktadır. Lakin habercisi addedildiği meşum hadiselerden evvel alev çıkarmayı kestiği anlaşılmaktadır. 5 Bu vaziyet Cassius Dio tarafından zikredilir, xli. 174. Suyun ani bir hücumunun, olağan dışı miktarda zifti yukarı püskürttüğü düşünülebilir. ^ Bu hadiseye dair mufassal bir kayıt Strabo'da yer alır, vi. 277. 7 "Latinceye Currum deorum [Tanrıların Arabası] olarak tercüme edilebilir." Hardouin, Lemaire neşri. ^ "Güneşin hararetiyle kavurucu alevler saçar", müellif muhtemelen yanardağ ateşlerinin, yerin yüzeyini kavurmada Güneş'in ateşlerine yardım ettiğini kastetmektedir. 142 PLINIUS'UN TABİAT TARİHİ. [Kitap II.

Dünyanın her köşesinde, bu doymak bilmez oburluğu kendi tükenmeksizin besleyen şeyin tabiatı ne olmalıdır?

Bu ateşlere o sayısız yıldızlar ve bizzat ulu Güneş de eklenmelidir.

İnsan eliyle yakılan ateşler, kimi taşların fıtratında bulunanlar, odunların birbirine sürtünmesiyle meydana gelenler ve bulutların içinde bulunup şimşeğe sebebiyet verenler de vardır.

Tek bir günün dahi her şey yanıp kül olmadan geçmesi hakikaten diğer bütün harikaları aşmaktadır, bilhassa Güneş ışınlarının karşısına yerleştirilen içbükey aynaların alevi diğer her türlü ateşten daha çabuk hasıl ettiğini ve pek çok küçük lakin tabii ateşin her yerde bolca bulunduğunu düşündüğümüzde.

Nymphaeum'da bir kayadan, yağmurla tutuşan bir ateş fışkırır, bu ateş Scantia'nın sularından da yükselir.

Gerçekten de zayıf bir alevdir bu, zira temas ettiği herhangi bir nesnenin üzerinde pek az kalarak dağılır, bu ateşli pınara gölge salan bir dişbudak ağacı daima yeşil kalır.

Mutina arazisinde, Vulcanus'a hasredilmiş günlerde topraktan ateş fışkırır.

Kimi müellifler, Aricia'nın altındaki tarlalara yanan bir cisim düşerse toprağın alev aldığını, Sabin ve Sidicini arazisindeki taşların ise, üzerlerine yağ sürüldüğü takdirde alevle yandığını zikrederler. Salentinum'un bir kasabası olan Egnatia'da, * Bir önceki bölümdeki "tabiat yeryüzünü yakar" mülahazasına atıfla, "Yeryüzünün bunca cenaze odunu mu?" 2 Hardouin'e göre "Humani ignes", "Hayatın idamesi için muhtaç olduğumuz şu bizim ateşlerimiz, nitekim Cicero De Natura Deorum'da, ii. 67, böyle söyler", Lemaire, i. 457. 3 Bu, pek çok ilkel kabilenin alev çıkarmak için başvurduğu usuldür. * Scantia'nın bir nehir mi yoksa bir göl mü olduğu yahut nerede bulunduğu bilinmemektedir, bkz. Alexandre, Lemaire neşri, i. 457. 5 Evvelce de müşahede edildiği üzere, bu vaziyet nispeten düşük bir hararette yanan alev alabilir bir gazın çıkışından neşet etmiş olabilir. 6 Columella'ya göre, xi. 3, bunların ağustos ayında vuku bulduğu söylenir, ateşin bilhassa bu günlerde çıktığına dair ifadenin ise hilafıhakikat olduğunu varsayabiliriz. 7 Aricia, Campania'da, bugünkü Nemi Gölü civarında bir kasabaydı, müellifimiz tarafından zikredilen diğer yerler gibi bu mahal de muhtemelen volkanik menşeliydi. 8 Sidicinum, Campania'da bir kasabaydı, Teanum olarak da bilinirdi, muhtemelen bugünkü Teano. 9 Egnatia, Calabria'da, Adriyatik sahilinde bir kasabaydı, müellifimizin zikrettiği bu hadise Horatius tarafından meşhur eserinde alaya alınmıştır.

Bölüm 112.] DÜNYANIN EBADI. 143 mukaddes bir taş bulunur ve üzerine odun konulduğunda derhal alev fışkırır.

Açık havada bulunan Iuno Lacinia sunağında, rüzgar her yönden esse dahi küller kımıldamadan durur.

Sularda ve hatta insan vücudunda dahi ani ateşlerin peydahlandığı malumdur, Thrasymenus Gölü'nün baştan başa alevler içinde kaldığı, Servius Tullius henüz bir çocukken uyuduğu sırada başından alevlerin fışkırdığı görülmüştür, Valerius Antias da İspanya'da katledilen Scipioların ardından cenaze nutku irat edip askerleri onların intikamını almaya teşvik ettiği sırada, aynı alevin L. Marcius'un etrafında da zuhur ettiğini bildirmektedir.

Bu türden daha nice hakikati yakında ve daha vazıh bir surette zikredeceğim, zira bu mevkide mezkûr harikalar başka bahislerle birbirine karışmış durumdadır.

Lakin zihnim, beni tabiatın salt tefsirinin ötesine taşımış olduğundan, okurlarımın tefekkürüne adeta elinden tutarak bütün yerküre boyunca rehberlik etmek arzusundadır.

BÖLÜM 112. (108.) DÜNYANIN BOYUTLARI

Hakkında malumat vermeyi vadettiğim yeryüzü parçamız, kendisini çevreleyen okyanusun içinde adeta yüzmekte olup (yukarıda zikrettiğim veçhile), en geniş sınırlarıyla doğudan batıya, yani Hindistan’dan Gades’te Herakles’e vakfedilmiş Sütunlar’a kadar uzanır, Artemidoros’un beyanına göre bu mesafe 8568 mil yahut İsidoros’un bildirdiğine göre 9818 mildir. Artemidoros buna, Gades’ten Mukaddes Burun dolanılarak İspanya’nın en çıkıntılı cüzü olan Artabrum burnuna kadar 491 mil daha ilave eder.

Bu ölçüm iki ayrı istikamette yapılabilir. Ganj nehrinin Doğu okyanusuna döküldüğü mansabından başlayıp Hindistan ve Part ülkesinden geçerek Suriye’nin İssos körfezindeki bir şehri olan Myriandros’a varan mesafe 5215 mildir.

Buradan itibaren, dosdoğru deniz yoluyla Kıbrıs adasından, Likya’daki Patara’dan, Rodos’tan ve Karpat Denizi’ndeki adalar olan Astypalaia’dan, Lakonia’daki Tainaron’dan, Sicilya’daki Lilybaion’dan ve Sardinya’daki Karalis’ten geçildiğinde mesafe 2103 mil tutar.

Oradan Gades’e kadar 1250 mil olup Doğu okyanusundan itibaren yekûn mesafe 8568 mildir.

Daha sıhhatli olan diğer yol ise ekseriyetle karadandır. Ganj’dan Fırat’a kadar 5169 mildir, oradan Kapadokya’da bir kasaba olan Mazaka’ya 319 mil, oradan Frigya ve Karia üzerinden Efes’e 415 mildir, Efes’ten Ege Denizi aşılarak Delos’a 200 mil, Kıstak’a [NOT: Korint Kıstağı] 212 buçuk mil, oradan evvela karadan ve akabinde Lekhaion denizi ile Korint körfezi üzerinden Mora’daki Patrai’ye 90 mil, Leukate burnuna 87 buçuk mil, Korkyra’ya bir o kadar daha, Akrokeraunia dağlarına 132 buçuk, Brundisium’a 87 buçuk ve Roma’ya 360 mildir.

Alpler’e, Scingomagum köyüne kadar 519 mildir, Galya içerisinden Pireneler’deki İlliberris’e 927 mil, okyanusa ve İspanya sahiline 331 mildir, Gades Boğazı geçişi 7 buçuk mil olup mezkûr mesafeler Artemidoros’un hesabına göre yekûnda 8945 mil eder.

Dünyanın güneyden kuzeye olan eninin, umumiyetle uzunluğunun takriben yarısı kadar, yani 4490 mil olduğu kabul edilir, nitekim sıcağın bir taraftan, soğuğun ise diğer taraftan ne kadar çok yer çaldığı buradan aşikârdır, zira karanın fiilen eksik olduğunu yahut yeryüzünün bir küre şeklinde bulunmadığını zannetmem, lakin her iki tarafta da meskûn olmayan kısımlar henüz keşfedilmemiştir.

Şu halde bu ölçü, Habeş okyanusu sahilinden, yani meskûn olan en uzak kısımdan Meroe’ye kadar 1000 mil uzanır, oradan İskenderiye’ye 1250 mil, Rodos’a 562, Knidos’a 87 buçuk, İstanköy’e 25, Sisam’a 100, Sakız’a 94, Midilli’ye 65, Bozcaada’ya 44, Sigeion burnuna 12 buçuk, Karadeniz’in Boğazı’na 312 buçuk, Kerempe burnuna 350, Maiotis bataklığının [NOT: Azak Denizi] girişine 312 buçuk ve Tanais’in mansabına 275 mil olup şayet denizden gidilirse bu mesafe 89 mil kısaltılabilir.

Tanais’in ötesine dair, en dikkatli müellifler dahi sıhhatli bir ölçüm elde etmeye muvaffak olamamışlardır.

Artemidoros, ötesindeki her şeyin meçhul olduğunu zanneder, zira Tanais civarında, kuzey kutbuna doğru uzanan Sarmat kavimlerinin ikamet ettiğini ikrar etmektedir.

İsidoros, Thule’ye kadar olan mesafe olarak 1250 mil daha ilave eder, lakin bu yalnızca bir tahminden ibarettir.

Kendi adıma, Sarmatia'nın sınırlarının gerçekten de yukarıda zikredilen mesafeye kadar uzandığı kanaatindeyim, zira şayet böylesine geniş olmasaydı, meskenlerini durmaksızın değiştiren o sayısız kavimleri nasıl barındırabilirdi?

Ve hakikaten de dünyanın meskûn olmayan kısmının daha da büyük olduğunu düşünmekteyim, zira Almanya açıklarında uzanan ve ancak yakın zamanda keşfedilmiş olan sayısız adanın mevcudiyeti pekâlâ bilinmektedir.

Yeryüzünün uzunluğu ve genişliği hakkında nakletmeye değer bulduklarım bundan ibarettir.

Lakin ilmin bilhassa en ince kısımlarında ve bilhassa bu sahada fevkalade mahir olan, herkesin de takdirini kazandığını gördüğüm Eratosthenes, bu çevrenin tamamını 252.000 stadia olarak bildirmiştir ki bu da Roma hesabına göre 31.500 mil eder.

Bu cüretkâr bir teşebbüstür, fakat öylesine ince delillerle desteklenmiştir ki muvafakatimizi esirgememiz mümkün değildir.

Gerek Eratosthenes'in iddialarını çürütmekteki kudreti gerekse diğer her husustaki gayreti sebebiyle kendisine hayranlık duymamız gereken Hipparkhos, mezkûr miktara 25.000 stadiadan pek de az olmayan bir miktar ilave etmiştir.

(109.) Dionysodoros şüphesiz itimada daha az layıktır, lakin Yunan kibrinin bu en dikkat çekici misalini zikretmeden geçemeyeceğim.

Kendisi Melos ahalisindendi ve hendese ilmindeki vukufu ile şöhret bulmuştu, memleketinde ileri yaşta vefat etti.

Tirkesine varis olan kadın hısımları cenazesine iştirak ettiler ve birbirini takip eden birkaç gün boyunca mutat merasimleri ifa ettiklerinde, rivayet olunur ki kabrinde, kendi namına yukarıda kalanlara hitaben kaleme alınmış bir mektup buldular, mektupta kabrinden yeryüzünün en derin noktasına indiği ve bu mesafenin 42.000 stadia olduğu beyan edilmekteydi.

Bu mektubu, sanki yerkürenin tam ortasından, yüzeyden en uzak mesafede bulunan ve zaruri olarak kürenin merkezi olması gereken noktadan gönderilmiş gibi tefsir eden bazı geometriciler de çıkmadı değildir.

Buradan hareketle, muhitinin 252.000 stadia olduğu hesabı yapılmıştır.

BÖLÜM 113. KÂİNATIN AHESTE ORANTISI

Tabiatı her daim kendisiyle tutarlı olmaya mecbur kılan o ahenkli orantı, bizi mezkûr ölçüye 12.000 stadia daha ilave etmeye sevk eder, bu da yeryüzünü bütün kâinatın doksan altıda biri yapar.

HÜLASA, Bu Kitapta ihtiva edilen vakalar, beyanlar ve müşahedelerin yekûnu 417'dir.

İKTİBAS EDİLEN ROMALI MÜELLİFLER, M. Varro, Sulpicius Gallus, İmparator Titus Caesar, Q. Tubero, Tullius Tiro, L. Piso, T. Livius, Cornelius Nepos, Sebosus, Caelius Antipater.

İkinci Pön Savaşı'na dair kıymetli bir rivayeti ihtiva eden bir Vekayinâme kaleme almıştır.

Bu eser Brutus tarafından kısaltılmış ve İmparator Hadrianus nezdinde fevkalade bir itibar görmüştür.

Fabianus, Antias, Mucianus, Etrüsk öğretisi üzerine yazmış olan Caecina, aynı konuda yazmış olan Tarquitius, keza yine aynı konuda yazmış olan Julius Aquila ve Sergius.

İKTİBAS EDİLEN YABANCI MÜELLİFLER, Platon, Hipparkhos, Timaeus, Sosigenes, Petosiris, Nekhepso, Pisagorcu

Fabianus Papirius, eserleri Plinius ve Seneca tarafından pek ziyade methedilen Romalı bir hatip ve doğa bilgini. Hayvanlar Tarihi ile Tabii Sebepler Üzerine adlı bir kitap kaleme almıştır.

Quintus Valerius Antias. MÖ 80 civarında mümtaz bir mevkiye erişmiş, Sulla dönemine kadarki Roma Vekayinâmesi'ni yazmıştır.

Marcus Licinius Crassus Mucianus. İmparator Vespasianus'un tahta çıkarılmasında amil olmuş, MS 52, 70 ve 74 yıllarında Konsüllük yapmıştır. Üç kitaplık Mektuplar ile bilhassa Doğu ahvalini ele aldığı anlaşılan on bir kitaplık bir Tarih neşretmiştir.

Aulus Caecina. Caesar tarafından sürgüne gönderilmiş, Afrika'daki Pompeius taraftarlarına iltihak etmiş ve Caesar'a esir düşmüşse de canı bağışlanmıştır. Cicero kendisine muhtelif mektuplar yazmış ve iktidarını övmüştür. Eserinin, Etrüskler tarafından tatbik edilen kehanet sanatı üzerine olduğu anlaşılmaktadır.

Etruria'nın bir kâhini yahut remilcisi olduğu, Etrüsklerin tekinsiz alametleri üzerine bir eser kaleme aldığı anlaşılmaktadır.

Kendisinin dahi Etrüsk kehaneti üzerine bir eser yazdığı bilinmekle birlikte, şahsına dair başkaca malumat mevcut görünmemektedir.

Sergius Paulus. 18. Kitabın Fihristi'nde dahi zikredilmiştir. Kendisi hakkında başkaca malumat bulunmadığı anlaşılmaktadır.

Aristoteles müstesna, Yunan Filozoflarının en büyüğü ve Sokrates'in talebesi.

Bithynia'daki Nikaia ahalisinden olup MÖ 160 civarında mümtaz mevkie ermiştir. Gök biliminin "Babası" namıyla anılır. Aratos ile Eudoksos'un Phainomena'sı üzerine günümüze kadar ulaşan bir Şerh yazmıştır. Kamerî Ay ve Sabit Yıldızlar üzerine olanlar da dahil olmak üzere diğer eserleri bize kadar vasıl olmamıştır. Yıldızlar Kataloğu, Batlamyus'un Almagest'inde muhafaza edilmektedir.

İtalya'daki Lokroi ahalisinden, Platon'un hocası olduğu rivayet edilen Pisagorcu bir filozof. Matematik üzerine bir eser kaleme almıştır. Günümüze intikal etmiş olan "Dünyanın ve Tabiatın Ruhu Üzerine" adlı eser kendisine atfedilmekteyse de bu iddia şüphelidir.

İskenderiyeli bir gök bilimci ve Meşşai filozof. Julius Caesar tarafından Takvim ıslahatına nezaret etmek üzere vazifelendirilmiştir. Gök Kürelerinin Dönüşleri üzerine bir eser ile Aristoteles'in eserlerine dair bir Şerh kaleme aldığı zannedilmektedir.

Mısırlı bir rahip, matematikçi ve astrolog. Kral Nekhepso'ya hitaben yazdığı Astroloji İlimleri Üzerine Mektup'un, mezkûr krala ithaf edilen "Organum Astrologicum" adlı bir diğer eserle birlikte Viyana Kraliyet Kütüphanesi'nde muhafaza edildiği rivayet olunur. Juvenalis, bu zatın ismini astrolog tabiri yerine alelade bir ad gibi kullanır görünmektedir.

Julius Firmicus tarafından "Mısır'ın en adil imparatoru ve pek mahir bir gök bilimci" sıfatıyla zikredilmiştir. Galen, Basit İlaçlar Üzerine adlı onuncu kitabında kendisinin bir eserinden iktibas yapmıştır, lakin bu eserin sahte menşeli olması pek muhtemeldir.

BÖLÜM 113. İKTİBAS EDİLEN YABANCI MÜELLİFLER

filozoflar, Poseidonios, Anaksimandros, Gnomonik [Güneş saatleri ilmi] üzerine yazmış olan filozof Epigenes, Eukleides, filozof Koiranos, Eudoksos, Demokritos, Kritodemos, Thrasyllos, Serapion, Dikaiarkhos, Arkhimedes, Onesikritos, Eratosthenes, Pytheas, Herodotos, Aristoteles, Ktesias, Ephesoslu Artemidoros, Kharaks'lı İsidoros ve Theopompos.

Buradaki "Pythagoricis" ibaresi, ya Samoslu Pythagoras'ın takipçilerinin teliflerini yahut bizzat o filozof tarafından yazılmış kitapları ifade edebilir. Plinius 19, 20 ve 24. Kitaplarda Pythagoras'a ait muhtelif yazıtlardan bahseder, Diogenes Laertios ise başkalarını zikreder, lakin umumiyetle hiçbir şey yazmadığı ve antik devirlerde onun ismiyle tedavül eden her şeyin uydurma olduğu kabul görür.

Suriye'deki Apameia ahalisinden bir Stoacı filozof. Cicero'nun muallimi, Pompeius'un dostudur. Tarih, kehanet, medcezir ve tanrıların tabiatı üzerine eserler kaleme almıştır. Yalnızca birtakım parçaları günümüze ulaşabilmiştir.

Miletosludur, MÖ 610 senesinde doğmuş olup İyon felsefe mektebinin banisi olan Thales'in halefidir. Tutulumun (ecliptic) eğikliğini ve gnomon kullanımını ilk talim eden kişi olduğu rivayet edilir.

Rodos yahut Byzantion ahalisinden bir filozof. Seneca, onun Kildaniler arasında gök bilimi tahsil etmekle müftehir olduğunu söyler. Varro ve Columella tarafından ziraat meseleleri üzerine yazdığı zikredilmiş, Censorinus tarafından ise sitayişle anılmıştır.

İskenderiyeli büyük geometrici ve I. Ptolemaios'un hocası. İskenderiye matematik mektebinin kurucusudur.

Aslen Yunan olup Nero devrinde yaşamıştır. Tacitus tarafından 14. Kitapta eşsiz hikmeti sebebiyle methedilmiştir, bunun haricinde şahsına dair hiçbir şey bilinmemektedir.

Knidoslu gök bilimci ve kanun koyucu, MÖ 366 civarında itibar kazanmıştır. Platon'un dostu ve talebesidir, Yunanistan'da seyyarelerin hareketlerini ilk defa talim eden zat olduğu rivayet olunur. Gök bilimi ve geometriye dair telifleri kayıptır, ancak Phainomena adlı eseri, onun nesrini nazma tebdil eden Aratos vasıtasıyla muhafaza edilmiştir.

Trakya'daki Abdera'da, takriben MÖ 460 senesinde doğmuştur. Atom nazariyesinin kurucularından biri olup zihin sükûnetini fanilerin en yüksek gayesi telakki etmiştir. Âlemin tabiatı ve nizamı, fizik, sari hastalıklar, bukalemun ve sair mevzular üzerine eserler telif etmiştir.

Yunan bir gök bilimci. "Apotelesmatica" namındaki eserinin Viyana'daki İmparatorluk Kütüphanesi'nde muhafaza edildiği rivayet olunur.

Augustus ve Tiberius'un himayesine mazhar olmuş Rodoslu bir astrolog. Taşlar Üzerine bir eser ile bir Mısır Tarihi kaleme almıştır. Tacitus, Vekayinâme'sinin altıncı kitabında onun astrolojideki maharetini pek ziyade metheder.

Antiokheia ahalisinden bir coğrafyacı ve Eratosthenes'in fikirlerinin muarızıdır. Cicero, kendisinin bu zatın eserinin binde birini dahi anlamaktan aciz kaldığını beyan eder.

Sicilya'daki Messene ahalisinden bir Meşşai filozof ve coğrafyacı. Aristoteles'in rahleitedrisinde bulunmuş ve birkaçı günümüze kalan muhtelif telifler vermiştir, bunların en mühimi Yunanistan'ın tarihi, coğrafi, ahlaki ve dini ahvaline dair olanıdır. Yalnızca birkaç parça günümüze vasıl olmuştur.

Syracusae ahalisinden olup antikitenin en namdar matematikçisidir, MÖ 287 senesinde doğmuştur.

Eserlerinden yalnızca pek azı günümüze ulaşmış olup 1792 yılında Oxford'da Torelli tarafından neşredilmiştir. 1 Ya Astypalaea'da ya da Aegina'da doğmuştur.

İndus Nehri boyunca iniş ve Basra Körfezi'ne yapılan sefer esnasında İskender'in donanmasının baş dümencisiydi. "Alexandropaedia" ya da İskender'in Eğitimi adını taşıyan bir eser kaleme almıştır.

Hindistan'da gördüklerine dair tasvirlerine pek çok masal ve uydurmanın karıştığı, öyle ki günümüzde kayıp olan bu eserin bir tarihten ziyade bir masala benzediği söylenmektedir. 2 Kireneli olup M.Ö. 276'da doğmuştur.

İskenderiye kütüphanesinin muhafızı olması için Ptolemaios Euergetes tarafından Atina'dan davet edilmiştir.

Bir gök bilimci, coğrafyacı, filozof, tarihçi ve filolog olarak son derece geniş bir malumata sahip bir zattı. Coğrafi meselelere dair birkaç parça müstesna olmak üzere bütün yazıları zayi olmuştur. 3 Massalia, bugünkü Marsilya ahalisinden olup Büyük İskender devrinde şöhret bulmuş meşhur bir denizciydi.

Seferlerinde Britanya'yı ve Thule'yi ziyaret etmiş, muhtemelen "Okyanus Üzerine" adlı eserinde buralara dair malumat vermiştir. Strabon tarafından haksız yere yalancılıkla itham edilmiştir. Kaleme aldığı bir diğer eser ise Gades'ten Tanais'e, muhtemelen bu bağlamda Elbe'ye kadar olan seyrüseferi anlatan "Periplus" yahut "Çevre Seyahati" idi. 4 Halikarnassoslu olup Yunan tarihinin babasıdır, M.Ö. 484'te doğmuştur.

Günümüze ulaşan büyük eserinin yanı sıra, bir Arabistan tarihi de yazdığı zannedilmektedir. 5 Muhtemelen Yunan filozoflarının en bilgilisiydi.

Eserleri son derece çok sayıdaydı ve günümüze intikal edenler tabii tarih, metafizik, tabiat ilimleri, ahlak, mantık ve umumi edebiyatı ele almaktadır. 6 Karia'daki Knidos'un yerlisi olup Kunaksa Muharebesi'nde Artakserkses Mnemon'a esir düştükten sonra onun özel hekimi olmuştur.

Photius'un yaptığı küçük bir hülasa ve birkaç parça haricinde bugün kayıp olan 23 kitaptan müteşekkil bir Pers Tarihi yazmıştır. Ayrıca Hindistan üzerine bir kitap kaleme almıştır.

Eserlerinde sergilediği safdillik sebebiyle, muhtemelen kafi bir sebep bulunmaksızın, ziyadesiyle muaheze edilmiştir. 7 Efesli bir coğrafyacı olup M.Ö. 100 civarında yaşamıştır.

Bir Periplus ve Coğrafya üzerine bir eser kaleme almıştır, bunlardan yapılan özetlerin yalnızca birkaç parçası bugüne kalmıştır. 8 Partia'daki Kharaks'tan olup bu memlekete dair halen mevcut olan bir tasvir kaleme almıştır.

Augustus devrinde şöhret bulmuştur. 9 Sakızlı, meşhur bir tarihçi ve hatip İsokrates'in talebesiydi.

Başlıca eserleri bir Yunan Tarihi ile Büyük İskender'in pederi Makedonyalı Philippos'un Hayatı idi.

KİTAP III. MEVCUT OLAN VEYA VAKTİYLE MEVCUT OLMUŞ MEMLEKETLERİN, KAVİMLERİN, DENİZLERİN, ŞEHİRLERİN, LİMANLARIN, DAĞLARIN, NEHİRLERİN, MESAFELERİN VE HALKLARIN TASVİRİDİR. GİRİŞ. Buraya kadar yeryüzünün vaziyetini ve harikalarını, suları, yıldızları, evrenin nizamını ve eb'adını ele aldım.

Şimdi onun münferit kısımlarını tasvir etmeye girişeceğim, gerçi bu vazifeyi haklı olarak nihayetsiz bir mahiyette ve kınanmaya maruz kalmadan ihtiyatsızca başlanamayacak bir iş addedebiliriz.

Yine de diğer taraftan, fani bir insanın her şeye vakıf olamamasının şaşılacak bir ciheti bulunmadığı nazar-ı itibara alınırsa, af dilemeyi bundan daha az icap ettiren hiçbir şey yoktur.

Bu sebeple tek bir müellife tabi olmayıp, her bir mevzuya dair en ziyade itimada şayan addettiğim yazarları istihdam edeceğim.

Zira her birinin şöhret bulduğu memleketlerin tasvirinde azami ihtimam ve sıhhati sergilemeleri, hemen hepsinin müşterek vasfıdır, öyle ki bu suretle hareket etmekle ne bir kimseyi kınamak ne de hilafını iddia etmek mecburiyetinde kalacağım. Muhtelif mevkilerin isimleri burada yalnızca ve mümkün mertebe muhtasar bir surette verilecektir, mezkur yerlerin şöhretinin ve buna sebebiyet veren hadiselerin nakli daha münasip bir zamana tehir edilmiştir, zira burada yeryüzünden bir bütün olarak bahsettiğim hatırda tutulmalıdır ve isimleri şöhretlerine hiçbir atıf yapmaksızın, sanki bu mevkiler henüz bidayetindeymiş ve büyük hadiselerle herhangi bir nam kazanmamış gibi zikrettiğimin anlaşılmasını arzu ederim.

İsim zikredilmektedir, bu doğrudur, lakin sadece dünyanın ve evren nizamının bir cüzünü teşkil etmesi hasebiyle böyledir. Bütün yerküre üç kısma ayrılır, Avrupa, Asya ve Afrika.

Tasvirimiz Güneş'in battığı yerden ve Atlas Okyanusu'nun hücum edip iç denizlere döküldüğü Gades Boğazı'ndan başlar.

O taraftan dahil olunduğunda, sağ kolda Afrika ve sol kolda Avrupa yer alır, Asya ise bunların beynindedir, sınırlar Tanais ve Nil nehirleridir.

Az evvel bahsettiğim okyanus boğazı, o civarda dünyaya gelmiş olan Turranius Gracilis'ten öğrendiğimize göre, İspanya'daki Mellaria köyünden Afrika'daki Album Promontorium'a yahut Beyaz Burun'a kadar ölçüldüğünde on beş mil uzunluğunda ve beş mil genişliğindedir.

Bununla birlikte Titus Livius ve Cornelius Nepos genişliğin en dar yerinde yedi mil, en geniş yerinde ise on mil olduğunu beyan etmişlerdir, işte bu denli dar bir ağızdan böylesine muazzam bir su enginliği önümüze serilmektedir.

Derinliğinin ziyade olması da hayretimizi azaltmaz, zira derin olmak şöyle dursun, denizciye dehşet salan, köpüklerle beyazlanmış pek çok anroşman ve sığlık mevcuttur.

İşte bu ahval sebebiyledir ki pek çok kimse bu mevkiye İç Deniz'in eşiği tesmiye etmiştir. Boğaz'ın en dar yerinde, her iki tarafta girişe sed çekmek üzere yerleşmiş dağlar vardır, Afrika'da Abyla ve Avrupa'da Calpe, bunlar vaktinde Herakles'in mesaisinin hudutlarıydı.

Bundan ötürüdür ki o havali sakinleri bunlara mezkur ilahın Sütunları adını vermişlerdir, onlar

Plinius'un meramı, Tanais'in Asya'yı Avrupa'dan, Nil'in ise Asya'yı Afrika'dan ayırdığı yönünde görünmektedir, bilhassa Nil'in batısında kalan kısmın kimi zaman Asya'ya ait sayılmış olması hasebiyle bu görüş kuvvet bulur.

Bununla birlikte, müellifin bu nehirleri iç denizin, yani Akdeniz'in en uç doğu sınırları olarak tayin etmek niyetinde olduğu da ileri sürülmüştür. Boğaz, hiçbir noktasında on milden daha dar bir genişliğe sahip değildir, gerçi D'Anville bu genişliğin beş milden biraz daha az olduğunu belirtir.

Müellifimizin bu pasajı muhtemelen tahrifata uğramış bir durumdadır. Burası muhtemelen günümüzdeki Tarifa kasabasının mevkiine yakın bir yerde bulunmaktaydı. Muhtemelen günümüzde "Punta del Sainar" olarak adlandırılan noktadır. Şimdilerde Ximiera, Cebelü'l-Mina yahut Monte del Hacho olarak anılır. Cebelitarık Kayalığı. Efsaneye göre bunlar başlangıçta tek bir dağ teşkil etmekteydi, sonradan Herakles tarafından yarılarak ikiye ayrılmış, yahut Plinius'un tabiriyle "kazılarak yarılmıştır."

onlar da bunların kendisi tarafından kazılarak yarıldığına, bunun üzerine daha evvel hariçte kalan denizin içeriye hücum ederek tabiatın çehresini bu suretle değiştirdiğine inanırlar. ## BÖLÜM 1. (1.) AVRUPA'NIN SINIRLARI VE KÖRFEZLERİNİN İLK KEZ GENEL HATLARIYLA ORTAYA KONMASI. O halde evvelemirde, sair bütün milletleri dize getiren o kavmin mürebbiyesi ve bizatihi yeryüzünün fevkalade en latif cüzü olan Avrupa'dan bahsedeceğim.

Nitekim pek çok kimse, haksız da sayılmayarak, Tanais nehrinden Gades Boğazı'na çekilen bir hat ile bütün yerküremizi yalnızca iki kısma ayrılmış kabul etmiş, burasını yeryüzünün sadece üçte bir parçası olarak değil, geri kalan kısmının tamamına muadil addetmiştir.

Okyanus, Atlas'ın sularını burada tasvir ettiğim boğazdan içeri akıttıktan ve sabırsız temayülüyle, yaklaşmasından dehşet duyan bütün toprakları istila ettikten sonra, daha mukavim bir mukavemet gösteren kısımların kıyılarını kıvrımlı seyriyle kuşatır, Avrupa sahilini bilhassa pek çok koya bölerek oyar, bunların arasında hassaten dikkate şayan dört adet Körfez mevcuttur.

Bunların ilki, daha evvel bahsettiğim Calpe'den, İspanya'nın en uzak dağından başlar, muazzam bir kavis çizerek bükülür ve Locri'ye, Bruttium Burnuna değin uzanır. ## BÖLÜM 2. GENEL OLARAK İSPANYA HAKKINDA. Bu Körfez üzerinde kain ilk toprak, Uzak İspanya yahut Baetica olarak adlandırılan havalidir, bundan sonra, sınır kasabası Urgi'den başlayarak, Pireneler sıradağlarına değin uzanan Yakın yahut Tarraconensis İspanyası gelir.

Bu görüş Herodotos'a aitti, lakin Plinius'un devrinden evvel Polybios ve sair müellifler tarafından öylesine şiddetle çürütülmüştü ki, onun buna nasıl cevaz verebildiğini tasavvur etmek güçtür. Muhtemelen şimdilerde Capo dell'Armi olarak anılan Leucopetra'ya telmihte bulunmaktadır. Locri Epizephyrii, Bruttium'un bir kasabası olup, şimdilerde Capo di Bruzzano olarak tesmiye edilen Zephyrium burnunun kuzeyinde kain idi. Şimdilerde Guadalquivir veya Büyük Nehir olarak bilinen Baetis'ten mülhem bu şekilde tesmiye edilmiştir. Bu kasabanın mevkii bilinmemektedir, fakat günümüzdeki Mujacar veya Moxacar şehrinden takriben beş fersah mesafede bulunduğu zannedilmektedir. Sinus Urgitanus üzerinde kain idi. Günümüzdeki Tarragona'nın mevkiinde bulunan Tarraco şehrinden mülhem bu şekilde tesmiye edilmiştir.

Uzak İspanya, Lusitania ve Baetica olmak üzere boylu boyunca iki vilayete ayrılır, bunlardan ilki ikincisinin kuzey cenahı boyunca uzanır ve ondan Ana nehri vasıtasıyla ayrılır. Bu nehrin kaynağı, Yakın İspanya'daki Laminium havalisindedir. Evvela bir dizi küçük göle yayılır, akabinde yeniden dar bir yatağa çekilir yahut tamamen yerin altında kaybolur, müteaddit defalar gaybubet edip yeniden gün yüzüne çıktıktan sonra nihayet Atlas Okyanusu'na dökülür.

Tarraconensis İspanyası bir cihetten Pireneler ile hemhuduttur, bu dağ silsilesinin yamaçları boyunca aşağıya doğru uzanır ve İber Denizi'nden Galya okyanusuna kadar enlemesine açılarak, Solorius Dağı, Oretani ve Carpetani sıradağları ile Astures silsilesi vasıtasıyla Baetica ve Lusitania'dan tefrik edilir. ## BÖLÜM 3. BAETICA HAKKINDA. Kendisini ortasından bölen nehirden adını alan Baetica, ziraatinin zenginliği, nebatatının kendine mahsus veludiyeti ve letafeti bakımından sair bütün vilayetlerden üstündür. Dört kaza dairesinden müteşekkildir, bunlar Gades, Corduba, Astigi ve Hispalis daireleridir.

Kasabalarının mecmuu 175 adettir, bunlardan dokuzu koloni, sekizi municipiumdur, Genişlik itibarıyla hemen hemen günümüz Portekiz krallığına tekabül eder. Şimdilerde Guadiana, Arapça "Ana nehri" manasındaki Vadi Ana lafzının muharref şeklidir. Hardouin'e nazaran burası modern Montiel kasabasıdır, lakin Pinet ve D'Anville burayı Alhambra ile aynı sayarlar. Modern müelliflere nazaran on beş millik bir mesafe boyunca bu şekilde gizlenir. Balear Boğazı'ndan Gaskonya Körfezi yahut Biskay Körfezi'ne değin. Muhtemelen bu isimle Sierra Nevada kastedilmektedir, Hardouin burayı Sierra de los Vertientes ile aynı kabul eder. Muhtemelen Sierra Morena. Monte de Toledo. Sierra de las Asturias. Günümüzdeki Cadiz. Aslen bir Fenike kolonisiydi. Şimdiki Cordoba. Şimdiki Ecija. Şimdiki Sevilla. Burada kastedilenler Roma kolonileri yahut "civium Romanorum" kolonileridir. Bu kabil vaziyetlerde kolonistler Roma vatandaşlarının bütün haklarına malik idiler, zira mukim oldukları kasaba Roma magistralarının nezareti altında tesis edilmekteydi.

yirmi dokuz kasabaya hayli vakit evvel kadim Latin hukuku bahşedilmiştir, altısı muaf kasaba, üçü müttefik kasaba ve 120'si haraçgüzardır. Bu havalide, bilhassa dikkate şayan olan yahut Latin lisanında daha suhuletle izah edilen hususlar, Ana nehrinden başlayarak deniz sahili boyunca şunlardır, Aestuaria lakaplı Onoba kasabası, bu memleketin içinden geçerek Ana ile Baetis arasında cereyan eden Luxia ve Urium nehirleri, Marianus Dağları, Baetis nehri, kıvrımlı koyuyla Corum sahili, karşısında "Municipium'lar."

Bunlar fethedilmiş memleketlerde bulunan, Romalılar tarafından kurulmamış ancak ahalisi kendi kadim nizamlarını muhafaza ederken aynı zamanda Roma vatandaşlarının kimi haklarına, ekseriyetle de az veya çok oranda haraç muafiyetine kavuşmuş kentlerdi, "Latium", keza "Jus Latii" ve "Latinitas" olarak da adlandırılır.

Bu ad, Müttefikler Savaşı'ndan evvel, İtalya'nın zaptedilen devletlerine ilk başlarda bahşedilen o tahdit edilmiş yahut sınırlı Roma vatandaşlığı haklarına verilen tesmiyedir.

Filhakika bir Latin, bütün haklarına sahip Roma vatandaşı ile bütün mahrumiyetleriyle baş başa olan peregrinus yani yabancı arasında bir nevi berzah hâlindeydi.

Bu Latin hakları bilahare diğer memleketlerin tebaasına da teşmil edilmiş, lakin mezkûr haklar aslî adını muhafaza etmiştir. Serbest kentler, ahalisi kadim nizamlarını ve dâhili idare usullerini serbestçe tatbik edebilen, fakat bununla birlikte Roma vatandaşlarının imtiyazlarının hiçbirinden istifade edemeyen kimselerin meskûn olduğu yerlerdi.

"Foederati civitates", ahalisine "foederati" veya "socii" denirdi. Romalılar ile ittifak hâlindeydiler, ancak bazı ahvalde, aşağıda zikredilen "stipendiaria" gibi Roma'ya haraç öderlerdi. Kimi vaziyetlerde Latin haklarından da istifade etmekteydiler.

Kıyı şeridinin burada sayısız koy veya haliç ile girintili çıkıntılı bir mahiyet arz etmesinden ötürüdür.

Şarihler, Onoba kentinin (yahut bazı nüshalara göre Ossonoba'nın) mevkii hususunda tereddüt içindedir.

D'Anville buranın bugünkü Moguer kentiyle aynı yer olduğunu mülahaza eder, diğer şarihler ise Gibraleon'u yahut Palos civarını ileri sürmüştür. Odiel ve Tinto, zira Urium'un bugünkü Tinto ile aynı olduğu zannedilmektedir. Kimi nüshalarda "Hareni montes", kimilerinde ise "Arenæ montes", yani "kum dağları" ibaresi yer alır.

Burada şüphesiz bu sahil üzerindeki kumlu tepeler yahut bayırlar kastedilmektedir ki bunlar günümüzde Fransızlarca "Dunes", yerlilerce ise "Arenas gordas" olarak tesmiye edilir. Muhtemelen Rota ile Cadiz şehri arasındaki, Cadiz Körfezi'ni kuşatan sahil şerididir.

Mamafih Hardouin, Guadalquivir ile Guadalete arasındaki, bugün bir kısmı San Lucar de Barrameda kasabasıyla kaplı sahilin kastedildiği kanaatindedir.

Adalar arasında kendisinden bahsetme fırsatı bulacağımız Gades buraya bağlıdır, ardından Juno Burnu, Baesippo limanı, Boelo ve Mellaria kasabaları gelir ki Atlas Okyanusu Boğazı bu sonuncusunda başlar, Yunanlarca Tartessos olarak tesmiye edilen Carteia ve Calpe Dağı da buradadır.

İç denizin sahili boyunca, nehriyle birlikte Barbesula kasabası, keza Salduba, Suel kasabası ve ardından müttefik kentlerden biri olan nehriyle meşhur Malaca yer alır.

Bunun bitişiğinde nehriyle birlikte Maenoba, ardından Iulium unvanını taşıyan Sexifirmum,

Dördüncü Kitap'ta, fasıl 36. Bugünkü Trafalgar Burnu. Hardouin buranın bugünkü Vejer olduğunu beyan eder, başkaları ise Puerto de Santa Maria yahut Cantillana ihtimallerini öne sürmüştür.

Kimileri de mezkûr yeri Bejer de la Frontera ile bir tutar, her ne kadar orası muhtemelen sahilin fazlaca iç kısımlarında kalsa da.

Porto Barbato civarındaki Roma harabeleri büyük ihtimalle buranın mevkii idi. Hardouin ve diğer şarihler bugünkü Tarifa mevkiinin kastedildiğini ileri sürer, ancak D'Anville'in bugün metruk olan Bolonia kasabasına işaret etmesi daha kuvvetle muhtemeldir. Muhtemelen bugünkü Tarifa. Carteia'nın tam mevkii meçhuldür, lakin umumiyetle Cebelitarık Kayalığı'nın batısında boğazdan açılan, bugün Algeciras yahut Cebelitarık Körfezi tesmiye edilen körfezin kıyısında ve Algeciras ile Cebelitarık'ın takriben yarı yolundaki El Rocadillo koyunun nihayetindeki tepe üzerinde bulunduğu kabul edilir. Strabon'dan da öğrenmekteyiz ki, Tartessus ile Carteia aynı yerdir, ilkinin kentin Fenike dilindeki adına oldukça yakın olması, ikincisinin ise bunun bir Roma tahrifi bulunması ve Kutsal Metinler'deki 'Tarşiş' lafzının da buradan neşet etmesi ihtimal dâhilindedir; zira bu tesmiye zahiren İspanya yarımadasının bütün güney cenahına teşmil edilmiştir.

Muhtemeldir ki Yunanlar, kentin tesmiyesini aslî Fenike adına daha sadık kalarak muhafaza etmişlerdir. Yaşlı Plinius "iç deniz" tabiriyle, Cadiz Boğazı'nın haricindeki Atlas Okyanusu'nun zıddı olarak Akdeniz'i kasteder. Burada ima edilen Guadiaro Nehri'nin doğu sahilinde mezkûr yerin harabeleri muhtemelen hâlâ görülebilir. Yanından akan nehriyle beraber.

Burası muhtemelen Rio Verde üzerinde kâin bugünkü Marbella'dır. Muhtemelen bugünkü Castillo de Torremolinos yahut Castillo de Fuengirola. Bugünkü Malaga şehri.

Hardouin burada Guadalquivirejo Nehri'nin kastedildiğini düşünür, lakin mezkûr akarsu şehirden fersahlarca uzakta olduğundan, şehre çok daha yakın olan Guadalmedina'nın kastedilen akarsu olması daha muhtemeldir. Büyük ihtimalle aynı adlı nehir üzerindeki Velez Malaga'dır.

Hardouin bu yerin Rio Frio üzerindeki modern Torrox olduğunu, D'Anville ise Rio Verde üzerindeki bugünkü Almuñecar şehri olduğunu düşünür. Kuvvetle muhtemel bugünkü Almuñecar'dır, lakin gayrimuayyendir.

Selambina, Abdera ve Baetica'nın sınırında bulunan Murci gelir. M.

Agrippa, bütün bu sahil boyunun Pön menşeli müstemlekecilerce iskân edildiğini mütalaa etmiştir.

Anas'ın ötesinde ve Atlas Okyanusu'na nazır tarafta Bastuliler ile Turditanilerin memleketi uzanır. M.

Varro, İberlerin, Perslerin, Fenikelilerin, Keltlerin ve Kartacalıların bütün İspanya'ya yayıldıklarını, "Lusitania" tesmiyesinin Peder Bacchus'ün oyunlarından (lusus) yahut vecde kapılmış maiyetinin galeyanından (lyssa) neşet ettiğini ve Pan'ın bütün bu mıntıkanın hâkimi bulunduğunu rivayet eder.

Fakat Herakles ve Pyrene'nin yanı sıra Satürn'e dair rivayetlerin de son derece masalsı olduğu kanaatindeyim. Baetis, kimi müelliflerin iddia ettiği veçhile Tarraco vilayetindeki Mentisa kasabası civarından değil, Tugiensis Ormanı'ndan doğar, onun yakınından da Kartaca arazisini sulayan Tader Nehri neşet eder.

ville günümüzdeki Torre de Banas olduğunu söyler, başkaları ise Motril kasabasını öne sürmüştür. * Günümüzde Salobreña. 2 Ya günümüzdeki Adra ya da Abdera, hangisi olduğu kesin değildir. 8 Muhtemelen günümüzdeki Mujacar.

D'Anville, Almeria'yı öne sürer. * Bastitani olarak da adlandırılır, kısmen İberik kısmen de Fenikeli melez bir ırktır. * Grekçe Lyssa, "çılgınca öfke" veya "delilik".

Burada öne sürülen etimolojiler son derece çocukçadır. * Plutarkhos, Sosthenes'in Iberica adlı eserinin On İkinci Kitabı'ndan aktararak bize şunu anlatır,

"Bacchus, İberya'yı [günümüz İspanya'sı] fethettikten sonra yerine vekil olarak Pan'ı bıraktı, o da ülkenin adını değiştirip kendi adına izafeten Pania koydu, bu ad bilahare bozularak Spania haline geldi." 7 Diodoros Sikolos'un da bahsettiği, Herakles'in İspanya seferine, ayrıca Bebryks'in kızı olan ve Herakles tarafından, adlarını buradan alan Pirene dağlarına defnedilen nemf Pyrene'ye kur yapmasına atıfta bulunur. 8 Bu kasabanın nerede kurulu olduğu bilinmemektedir, Hardouin ve D'Anville buranın, vaktiyle bir piskoposluk merkezi olup bilahare Jaen'e taşınan günümüz San Thome köyünün mevkiinde olduğunu düşünmektedir.

4. bölümde bahsi geçen Mentisa ahalisi, muhtemelen farklı bir yerin sakinleriydi.

D'Anville haritasında biri "Oretana", diğeri "Bastitana" olmak üzere iki Mentisa'ya yer verir. ^ D'Anville'e göre, günümüzde Toia denen yer. w Günümüzde Segura. ^1 "Nova" yahut "Yeni" Kartaca, başlangıçta M.Ö. 242 yılında Kartacalı bir koloni tarafından kurulduğu için bu adı almıştır.

Saturni Promontorium veya Palos Burnu'nun biraz batısında yer almaktaydı.

M.Ö. 210 yılında Yaşlı Scipio Africanus tarafından fethedilmiştir. ^ Günümüzdeki Lorca.

Ilorcum'da Scipio'nun Odun Yığını'ndan öteye yönelir, ardından sola doğru bir kavis çizerek bu eyalete adını verip Atlas Okyanusu'na dökülür, kaynağında pek küçüktür, ancak akışı boyunca birçok başka akarsuyu sinesine çeker ve onları hem sularından hem de şöhretlerinden mahrum bırakır.

Baetica'ya ilk olarak Ossigitania'da girer ve her iki kıyısında yer alan pek çok kasabanın yanından tatlı, durgun bir akıntıyla süzülür.

Bu nehir ile deniz kıyısı arasında, iç kısımların en meşhur yerleri şunlardır, Augurina lakaplı Segida, Fidentia denen Julia, Urgao veya Alba, Ebora veya Cerealis, Iliberri veya Liberini, Ilipula veya Laus, Artigi veya Julienses, Vesci veya Faventia, Singili, Attegua, Arialdunum, Küçük Agla, Baebro, Castra Vinaria, Cisimbrium, Hippo Nova yahut Yeni Hippo, Ilurco, Osca, Escua, Sucubo, Nuditanum, Eski Tucci, bütün bu kasabalar Bastitania'nın denize doğru uzanan kısmında, fakat Corduba'nın kaza dairesi içindedir.

^ Bu yer günümüzde dahi yöre ahalisi tarafından Sepulcro de Scipio olarak adlandırılır. Cneius Cornelius Scipio Calvus, kardeşi P. Cornelius Scipio'nun M.Ö. 211 yılında Hasdrubal ve Mago'nun kuvvetleri karşısında uğradığı hezimetin ardından, bu mevkideki bir kuleye kaçmış, kule Hasdrubal'ın askerleri tarafından ateşe verilmiş ve kendisi alevler içinde can vermiştir. 2 Bilahare bahsi geçen Ossigi kasabasından ötürü böyle adlandırılmıştır. 3 Bu yerin nerede bulunduğu bilinmemektedir, Medina Sidonia olduğu öne sürülmüştür. 4 Pinet'ye göre, muhtemelen Andujar ile Jaen arasındaki günümüz Fuentes del Rey'idir. 5 D'Anville buranın günümüz Arjona'sı olduğunu öne sürer, ancak Andujar'ın iki fersah güneyindeki Arjonilla köyü olması daha muhtemeldir.

Gruter, burada bulunmuş "munic . albense ueganon" ibareli bir yazıta yer verir. 6 İspanya'da bu adı taşıyan beş şehir vardı.

Hardouin, buranın Granada ile Cordova arasındaki modern Alcala la Real olduğunu düşünmektedir. 7 Kimi yazarlar Granada şehrini öne sürmüş olsalar da, büyük olasılıkla modern Sierra de Elvira'dır. 8 Muhtemelen modern Montilla civarındadır.

Hardouin buranın günümüz Granada'sı olduğunu kabul eder. 9 Poinsinet buranın günümüz Ecija'sı olduğunu düşünür, fakat diğer yazarlar Granada ile Malaga arasındaki Alhama olduğunu kabul eder. 10 Belki de günümüz Archidona'sıdır. Bazı yazarlar modern Faventia ve Velez'i öne sürmüştür. 11 Muhtemelen Rio Genil kıyısındaki günümüz Puente de Don Gonzalo yakınlarındadır. 12 Muhtemelen Cabra nehri üzerindeki Aguilar civarında veya Osuna ile Antequera arasındaki günümüz Teba'sıdır. 13 Küçük Agla. 14 Muhtemelen günümüz Cabra'sıdır.

Önceki iki kasabanın yerleri bilinmemektedir. 15 "Bağlardaki Ordugâh."

Muhtemelen bu yer, Hirtius'un İspanya Savaşı Üzerine adlı Kitabında Attegua'dan dört mil uzakta olduğunu zikrettiği Castra Postumiana ile aynı yerdi.

Guadajoz nehri kıyısında yer alan günümüz Castro'su veya Castro el Rio'su gibi görünmektedir. 16 Bazı nüshalarda "Episibrium". Muhtemelen günümüz Espeja'sı.

Nehrin civarında ise Laconicum lakaplı Ossigi, Iliturgi veya Forum Julium, Ipasturgi veya Triumphale, Setia ve iç kısımlara doğru on dört mil mesafede, Pontificense olarak da adlandırılan Obulco bulunur. Bunların hemen ardından müttefik bir kasaba olan Epora, Sacili Martialium ve Onoba gelir.

Sağ kıyıda, Patricia lakaplı bir Roma kolonisi olan Corduba yer alır, Baetis ilk kez burada seyrüsefere elverişli hale gelir.

Ayrıca Carbula kasabaları da vardır.

* Günümüzdeki mevkii bilinmemektedir. 2 D'Anville'e göre, Granada'nın altı fersah kuzeyindeki günümüz Puente de Pinos'udur.

Başkaları ise Alcala la Real'in güneyindeki Illora olduğunu kabul eder. 3 Hardouin'e göre günümüz Huesca'sıdır, ancak daha muhtemel olanı, Genil nehri kıyısındaki Huector'dur. 4 Belki de Granada'dan beş fersah mesafedeki Escuzar'dır.

Fakat bazılarına göre Truelo veya Eruelo ile aynı yerdir. 5 Hirtius tarafından Ucubis olarak adlandırılmıştır.

Morales bunun Sierra la Honda olduğunu öne sürer, ancak Pinet Stoponda demektedir. 6 Bu yerin ve bir öncekinin mevki bilinmemektedir. 7 "Conventus juridicus" ile ilgili olarak burada şunu belirtebiliriz ki, Roma hakimiyeti altında, adaletin icrasını kolaylaştırmak amacıyla bir eyalet, her birine bu adın verildiği birtakım bölgelere yahut adli dairelere ayrılırdı, bunlara "forum" veya "jurisdictio" da denirdi. Yılın prokonsül veya baş yargıç tarafından belirlenen muayyen zamanlarında ahali, bölgenin merkez kasabasında toplanır (bu sebeple "conventus" adı verilmiştir), bunun üzerine davacı tarafların davalarını karara bağlamak üzere yargıçlar seçilirdi. 8 Muhtemelen günümüzde Espeluy denen kasabanın yakınlarındadır.

Strabon, III. Kitap’ta, Lakonia kurum ve adetlerinin İspanya’nın bazı bölgelerinde yaygın olduğunu aktarır. Bu yer, sergiledikleri çetin savunma ve Roma ordusuna verdirdikleri kayıplar neticesinde Scipio’nun askerlerince ateşe verilip yerle bir edilmiştir.

Muhtemelen günümüzdeki Baeza şehrinden takriben dört mil mesafede bulunmaktaydı. Bu yerin ve bir sonrakinin mevkileri meçhuldür. Pek muhtemeldir ki günümüzdeki Porcuna kasabasıdır.

Ubeda yahut Ubedos da öne sürülmüştür. Günümüzdeki Montoro kasabası. Şimdi Perabad yakınlarındaki Alcoorrucen. Ansart, daha önce zikredilen Onoba Aestuaria’dan tefrik edilmesi gayesiyle, metnin Martiales kentine bağlı Sacih şeklinde değil, Martiales kentine bağlı Onoba şeklinde okunması gerektiğini ileri sürer.

Bu yerin, başlangıçta Marsiyen veya Martial lejyonu tarafından kolonileştirilmiş olmasından ötürü bu adla anılmış olması muhtemeldir.

Onoba’nın mevkii meçhuldür. Cordova, Marcellus tarafından tesis edildiğinde, ilk yerleşimciler arasında çok sayıda patrisyen bulunmasından ötürü böyle adlandırılmıştır. Günümüze değin asillerinin mağrurluğuyla bilinir.

Büyük Kaptan Gonzalo de Cordova, "yaşamak için başka şehirler daha ehven olabilir lakin doğmak için bundan daha iyisi yoktur" dermiş.

Lucanus ve iki Seneca’nın doğum yeridir. Bu iki mevkinin yeri günümüzde bilinmemektedir. Şimdilerde benzer bir isimle Genil yahut Xenil olarak anılmaktadır. Belki de bugünkü Alcolea. Belki de günümüzün Cantillana’sı, bununla birlikte bu yerlerin mevkileri hususunda fevkalade bir belirsizlik mevcuttur. Hardouin’e göre Peñaflor modern kenti,

D’Anville ise burayı oradan takriben iki fersah mesafeye, Lora şehri yakınına yerleştirir. Şimdi Sevilla la Vieja yahut Eski Sevilla, aşağı tabakaca Santi-ponce olarak anılır. Şimdi Sevilla.

Bu koloni Julius Caesar tarafından tesis edilmiş olup Julia Romula adını da taşımaktaydı. Yahut nehrin kuzey tarafı. Muhtemelen günümüzdeki Alcala del Rio mevkisinde. "Julius’un [iyi] dehası", muhtemelen Caesar kastedilmektedir.

Mevkisine dair hiçbir malumat yok gibidir. Caura, Sevilla’dan üç fersah mesafedeki bugünkü Coria kasabası olabilir. Muhtemelen Rio Guadalete. Ya bugünkü Sebrija yahut San Lucar şehrinin civarı. Muhtemelen bugünkü Bonanza. Muhtemelen Trebujena ile Xeres şehri arasında.

Gades ahalisi için mutat toplanma yeriydi, buranın ehemmiyeti "Regia" yahut "kraliyete ait" unvanından ve çok sayıdaki sikkesinden anlaşılabilir.

Harabeleri halen oradaki bir tepe üzerinde görülebilmektedir. Buranın günümüzdeki Xeres şehri olması muhtemeldir.

Bununla birlikte kimi coğrafyacılar burayı Medina Sidonia olarak kabul etmekte ve Xeres’i kadim Asta’nın mevkisi saymaktadır. Şimdi Ecija.

Baetis ovasında, nehrin bir miktar güneyinde, onun bir kolu olan Singulis yahut Xenil üzerinde yer almaktaydı.

ÜLKELERİN TAVSİFİ, VB. Augusta Firma unvanlı Astigi kolonisi sularıyla yıkanır ve nehir bu noktadan itibaren ulaşıma elverişli hale gelir.

Bu yargı bölgesinde vergiden muaf tutulan diğer koloniler ise, Augusta Gemella unvanlı Tucci, Virtus Julia denilen Itucci, Attubi yahut Claritas Julia, Urso yahut Genua Urbanorum ve eskiden bunların arasında bulunan, Pompeius’un oğluyla birlikte zapt edilen Munda’dır.

Muaf kasabalar Eski Astigi ve Ostippo’dur, haraçgüzar kasabalar ise Callet, Callecula, Castra Gemina, Küçük Ilipula, Merucra, Sacrana, Obulcula ve Oningis’tir.

Deniz sahilinden uzaklaşıldığında, Menoba Nehri’nin seyrüsefere elverişli olduğu mevkinin yakınlarında, pek uzak olmayan bir mesafede Alontigiceli ve Alostigi halkları bulunur. Zikredilen mıntıkaların ötesinde, Baetis’ten Anas Nehri’ne kadar uzanan memlekete Baeturia denir ve burası iki kısma ve aynı sayıda millete taksim olunmuştur, Lusitania ile sınırdaş olan Celticiler... Bu yerin mevkii bilinmemektedir.

Muhtemelen adını, 7., 10., 13. yahut 14. lejyonlardan birinin kolonisi olmasından almıştır, zira bu lejyonlar başlangıçta iki ayrı lejyonun askerlerinden teşkil edildikleri için "geminae" yahut "gemellae" [ikiz] olarak tesmiye edilmekteydi. "Julius’un Cesareti", Sanson burayı Miragenil’den pek uzak olmayan bir yere yerleştirir. "Julius’un Şöhreti".

Muhtemelen bugünkü Olvera yahut Estepa’nın altı fersah güneyindeki Teba. Bugünkü Osuna şehri.

"Genua Urbanorum", "yurttaşların dizleri" manasına gelir görünmektedir.

Tüm el yazmaları bu okunuşta müttefik olsa da, muhtemelen "gemina Urbanorum" ibaresinin bir galatıdır ve daha önce zikredildiği veçhile, "geminae" yahut "gemellae" olarak adlandırılan lejyonlardan birinin kolonisi olmuş olabilir.

Unvanının diğer cüzü ise, ilk ahalisinin tamamının Roma şehri ahalisinden neşet etmiş olması vakıasından kaynaklanmış olabilir. "Fuit" [idi] kelimesinin istimali, buranın harap edilmiş olduğunu tazammun eder.

Büyük Pompeius’un en büyük oğlu Gnaeus Pompeius, M.Ö. 45 senesinde Munda’da mağlup edilmiş ve şehir tahrip edilmiştir.

Pompeius muharebeden kaçmış lakin kısa bir müddet sonra yakalanarak idam edilmiştir.

Kadim şehrin mevkiinin, ekseriyetle Malaga’nın güneybatısında ve denizden takriben üç fersah mesafedeki modern Monda köyü olduğu kabul edilir.

Bununla birlikte, Cordova civarında bulunmuş olması daha muhtemeldir, Martos, Alcandete, Espejo ve Baena arasında yer alan ve mevkisini gösterdiği varsayılan kadim sur ve kule kalıntıları mevcuttur.

Şimdiki Alameda, diğer Astigi yahut Ecija'dan sekiz fersah mesafededir.

Şimdiki Estepa, Ecija'dan altı fersah mesafededir.

Muhtemelen Ecija ile Carmona kasabaları arasındaki Mancloua, burada zikredilen diğer tüm yerlerin mevkileri bütünüyle meçhul görünmektedir.

Sanson, Alostigi ahalisinin Malaga ile Antequera arasındaki Almagia civarındaki topraklarda meskûn olduğunu varsayar.

Celtici kavminin Guadiana ile Guadalquivir arasındaki topraklarda, Alentejo'nun doğu kısımlarında ve Badajoz şehrine kadar uzanan Estremadura'nın batısında ikamet ettiği kabul edilir.

Hispalis kazası ve Lusitania ile Tarraconensis'in sınır boylarında ikamet edip Corduba kanunlarının himayesi altında bulunan Turduli ahalisi.

Celtici kavminin Celtiberi soyundan geldiği ve Lusitania'dan göç ettiği, dinî ayinlerinden, lisanlarından ve Baetica'da kendilerine verilmiş olan şu unvanlarla ayırt edilen kasaba isimlerinden açıkça anlaşılmaktadır.

Metnin tam manası biraz müphemdir, lâkin yazar muhtemelen Celtici kavminin mukaddes ayinler, dil ve kasaba adları bakımından Celtiberi kavmiyle bir ayniyet taşıdığını, ancak Baetica'da kasabaları Roma menşeli isimleriyle tefrik etmenin daha yaygın bir teamül hâline geldiğini ifade etmek istemektedir.

Seria kasabası Fama Julia unvanını almıştır.

"Julius'un Şöhreti." Mevkisi bilinmemektedir.

Nertobriga kasabası Concordia Julia unvanını almıştır.

"Julius'un Uyumu." Muhtemelen Frejenal yakınlarındaki modern Valera la Vega ile aynı yerdir.

Segida kasabası Restituta Julia unvanını, Contributa ise Julia unvanını almıştır.

Muhtemelen "Julius Tarafından İhya Edilmiş" manasındadır. Mevkisi hakkında hiçbir şey bilinmemektedir.

Hardouin tarafından iktibas edilen bir kaynağa nazaran, burası muhtemelen Medina de las Torres olabilir.

Şimdiki Curiga vaktiyle Ucultuniacum idi, Constantia Julia ise Laconimurgis idi, şimdiki Fortunales ahalisi Tereses idi ve Emanici ahalisi Callenses idi.

Muhtemelen Endülüs'teki Constantina, Penaflor'un kuzeyindedir.

Tereses kabilesinin yahut kavminin modern San Nicolo del Puerto civarında ikamet ettiği varsayılır.

Calentum onların kasabasıydı, muhtemelen Alania yakınlarındaki şimdiki Cazalla. Bu mahal, Plinius tarafından 35. Kitap, 14. Bölümde zikredilmiş bulunacaktır.

Bunların haricinde Celtica'da Acinippo, Arunda, Aruci, Turobriga, Lastigi, Salpesa, Saepone ve Serippo kasabaları mevcuttur.

Ronda la Vieja'nın iki fersah kuzeyindeki harabelerin bu mahalle ait olduğu varsayılır. Burada bir su kemeri ile tiyatro kalıntıları bulunmakta olup çok sayıda sikke ele geçirilmiştir.

Muhtemelen şimdiki Ronda la Vieja.

Kitabeler vasıtasıyla şimdiki Aroche ile teşhis edilmiştir. Müteakip mahallerin birçoğunun mevkisi meçhuldür.

Zikretmiş bulunduğumuz diğer Baeturia'da ise Turduli ahalisi ikamet etmekte olup bu bölge, Corduba kazası dâhilinde katiyen ehemmiyetsiz sayılamayacak birtakım kasabalara sahiptir, Osintias mıntıkasında Arsa, Mellaria, Mirobriga ve Sisapo.

Modern zamanların Azuaga'sı, lâkin Hardouin'e nazaran Argallen.

Hardouin'e nazaran burası, Cordova'dan on dört fersah mesafedeki modern Fuente de la Ovejuna mevkiindeydi.

Burası kitabeler marifetiyle modern Villa de Capilla ile teşhis edilmiştir.

Hardouin'e nazaran modern Almaden de la Plata.

Gades kazasına ise Roma vatandaşlarını haiz Regina ve her biri Latium hukukundan istifade eden Laepia, Ulia, Aurelia unvanlı Carisa, Urgia yahut Castrum Julium, aynı zamanda Caesaris Salutariensis olarak da anılır, dâhildir.

Muhtemelen modern Monte Mayor ile aynı yerdir.

Bu mahalin harabeleri, muhtemelen Sevilla civarında, Bornos yakınlarındaki Carixa'da görülen kalıntılardır.

Hardouin'e nazaran Lebrija'dan pek uzak olmayan modern Las Cabezas ile aynı yerdir.

Vergiye tabi kasabalar Besaro, Belippo, Barbesula, Lacippo, Baesippo, Callet, Cappacum, Oleastro, Ituci, Brana, Lacibi, Saguntia ve Audorissa'dır.

Bu iki kasabanın mevkileri meçhuldür. Baesippo, Barbesula ve Callet evvelce zikredilmişti.

Saguntia'nın harabeleri Guadalete nehri üzerinde, Arcos ile Xeres della Frontera arasında görülebilir, kadim isimlerini Cigonza suretinde muhafaza etmektedirler. Mela, 3. Kitap, 1. Bölümde, Oleastro'nun Cadiz Körfezi yakınlarında bir koruluk olduğunu belirtir. Brana muhtemelen Ptolemaios tarafından Urbona ismiyle zikredilen mahalin aynısıydı.

M. Agrippa da bu eyaletin bütün uzunluğunu 475 mil, genişliğini ise 257 mil olarak beyan etmiştir, lâkin bu, sınırlarının Kartaca'ya kadar uzandığı bir devirde idi, bu husus hesaplamalarda sıklıkla büyük hatalara sebebiyet vermiştir, bu hatalar ekseriyetle ya eyaletlerin hudutlarında vukua gelen değişikliklerden yahut mesafelerin tayininde mil uzunluklarının keyfî surette artırılıp eksiltilmesinden neşet eder.

Kariin daha sahih malumat edinmesi maksadıyla burada belirtebiliriz ki, Roma mili her biri beş İngiliz kademi olan 1000 adımdan mürekkepti. Binnetice uzunluğu (Roma kademi 11,6496 İngiliz inçi kabul edildiğinde) 1618 İngiliz yardası idi, yani İngiliz kanuni milinden 142 yarda daha noksandı.

Nova Carthago yahut Yeni Kartaca.

Bazı kısımlarda deniz uzun zamandır karaya doğru tecavüz etmekte, bazılarında ise sahiller ilerlemiş bulunmaktadır, bu mahalde nehirlerin yatakları daha ziyade menderesler çizerken, şu mahalde daha müstakim bir hal almıştır.

Bunun haricinde, bazı müellifler ölçümlerine bir mevkiden başlarken, bazıları bir diğerinden başlamakta ve böylece muhtelif istikametlerde ilerlemektedirler, dolayısıyla hiçbir rivayet diğerine mutabık düşmemektedir.

Günümüzde Baetica'nın hududundaki Castulo kasabasından Gades'e kadar olan uzunluğu 250 mil olup deniz sahilinde kâin Murci'den itibaren yirmi beş mil daha fazladır. Carteia sahilinden ölçülen genişliği ise 234 mildir.

Böylesine fevkalade bir gayret sahibi olan ve mevzusuna böylesine büyük bir ihtimam gösteren Agrippa gibi bir zatın, cihanın umumi bir tetkikini beşeriyetin nazarına sunmayı murat ettiği vakit, üstelik müteveffa imparator ilahi Augustus tarafından da bizzat desteklenmişken, bu kabil bir hataya düşebileceğine kim ihtimal verebilir?

Zira kız kardeşi tarafından inşasına başlanan ve M. Agrippa’nın harita taslağı ile tasvirlerine uygun olarak ölçüm kayıtlarının muhafaza edileceği Porticus’u tamamlayan hükümdar oydu.

BÖLÜM 4, (3.) YAKIN İSPANYA HAKKINDA

Yakın İspanya’nın kadim idari biçimi, tıpkı diğer pek çok eyalette olduğu gibi, Büyük Pompeius’un Pireneler’de diktiği zafer anıtlarında Alpler’den Uzak İspanya sınırlarına kadar 877 kentin kendi hâkimiyeti altına alındığını bildirdiği tarihten bu yana bir miktar değişmiştir.

Eyaletin tamamı günümüzde yedi yargı bölgesine ayrılmıştır, bunlar Carthago, Tarraco, Caesar Augusta, Clunia, Asturica, Lucus ve Bracari bölgeleridir.

Bunlara, başka bir münasebetle tasvir edilecek olan adaların yanı sıra diğerlerine tâbi 293 topluluk da eklenmelidir, bundan başka eyalette 179 kent bulunmaktadır.

Bunlardan on ikisi koloni, on üçü Roma vatandaşlığı haklarına sahip kent, on sekizi eski Latium haklarına sahip kent, biri müttefik kent ve 135’i haraçgüzar kenttir.

Kıyıda karşılaştığımız ilk halk Bastulilerdir, onlardan sonra, iç kısımlara doğru ilerlerken takip edeceğim sıraya göre, Tajo üzerindeki Mentesaniler, Oretaniler ve Carpetaniler gelir, bunların hemen bitişiğinde ise Vaccaeiler, Vectoneler ve Celtiberia Arevacileri bulunur.

Kıyıya en yakın kentler Urci ile Baetica sınırlarına dahil edilmiş olan Barea, Mavitania bölgesi, bunun bitişiğinde Deitania, ardından Contestania ve bir koloni olan Carthago Nova’dır, bu kentin Promontorium Saturni olarak bilinen burnundan Moritanya’daki Caesarea kentine olan deniz mesafesi 187 mildir.

Kıyıda anılmaya değer diğer unsurlar Tader Nehri ve Ilici Körfezi’nin adını kendisinden aldığı serbest koloni Ilici’dir, Icositaniler bu koloniye tâbidir.

Daha sonra Latium haklarına sahip Lucentum, haraç ödeyen bir kent olan Dianium, Sucro Nehri ve Contestania’nın sınırını teşkil eden, geçmiş devirlerde aynı adı taşıyan bir kent gelir.

Sırada, önünde nefis bir göl uzanan ve geriye doğru Celtiberia’ya kadar sokulan Edetania bölgesi yer alır.

Bir koloni olan Valentia denizden üç mil mesafededir, ardından Turium Nehri ve aynı mesafede, sadakatiyle şöhret bulmuş bir Roma vatandaşları kenti olan Saguntum, Uduba Nehri ve Ilergaone bölgesi gelir.

Ticaret sayesinde zenginleşen bir nehir olan Iberus, Cantabri diyarında, Juliobriga kentinin yakınlarında doğar ve 450 mil boyunca akar, bunun Varia kentinden itibaren olan 260 millik kısmı seyrüsefere elverişlidir.

Yunanlar tarafından bütün İspanya’ya Iberia adı işte bu nehre istinaden verilmiştir.

Ardından Cossetania bölgesi, Subi Nehri ve tıpkı Kartaca’nın Kartacalılar tarafından inşa edilmesi gibi Scipiolar tarafından kurulan Tarraco kolonisi gelir.

Daha sonra Ilergeteler bölgesi, Subur kenti ve ötesinde Laletaniler ile Indigetelerin başladığı Rubricatum Nehri bulunur.

Bunların gerisinde, zikredilecekleri sıra dairesinde,

Zacynthuslu Grekler tarafından kurulduğu rivayet edilen kadim kentin kalıntıları halen görülebilmektedir, kadim surlar (muri veteres) ise kentin mevkisinde kurulu bulunan bugünkü Murviedro’ya adını vermektedir. Bugün söz konusu kentin ve Segorbe kasabasının yanından akan Murviedro. Dertosa’da, yani bugünkü Tortosa’da onların meskûn olduğu varsayılır. Şimdi Ebro. Hardouin burayı modern Fuente de Ivero mevkiine yerleştirir.

Ebro Nehri kaynağını Val de Vieso’dan alır. D’Anville’e göre bugünkü Logroño.

Günümüzde Ebro yalnızca denizden 216 mil mesafedeki Tudela’dan itibaren seyrüsefere elverişli hale gelir.

Bununla birlikte diğer yazarlar Varia’nın Tudela yakınlarındaki bugünkü Valtierra olduğunu kabul eder. Yahut Subur, şimdiki Francoli.

Tarraco, bugünkü Tarragona limanında denize dökülür.

Daha eski şarihler burada Carthago Vetus’a, yani Eski Kartaca kolonisine (bugünkü Carta la Vieja) telmihte bulunulduğunu düşünmektedir, fakat kastedilen muhtemelen Carthago Nova’dır. Daha önce bahsi geçen Subi üzerinde, günümüzde Villa Nova olarak anılır. Şimdi Llobregat. Toprakları bugünkü Ampurias Körfezi civarında yer almaktaydı.

Pireneler’in eteklerinden geriye doğru uzandıkça Ausetani, Lacetani ve Pireneler boyunca Cerretani yer alır, bunların bitişiğinde ise Vascones bulunur.

Kıyıda Faventia lakaplı Barcino kolonisi, Roma vatandaşlığı hakkına sahip kentler olan Baetulo ve Iluro, Larnum Nehri, B吠dae, Alba Nehri, biri yerli halkla, diğeri ise Phokaialıların Grek ahfadıyla meskûn iki kısımdan müteşekkil bir kent olan Emporiae ve Ticher Nehri bulunmaktadır.

Buradan Burun’un diğer tarafındaki Venus Pyrenaea’ya olan mesafe kırk mildir. Şimdi, daha evvel zikredilmiş olanlara ilaveten, bu muhtelif kaza dairelerindeki daha dikkate değer hususları nakletmeye geçeceğim.

Kırk üç farklı kavim Tarraco mahkemelerinin kazai yetkisine tabidir, bunlardan en meşhurları, Roma vatandaşlığı haklarına sahip olan Dertusani ve Bisgargitani, Latium haklarından istifade eden Ausetani ile hem Iulius hem Augustus zümresinden Cerretani, Edetani, Gerundenses, Başlıca kentleri Gerunda, yani bugünkü Gerona ile Ausa yahut Vicus Ausae, şimdiki Vic d'Osona idi. Gerona’nın ötesindeki arazide. Sicoris veya Segre Nehri’nin yukarı vadisinde ikamet etmekte olup bu vadi onlardan mülhem halen Cerdagne adını muhafaza etmektedir. Modern Navarra ve Guipúzcoa halkı. Sonraki yazarlarda Barcelo, şimdi Barselona.

İlk olarak Herakles tarafından kurulduğu, bilahare kente kendi ailesinin adını veren Hamilkar Barkas tarafından yeniden inşa edildiği rivayet edilirdi.

Bir Roma kolonisi olarak ismi Colonia Faventia Julia Augusta Pia Barcino idi.

Modern kent, kadim kentin biraz doğusunda yer alır. Barselona’dan iki fersah mesafedeki modern Badalona. Deniz sahilinde, bugünkü Pineda. Şimdi Tordera. Modern Blanes kenti bu mevkide kuruludur. Muhtemelen bugünkü Ter veya Tet. Modern Ampurias.

Strabon’dan, Greklerin kenti ile eski ahalinin kentini bir surun ayırdığını öğrenmekteyiz. Galya’dan gelen seyyahlar için mutat karaya çıkış yeriydi.

Aslen Massilia, yani Marsilya’dan gelen Phokaialılar tarafından kolonileştirilmişti. Hardouin, Ticher yahut Tichis’in modern Ter ile aynı olduğunu söyler, lakin böyle bir durumda Plinius’un Emporiae’ye gelmeden evvel bundan bahsetmesi gerekirdi.

Bununla birlikte bugünkü adı kesin olarak bilinmiyor gibi görünmektedir. Pireneler silsilesinden uzanan ve üzerinde bir Venüs tapınağının yer aldığı bir burun. Günümüzde Cabo de Cruz olarak adlandırılır.

Plinius tarafından zikredilen mesafe muhtemelen fazlasıyla büyüktür. Bugünkü Tortosa halkı. Muhtemelen Saguntum ve Valencia’nın sınırları dahilinde bulunduğu Edetani ile aynı halk değildir. Gerunda yahut Gerona halkı.

Gessorienses ve Julienses olarak da tesmiye olunan Teari’dir.

Vergiye tabi olanlar arasında Aquicaldenses, Onenses ve Baeculonenses yer alır. Eski adı Salduba olan kentin mevkisinde, Iberus Nehri ile sulanan serbest bir koloni hüviyetindeki Caesar Augusta, Edetania bölgesinde kuruludur ve elli beş kavmin uğrak yeridir.

Bunlar arasından Roma vatandaşlığı haklarına haiz olanlar Bellitani, evvelce bir koloni olan Celsenses, Nassici lakaplı Calagurritani, civarından Sicoris Nehri’nin aktığı Surdaones kavminden Ilerdenses, Vescitania bölgesindeki Oscenses ve Turiasonenses’tir.

Kadim Latium halklarının haklarından istifade edenler arasında Cascantenses, Ergavicenses, Graccuritani, Leo- Başka hiçbir yerde zikredilmezler.

Ukert, kentlerinin Sicoris ile Nucaria arasındaki bölgede bulunduğunu varsayar. Kentleri Tiara Julia idi. Aquae Caldae, yani Barselona kentinden dört fersah mesafede, günümüzde Caldes olarak tesmiye olunan "Kaplıcalar" halkı. Ptolemaios, Baecula’yı Ausa ile Gerunda arasına yerleştirir. Bugünkü Belchite halkı. Ebro üzerindeki bugünkü Xelsa halkı. Ebro kıyısındaki bir Vascones kenti olan Calagurris, şimdiki Calahorra ahalisi.

Son ana kadar Sertorius’a sadık kalmışlar, eşlerini ve çocuklarını katledip etlerini yedikten sonra kentleri zapt ve tahrif edilmiştir, bu hadise Sertorius savaşını nihayete erdirmiştir. Plinius tarafından daha sonra zikredilen

Calagurris Fibularia’dan ayırt edilmek üzere "Nassica" olarak tesmiye olunmuştur.

İkincisi Caesar tarafından Osca (şimdiki Huesca) ile tek bir cemaat teşkil ettiği şeklinde zikredilir ve muhtemelen bugünkü Loarre idi, gerçi kimi müellifler ilk zikredilen Calagurris’in mezkûr mevki, ikincisinin ise bugünkü Calahorra olduğunu kabul eder. Sicoris yahut Segre üzerindeki Ilerda, yani bugünkü Lleida ahalisi.

Afranius ve Petreius komutasındaki Pompeius kuvvetleri oraya çekildiğinde, Caesar tarafından muhasara edilmesiyle meşhurdur.

Sonraki Roma imparatorları döneminde gerilemiş olsa da son derece mamur bir kentti. Bugünkü Huesca ahalisi. Tudela’nın beş fersah güneyindeki Turiazo, bugünkü Tarazona ahalisi.

Cascantum, yani Navarra’daki bugünkü Cascante kasabasının halkı. Ergavica halkı.

Guadiela ile Tagus’un birleştiği yerdeki kalıntıları halen görülebilmektedir ve Santaver olarak anılır.

Kimi yazarlarca bu yerin, Cinca nehri üzerinde ve Lerida'dan beş fersah mesafede bulunan modern Fraga ile aynı mevki olduğu kabul edilir. Graccuris halkı.

Eski adı olan Hurcis, Keltiberya'nın fethinden sonra buraya yeni yerleşimciler yerleştiren Sempronius Gracchus'un şerefine değiştirilmiştir.

Buranın, Tarazona'dan dört fersah mesafedeki modern Agreda ile aynı yer olduğu tahmin edilmektedir.

Bölüm 4.

[Leonicenses] ve Osicerdenses, müttefik devletlerden Tarragenses, haraçgüzar olanlardan ise Arcobrigenses, Andologenses, Aracelitani, Bursaonenses, Fibularenses lakabıyla da anılan Calagurritani, Complutenses, Carenses, Cincenses, Cortonenses, Damanitani, Larnenses, Lursenses, Lumberitani, Lacetani, Lubienses, Pompelonenses ve Segienses bulunmaktadır. Leonica halkı, muhtemelen Aragon'da, Guadalope nehri üzerindeki modern Alcaniz. Tarraga halkı, günümüzde Katalonya'da Lerida'nın dokuz fersah doğusundaki Tarrega. Arcobriga halkı, şimdi Navarra'da, Estella'nın beş fersah güneyindeki Los Arcos. Muhtemelen Polybios tarafından 3. Kitap, 35. Bölümde İberus ile Pireneler arasında yerleşik olarak zikredilen Andosini kavmi ile aynıdır.

Navarra'da Androilla adında küçük bir kasaba bulunmaktadır. Muhtemelen Pampeluna'nın altı fersah batısında, günümüzde Huarte Araquil'in bulunduğu mevkinin ahalisi. Muhtemelen Livius'un Bursaones, Hirtius'un Bursavolenses ve Ptolemaios'un Bursadenses dediği kavimle aynıdır.

Tam mevkileri bilinmemektedir. Calagurris Nassica bahsi altında Calagurris Fibularensis ya da Fibulicensia'dan söz edilmişti. Complutum halkı, günümüzde Madrid'in altı fersah doğusunda, Henares nehri üzerindeki Alcala de Henares.

Tam olarak Alcala mevkiinde mi, yoksa Henares'in karşı yakasındaki Zulema tepesinde mi kurulduğu kesin değildir. Daha yeni bir yerleşim olan Puente la Reyna'ya bitişik Cares kasabası, muhtemelen bu halkın mevkiine işaret etmektedir. Muhtemelen adını modern Cinca olan Cinga nehrinden almıştır ya da nehre adını vermiştir. Muhtemelen Zaragoza'nın altı fersah aşağısında, Ebro üzerindeki bugünkü Mediana ahalisi. Kasabaları, kendi adlarını taşıyan bir nehir üzerinde kurulu bulunan Larnum idi.

Burası muhtemelen aynı isimli nehir üzerinde yer alan bugünkü Torderas idi. Bu kavim hakkında hiçbir şey bilinmiyor görünmektedir. Eski baskılarda bir sonraki kavim olarak "Ispalenses" zikredilirdi, ancak Hardouin'den bu yana, metne yanlışlıkla dahil edildikleri ve tamamen meçhul oldukları gerekçesiyle ekseriyetle metinden çıkarılmışlardır.

Bununla birlikte, yakın dönemde Keltiber harfleriyle üzerinde "Sblaie" yahut "Splaie" ibaresi kazınmış İspanyol sikkeleri bulunmuştur ve nümizmatlar, bunların bahsi geçen kavmin Latince karşılığı Ispala olan kasabasının adına işaret ettiği kanaatindedir.

Her halükarda M. de Saulcy'nin görüşü bu yöndedir. Navarra'daki Lumbier kasabasının bugünkü ahalisi, kendi sakinlerince Irimiberri olarak adlandırılır. Bugünkü Pampeluna şehrinin ahalisi.

Adaların sakinleri müstesna olmak üzere, altmış beş muhtelif millet Kartaca'ya müracaat eder.

Accitana kolonisinden Gemellenses ile Foroaugustana lakaplı Libisosona kasabası yer alır ki her ikisine de İtalya hukuku bahşedilmiştir.

Salaria kolonisinden olup kadim Latium hukukundan istifade edenler şu kasabaların ahalisidir, Caesari Venales olarak da adlandırılan Castulonenses, Saetabitani yahut Augustani ve Valerienses.

Haraçgüzarlar arasında en çok bilinenler Alabanenses, Bastitani, Consaburrenses, Dianenses, Egelestani, Carthago Nova yahut Yeni Kartaca. Acci kolonisine Colonia Julia Gemella Accitana denirdi.

Acci yahut Accis kasabası, Granada ile Baza arasında, bugünkü Guadix el Viejo mevkiinde bulunuyordu.

Julius yahut Augustus devrinde üçüncü ve altıncı lejyonlar vasıtasıyla kolonileştirilmiş, bu sebeple "Gemella" adını almıştır, söz konusu ismin menşei evvelce zikredilmişti. Bu yerin harabelerinin, Cuenca şehrinden pek uzak olmayan Lebazuza veya Lezuza'da görülen kalıntılar olduğu zannedilmektedir. "Jus Italicum" yahut "Italiae", yani "İtalya hukuku" yahut "imtiyazları", "jus Latinum"dan farklıydı,

Roma magistralarınca bilhassa iltifat gören eyalet kasabalarına tanınır, vergi muafiyeti, İtalya kasabaları usulünce bir belediye teşkilatı ile pek çok diğer hak ve muafiyetten teşekkül ederdi. Hardouin'e göre, vaktiyle Saliotis denilen, şimdiki Cazorla kasabasının ahalisi. Toprakları Caesar tarafından satın alındığı cihetle kendilerine "Caesari venales" denmiştir. Castulo yahut Cazlona daha önce zikredilmişti. Saetabis, yani günümüzde Valensiya'daki Xativa halkı.

Bu kasaba, Catullus'un dostları tarafından kendisinden aşılan masa peçetelerinin ziyaı üzerine yaktığı ağıttan iktibasla Plinius'un Titus'a ithaf ettiği Giriş kısmının başında değindiği üzere, kaliteli masa örtüsü ve peçete imalatıyla meşhurdu.

Bu cildin 1. sayfasına bakınız. Kimi yazarlara göre bugünkü Cuenca kadim Valeria idi, lakin belki de Cuenca'nın sekiz fersah güneyindeki bugünkü Valera la Vieja yahut Eski Valeria köyünde yer almaktaydı. Bugünkü Ergavica kasabasından pek uzak olmayan Alaba ahalisi. Adlarını Granada'da, Guadalentin nehri üzerindeki kasabaları Basti'den, yani bugünkü Baza'dan almışlardır. Kasabaları muhtemelen Toledo şehrinden on iki fersah mesafedeki bugünkü Consuegra idi.

Orada bulunan bir Diana tapınağından adını alan ve civarında aynı ismi taşıyan bir kasaba bulunan Dianium yahut Artemisium burnundan ötürü böyle adlandırılmıştır. Bugünkü Denia kasabası iptidai ismini hemen hemen muhafaza etmektedir.

Şimdilerde Albufera de Valencia denen gölü daha önce zikredilmişti. Kasabalarının mevkiine bugünkü Yniesta işaret etmektedir.

Ilorcitani, Laminitani, hem Oritani hem de Bastuli diye anılan Mentesani, Germani lakabıyla bilinen Oretani, Keltiberya'nın merkezi Segobriga ahalisi, Carpetania'nın merkezi olup Tagus nehri üzerinde kurulu bulunan Toletum sakinleri ve onların ardından Viatienses ile Virgilienses gelir. Clunia kazai dairesine Varduli on dört milletle bağlanır, bunlardan sadece Albanenses ile Segisamonenses ve Segisamaiulienses'i barındıran dört kabileden müteşekkil Turmodigi'yi tafsil etmemiz kafidir.

Aynı kazai daireye, aralarında Velienses'in de bulunduğu beş devletiyle Carietes ve Vennenses tabi bulunmaktadır.

Keltiberialıların Pelendones kavmi de dört ayrı halk halinde buraya müracaat eder, bunlar arasında bilhassa Numantini halkı pek meşhurdu.

Ayrıca, Vaccaei kavminin on sekiz devleti arasında Intercatienses, Pallantini, Lacobrigenses ve Caucenses yer alır. Fakat Cantabri kavmine mensup yedi halk arasında zikredilmeye değer yegane yer Juliobriga, Autrigones kavminin on devletinden ise Tritium ve Virovesca'dır.

Areva nehri, adını Arevaci kavmine verir, bunların altı kenti bulunur, diğer yerlere de sıklıkla verilmiş isimler olan Segontia ve Uxama, keza Segovia ve Nova Augusta, Termes ve Keltiberia'nın sınırını teşkil eden Clunia'nın bizzat kendisi.

Geriye kalan kısım okyanusa doğru yönelir, burası evvelce zikredilen Varduli ve Cantabri kavimleri tarafından iskân edilmiştir. Bunların hemen bitişiğinde, muhteşem Asturica kentiyle birlikte Augustani ve Transmontani olarak ikiye ayrılan yirmi iki Astures kavmi uzanır. Bunlar arasında Cigurri, Paesici, Lancienses ve Zoelae halkları yer alır. Hür nüfusun yekûnu 240.000 kişiye baliğ olur.

Lucus kaza dairesi, Celtici ve Lebuni kavimlerinin yanı sıra pek az bilinen ve barbarca isimlere sahip on altı ayrı kavmi ihtiva eder. Bununla birlikte hür nüfusun sayısı takriben 166.000'e ulaşır.

Benzer şekilde Bracari kaza dairesinin yirmi dört devleti 175.000 kişilik bir nüfusu barındırır, bunlar arasında, bizzat Bracari halkının yanı sıra, kâriyi usandırmaksızın Bibali, Coelerni, Gallaeci, Illequaesi, Limici ve Querquemi kavimlerini zikredebiliriz.

Tarraconensis (Yakın İspanya) bölgesinin uzunluğu, Pireneler'den Castulo sınırına kadar 607 mildir, sahil hattı takip edildiğinde bundan biraz daha fazladır, genişliği ise Tarraco'dan Olarson sahiline kadar 307 mildir. İki denizin birbirine fazlaca yaklaşmasıyla sıkıştığı Pireneler'in eteklerinden itibaren, Baetica ve Lusitania'ya (Uzak İspanya) temas edene dek tedricen genişler ve böylelikle iki katından fazla bir ene kavuşur.

İspanya'nın hemen hemen tamamı kurşun, demir madenleri bakımından zengindir,

Kitap IV, Bölüm 34'te de bundan bahsedilmektedir. Burada da hataya düşmektedir, zira düz bir hat üzerinde hesaplandığında bu mesafe yalnızca 210 mildir. Mesafe yaklaşık 560 mildir. Burada İspanya'nın modern zamanlardaki maden üretimine dikkat çekmek yerinde olabilir, böylelikle Plinius'un burada serdettiği ifadelerin doğruluğuna dair daha sıhhatli bir hükme varabiliriz.

Tagus ve Douro nehirlerinde halen altın zerrelerine rastlanmaktadır, lakin bu kıymetli maden, aramayı kârlı kılacak miktarda bulunmamaktadır. Guadalcanal madenlerinde gümüş bulunmaktadır. Bakır ve kurşun ise bolca mevcuttur.

Ronda'dan dört fersah mesafede bir grafit madeni mevcuttur, Galiçya'da ise kalay bulunur.

Her vilayette demir madenleri mevcuttur, bunların içinde en dikkate şayan olanları Biskay'dakilerdir.

Sevilla'da mıknatıs taşı, Pireneler'de kobalt, Almadén'de cıva ve zencefre, Asturias'ta arsenik, Asturias ile Aragon'da ise kömür bulunur.

Minglanilla ve Cardona'da tuz madenleri vardır, Aragon'da şap, Alcaraz'da antimon bulunur.

Sierra Morena'da ve Galiçya'nın muhtelif yerlerinde güherçile, Asturias ve Valensiya'da kehribar, Murcia, Aragon ve Sevilla'da kükürt mevcuttur.

Andújar civarında hususi vasıfta lüleci balçığı bulunmaktadır.

Alçıtaşı ve mermer gayet bol miktarda bulunur, keza bina inşasına mahsus en âlâ vasıfta taş mevcuttur.

Ametistler, beyaz akikler, yakutlar, damarlı akikler, lal taşları ve dağ kristalleri, diğer kıymetli taşlarla birlikte hem bolca hem de en yüksek kalitede bulunmaktadır.

bakır, gümüş ve altın, Beriki İspanya'da ayrıca mika [NOT: lapis specularis] bulunmaktadır, Baetica'da ise zencefre mevcuttur. Ayrıca mermer ocakları da bulunmaktadır.

İmparator Vespasianus Augustus, Roma devletini sarsan fırtınalarla boğuştuğu bir sırada, İspanya'nın tamamına Latium haklarını bahşetmiştir.

Pireneler, İspanya'yı Galya'dan ayırır, uçları iki yandaki denizlerin içine doğru uzanır.

BÖLÜM 5. (4.) — GALLIA NARBONENSIS EYALETİ HAKKINDA

Galyaların iç deniz ile yıkanan bu kısmına Narbonensis eyaleti denir, evvelce Braccata namıyla anılmaktaydı.

İtalya'dan Varus nehri ve Roma İmparatorluğu'nun muazzam siperleri olan Alp sıradağları ile ayrılır.

Galya'nın kuzeyde kalan sair kısmından ise Cevennes ve Jura dağları vasıtasıyla tefrik edilir.

Toprağının işlenmesi, ahalisinin terbiye ve medeniyeti, servetinin büyüklüğü cihetiyle eyaletlerin hiçbirinden geri kalmaz, hasılı kelam, bir eyaletten ziyade İtalya'nın bir cüzü olarak tavsif edilmesi hakikate daha muvafıktır.

Sahilde Sordones bölgesi, daha içerilerde ise Consuarani mıntıkası yer alır. Saydam taş. Plinius bu taştan Kitap XXXV, Bölüm 45'te de bahseder. Yahut Akdeniz. Başşehir Narbo Martius'tan, daha sonra Narbona, şimdiki adıyla Narbonne, Atax, yani bugünkü Aude nehri üzerinde kaimdir. M.Ö. 118 yılında Konsül Q. Martius tarafından bir Roma kolonisi haline getirilmiş ve ek adını ondan almıştır.

Eyaletin Romalı valisinin ikametgâhı ve büyük bir ticari ehemmiyeti haiz bir mevki idi.

Kadim şehirden geriye hemen hiçbir kalıntı kalmamıştır, ancak on iki mil mesafedeki deniz ile irtibatını sağlayan kanaldan bazı izler mevcuttur. Ahalinin giydiği keten pantolondan mülhemdir, bu moda Romalılar tarafından İmparatorlar devrine değin kabul görmemiştir.

Severus bunları giymiş, lakin kullanımı Honorius tarafından kısıtlanmıştır. Halen 'Var' olarak anılır. Fransa'yı Sardinya'nın bir vilayeti olan Nice'ten ayırır. Bugünkü Cevennes.

Gallia Narbonensis'in kuzeyi kadar batısında da yer alırlar. Cenevre Gölü'nün kuzeyindeki Jura sıradağları. Eski Roussillon Kontluğu'nda, yahut Doğu Pireneler Vilayeti'nde mukim idiler.

Aslen bir Bebrik yahut Trak kolonisi oldukları rivayet edilirdi. Muhtemelen bugünkü Ariège Vilayeti'nin batısındaki Conserans ahalisidir.

Nehirler Tecum ve Vernodubrum'dur. Şehirler ise evvelce büyük bir şehir iken bugün cılız kalıntıları bulunan Illiberis ile Latium haklarına sahip bir belde olan Ruscino'dur. Buradan sonra, Pireneler'den doğup Rubresus Gölü'nden geçen Atax nehrine, onuncu lezyonun kolonisi olup denizden on iki mil mesafede bulunan Narbo Martius şehrine ve Arauris ile Liria nehirlerine gelinir.

Deniz sahilini kuşatan çok sayıdaki göl sebebiyle, şehirlerin adedi bunun haricinde pek azdır.

Vaktiyle Massilialılara ait olan Agatha ve Volcae Tectosages bölgesi mevcuttur, ayrıca bir Rodos kolonisi olan ve nehrin adını kendisinden aldığı Rhodanus'un kadim mevkiinde vaktiyle yer almış Rhoda bulunur, bu ırmak her iki Galya'daki akarsuların feyiz ve bereketçe açık ara en üstünüdür.

Alpler'den inip Lemanus Gölü'nü yararak akan bu nehir, yavaş akışlı Arar'ı olduğu kadar, kendisinden daha az azgın olmayan Isara ve Druentia sellerini de beraberinde sürükler.

Daha küçük olan iki ağzına Libica denir, biri İspanyol ağzıdır, diğeri ise Muhtemelen Tech ve Gly'ye dökülen Verdouble nehirleridir. Muhtemelen Tech nehri üzerindeki bugünkü Elne. Bugünkü Castel Roussillon. Günümüzün Aude nehri. Şimdilerde Etangs de Bages ve de Sigean adı verilen su kütleleri. Bugünkü Hérault. Bugün Montpellier şehri yakınlarındaki Lez olarak anılmaktadır. Şimdilerde Etangs de Leucate, de Sigean, de Gruissan, de Vendres, de Thau, de Maguelonne, de Pérols, de Mauguio, du Repausset, Marais d'Escamandre, de Lemiutane ve de la Souteyrane ile pek çok diğerlerinin adı verilmektedir. Bugünkü Agde şehri.

Strabon da buranın Massilialılar tarafından kurulduğunu bildirmektedir. Bu kavmin Ariège ve Haute-Garonne vilayetlerinin doğu kısımlarında, Aude'da, Tarn'ın güneyinde ve Montpellier idari bölgesi müstesna olmak üzere Hérault'da ikamet ettiği anlaşılmaktadır.

Dalechamp bunun Fos-les-Martigues olduğunu kabul eder, lakin mevki şüphelidir.

Burası kuvvetle muhtemeldir ki Strabon'un Agathe yahut Agde kentiyle birlikte andığı Rhoë ve Bizanslı Stephanos'un Massilia yahut Marsilya bölgesinde konumlandırdığı Rodanusia ile aynı mevkidir. Günümüzün Rhone nehri. Günümüzün Cenevre Gölü. Günümüzün Saône nehri. Günümüzün Isère ve Durance nehirleri. Pek muhtemeldir ki Galya'nın güneyinde yer alan, varlığına dair sikkeler haricinde hiçbir malumat bulunmayan Libici kentinden neşet etmiştir.

Günümüzde Rhone nehrinin dört ağzı bulunmaktadır, bunlardan en batıda olanına "Ölü" Rhone, bir sonrakine "Küçük" Rhone, üçüncüsüne "Eski" Rhone, dördüncüsüne ise yalnızca Rhone denmektedir. D'Anville, "Küçük" Rhone'un kadim devirlerin "İspanyol" ağzı olduğu kanaatindedir. Nehrin taşkınları sebebiyle bu meselede pek büyük bir karışıklık hüküm sürmektedir.

Diğeri Metapina ağzıdır, üçüncü ve en büyük olanına ise Massiliotik ağız adı verilir. Bazı müellifler vaktiyle Rhodanus yahut Rhone ağzında Herakleia adında bir kentin bulunduğunu naklederler. Rhone ağzının bu kolu, Massilialılar tarafından Galya'nın iç kısımlarıyla ticaret yapmak ve oradan temin ettikleri kalay sevkiyatını nakletmek maksadıyla sıklıkla kullanılmaktaydı. Plinius'un buradaki ifade tarzı, böylesi bir yerin mevcudiyetinden dahi şüphe duyduğunu göstermektedir, kendisinden evvelki coğrafyacılardan hiçbiri bu yeri anmamıştır, ardından gelenlerden ise sadece Bizanslı Stephanos buna değinmektedir. Mamafih, Fransa Kralı V. Charles devrinde bir kitabe bulunmuş ve burada Vizigot Kralı Ataulphus'un ikametgâhı olarak Herakleia'yı seçtiği kaydedilmiştir. Bu kitabenin itimadına binaen Spon ve Ducange, Herakleia'yı bugünkü Saint-Gilles mevkiine yerleştirmiş, diğer müellifler ise kitabenin bulunduğu Saint-Rémy'yi işaret etmiştir. Ne var ki mösyö Devic ve Vaissette, "Languedoc Tarihi" adlı eserlerinde bu kitabenin sahte olduğunu ispat etmişlerdir.

Bunun ötesinde Rhone'dan ayrılan kanallar yer alır, bunlar Caius Marius'un meşhur bir eseri olup halen onun adıyla anılmaktadır, akabinde Mastramela Gölü, Avaticilere ait Maritima kenti ve bunun yukarısında, Herkül'ün muharebeleriyle meşhur Taşlı Ovalar, Anatilii arazisi, daha içeride ise Desuviates ve Cavari halklarının yurdu uzanır. "Fossae Marianae", Batlamyus ve Solinus tarafından da zikredilmektedir, mamafih her iki müellif de bu kanallara tayin ettikleri konum hususunda ihtilafa düşmüşlerdir. Bu kanallar M.Ö. 102 senesinde, Pireneleri aşıp İtalya'yı istila etmek maksadıyla İspanya'dan ayrılan Kimbri kavminin Rhone'u geçişine engel olmak üzere ilerleyen Marius tarafından kazdırılmıştır. Konumlarının kesin olarak tayin edilmesi hayli güçtür, ancak günümüzde Marius'un Ordugâhı olarak bilinen mevkide başlayıp bugünkü Arles yakınlarında, Rhone'un doğu ağzında nihayete erdiği zannedilmektedir. Daha önceki müellifler mevcudiyetine işaret etmiş olsalar da bu gölün adını ilk zikreden Plinius olmuştur. Strabon, Rhone ağzının yukarısında denizle irtibatı olan, balık ve istiridye bakımından zengin büyük bir gölün bulunduğunu nakleder. Brotier ve D'Anville buranın günümüzdeki Martigues yahut Berre Gölü olduğunu teşhis etmektedir. D'Anville burasının günümüzdeki Martigues kenti olduğu fikrindedir, Brotier buranın Saint-Chamas kenti yakınlarında, günümüzde Le Cap d'Œil denilen mevkide kurulu olduğunu düşünür, Provence tarihçisi Bouche ise mezkûr gölün doğu yakasındaki Marignane mevkiine yerleştirir. Yerli ahalinin günümüzde "La Crau" olarak adlandırdığı "Campi Lapidei", muhtemelen "sarp kayalıklar" manasına gelen sözcüğümüzle aynı Kelt kökünden türemiştir, gerçi Bochart bu kelimeyi İbraniceye dayandırmaktadır. Aiskhylos ve Hyginus, Herkül'ün bu cenginden bahseder, Mela ise Neptunus'un oğulları Albion ve Geryon ile giriştiği ölümcül mücadelede Herkül'ün Jüpiter'in yardımına sığındığını, bunun üzerine gökten yağan bir taş sağanağının hasımlarını helak ettiğini nakleder. Bu ovadaki taşların mezkûr taş yağmurunun bakiyeleri olduğu rivayet edilir. Ehli vukuf bu taşların birçoğunun göktaşı (aerolit) olduğunu ve rivayetin bu hakiki menşei ustalıkla bu hikâyeye uyarladığını kabul eder. Tunbridge Wells civarı da buna benzer bir manzara arz etmektedir. Muhtemelen günümüzdeki Camargue adasının bulunduğu yerin ahalisidir. Muhtemelen Durance'ın güneyinde, bu nehir ile Rhone arasındaki arazide meskûndurlar. Günümüzün Avignon, Orange, Cavaillon ve belki de Carpentras şehirlerinin bulunduğu diyarlarda sakin olmuşlardır.

Yine denize yakın bir mevkide Tricorii halkının, iç kısımlarda ise Tricolli, Vocontii, Segovellauni ve bunların ardında Allobroges halklarının yurdu bulunur. Sahilde Phokaialı Yunanların bir kolonisi ve müttefik bir şehir olan Massilia yer alır, ardından Zao Burnu, Citharista limanı ve Camatullici arazisi gelir, sonra Suelteri kavmi ve bunların yukarısında Verrucini kavmi bulunur. Hardouin, bunların günümüzde Hautes-Alpes idari bölgesindeki Talard kenti civarında yaşamış oldukları kanaatindedir. Drôme ve Vaucluse idari bölgelerinin doğu kısmında meskûndurlar. Toprakları Ain idari bölgesinin güney kısmını, Isère idari bölgesini, Cenevre kantonunu ve Savoie'nın bir kısmını ihata etmekteydi. Küçük Asya'daki bir İyonya kenti olan Phokaia'dan kolonileştirildiği rivayet edilmiştir. Lucanus, üçüncü kitabında bu yerin Yunanistan'daki Phokis'ten kolonileştirildiğini zannetme yanılgısına defaatle düşer. Iustinus'un kırk üçüncü kitabından öğrendiğimize göre Roma Senatosu, kentin Galyalılar tarafından zapt edilip yağmalanmasının ardından Massilialıların gösterdiği tesanüt ve yardımlara mukabil bu imtiyazı, diğer bazı hakları ve umumi gösterilerde birer mevkiyi onlara bahşetmiştir. D'Anville'e göre burası günümüzün Cap de l'Aigre'idir, mamafih Mannert buranın Cap de la Croisette olduğu kanaatindedir. D'Anville, buranın bugünkü Port de La Ciotat ile aynı yer olduğunu kabul eder. Muhtemelen Var idari bölgesinin güneydoğu kısmını işgal etmekteydiler.

Hardouin, Grimaud Körfezi'nin güneyinde, kıyıya yakın mevkide bulunan Ramatuelle köyünün bu kadim adı temsil ettiğini öne sürer; D'Anville ve diğer yazarlar da aynı kanaattedir. Muhtemelen modern Brignoles ve Draguignan civarındaki topraklarda onlar ikamet etmekteydi. Var vilayetinin güney kısmındaki Vérignon ve Barjols mevkilerinde meskûndurlar.

Kıyıda, Massilialılara ait Athenopolis bulunur.

Sekizincilerin kolonisi olup Pacensis ve Classica adlarıyla da anılan Forum Julii, içinden akan Argenteus nehri, Oxubiilerin arazisi ve Ligaunilerin arazisi yer alır, bunların yukarısında ise Suetriler, Quariatlar ve Adunicatlar bulunmaktadır.

Kıyıda Latium hukukuna tabi bir kasaba olan Antipolis, Deciatelerin arazisi ve Alplerin bir parçası olan Cema Dağı'ndan doğan Varus nehri uzanır. İç kısımlardaki koloniler, Altıncıların Arelate'si, Yedincilerin Baeterrae'si ve İkincilerin Arausio'sudur, Cavarilerin topraklarında Valentia ve Allobrogların topraklarında Vienna yer alır.

Latium hukukundan yararlanan kasabalar şunlardır, Saluvilerin arazisinde Aquae Sextiae, Cavarilerin arazisinde Avenio,

D'Anville buranın Fréjus ile La Napoule arasındaki Agaa adlı yer olduğunu kabul eder, ancak böyle yaparak Plinius'un sunduğu sırayı göz ardı etmiş olur. "Julius'un Forumu." Günümüzde Fréjus. Adının da gösterdiği üzere, Sekizinci Lejyon'un bir kolonisiydi. Muhtemelen yerli ahalisiyle barışın tesisi vesilesiyle "Pacensis", Augustus tarafından donanmanın buraya konuşlandırılması sebebiyle de "Classica" olarak adlandırılmıştır. Suyunun gümüşi renginden ötürü hâlâ Argens olarak bilinir. Limanı kumla doldurmuştur ki vaktiyle Augustus'un gemileri muhtemelen burada demirlemişti. Kıyı boyunda, modern Cannes civarında ikamet etmekteydiler. Var vilayetinin güneydoğusundaki Grasse bölgesinde yaşadıkları varsayılmaktadır. Ptolemaios'a göre başkentleri Salinae kasabasıydı, bu mevkiyi kimi modern Saluces, kimi Castellane, Holstein ve D'Anville'e göre ise kimileri Seillans olarak kabul eder. D'Anville, aynı adı taşıyan bir kasabaya sahip olarak Hautes-Alpes vilayetindeki Queyras vadisinde yaşadıklarını düşünmektedir. Hardouin, Adunicatelerin Basses-Alpes vilayetinde, Senez ve Digne kasabaları arasında ikamet ettiğini varsayar. Modern Antibes. Cema Dağı, günümüzdeki Monte Cemelione'dir. "Altıncı Lejyon'un Arelate'si", bir askeri koloni olup günümüzün Arles şehridir. İlk olarak, Massilia yahut Marsilya kuşatması için orada bazı gemiler inşa ettiren Sezar tarafından zikredilmiştir. Augustus devrinde askeri bir koloni haline getirilmiştir. "Yedinci Lejyon'un Baeterrae'si." Modern Béziers kasabası. "İkinci Lejyon'un Arausio'su", günümüzde Vaucluse vilayetindeki Orange kasabasıdır. Günümüzde Drôme vilayetindeki Valence. Günümüzde Isère vilayetindeki Vienne. Bouches-du-Rhône vilayetindeki Aix. Vaucluse vilayetindeki Avignon.

Volgientes arazisinde Apta Julia, Reii Apollinares arazisinde Alebece, Helvii arazisinde Alba ve Tricastini arazisinde Augusta, Anatilia, Aeria, Bormanni, Comaci, Cabellio, Volcae Tectosages arazisinde Carcasum, Cessero, Memini arazisinde Carpentoracte, Cenicenses, Atlantici unvanıyla bilinen Cambolectri, Forum Voconi, Glanum Livi, Foroneronienses olarak da adlandırılan Lutevani, Arecomici arazisinde Nemausus,

Apt, Vaucluse vilayetinde. Riez, Basses-Alpes vilayetinde. Viviers yakınlarındaki modern Aps, muhtemelen bu kasabanın mevkiinde kurulmuştur. Metin, buranın Augusta'dan farklı olduğunu göstermektedir; D'Anville ikisinin aynı yer olduğunu varsaysa da muhtemelen Ptolemaios'un bahsettiği Alba Augusta'dır. Bazı yazarlar bu yerin Drôme vilayetindeki günümüz Saint-Paul-Trois-Châteaux olduğunu kabul eder. Muhtemelen yüksek konumundan ötürü bu adı almıştır ve D'Anville tarafından modern Mont Ventoux veya "Rüzgârlı Dağ" üzerinde bulunduğu varsayılmıştır. Diğer yazarlar ise burayı Avignon şehri yakınlarındaki La Croix-Haute'ye yerleştirir. Var vilayetinde, Toulon'a altı fersah mesafede Bormes adında bir köy bulunmaktadır ve bu kavimden gelmiş olması kuvvetle muhtemeldir. Vaucluse vilayetindeki modern Cavaillon. Günümüzde Aude vilayetindeki Carcassonne. Muhtemelen Hérault nehri kıyısındaki Saint-Thibéry. Günümüzde Carpentras. Ptolemaios da Meminilerden bahseder. Muhtemelen Rhône'un doğu ağzı ile Massilia arasında, Ptolemaios'un bahsettiği Coenus nehri üzerinde yer almaktaydı. Plinius'taki ismin muhtemelen "Coenienses" olması gerekir. Walckenaer bu halkı Basses-Pyrénées vilayetinde, Bayonne kazasındaki Cambo civarına yerleştirir. Festus'un da belirttiği gibi, buna benzer adlarda "Forum", "Pazar Yeri" manasına gelir, tıpkı Market Drayton ve emsali isimlerimizde bu kelimenin birleşen olarak kullanılması gibi. Bouche, bu mevkiden kastın modern Le Canet olduğunu düşünür; lakin D'Anville buranın Gonfaron olduğunu kabul eder ve bunun Latince isimden bozma Voconfaron olduğunu düşünür. Glanum'un mevkii, Cavaillon ile Arles arasındaki Saint-Rémy köyünün yaklaşık bir mil güneyindeydi. Bu sahada bir Roma anıt mezarı ile zafer takının kalıntıları mevcuttur. Luteva halkı, günümüzde Hérault vilayetindeki Lodève. "Forum Neronis halkı", bazıları bu yerin Carpentoracte ile aynı mevki olduğunu varsaymıştır, D'Anville, Forcalquier'nin Forum Neronis olduğunu varsayarken, Walckenaer buranın Momas olduğunu kabul eder. Metinden Luteva ile aynı yer olduğu anlaşılmaktadır. Harabelerinde kadim ihtişamının bolca izini barındıran modern Nîmes. Antoninuslar hanedanı buradan neşet etmiştir.

Piscenae, Ruteni, Sanagenses, Aquitania sınırlarında Tectosages arazisinde bulunan Tolosani, Tasconi, Tarusconienses, Umbranici ile Vocontii federe devletinin iki başkenti olan Vasio ve Lucus Augusti.

Ayrıca daha az tanınan on dokuz kasaba ile Nemausum halkına ait yirmi dört kasaba bulunmaktadır.

Bu listeye İmparator Galba, Alpler arasında yaşayan iki kabileyi, Dinia kasabasının bağlı olduğu Avantici ve Bodiontici kabilelerini eklemiştir.

Agrippa'ya göre Gallia Narbonensis vilayetinin uzunluğu 370 mil, genişliği ise 248 mildir.

BÖLÜM 6. (5.) İTALYA HAKKINDA

Sırada İtalya vardır ve söze Ligurlar ile başlarız, onların ardından Etruria, Umbria, Tiber'in denize döküldüğü yerin ve denizden on altı mil mesafede bulunan cihanın başkenti Roma'nın yer aldığı Latium gelir.

Daha sonra Volsci ve Campania kıyılarına, Picenum, Lucania ve İtalya'nın güney yönünde en uzağa uzandığı ve orada adeta bir hilal şekli meydana getiren Alpler silsilesiyle [iki] denizin içine doğru sokulduğu Bruttium mıntıkalarına geliriz. Bruttium'dan ayrılınca [Magna] Graecia kıyılarına, ardından Salentinilere, Pediculilere, Apulilere, Pelignilere, Frentanilere, Marrucinilere, Vestinilere, Sabinlere, Picentelere, Gallilere, Umbrilere, Tuscilere, Venetilere, Carnilere, Iapydeslere, Histrilere ve Liburnilere varırız.

Bütün diyarların hem evladı hem de anası olan, Tanrıların inayetiyle bizzat gök kubbeyi dahi daha şanlı kılmak, yeryüzünün darmadağınık imparatorluklarını birleştirmek, insanların ahval ve adabına incelik kazandırmak, bunca farklı kavmin birbiriyle uyuşmayan ve kaba saba lehçelerini müşterek tek bir lisanın kudretli bağlarıyla kenetlemek, insan nev'ine muhabbet ve medeniyetin zevklerini bahşetmek, velhasıl Yeryüzündeki cümle milletlerin ana vatanı olmak üzere seçilmiş bu diyarı, şayet böylesine muhtasar ve üstünkörü bir surette tasvir edecek olursam, nankörlük ve tembellikle hakkıyla itham edilebileceğimin katiyen farkında değilim dense yeri değildir.

Lakin bu teşebbüse nasıl başlamalıyım? Meşhur yerlerin adedi öylesine muazzam (yaşayan hangi beşer hepsini bir bir sayabilir?), her bir millete ve mevzuya atfedilen şan ve şöhret öylesine büyüktür ki kendimi büsbütün çaresiz hissetmekteyim.

Yalnızca onun bir cüzünü teşkil eden, böylesine latif omuzlara layık bir çehre mesabesindeki Roma şehri, layıkıyla tasvir edilmek için ne kadar da azim bir esere muhtaçtır!

Ya tek başına ele alındığında Campania kıyıları! Tabiatın nimetleri ve zenginliğiyle öylesine mübarek kılınmıştır ki tabiat burayı vücuda getirirken bütün lütuflarını tek bir mahalde toplamaktan adeta haz duymuştur, ona gereken hakkı nasıl teslim edebilirim?

Ve sonra o iklim, ebedi tazeliğiyle, sağlık ve dirilikle öylesine dolu, havasının sükuneti öylesine büyüleyici, tarlaları öylesine mümbit, yamaçları öylesine güneşli, çalılıkları her türlü tehlikeden öylesine uzak, koruları öylesine serin ve gölgeli, ormanları öylesine çeşitli ve gür bir nebatatla bezeli, pek çok dağından süzülen esintileri, tahılının, bağlarının ve zeytinlerinin bereketi öylesine eşsiz, sürüleri öylesine asil yapağılı, boğaları öylesine adaleli boyunlu, ardı arkası kesilmeyen gölleri, dört bir yandan sularıyla onu tazeleyen sayısız nehir ve pınarları, denizlerinin çokluğu, limanları ve bağrının tüm dünya ticaretine her köşesinden açılması ve adeta fanilerin gayretlerine medet umarcasına dalgaların tam ortasına doğru hevesle uzanması,

Şimdilik onun dehasından, adetlerinden, insanlarından ve gerek belagat gerekse silah gücüyle fethettiği kavimlerden söz etmekten imtina ediyorum.

Kendi medhiyelerini uzatıp yaymaya ziyadesiyle düşkün bir ırk olan Yunanların bizzat kendileri dahi, bu memleketin yalnızca küçük bir cüzünü 'Magna Graecia' [NOT: Büyük Yunanistan] olarak tesmiye ettiklerinde, onun lehine fazlasıyla hüküm vermişlerdir. Lakin göklerin tasvirinde yaptığımız gibi, bu vesileyle de iktifa etmek mecburiyetindeyiz, bu hususların yalnızca bazılarına temas etmeli ve yıldızlarından ancak birkaçına nazar kılmalıyız.

Okuyucularımdan, bütün yeryüzünde mevcudiyeti bilinen her şeyin umumi bir tasvirini sunmak maksadıyla böyle acele ettiğimi hatırda tutmalarını rica ederim yalnızca.

Bu diyarın şekil itibarıyla bir meşe yaprağına pek benzediğini, enine kıyasla boyunun çok daha uzun olduğunu, yukarı kısmına doğru sola meylettiğini, nihayetinde ise bir Amazon kalkanı biçiminde son bulduğunu müşahede ederek söze başlayabilirim, nitekim bu kalkanda merkezi çıkıntının bulunduğu mevki Cocinthos tesmiye edilen yerdir, hilal biçimli körfezlerinin ucunda ise iki boynuz uzatır, sağda Leucopetra ve solda Lacinium.

Alplerin eteğindeki Praetoria Augusta'dan başlayarak Roma şehri ve Capua üzerinden, Yarımada'nın omzunda, adeta boynun büküm yerinde kain Rhegium kasabasına kadar ölçecek olursak, uzunluğu 1020 mildir.

Mesafe Lacinium'a kadar ölçülecek olursa çok daha fazla çıkacaktır, lakin bu takdirde hat eğik çekileceğinden bir yana fazlasıyla meyledecektir.

Genişliği değişkendir, Aşağı ve Yukarı [NOT: Tiren ve Adriyatik] iki deniz ile Varus ve Arsia nehirleri arasında 410 mildir, takriben ortasında ve Roma şehrinin civarında, Aternus nehrinin Adriyatik Denizi'ne döküldüğü mevkiden Tiber'in ağzına kadar olan mesafe 136 mildir ve Adriyatik Denizi üzerindeki Castrum-novum'dan Toskana Denizi'ndeki Alsium'a kadar olan mesafe bundan biraz daha azdır, fakat hiçbir yerde genişliği 200 mili aşmaz.

Varus'tan Arsia'ya kadar tamamının muhiti 3059 mildir.

Kendisini çevreleyen memleketlere olan mesafesine gelince, İstirya ve Liburniya bazı mahallerde ondan 100 mil, Epir ve İlirya ise 50 mil mesafededir, M. Varro'nun bize bildirdiğine göre Afrika 200 milden azdır, Sardinya 120, Sicilya 1,5, Korsika 80'den az ve Issa 50 mildir.

Göklerin cenup kısımlarına doğru iki denizin içine uzanır yahut daha dakik bir ifadeyle, kış gündönümünün altıncı saati ile birinci saati arasına yayılır.

Şimdi onun vüsatini ve muhtelif şehirlerini tasvir edeceğiz, bunu yaparken, merhum İmparator Augustus'un tertibine ittiba edeceğimizi ve onun bütün İtalya'yı on bir mıntıkaya ayıran taksimatını kabul edeceğimizi önceden belirtmek icap eder, Mamafih bu mıntıkaları sahil şeridindeki sıralarına göre ele alacağız, zira böylesine süratli bir tafsilatta her bir şehri civarındakilerle yan yana getirmek başka türlü kabil olmayacaktır.

Ve aynı sebepten ötürü, iç kısımları tasvir ederken, söz konusu İmparator tarafından benimsenmiş olan alfabetik sırayı takip edecek, kendisinin sayımında bahsettiği kolonilere işaret edeceğim.

Onların konumlarını ve menşelerini tespit etmek de pek kolay bir vazife değildir, zira diğerlerinden bahsetmesek dahi, Ingauni Ligürlerine otuz ayrı defa toprak tahsis edilmiştir.

BÖLÜM 7. İTALYA'NIN DOKUZUNCU BÖLGESİ HAKKINDA

O hâlde Varus nehrinden başlayacak olursak, Massilialılar tarafından kurulmuş Nicaea kasabası, Paulo nehri, Alpler ve muhtelif isimlerle temayüz etmiş Alp kabileleri, bilhassa da Capillati, Vediantii ahalisinin bir kasabası olan Cemenelio, Herakles Monoikos limanı ve Ligurya sahili karşımıza çıkar.

Alplerin öte yakasındaki Ligür kabilelerinin en meşhurları Salluvii, Deciates ve Oxubii'dir, Alplerin berisindekiler ise Veneni ve Caturiges'ten neşet eden Vagienni, Statielli, Bimbelli, Magelli, Euburiates, Casmonates, Veleiates ve kasabalarının bitişik sahile yakın olduğunu tasvir edeceğimiz halklardır.

Rutuba nehri, Albium Intemelium kasabası, Merula nehri, Albium Ingaunum kasabası, Vadum Sabatiorum limanı, Porcifera nehri, Genua kasabası, Feritor nehri, Portus Delphini, Tigullia, Tigullii kabilesine ait Tegesta ve Ligurya'nın hududu olan Macra nehri.

Zikredilen bütün bu yerlerin arkasında boylu boyunca uzanan Apeninler, İtalya'nın cümle dağlarının en azametlisidir, bu silsile Alplerden Sicilya denizine kadar kesintisiz uzanır.

Apeninlerin diğer tarafında, İtalya'nın en zengin nehri olan Padus'a doğru, bütün memleket asil kasabalarla bezenmiştir, Libarna, Dertona kolonisi, Iria, Barderate, Industria, Pollentia, Potentia lakaplı Carrea, Foro Fulvi yahut Valentinum, Vagienni ahalisine mensup Augusta, Alba Pompeia, Asta ve Aquae Statiellorum. Augustus'un tertibine göre dokuzuncu bölge burasıdır.

Ligurya sahili, Varus ve Macra nehirleri arasında 211 mil boyunca uzanır.

BÖLÜM 8. İTALYA'NIN YEDİNCİ BÖLGESİ

Bunun hemen ardından, içerisinde Etruria'nın bulunduğu yedinci bölge gelir,

[Dipnotlar ve Açıklamalar] 1 Bu mesafe mübalağalıdır, çevre hattı hakikatte takriben 2500 mildir. 2 Mesela Pola'dan Ravenna'ya ve Iadera'dan Ancona'ya kadar. 3 Sardinya, hiçbir noktasında İtalya'ya 140 milden daha yakın değildir. 4 Şimdiki adıyla Lissa olan Issa, Liburnia açıklarında, Adriyatik'te bir adadır, İtalya sahilinin en yakın noktasından mesafesi seksen milden az değildir. 5 Yani Romalılar tarafından bu adla anılan güney kastedilmektedir, buradaki mana İtalya'nın güneydoğu istikametinde uzandığıdır. 6 İtalya, Augustus tarafından on bir bölgeye ayrılmıştır, bunlardan dokuzuncusu takriben eski Cenova Cumhuriyeti'ne tekabül eder. 7 İtalyanların bugünkü Nizza'sı yahut Fransızların Nice'i. 8 Şimdiki Paglione. * Livius bu kabilelerden dördünü zikreder, Celelates, Cerdiciates, Apuani ve Friniates. 2 Yahut "Uzun Saçlılar." Lucanus, 1. Kitap, 442-443. satırlarda Alp Ligürlerinin bu hususiyetine atıfta bulunur, Ve şimdi saçları kesilmiş Ligür, vaktiyle zarif boynuna dökülen Gür saçlarıyla cümle Saçlı Gallia halkına üstün tutulan. 3 Bugün Nice civarındaki Cimiez'de görülen kalıntıların muhtemelen bu yere ait olduğu düşünülmektedir. 4 Bugünkü Monako. 5 Bu kabileler Gallia Narbonensis vilayetine mensup olarak 5. bölümde zaten zikredilmiştir. 6 Piyemonte'deki bugünkü Vinadio civarında meskûn oldukları tahmin edilmektedir. 7 Embrun ile Gap arasındaki bugünkü Chorges kasabası civarında ikamet ettikleri tahmin edilmektedir. 8 Muhtemelen bugünkü Montserrat kasabası civarında ikamet etmekteydiler. 9 Muhtemelen Piyemonte'deki Vercelli'den sekiz fersah mesafede, bugünkü Biella civarında meskûn idiler. 10 Bazı müellifler onları bugünkü Casale şehri civarına yerleştirir. 11 Bunların mevkiinin bazı müelliflerce Alba kasabasından beş fersah mesafede, bugünkü Cortemiglia yakınlarında olduğu tahmin edilmektedir. 12 Çok yüksek kıyılar arasından akan bugünkü Roya. Lucanus, 2. Kitap, 422. satırda Rutuba'dan "Cavus", "derin oyuklar içinde akan" diye bahseder. 13 Muhtemelen bugünkü Ventimiglia. 14 Bugünkü Aroscia. 15 Bugünkü Albenga kasabası. Livius, 29. Kitap, 5. bölümde ahaliden Albingauni diye bahseder. 16 Şimdilerde Vado yahut Vè ve Savona denilmektedir. 17 Bugünkü Cenova'yı sulayan modern Bisagno. 18 Cenova'yı da yıkayan bugünkü Lavagna. 19 "Yunusun Limanı", bugünkü Porto Fino. 20 Tregesa yahut Trigoso denen kalıntıların muhtemelen Tigullia'ya ait olduğu sanılmaktadır. 21 Şimdiki Sestri di Levante. 22 Bugünkü Magra. 1 Bunların bir silsilesi kabul edilmiş ve Apenin Alpleri diye tesmiye edilmiştir. 2 Bugünkü Po. 3 D'Anville'e göre bugünkü Castel Arquato. 4 Bugünkü Tortona. Mühim bir şehirdi ve halen kayda değer kalıntıları mevcuttur. 5 Staffora nehri üzerindeki bugünkü Voghera. 6 Muhtemelen bugünkü Verrua. 7 Ligürler tarafından Bodincomagus, Romalılarca Industria diye adlandırılmıştır. Kalıntıları nehrin sağ sahilinde, Cherasco'nun birkaç mil aşağısında, Monteu da Po'da bulunmaktadır. 8 Alba yakınlarında, Tanaro nehri üzerinde küçük bir kasaba olan bugünkü Pollenzo. 9 Mevkii Torino yakınlarındaki Chieri'ye ve Tanaro üzerindeki Bene'nin birkaç mil güneyinde yer alan Caramagna'ya yerleştirilmiştir ki muhtemelen en doğrusu budur. 10 Bugünkü Valenza. 11 D'Anville tarafından Mondovi yakınlarındaki Vico'ya, diğer müelliflerce Carmagnola ve Saluzzo'ya yerleştirilmiştir, fakat Durandi, Piyemonte'deki Bene yakınlarında halen görülebilen kalıntıların Augusta Vagiennorum'a ait olduğunu ispat etmiştir. Bene isminin, kasabanın orta çağlardaki adı olan Bagienna'nın tahrif edilmiş hâli olduğu sanılmaktadır. Vagienni adı muhtemelen o civardaki meçhul bir mevki olan Viozene isminde de varlığını sürdürmektedir. 12 Halen Alba diye anılmaktadır, Apeninlerin kuzey eteğinde bir kasabadır. İsmini muhtemelen Cisalpina Gallia halkına birçok imtiyaz bahşeden Pompeius Magnus'un babası Cn. Pompeius Strabo'dan almıştır. İmparator Helvius Pertinax'ın doğum yeridir. 13 Bugünkü Asti. 14 Maden sularından ötürü böyle adlandırılan bugünkü Acqui. Plinius tarafından 31. Kitap'ta tekrar zikredilir.

Kadim kentin pek çok kalıntısı gün yüzüne çıkarılmıştır. *5 Ansart, bu ölçümün neredeyse tamamıyla doğru olduğuna dikkat çeker.

Macra nehrinden başlayan ve adını sıkça değiştiren bir bölgedir.

Erken devirlerde Umbriler, Pelasglar tarafından buradan sürülmüş, onlar da krallarından ötürü^ Tyrrheni olarak adlandırılan, fakat sonraları kurban törenlerinde gözettikleri ayinler sebebiyle Grek dilinde^ Tusci tesmiye edilen Lidyalılarca yerlerinden edilmişlerdir.

Etruria'nın ilk kenti, muazzam bir limana sahip Luna'dır^, ardından denizden bir miktar içeride bulunan Luca'* kolonisi ve denize tekrar daha yakın bir mevkide, Auser*' ve Arnus' nehirleri arasında yer alan, menşeini Pelops ile Pisalılara' yahut bir Grek kavmi olan Teutanilere borçlu Pissae*^ kolonisi gelir.

Bunu Vada^ Volaterrana, ardından Cecinna^" nehri ve vaktiyle Etrüsklere ait olup bu sahilde sahip oldukları yegâne kent vasfını taşıyan Populonium" takip eder.

Bunların bitişiğinde Prile'-^ nehri, ardından seyrüsefere elverişli olan ve Umbria bölgesinin başladığı Umbro^' nehri, Telamon" limanı ve Roma halkı tarafından tesis edilmiş Volcientes kavmine ait Cosa" yer alır, ^ Bu hususun izahı için Herodotos, I. Kitap, 94. fasıl, Tacitus, Yıllıklar, IV. Kitap, 55. fasıl ve Velleius Paterculus, I. Kitap, 1. fasla müracaat ediniz.

Bu müelliflerin tamamı, Tyrrhenus idaresindeki bir Lidya kolonisinin bilahare Etruria tesmiye edilecek İtalya topraklarına göç ettiği vakasında müttefiktir.

Ne var ki bu mesele, tıpkı Pelasgların hicretleri gibi, son derece karanlık bir muamma perdesinin ardında gizlidir. 2 Grekçede "kurban etmek" manasına gelen θύειν fiilinden neşet ettiğini ima eder, zira Servius Aeneis'in X. Kitabı üzerine şerhinde, onların sıklıkla kurban kesme adetlerinden ötürü böyle anıldıklarını zikreder.

Halikarnaslı Dionysios ise sık kurban kesmelerinden dolayı onlara θυοσκόοι dendiğini nakleder.

Bunlar muhtemelen hayal ürünü iştikaklardır, mamafih Etruria ahalisinin asırlar boyunca kurban, kehânet ve remil sanatlarında Romalıların muallimi olduğu şüphe götürmez bir hakikattir. 3 Orta Çağ'da Normanlar eliyle harabeye çevrilen Luna'nın bakiyeleri, Magra kıyılarında halen müşahede edilmektedir.

Limanın modern adı Golfo della Spezia'dır. * Modern Lucca şehri, bu mevkiyi ve ismi muhafaza etmektedir, Livius, XLI. Kitap, 13. fasılda, bu koloninin kentin 576. senesinde, Claudius Pulcher ve Sempronius Gracchus'un konsüllükleri devrinde kurulduğunu bildirir. 5 Modern Pisa şehri.

Bu beldenin menşeine dair Verjilius'un X. Kitap, 179. mısrasına bakınız. * Modern Serchio. 7 Bugün Arno. ® Mora Yarımadası'ndaki Elis kentlerinden Pisa yahut Pisae ahalisi. * Bugün deniz kenarında küçük bir köy olan Vadi. 10 Hâlen Cecina olarak adlandırılmaktadır.

Az evvel bahsi geçen Vada Volaterrana limanı yakınlarında Tiren Denizi'ne dökülürdü. 11 Bugünkü Piombino'nun bu mevkinin harabeleri üzerinde teşekkül ettiği zannedilmektedir. ^ Bugün Bruno. i^ Modern Ombrone. 1^ Günümüzde Telamone Vecchio olarak bilinir. 15 Orbitello gölü yakınlarında Cosa namını taşıyan harabeler mevcuttur,

Graviscae^, Castrum novum^, Pyrgi', Caeretanus"* nehri ve bizzat kurucusu olan Pelasglarca Agylla olarak anılan ve denizden dört mil içeride bulunan Caere^, Alsium®, Fregenae^ ve Macra'dan itibaren 284^ mil mesafede yer alan Tiber nehri gelir. İç kısımlarda ise Cato'nun^° rivayetine nazaran Argoslular tarafından kurulmuş olan ve Falisci Etruscorum unvanıyla anılan Falisci' kolonisi, Lucus Feroniae", Rusellana, Senienses^^ ve Sutrina^^ mevcuttur.

Geriye kalan ahaliler ise Ansedonia'nın bu harabeler üzerinde yükseldiği ve vakt-i zamanında sukut ettiği rivayet edilmiştir,

^ Graviscae'nin mevkii olarak iki mahal zikredilmiştir ve her ikisinde de kadim harabeler mevcuttur, biri Marta'nın sağ sahilinde, nehrin mansabından takriben bir mil mesafede, diğeri ise sahil boyunda, Marta'nın mansabının bir mil cenubunda yer alan Santo Clementino yahut Le Saline tesmiye edilen mahaldedir.

Dennis (Etruria, I, s. 387-395) evvelkine meyil gösterse de, muhtemelen ikincisi Graviscae'nin bakiyesidir. 2 Civita Vecchia'nın beş mil cenubundaki modern Torre Chiaruccia. 3 Modern Torre di Santa Severa. "• Bugün Vaccina. ' Bir vakitler kudretli olan bu şehrin bakiyeleri, Cervetri yahut Eski Caere köyü ile tebarüz eder.

Strabon'a göre mezkûr belde ismini, ahalinin Tiren yahut Lidya fatihleri selamlarken istimal ettikleri Grekçe χαιρε, "selam sana!" kelimesinden almıştır.

Romalıların, şehirleri Galyalılarca istila edildiğinde en mukaddes emanetlerini tevdi ettikleri mahal burası idi. En dikkate değer kalıntıları, Dennis'in Etruria adlı eserinde tafsilatı verilen mezarlardır. 6 Harabeleri, modern Palo köyü civarında müşahede olunabilir. 7 Mevkiinin Palo ile Porto'nun ortasında, Arone nehrinin denize döküldüğü mahalde bulunan ve bugün Torre di Maccarese namıyla anılan yerde olduğu tahmin edilmektedir.

Mahalli bataklık ve gayrisıhhi bir vaziyette idi. 8 Bu meblağ, takriben 230 mil olan hakiki mesafeyi aşmaktadır. ^ Etrüsk Falerii'sinin yahut Falisci'nin mevkiini muhtemelen şimdiki Civita Castellana işgal etmektedir, zira aynı adı taşıyan Roma kentinin dört mil mesafedeki mevkii, tek bir hane ve Santa Maria di Falleri adıyla maruf bir kilise harabesiyle belirlenmiştir.

Kadim şehir, Camillus kumandasındaki Romalılarca zapt edilmiştir. I'* Yazarın zayi olmuş vaziyetteki "Origines" adlı eserinde. 1^ "Feronia Koruluğu."

Kasaba adını orada kain mezkûr Sabin tanrıçasının mukaddes koruluğundan almıştır.

Roma'nın erken devirlerinde bu mevkiye yalnızca dini gayelerle değil, aynı zamanda ticaret maksadıyla da fevkalade rağbet edilirdi.

İzleri, oradaki tepenin güneydoğu nihayetine yakın, hâlen Felonica olarak tesmiye edilen Saint Orestes köyünde görülebilmektedir.

Burası cenubi Etruria'dadır, lakin Batlamyus Etruria'nın şimal-i garbi ucunda, Arnus ile Macra arasında aynı ismi taşıyan diğer bir mahalli daha zikretmektedir. 12 Toskana'da bugün Siena olarak tesmiye edilen mahalin ahalisi. *3 Bugün Pozzolo nehri üzerindeki Sutri.

Bölüm 8. Ülkelerin Tasviri vb.

Eski Arretiumlular, Fidentes Arretiumluları, Julienses Arretiumluları, Amitinenseler, Taurini lakaplı Aquenseler, Bleraniler, Cortonenseler, Capenatesler, Yeni Clusiumlular, Eski Clusiumlular, Arnus Nehri kıyısında yerleşik Florentiniler, Faesulae, Ferentinum, Fescennia,

Etruria’nın en kudretli şehirlerinden biri olan Arretium ahalisi.

Burada zikredilen üç kabile ya da halk muhtemelen ayrı kasabalarda mukim olmayıp, ayrı koloniler veya yerleşimci zümreleri teşkil ettiklerinden müstakil topluluklar yahut idari heyetler meydana getirmekteydi. Julienses ahalisi, Augustus tarafından oraya yerleştirilen sömürgecilerdi. Fidentes ise kuvvetle muhtemel daha önceki bir dönemde yerleşmişti.

Modern Arezzo, Roma şehrinin kalıntıları üzerinde yükselmiştir, Etrüsk şehrinin kalıntıları ise Arezzo’nun iki ya da üç mil güneydoğusunda, Poggio di San Cornelio adı verilen yüksek bir mahalde gösterilmektedir. Burada kadim devirlerden kalma çok sayıda kıymetli kalıntı gün yüzüne çıkarılmıştır.

Maecenas’ın ailesi bu beldeden neşet etmiştir.

Şimdiki Civita Vecchia’nın takriben üç mil kuzeyinde bulunan ve günümüzde Bagni di Ferrata olarak adlandırılan, Etruria’nın bir kaplıca mevkii olan Aquae Tauri ahalisi.

Hamamlar, seyahatnamesinde burayı Tauri Thermae (Boğa Hamamları) olarak tesmiye eden ve bu adı bir boğa tarafından tesadüfen keşfedilmiş olmasına bağlayan Rutilius tarafından tasvir edilmiştir.

Viterbo’nun takriben on iki mil güneyinde yer alan modern Bieda köyünün bulunduğu mevkideki Blera ahalisi.

Burada Etrüsk devrine ait pek çok antik kalıntı bulunmuştur, bakınız Dennis’in Etruria adlı eseri, 1. cilt, sahife 260-272.

Etruria’nın bugün de aynı adla bilinen kudretli bir şehri olan Cortona ahalisi.

Muhtemelen Sylla tarafından tahrip edilen ve bilahare yine onun eliyle yeniden iskân edilen Etruria şehirleri meyanındaydı.

Burada Etrüsk devrine ait çok sayıda antik eser bulunmuştur.

Romalıların akınlarına uzun müddet direndikten sonra, M.Ö. 393 senesinde Veii’nin düşüşünün akabinde boyun eğdirilen, Etruria’nın kadim ve mühim bir şehri olan Capena ahalisi.

İmparator Aurelian devrine kadar mevcudiyetini ve idari payesini muhafaza etmiş, bu tarihten sonra ise 1750 senesinde Galetti Roma’dan takriben 24 mil mesafedeki Civitucola ya da San Martino mevkiini büyük bir isabetle şehrin yeri olarak tayin edene dek adına ve varlığına dair tüm izler kaybolmuştur.

Şimdilerde Grammiccia tesmiye edilen küçük bir ırmağın kıyısında kurulmuştu ve toprakları dahilinde daha önce zikri geçen meşhur 'Lucus Feroniae' bulunmaktaydı.

Muhtemelen ayrı idari imtiyazlara sahip bulunan Clusium şehrinin yeni ve eski sakinleri.

Modern Chiusi bu şehrin kalıntıları üzerinde durmaktadır.

Modern Fiorenze yahut Floransa, onların şehrinin bulunduğu mahalli kaplamaktadır.

Fiesole köyü bu kentin bulunduğu mahalde yer almaktadır.

Kadim şehirden kalan geniş çaplı harabelere hâlâ tesadüf edilmektedir.

Ferentinum mevkii günümüzde gayrımeskûn olmakla birlikte hâlâ Ferento adıyla anılmaktadır.

Kadim şehrin kalıntıları gayet ehemmiyetlidir, nihayetinde 12. asırda Viterbo ahalisi tarafından yerle bir edilmiştir.

Falisci civarında yer alan kadim bir Etruria kasabası.

Cluver buranın Civita Castellana’nın dokuz mil kuzeyinde bir köy olan Gallese mevkiinde bulunduğunu mülahaza eder, lakin Dennis, mezkûr yerin Tiber üzerindeki Borghetto ile

Etrüsk şehrine ait mühim harabelerin bulunduğu Corchiano arasında yer aldığı kanaatindedir.

Bu mahal, oradaki harap bir kiliseden mülhem San Silvestro olarak tesmiye edilmektedir.

Yahut Horta, günümüzde Orte olarak adlandırılan ve sayısız Etrüsk kalıntısının bulunduğu mahal, ismini muhtemelen Etrüsk tanrıçası Horta’dan almıştır.

Plinius’un buraya verdiği Hortanum tesmiyesi, belki de zımnen "oppidum" kastedilmiş olmak üzere adın sıfat biçimidir.

Muhtemelen bugünkü Orvieto’nun yamacında yükseldiği 'Urbs Vetus' ile aynı yerdir.

Şimdilerde Pozzolo ırmağı civarındaki Nepi.

Hardouin’e göre, Novem Pagi yahut Dokuz Kasaba mevkii, Civita Vecchia yakınlarındaki modern Il Mignone ahalisi tarafından işgal edilmiştir.

Mevkiinin ekseriyetle Bracciano’nun takriben beş mil kuzeyindeki Oriuolo olduğu zannedilir, fakat Dennis mezkûr mahalde antik hiçbir kalıntı bulunmadığını bize nakleder.

Burası bir idari bölge (praefectura) hüviyetinde olduğundan, tek bir kaza dahilinde birleşmiş pek az sayıda küçük köyden ibaret bulunması muhtemeldir.

Modern Pistoia harabelerinin bulunduğu yerde yükselir.

Şimdiki Perugia.

Hardouin tarafından modern Sovretto ahalisinin bulunduğu yerde mukim oldukları kabul edilir.

Muhtemelen modern Castro Dükalığı dahilindedir.

Roma civarında, Etrüsk ittifakının reisi olan Tarquinii ahalisi.

Tarquinius Priscus’un babası Korintli Demaratus buraya yerleşmiştir.

Karşısındaki bir tepede Corneto kasabasını kuran ahalisi tarafından sekizinci yahut dokuzuncu asırda terk olunmuştur.

Kalıntılar, antik adın tahrif edilmiş hali olan Turchina tesmiyesiyle bilinir.

Kasabalarının mevkii muhtemelen modern Toscanella ile belirlenmektedir.

Kasabalarının harabeleri, "Vetulia" نامında kadim adlarının hatırasını bir nebze muhafaza etmektedir.

Camillus tarafından zaptedilen kudretli Veii şehrinin ahalisi. Harabeleri Isola Farnese köyünün civarında keşfedilmiştir.

Kasabaları bugünkü Bisontia’nın bulunduğu yerde idi.

Etrüsk İttifakı’na mensup on iki şehirden biri olan bugünkü Volterra’nın, yani Volaterrae ahalisi.

Bir dönem Lombardiya krallarının ikametgâhı olmuştur.

Modern kasaba, dikkat çekici kalıntıları bulunan kadim şehrin kapladığı sahanın yalnızca cüz’i bir kısmını örtmektedir.

Harabeleri aynı adı taşıyan Volci yahut Vulci ahalisi.

Kabirleri, kadim sanatın muazzam hazinelerini meydana çıkarmıştır.

Şimdilerde Bolsena tesmiye olunan Volsinii yahut Vulsinii ahalisi.

Burası Etrüsk ittifakının on iki şehri arasında en kadim ve en kudretli olanlarından biriydi.

Romalılara boyun eğmelerinin akabinde Etrüsk şehri yerle bir edilmiş, ahalisi ise daha az korunaklı bir mahalde yerleşmeye mecbur bırakılmıştır.

Hortanum, Herbanum, Nepeta, Novem Pagi, Foroclodium’un Claudius idari bölgesi, Pistorium, Perusia, Suanenseler, evvelce Aurinini olarak adlandırılan Saturniniler, Subertaniler, Statoneler, Tarquinienseler, Tuscanienseler, Vetulonienseler, Veientaniler, Vesentiniler, Volaterraniler, Etrusci lakaplı Volcentiniler ve Volsinienseler. Aynı mıntıkada şu halkların arazileri yer alır,

Crustumerium ve Caletra, kadim kasabaların adlarını muhafaza etmektedir.

BÖLÜM 9. İTALYA'NIN BİRİNCİ BÖLGESİ, TİBER, ROMA

Eskiden Thybris, daha evvelinde ise Albula tesmiye olunan Tiber yahut Tiberis, Arretini arazisinde, Apenin silsilesinin takriben orta kısmından aşağıya doğru akar.

Başlangıçta ufak olup, tıpkı kendisine dökülen Timia ve Glanis nehirlerinde olduğu gibi, suyun bend ile tutulup ardından salıverildiği savaklar vasıtasıyla ancak seyrüsefere elverişli kılınabilir, bu maksatla, şayet bir yağmur düşmez ise, suyun dokuz gün boyunca biriktirilmesi zaruri görülür.

Ve o vakit dahi Tiber, sarp ve engebeli yatağı sebebiyle, uzun mesafeler boyunca gemilerden ziyade sallarla seyrüsefer için hakikaten daha münasiptir.

Tifernum, Perusia ve Ocriculum mevkilerinin pek uzağından geçmeksizin, Etruria'yı Umbri ve Sabini arazilerinden ayırarak 150 millik bir mecra boyunca kıvrılır ve ardından, şehre on altı milden daha az bir mesafede, Veii arazisini Crustuminum arazisinden, daha sonra da Fidenates ve Latium arazilerini Vaticanum'dan tefrik eder.

Arretinum cihetinden gelen Glanis ile birleştiği yerin aşağısında Tiber, kırk iki akarsu ile, bilhassa da seyrüsefere elverişli olup Latium'u arkadan kuşatan Nar ve Anio nehirleri ile beslenir, keza Şehir'e isale olunan pek çok su kemeri ve menba ile de suları çoğalır.

Burada, İtalya denizinden yukarı doğru gelebilecek her türlü tonajdaki sefine için seyrüsefere elverişli hale gelir, yeryüzünün her köşesinden gelen mahsulün fevkalade sükunet dolu bir dağıtıcısı olur, kıyıları boyunca dünyanın hemen hemen diğer bütün nehirlerinin mecmuundan daha fazla villa ile meskun kılınmış ve tezyin edilmiştir.

Bununla birlikte, iki yakasındaki kıyıların birbirine fevkalade yakın olması hasebiyle, ondan daha dar sınırlandırılmış başka bir nehir yoktur, fakat suları ekseriya büyük bir anilikle kabarmasına ve hiçbir kısmı bizzat Şehir'in içinden geçen kısmı kadar taşmaya mütemayil olmamasına rağmen, hiçbir mukavemet göstermez.

Lakin böylesi hallerde Tiber, bizlere gaybî ihtarlar ile gebe addedilmeli ve sularının yükselişi bir yıkım menbaı olmaktan ziyade, dine ve hürmete sevk eden bir vesile sayılmalıdır.

Latium, Tiber'den Circeii'ye kadar elli millik asıl hudutlarını muhafaza etmiştir, İmparatorluğumuzun neşet ettiği kökler başlangıçta işte bu denli cılızdı.

Ahalisi sıklıkla değişmiş, farklı zamanlarda burayı farklı kavimler mesken tutmuştur, Aborjinler, Pelasglar, Arkadyalılar, Sikeller, Aurunklar, Rutullar ve Circeii'nin ötesinde Volsklar, Osklar ve Ausonlar, ki bu sebeple Latium adı Liris nehrine kadar teşmil edilmiştir.

Bir Roma kralı tarafından tesis edilmiş bir koloni olan Ostia, Laurentum kasabası, Jüpiter Indiges koruluğu, Numicius nehri ve Perseus'un validesi Danae tarafından kurulan Ardea ile başlayacağız.

Ardından Aphrodisium'un eski mevkii, Antium kolonisi, Astura tesmiye olunan nehir ve ada, Nymphaeus nehri, Clostra Romana ve vaktiyle bir ada olup, şayet Homeros'a itimat edecek olursak engin bir denizle, lakin halihazırda geniş bir ova ile çevrili bulunan Circeii gelir.

Cihanın malumatı için bu hususta neşretmeye muktedir olduğumuz ahval pek ziyade dikkate şayandır.

Roma'nın ahvalini muayyen bir sıhhat derecesiyle ele alan ilk ecnebi olan Theophrastus (zira kendisinden evvel hiçbir Grek müellifin bizden bahsetmediği Theopompus, yalnızca...

Latium ile Campania arasındaki sınırı teşkil etmekteydi. 2 Livius’tan öğrendiğimize göre Ancus Martius tarafından kurulmuştur.

Civarında Portus Romanus yahut Portus Augusti’yi inşa ettiren İmparator Claudius devrinde terk edilmiş, yalnızca Ancus Martius tarafından orada tesis edilmiş olan tuzlalarıyla şöhretini muhafaza etmiştir.

Halen Ostia olarak anılan harabeleri, denizin çekilmesi neticesinde kıyıdan takriben üç mil içeridedir. 3 Günümüzde San Lorenzo.

Ostia ile Antium arasındaydı. * Kimilerine göre Aeneas’a bu isimle tapınılmaktaydı. * Günümüzde Numico nehri. ^ Bir zamanların bu azametli şehrinin kalıntıları, aynı adı taşıyan bugünkü köyün yakınında halen görülebilir. Konumu fevkalade gayrisıhhi idi.

Plinius’un zikrettiğinin haricindeki bir diğer rivayete göre ise, Ulysses ile Circe’nin bir oğlu tarafından kurulmuştur.

Roma’dan yirmi dört mil mesafedeydi. 7 Kalıntıları halen görülebilen bir Venüs tapınağı. *• Günümüze ulaşan az sayıdaki harabesi halen Anzio Rovinato olarak bilinir.

Horatius’un Odlar, I. 35’te hitap ettiği Fortuna tapınağıyla meşhurdu.

Kalıntıların yakınında modern Porto d'Anzio köyü bulunmaktadır. ^ Bu ada Roma asilzadelerinin villalarıyla meskûndu, Cicero, Augustus ve Tiberius’un uğrak yeriydi.

Halen Torre di Astura adında müstahkem bir kasaba mevcuttur. " Modern Ninfa. " "Roma Tahkimatı."

Kadim Roma krallığının sınırlarını Volsci akınlarından muhafaza etmek maksadıyla vücuda getirilmişlerdi. ^' Evvelki notumuza ilaveten, bu mevkiin bir vakitler Güneş’in kızı efsuncu Circe tarafından mesken tutulduğu ve adını da ondan aldığı kabul edilirdi.

şehrin Galyalılar tarafından zaptedildiği hakikatini zikretmiş, ondan hemen sonra gelen Clitarchus ise yalnızca Romalılar tarafından İskender’e gönderilen elçilik heyetinden bahsetmişken, Theophrastus, diyorum, alelade bir şayiadan fazlasına itimat ederek, Atina’da Nicodorus’un arkonluğu esnasında, yani şehrimizin 440. senesinde kaleme aldığı ciltte, Circeii adasının çevresinin seksen stadion olduğunu belirtmiştir.

Binaenaleyh, mezkûr adaya yaklaşık on millik muhitinin ötesinde ilhak edilmiş olan her ne toprak varsa, evvelce zikredilen seneden bu yana İtalya’ya dâhil edilmiştir. Bir diğer harikulade ahval daha vardır ki, Circeii yakınlarındaki Pomptine Bataklıkları, üç kez konsüllük yapmış olan Mucianus’a göre vaktiyle yirmi dört şehre ev sahipliği yapmaktaydı.

Bunun hemen ardından, üzerinde Volsci lisanında Anxur tesmiye edilen Terracina kasabasının bulunduğu Ufens nehri gelir, yılanlar marifetiyle helak olmuş bir belde olan Amyclae’nin bir vakitler yükseldiği mahal de buradadır.

Bunu müteakip Mağara mevkii, Fundanus Gölü, Caieta limanı ve ardından, rivayet olunduğu üzere Laestrygonların kadim yurdu sayılan ve vaktiyle Hormiae olarak adlandırılan Formiae kasabası gelir.

Bunun ötesinde, vaktiyle Pyræ kasabası bulunmaktaydı, ardından halen mevcudiyetini koruyan ve Glanis olarak da anılan Liris nehriyle ikiye bölünen Minturnae kolonisine gelinir.

Sinuessa kasabası, Latium’a sonradan ilhak edilen kısmın nihayetidir, kimileri buraya evvelce Sinope dendiğini rivayet eder. İşte bu noktada o mübarek belde Campania başlar, tanelerinin şırası Şöhret marifetiyle bütün cihança methedilen asmalarla örtülü tepeler evvela bu vadide boy verir, burası eskilerin rivayet ettiği üzere, Liber peder ile Ceres’in daima üstünlük mücadelesi verdikleri saadet diyarıdır.

Buradan itibaren Setia ve Caecubum ovaları alabildiğine uzanır, hemen yanı başlarında ise Falernum ve Calenum arazileri yer alır.

Bunları geçer geçmez, Massica, Gaurus ve Surrentum tepeleri nazarıdikkatimize arzıendam eder.

Ardından, en nefis lapaların yapıldığı kızılca buğday mahsulünün itina ile yetiştirildiği Laborium’un uçsuz bucaksız düzlükleri serilir.

Bu sahiller sıcak pınarlarla sulanır, denizleri ise kabuklu ve diğer balıklarının emsalsiz nefasetiyle sair bütün sulardan tefrik olunur. 1 Bu ibare aynı zamanda "Atina Arkonu Nicodorus’a ithaf edilmiştir" şeklinde de tercüme edilmiştir, lâkin eserlerinden herhangi birinin Nicodorus’a ithaf edildiğine dair böylesi bir malumat mevcut görünmemektedir. 2 Günümüzde "Palude Pontine" olarak anılır.

XXVI. Kitap, 9. fasılda tekrar zikredilmektedirler. ^ Günümüzde Il Portatore olarak anılır. ■* Roma’dan elli sekiz mil mesafedeydi, modern Terracina kasabası onun harabeleri üzerine kuruludur.

Kadim iç kalenin kalıntıları Montecchio yamacında müşahede edilebilir. s Bu mevkiin tam yeri meçhuldür. Servius, Aeneis’in X. Kitabına yazdığı Şerh’in 564. satırında yılanlara dair aynı kıssayı nakleder. 6 Burası Amyclae yakınlarındaydı. Kayadaki oyuklardan ötürü "Speluncae" olarak tesmiye edilen bir villa orada bulunmaktaydı, İmparator Tiberius bu oyuklardan birinde tavanın çökmesi neticesinde az kalsın hayatını kaybedecekti.

Gaeta’nın sekiz mil batısındaki modern Sperlonga köyü bu mevkie işaret eder. 7 Günümüzde Lago di Fondi. 8 Günümüzde Gaeta, adını Aeneas’ın sütannesi Caieta’nın medfeni olmasından aldığı rivayet edilir. Sahil, Roma asilzadelerinin sayısız villasıyla donatılmıştı.

Halen fevkalade mamur bir şehirdir, civarında geniş kalıntılar görülebilir. ^ Günümüzde Mola di Gaeta tesmiye edilen mevkidedir.

Cicero da dâhil olmak üzere müreffeh Romalıların birçoğunun burada villaları vardı, kendisi de bu mahalde katledilmiştir. 856 senesinde Sarazenler tarafından tahrip edilmiştir.

Bu mevkide görülebilen antik kalıntılar pek geniştir. ^^ Homeros bu Yamyamları Sicilya sahiline yerleştirir, lâkin Romalılar ekseriyetle onları Circeii civarına naklederler ve Formiae’nin krallarından biri olan Lamus tarafından inşa edildiğini kabul ederler.

Bununla birlikte, gemiler için elverişli bir tabii liman teşkil etmesi hasebiyle, Hormiae ismini (Yunanca hormos kelimesinden) kendilerinden almış olabileceği Lakonlar tarafından tesis edilmiş olması daha muhtemeldir. ^ Mevkiinde halihazırda Trajetta yer almaktadır.

Liris nehrinin taşmasıyla meydana gelen bataklıklarda, sazlıklar arasına gizlenmiş olan Caius Marius esir düştü. 2 Minturnae kenti nehrin her iki yakasında kurulmuştu. 3 Harabeleri, muhtemelen Rocca di Mondragone civarında görülen kalıntılardır. Burası ticari bakımdan hayli mühim bir mevkiydi.

Livy, kentin bulunduğu yerde vaktiyle Sinope adında bir Grek şehrinin yükseldiğini nakleder. * "Kutlu Campania [Felix illa Campania]." ^ Günümüzde Sezza. ^ Latium bölgesinde, Terracina’dan Speluncae’ye uzanan sahil boyunca takriben sekiz mil genişliğindeki bataklık mıntıka, Horatius devrinde şaraplarının fevkalade vasfıyla meşhurdu. 7 Massicus Tepelerinden Volturnus’un kuzey kıyısına kadar uzanan, şaraplarıyla nam salmış bir bölge. 8 Hardouin’e nazaran, Calenum kenti Capua yakınlarındaki bugünkü Calvi mevkiinde bulunmaktaydı. ^ Günümüzde Monte Massico tesmiye olunur, Roma devrinde olduğu gibi şarabıyla (Muscatella namıyla) şöhret bulmuştur. ^^ Günümüzde Monte Barbaro.

Bu mevkilerin birçoğunun şarabı, Plinius tarafından 14. Kitap’ta etraflıca tasvir edilmiştir. "Burada yetiştirilen kavuzlu buğdaydan yapılan 'alica' yahut bulamacın yeniden zikredildiği 18. Kitap 29. Kısım’da daha tafsilatlı anlatılmaktadır. ^ Mesela Baiae, Puteoli ve Stabiae.

Zeytinin yağı da hiçbir diyarda bundan daha nefis bir lezzete malik değildir.

İnsanoğlunun her türlü sefih zevkini tatmin etmek için adeta bir muharebe meydanı vazifesi gören bu topraklar, sırasıyla Osklar, Grekler, Umbrlar, Etrüskler ve Campanililer tarafından idare edilmiştir. Sahil boyunda evvela Savo nehrine rastlarız, ardından aynı adı taşıyan bir nehre sahip Volturnum kenti, Liternum kenti, bir Khalkis kolonisi olan Cumae, Misenum, Baiae limanı, Bauli, Lucrinus Gölü ve yakınında vaktiyle Kimmerlere ait bir kentin yer aldığı Avernus Gölü gelir.

Akabinde, evvelce Dicaearchia kolonisi olarak tesmiye edilen Puteoli’ye varırız, 1 Modern Savone. 2 Günümüzde Volturno tesmiye olunur, kıyısında Castel Volturno adında küçük bir yerleşim vardır. 3 Torre di Patria köyünün bu mevkide kurulduğu zannedilmektedir. * Strabon, Cumae’yi Euboea Khalkislileri ile Aolis Kymaelilerinin müşterek bir kolonisi olarak tarif eder.

Sahili Roma asilzadelerinin villalarıyla donatılmıştı, Sulla ömrünün son senelerini burada geçirdi.

Mevkisi günümüzde büsbütün metruk olup mevcut kalıntıları ehemmiyetsizdir. ^ Günümüzde Capo yahut Punta di Miseno, rivayete göre Aeneas tarafından, orada boğulan borazancısı Misenus’un şerefine Campania’nın bir burnunda inşa edilen bir kenttir.

Augustus burayı Roma donanmasının başlıca üssü kıldı.

Daha sonra Lucullus’a ve burada hayatını kaybeden İmparator Tiberius’a intikal eden Marius’un villası buradaydı. * Sıcak su kaynaklarıyla meşhurdur, Roma patrisyenlerinin debdebeli sayfiyesidir. Marius, Lucullus, Pompeius ve Sezar’ın burada villaları bulunmaktaydı.

Sonraları her nevi sefahet ve zevk aleminin merkezi haline geldi.

Bugün sıtma sebebiyle sağlığa gayrimüsait hale gelmiştir, mevkisini yalnızca pek çok harabeye sahip modern Castello di Baja işaret eder. 7 Modern Bacoli köyü bu mevkidedir.

Hortensius’un, Plinius’un 9. Kitap 55. Kısım’da zikrettiği balık havuzları buradaydı.

Varlıklı Romalıların lüksüne hizmet etmekte komşusu Baiae ile yarışır derecedeydi, Theodosius’un hükümdarlığı kadar geç bir devirde bile çok sayıda villa ile meskûndu. ^ Muhtemelen Cumae yahut Puteoli Körfezi’nin iç kısmıydı, lakin sekiz stadia uzunluğundaki bir set ile geri kalan kısımdan ayrılmıştı. İstiridye yataklarıyla meşhurdu.

Arkasında sönmüş bir yanardağın kraterinde teşekkül eden, Greklerin cehennemin kapısı addettiği Avernus Gölü uzanıyordu.

Agrippa, Avernus Gölü’nü sefinelerin seyrine müsait kılmak için Lucrinus Gölü ile bir irtibat açtı.

Lucrinus Gölü 1538 senesindeki bir volkan püskürmesiyle dolmuş, yerinde bir dağ yükselmiştir.

Avernus Gölü halihazırda Lago d’Averno olarak tesmiye olunur. * Yahut "Cimmerium kenti". Burası hakkında malumat mevcut değildir. ^° Günümüzde Pozzuoli.

Romalılar, kükürtlü maden kaynaklarının yaydığı kesif koku sebebiyle buraya Puteoli tesmiye etmişlerdir. Antik

kente ait halen pek çok kalıntı mevcuttur, burası Alarik, Genseric ve Totila tarafından yerle bir edilmiş, her defasında yeniden inşa edilmiştir. 1 Günümüzde Solfatara tesmiye olunur.

Cumae’den Capua’ya uzanan, bir vakitler ateşle kaplı olduğu varsayılan volkanik ovaya verilen addı, kökeni yanmak manasına gelen phlego fiiline dayanır. 2 Günümüzde Lago di Fusaro.

İsmini, yeraltı dünyasının methali olduğu zannedilen Avernus’a yakınlığından almış görünmektedir.

Kıyıları, Roma Cumhuriyeti’nin son devirlerinde servet sahiplerinin villalarıyla müzeyyendi. 3 Neapolis yahut "Yeni Şehir", Cumae Khalkislileri tarafından, bu adı taşıyan Sirenin medfûn olduğuna inanılan Parthenope mevkisinde kuruldu.

Komşu Cumae şehrinin yalnızca "yeni bir mahallesi" sayıldığından bu şekilde adlandırılmıştır.

Modern Napoli şehri takriben bu mevkide yer alır. * Herakles tarafından tesis edildiği rivayet olunur.

Müellifimiz, ilim tahsiline duyduğu iştiyakın bir kurbanı olarak, miladi 79 senesinde Vezüv’ün infilakı neticesinde vuku bulan felakette ne yazık ki hayatını kaybetmiştir.

Vezüv’e daha yakın mesafede bulunması sebebiyle, dağdan püsküren maddelerin teşkil ettiği daha katı bir kütle altında kalmıştır, zira Pompeii küller altında kalarak boğulmuşken, Herculaneum muhtemelen suyun tesiriyle sertleşen volkanik tüf tabakasıyla örtülmüştür.

Kentin gömüldüğü mahalde daha sonraları az sayıda sakinin dağınık halde iskân ettiği zannedilmektedir, burası 1738 senesinde yeniden gün yüzüne çıkarılana kadar asırlar boyunca bütünüyle unutulmuştur.

devamında Phlegra Ovası ve Cumae civarındaki Acherusia Bataklığı uzanır. Tekrar sahile döndüğümüzde, yine bir Khalkis kolonisi olan, adını ise Sirenlerden birinin oradaki kabrinden alarak Parthenope tesmiye olunan Neapolis, Herculaneum, Vezüv Dağı’nın pek de uzak olmayan bir mesafeden müşahede edilebildiği ve Sarnus nehrinin suladığı Pompeii, Nuceria mıntıkası ve denizden dokuz mil mesafedeki aynı adlı kent, ardından vaktiyle Sirenlerin meskeni addedilen Minerva Burnu ile Surrentum karşımıza çıkar. Buradan Circeii’ye deniz yoluyla olan mesafe yetmiş sekiz mildir.

Gömülü kentin üzerindeki arazinin bir kısmı, Resina ve Portici köyleri tarafından işgal edilmiştir.

Burada bulunan sanat eserleri, Pompeii'de keşfedilenlerin değerini ve ilgi çekiciliğini katbekat aşmaktadır. Burası Osk kökenli bir kasaba gibi görünmektedir.

İlk izlerine 1689 yılında rastlanmış, lakin kazılara 1721 yılına kadar başlanmamıştır.

Herculaneum ile aynı Vezüv patlamasında yok olup gitmiştir. Şimdiki Sarno.

Yatağı, daha evvel zikredilen büyük Vezüv patlamasıyla değişmiştir. Modern Nocera onun bulunduğu yerde durmaktadır. Pompeii onun limanı olarak kullanılmıştır. Şimdiki Sorrento. Şimdi Capo della Minerva olarak da anılır.

Tiber'den başlayan bölge, Augustus'un taksimatına göre İtalya'nın birincisi addedilir. İç kısımlarda şu koloniler yer alır, düz arazisinden ötürü bu adla anılan Capua, Aquinum, Suessa, Venafrum, Sora, Sidicinum lakaplı Teanum, Nola, ve Abella, Aricia, Alba Longa kasabaları, Acerralılar, Muhtemelen adını, başkenti olduğu ve geniş campi'sinden, yani ovalarından ötürü bu şekilde anılan Campania'dan almıştır.

Bu debdebeli ve muhteşem şehrin bulunduğu mevkiyi şimdi Santa Maria di Capoua köyü işgal etmekte olup, modern Capua kenti ise antik Casilinum'un bulunduğu yerdedir. Kadim Capua'dan geriye pek az kalıntı kalmıştır.

Julius Caesar tarafından bir Roma kolonisi haline getirilmiştir. Esasen bir Volsk şehriydi,

Cicero'nun orada bir villası bulunmaktaydı, Juvenalis ile İmparator Pescennius Niger de oranın yerlileriydi.

Bugünkü Aquino onun yerinde durmaktadır ve görülebilecek pek mühim kalıntıları mevcuttur. Yahut Suessa Aurunca, bunu Volsk şehri olan Suessa Pometia'dan tefrik etmek için böyledir. Şair Lucilius oranın yerlisiydi.

Modern Sessa onun civarında bulunmaktadır. Modern Venafro onun mevkiinin yakınında durur.

Zeytinlerinin mükemmelliğiyle meşhurdu. Suris kıyılarında ve Volskilerin en kuzeydeki şehriydi.

Modern Sora onun civarındadır ve surlarının kalıntıları hâlâ görülebilmektedir. Modern Teano onun mevkisinde yer alır. Civarındaki şifalı kaynaklarla meşhurdu.

Apulia'da bir başka Teanum daha vardı. Yerinde bulunan kasaba bugün de bu adı muhafaza eder.

Burada çanlar imal edilirdi, bu sebeple sonraki devir yazarları tarafından bunlara "Nolae" adı verilmiştir.

Ayrıca kilise çanlarının ilk defa bu yerin piskoposu Aziz Paulinus tarafından kullanıldığına dair dini bir rivayet mevcuttur, bu sebeple onlara "Campanae" denirdi. İmparator Augustus burada vefat etmiştir. Kalıntıları pek geniş olan antik kentin harabelerine Avella Vecchia denir.

Meyveleriyle, bilhassa Fransızca "Avelines" sözcüğüne adını veren fındıklarıyla meşhurdu.

Önce bir Grek kolonisi, akabinde ise Oskların bir kasabası olmuştur. Latium'da, Roma'dan on altı mil mesafede bir şehir olup Sicilya menşeli olduğu söylenir.

Modern La Riccia kasabası, hisarının bulunduğu mevkide yer alır.

Diana'nın tapınağı ve koruluğu ile meşhurdu, buranın başrahibi daima selefini katletmiş firari bir köle olurdu ve kendisine "Rex nemorensis", yani "koruluğun kralı" denirdi.

Bkz. Ovidius, Fasti, Kitap vi. 1. 59, Âşık Olma Sanatı, Kitap i. 1. 260, ve Lucanus, Kitap vi. 1. 74. Kadim şehir, Roma kralı Tullus Hostilius tarafından yerle bir edilmiştir. Buradaki Roma kolonisi muhtemelen pek küçüktü.

Roma'nın asil ailelerinden Julii, Servilii, Tullii ve Quintii'nin, rivayete göre Roma'ya ilk kralını bahşetmiş olan Alba Longa'dan göç ettikleri söylenir.

ÜLKELERİN TAVSİFİ VE DİĞER HUSUSLAR Allifaniler, Atinateler, Aletrinateler, Anagniniler, Atellaniler, Affilaniler, Arpinateler, Auximateler, Abellaniler, Alfaterniler (gerek adlarını Latin, gerek Hernik ve Labican topraklarından alanlar), Bovillae, Calatia, Casi- Hâlâ aynı adla anılan Acerra ahalisi, M.Ö. 216 yılında Hannibal tarafından yağmalanıp ateşe verilmiş, lakin Roma senatosunun emriyle yeniden inşa edilmiştir. Campania sınırlarında, evvelce Samnium'a ait bir şehir olan Allifae halkı.

Metruk bir yer olan modern Alife şehri, onun yerinde durmaktadır.

Kayda değer kalıntılar mevcuttur. Kadim bir Volsk şehri olan Atina halkı.

Konumunun kasvetiyle maruf modern Atina şehri, onun yerinde bulunmaktadır.

Kadim şehre ait geniş harabeler vardır. Herniklerin kadim bir şehri olan Aletrium veya Alatrium halkı.

Modern Alatri onun yerinde yükselmektedir, lakin pek az antik kalıntı mevcuttur. Latium'daki Anagnia ahalisi, hâlâ Anagni olarak adlandırılır.

Epeyce ehemmiyet taşıyan antik mevkiden neredeyse hiçbir kalıntı bulunmamaktadır. Campania'nın kadim bir kenti olan Atella ahalisi.

Harabelerinin birtakım kalıntıları Aversa kasabasının iki mil doğusunda, San Arpino ve San Elpidio köyleri yakınında görülebilir. Kadim bir Hernik kasabası olan Affilae halkı.

Hâlâ Affile olarak anılmakta olup çok sayıda antik kalıntı barındırır. Bir vakitler Volskilerin meşhur bir kenti olan Arpinum halkı.

Bugünkü Arpino onun yerindedir, Roma devrine ait az sayıda kalıntı vardır, fakat Kiklopik üsluptaki kadim surları hâlâ mevcuttur. Marius ve Cicero'nun doğum yeridir.

Cicero'nun villası, bitişikteki Fibrenus nehrinin kıyısındaydı.

Yünlü mamulleriyle meşhurdu ve hâlâ da öyledir. Picenum'un bir kenti olan Auximum halkı.

Mevkiini modern Osimo işgal etmektedir, görülebilecek pek çok antik kalıntı vardır.

Yahut muhtemelen Abelliacum halkı olan "Abellini", şayet kastedilen buysa, Hirpinilerin bir kenti olduğundan bu taksimata dahil edilmemesi icap eder.

Bu şehir nihayetinde Grekler ve Lombardların savaşlarında harap olmuş ve yerinde modern Avellino yükselmiştir. Civarda kayda değer harabeler mevcuttur.

Hardouin'e nazaran burası dahi etrafında bolca yetişen fındıklara isim vermiş olma şerefini iddia etmiştir.

Şayet vaziyet böyleyse, hem burasının hem de Abella'nın adlarını ilk ahalinin o meyveye verdiği isimden almış olmaları muhtemel görünmektedir. Bkz. s. 198'deki Not. Latium'un kadim bir kenti.

Kalıntıları Via Appia civarında görülebilir.

Bununla bağlantılı tuhaf bir hikâye için Ovidius'un Fasti adlı eserine bakınız, Kitap iii, satır 667 ve devamı.

Samnium ile Campania sınırlarında bu adı taşıyan iki şehir vardı, biri Volturnum vadisinde, bugünkü Caiazzo, diğeri Campania'da, Capua ile Beneventum arasında olup kalıntıları muhtemelen Caserta ile Maddaloni arasındaki Le Galazze mevkiinde görülen yerdir.

num, Calenum, Hernici halkından Capitulum, Mariani lakaplı Cereatini, Troyalı Dardanus'un soyundan gelen Corani, Cubulterini, Castrimoenienses, Cingulani, Alban Dağı'ndaki Fabienses, Falernus bölgesinden Foropopulienses, Frusinates, Ferentinates, Freginates, eski Fraterni, yeni Fraterni, Ficolenses, Fre-

* Vaktiyle Latium'un mühim bir şehriydi. Harabeleri üzerinde modern San Germano şehri yükselmiştir, Monte Cassino adı ise M.S. 529 yılında Aziz Benedictus tarafından civarında kurulan manastır tarafından muhafaza edilmiştir. * Günümüzdeki Calvi muhtemelen buranın yerinde bulunmaktadır. * Tarihte adı geçmez. Mevkii muhtemelen Palestrina ile Il Piglio arasındaydı. * Bir Latium kasabası olan Cereatae halkı. Casamari antik manastırının buranın yerini tuttuğu zannedilmektedir. * Latium'un kadim bir şehri olan Cora halkı. Bugünkü Cori buranın mevkisinde yer alır ve antik surlar ile sair binalara ait hayli kalıntı mevcuttur. * Sulla'nın bir kolonisi olan Castrimoenium halkı. Bunların, Plinius'un bu faslın ilerleyen kısımlarında Latium'un nesli tükenmiş bir kavmi olarak bahsettiği Munienses ile aynı halk olduğu ileri sürülmüştür. Şayet öyleyse, isim belki de Sulla'nın kolonisini burada kurmasıyla tebdil edilmiştir. Muhtemelen modern Marino şehri civarındaydı. * Picenum'un bir şehri olan Cingulum halkı, mevkisinde modern Cingoli bulunmaktadır. * Fabia'nın, bugünkü Rocca di Papa köyüyle aynı mevkide bulunduğu tahmin edilmektedir. * Campania'daki Forum Popilii ahalisi, mevkisi meçhuldür. * Aslen bir Volsci şehri olan Frusino halkı. Modern Frosinone buranın mevkisinde kuruludur. * Hernici kavminin bir şehri olan Ferentinum halkı, mevkisinde bugünkü Ferentino şehri yükselmektedir. Harabeleri fevkalade geniştir. * Muhtemelen Volsciler'in kadim bir şehri olan Fregellae halkı. Mevkisi bugün meçhuldür, fakat muhtemelen Liris kıyısında, modern Ceprano'nun karşısındaydı. * Fabrateria yahut Frabateria adlı bir Volsci şehrinin halkı. M.Ö. 124 yılında C. Gracchus tarafından buraya bir Roma kolonisi yerleştirilmişti ve muhtemelen eski ahalisi bu sebepten ötürü kendilerini "Veteres" diye tesmiye etmişti. Falvaterra'dan takriben üç mil mesafedeki San Giovanni in Carico'da bulunan harabelerin bu yere, en azından yeni kasaba yahut koloniye ait olduğu zannedilmektedir. Bu takdirde Falvaterra, asıl şehrin mevkiini işgal ediyor olabilir. * Kadim Latium'un Via Nomentana üzerindeki bir şehri olan Ficulnea veya Ficulia halkı. M. Aurelius'un saltanatından kısa bir müddet sonra harap olduğu zannedilmektedir. Mevkisi muhtemelen modern Cesarini arazisi üzerindeydi, gerçi bazı kimseler kadim Latin şehrini Roma kasabasından ayırmakta ve ilkinin mevkiini Monte Gentile yahut Torre Lupara denilen tepeye yerleştirmektedir.

FASIL 9. MEMLEKETLERİN TAVSİFİ, VB.

gellani, Forum Appi, Foreutani, Gubini, ayrıca Lirinates lakaplı Interamnates Succasini, Ilionenses Lavinii, Norbani, Nomentani, Praenestini (ki şehirleri evvelce Stephane olarak tesmiye edilirdi), Privernates, Setini, Signini, Suessulani,

* Bunlar ekseri baskılarda hazfedilmiştir, lakin metin doğru okunmuşsa bu kelime "Fregellae halkı" manasına gelmelidir ve Freginates de Etruria'daki Fregenae ahalisi olmalıdır, gerçi zahiren bu mevkiden sayılmaları münasip görünmemektedir. * "Appius Çarşısı". Roma'dan kırk üç mil mesafede idi ve Horatius'tan öğrendiğimize göre Roma'dan bir günlük yolculuğun nihayetinde seyyahlar için mutat bir dinlenme yeriydi. Keza Aziz Pavlus'un seyahatnamesinde de (Resullerin İşleri xxviii. 15) Appia yolu üzerindeki mutat istirahatgâhlardan biri olarak zikredilmektedir. Mahalde bugün hiçbir ahali yaşamamaktadır, lakin mühim harabeler ve halen müşahede edilebilen kırk üçüncü mil taşı hâlâ mevcuttur. * Muhtemelen Etruria'nın pek mühim kalıntıları bulunan, Viterbo'dan beş mil mesafedeki Ferentium yahut Ferentinum'un, şimdiki Ferento'nun ahalisidir. * Vaktiyle Latium'un en meşhur şehirlerinden biri olan Gabii halkı. Mevkisinde bugün Castiglione namıyla maruf bir ortaçağ kalesinin harabeleri yükselmektedir. Surların bazı kalıntıları halen mevcuttur. * Liris kıyısında bir Roma kolonisi olan Interamna Lirinas halkı, aynı adı taşıyan muhtelif şehirler bulunduğundan ekseriyetle "Lirinas" lakabıyla tefrik edilirdi. Plinius hiç şüphesiz Casinum'a yakınlığından ötürü burayı "Succasina" diye zikretmektedir. Mevkisi meskûn olmamakla birlikte hâlâ Terame diye tesmiye edilmektedir ve çok sayıda antik devir kalıntısı mevcuttur. * Lavinium halkı muhtemelen Troya neslinden geldikleri zannıyla böyle tesmiye edilmiştir. Kasabanın, Aeneas tarafından Latinus'un kızı olan zevcesi Lavinia'nın şerefine inşa edildiği rivayet edilirdi. Antoninuslar devrinde Laurentum ile birleştirilmiştir, harabeleri Casale di Capocotta'da görülebilir. * Bir Latium kasabası olan Norba halkı. Şimdi Norma diye adlandırılır ve kadim surların bazı kalıntıları halen durmaktadır. * Şimdi La Mentana olarak tesmiye edilen Nomentum, Roma'dan on dört mil mesafede bir Latin kasabasıydı. * Latium'un en kadim kasabalarından biri olan Praeneste halkı. Aslen bir Pelasg şehriydi, lakin Yunan menşeli olduğunu iddia ederdi ve Odysseus'un oğlu Telegonus tarafından inşa edildiği rivayet olunurdu. Latif serinliği sebebiyle yaz aylarında Romalılar buraya pek sık rağbet ederdi. Kadim surlarının kalıntıları Palestrina'da hâlâ görülebilir. * Şimdi Piperno olan kadim Latium şehri Privernum ahalisi. * Pomptine bataklıklarının doğusunda, kadim bir Latium kasabası olan, bugünkü Sezze veya Sezza kasabasının halkı. Şarabıyla meşhurdu. * Şimdi Segni olarak bilinen, Tarquinius Priscus tarafından teessüs edilmiş bir Latium kasabası Signia halkı. Surlarından bazı bakiyeler halen mevcuttur. * Şimdi Castel di Sessola olan Suessula halkı.

ÜLKELERİN TAVSİFİ

Telesiniler, Balinienses lakaplı Trebulaniler, Trebaniler, Tusculaniler, Verulaniler, Veliterniler, Ulubrensesler, Urbinatesler ve hepsinden sonra gelen ve hepsinden daha ulu olan Roma'nın bizzat kendisi, ki mukaddes ayinlerin kutsal sırları, onun diğer adını en büyük günaha girmeden anmamızı yasaklar.

Bu isim en katı sadakatle, hürmetkâr ve kurtarıcı bir sükûnet içinde uzun süre gizlilikle örtülü tutulduktan sonra, Valerius Soranus onu ifşa etmeye cüret etmiş, lakin bu pervasızlığının cezasını pek tez ödemiştir. Dini hususlarda sükûtu telkin etmeye matuf, atalarımıza mahsus o hususi adetlerden birine burada değinmem herhalde maksadın bütünüyle haricinde kalmayacaktır.

Ocak ayının kalends'inden önceki on ikinci günde [21 Aralık] kendisine kurban sunulan tanrıça Angerona, heykellerinde ağzı mühürlü bir şeritle bağlı olarak tasvir edilir. Romulus, en yüksek sayıyı bildirenlere inanacak olursak, Roma şehrini üç kapılı olarak ve daha fazlası olmaksızın terk etmiştir.

Vespasianuslar imparator ve censor iken, şehrin kuruluşunun 826'ncı senesinde, onu kuşatan surların çevresi on üç mil ve beşte iki mil idi. Yedi Tepe'yi kucağına alan şehir, Lar'ların muhafazası altındaki 265 dörtyol ağzı ile on dört bölgeye ayrılmıştır.

Forum'un girişine dikilmiş olan mil sütunundan, şu anda sayıları otuz yedi olan kapıların her birine doğru düz bir hat çekilirse (on iki çifte kapının yalnızca birer kez sayılmasına ve artık mevcut olmayan yedi eski kapının hariç tutulmasına dikkat edilerek), [hepsi bir arada ele alındığında] netice yirmi mil ve 765 adımlık düz bir hat teşkil edecektir.

Fakat aynı mil sütunundan, Praetor muhafızlarının ordugâhını da dahil ederek en uzaktaki hanelere doğru düz bir hat çeker ve bütün sokakların hattını baştan başa takip edersek, netice yetmiş milden biraz daha fazla çıkacaktır.

Bu hesaplara binaların yüksekliğini de ekleyiniz, o vakit bir kimse bu şehir hakkında layıkıyla bir fikir edinebilecek ve tüm cihanda büyüklük bakımından onunla kıyaslanabilecek tek bir yer dahi bulunmadığını kabul etmek mecburiyetinde kalacaktır. Doğu cihetinde, Tarquinius Superbus'un fevkalade azametli bir eseri olan istihkam seti ile sınırlanmıştır, zira o, şehrin komşu ovalardan gelecek taarruzlara en açık bulunduğu tarafta bu seti surlarla hemhizalanacak kadar yükseltmiştir.

Diğer tüm cihetlerde ise ya yüksek surlarla yahut sarp ve dik tepelerle tahkim edilmiştir, fakat öyle ki, binaları her türlü haddi aşarak çoğalıp yayıldığından, günümüzde daha pek çok şehri kendi bünyesine katmıştır. Evvelce zikredilenlerin yanı sıra, vaktiyle birinci bölgede Latium'un şu meşhur kasabaları bulunmaktaydı,

Satricum, Pometia, Scaptia, Politorium, Tellene, Tifata, Caenina, Ficana, Crustumerium, Ameriola, Medullum, Corniculum, şimdiki Roma şehrinin mevkiinde yer alan Saturnia, bugün Roma’nın bir parçasını teşkil eden ve vaktiyle Antipolis denen Janiculum, Antemnae, Camerium, Collatia, Amitinum, Norba, Sulmo ve bunlarla birlikte, Alban Dağı’ndaki kurban merasimlerine iştirak etme imtiyazına sahip şu Alban kavimleri, Albani, Aesulani, Accienses, Abolani, Bubetani, Bolani, Cusuetani, Coriolani, Fidenates, Foretii, Hortenses, Latinienses, Longulani, Manates, Macrales, Mutucumenses, Munienses, Numinienses, Olliculani, Octulani, Pedani, Polluscini, Querquetulani, Sicani, Sisolenses, Tolerienses, Tutienses, Vimitellarii, Velienses, Venetulani ve Vitellenses.

Böylelikle, kadim Latium’un elli üç halkının, varlıklarına dair hiçbir iz bırakmaksızın yok olup gittiğini görmekteyiz.

Campania arazisinde dahi, Cneius Pompeius ile L. Cato’nun konsüllüğü zamanına kadar Stabiae kasabası mevcuttu, lakin Müttefikler Savaşı esnasında, Mayıs ayının başlangıcından bir önceki gün [30 Nisan], murahhas komutan (legatus) L. Sulla marifetiyle yerle bir edildi ve mezkûr mevkide şimdi yalnızca tek bir çiftlik evi ayakta durmaktadır.

Burada Taurania dahi tarih sahnesinden çekilmiş olup, Casilinum kalıntıları da süratle harabeye dönmektedir. Bunlardan maada,

veya her bir yarıçap için yarım milden biraz daha fazla bir ortalamaya tekabül eder.

Burada bahsi geçen Praetoria muhafız kıtaları ordugâhının, Sejanus’un tavsiyesi üzerine İmparator Tiberius tarafından tesis edildiğini de belirtmekte fayda mülahaza etmekteyiz.

Ajasson’un tercümesi, bu ölçümün yalnızca on iki kapıya kadar yapıldığını kabul eder, fakat metnin mevcut vaziyeti böyle bir tefsire cevaz vermemektedir.

Aventinus, Caelius ve Quirinalis tepeleri.

Ocriculum, Tibur, Aricia ve benzerleri gibi.

Antium civarında, şimdiki Casale di Conca mezkûr mevkide yükselmektedir.

Suessa Pometia. Konsül Servilius tarafından imha edilmiştir ve mevkiinin, diğer yirmi iki kasabanın arazisiyle birlikte, adını verdiği Pomptine Bataklıkları altında kaldığı rivayet olunur.

Ancus Martius tarafından yerle bir edilmiş bir Latium kasabası.

Romulus tarafından zapt edilmiş kadim bir Latium şehri, bu vesileyle Romulus şehrin kralı Acron’u katletmiş ve spolia opima’yı kazanmıştır. Nibby, Monte Gentile’nin iki mil güneydoğusundaki Magugliano üzerinde bulunduğunu ileri sürer. Holstein ise şimdiki Sant’ Angelo veya Monticelli’nin bulunduğu yerde kain olduğunu ifade eder.

Yine Ancus Martius tarafından yıkılmıştır. Roma’dan on bir mil mesafedeki Dragonello adlı bir çiftliğin bu mevkide kurulduğu zannedilmektedir. Tellene dahi aynı kral tarafından tahrip edilmiştir. Tifata ise bir Campania kasabası idi.

Tarquinius Priscus tarafından fethedilmiş bir Latium şehri. Harabelerinin Monte Sant’ Angelo’nun takriben bir mil kuzeyinde müşahede edilebildiği iddia edilmiştir.

Halkı Tarquinius Priscus tarafından Roma vatandaşlığına ithal edilmiş bir Sabine şehri. Günümüzdeki Monte Sant’ Angelo mevkisinde kurulu olduğu farz edilmektedir.

Tarquinius Priscus marifetiyle itaat altına alınan kadim bir Latium şehri, mezkûr hadise esnasında Servius Tullius’un validesi Ocrisia Romalıların eline esir düşmüştür. Muhtemelen Campagna ovasından yükselen münferit tepelerden biri üzerinde yer almaktaydı.

Hem Vergilius hem de Ovidius bu ananeye imada bulunur.

Kadim Saturnia şehrine "mukabil" olmasından ötürü bu namı aldığı rivayet edilir. Janiculus yahut Janiculum, Tiber’in karşı sahilinde müstahkem bir hisar ve Sublicius köprüsü vasıtasıyla Roma’ya raptedilmiş bir varoş idi.

Roma’dan üç mil mesafede kain, gayet kadim bir şehir olup, Tiber üzerindeki ante amnem [NOT: ırmak önü] konumundan ötürü bu şekilde tesmiye edildiği rivayet olunur. Strabon’un asrında alelade bir köy haline gelmişti. Anio ile Tiber’in kavuştuğu mevkide bulunmaktaydı.

Tarquinius Priscus marifetiyle dize getirilen kadim bir Latium şehri. Monte Gennaro’nun etekleri civarındaki Palombara kasabasının mezkûr mevkide kain olduğu ileri sürülmüştür.

Kadim bir Latium şehri. Tedricen harabeye döndüğü muhtemeldir. Lucretia’nın zevci Lucius Tarquinius’un, Ardea muhasarası esnasında burada ikamet ettiği tasvir edilir. Mevkiinin kimileri tarafından Castellaccio yahut Castel dell’ Osa’da, diğerleri tarafından ise Lunghezza’da bulunduğu mütalaa edilmiştir ki bu sonuncusu belki de en makul tahmindir.

Kadim bir Sabine şehri. Harabeleri, Aquila yakınlarındaki bir köy olan San Vittorino’da görülmektedir.

Velletri’den beş fersah mesafede, Volsci kavmine ait kadim bir kasaba. Günümüzde Sermoneta mezkûr mevkide kaindir. Ovidius’un mezkûr vatanı olan Paeligni kasabası ile karıştırılmamalıdır.

"Populi Albenses". Bu ifadenin tazammun ettiği tam mananın ne olduğu sarih görünmemektedir, lakin yazarın burada ya Alba kolonilerini yahut Alba’nın reisi bulunduğu konfederasyona iltihak etmiş kavimleri kastettiği muhtemeldir. Niebuhr ise bunları Alba arazisine ait alelade demi yahut kasabalar olarak telakki eder.

"Accipere carnem", harfiyen tercümesiyle "eti kabul etmek". Reisi Alba olan muayyen kavimlerin, kurban gayesiyle kadim devirlerde Alban Dağı’nda toplanmayı itiyat edindikleri anlaşılmaktadır. Mesele hayli müphem olmakla birlikte, bu tali konfederasyonun bütün Latin şehirlerini ihtiva eden daha şümullü bir birlik ile muasır olduğu ileri sürülmüştür ve müşterek kurbanın, ona iştirak eden devletler arasındaki uhuvvet rabıtasının bir timsali olduğuna şüphe yoktur. Metinden, daha sonra zikredilen otuz bir devletten fazlasının mezkûr ayine iştirak ettiği neticesi bittabi çıkmamaktadır, mamafih metin evvelce zikredilen Latin kavimlerinin de kurbana iştirak ettiğini ima edecek veçhile tefsir olunabilir, şayet öyleyse, bu durum Alba’nın bütün Latin konfederasyonunun baş şehri olduğuna delalet eder. Bu meselenin Dr. Smith’in Eskiçağ Coğrafyası Lügati’nde, Latini maddesi tahtında etraflıca münakaşa edildiği görülebilir.

Aesulae ahalisi. Bu Latin şehri hakkında hiçbir malumat bulunmamaktadır. Arazisi Horatius tarafından zikredilmiş olup, Gell ise mevkiini Monte Affiliano üzerine vazetmektedir.

Bubentum ahalisi. Ne bu Latin şehri ne de evvelkiler hakkında bir malumat mevcuttur.

Bola, Latium’un kadim bir şehri olup, sırasıyla Coriolanus ve M. Postumius tarafından zapt edilmiştir. Mevkiinin, modern Palestrina’dan beş mil mesafede, modern Lugnano köyünde bulunduğu zannedilmektedir.

Corioli ahalisi.

Muhtemelen bir Latium kentiydi, fakat Volskilerin eline geçti, oradan da kendisine bu sebeple "Coriolanus" unvanı verilen Cn. Marcius tarafından alındı.

Roma’dan on dokuz mil mesafedeki Monte Giove’nin bu yerleşim yeri olduğu ileri sürülmüştür. * Plinius’un, Roma’nın erken dönemdeki hasmı Fidenae’yi kendi zamanında yok olmuş göstermekle yanıldığı kabul edilir, nitekim metnin devamında onu Dördüncü Bölge’ye dâhil ettiği görülecektir.

Bu kadim Latium kenti, Plinius devrinde şüphesiz sade bir taşra kasabasına dönüşmüş olsa da, municipium mertebesini hiçbir vakit kaybetmemiştir.

Bugünkü Castel Giubileo’nun onun yerinde bulunduğu varsayılmaktadır. 5 Etruria’nın bir kenti olan, şimdiki Horte, yani Horta halkı.

Orada pek çok Etrüsk kalıntısı gün yüzüne çıkarılmıştır. 6 Bir Volski kenti olan Longula halkı.

Şimdilerde bu mevkide Buon Riposo bulunmaktadır. 7 Pedum halkı; hakkında hiçbir şey bilinmemektedir.

Bu kavimlerin geri kalanı ya hemen hemen ya da bütünüyle meçhuldür. 8 Bu, Pompeii ile Surrentum arasında yer alan kadim bir kentti.

Plinius’un zikrettiği üzere yıkılışından sonra, muhtemelen bu satırların kaleme alınmasının ardından, bir dereceye kadar yeniden imar edilmiştir.

Nihayetinde M.S. 79 yılındaki büyük Vezüv patlamasıyla tamamen harabeye dönmüştür ve yazarımız da son nefesini burada vermiştir. ' Capua’nın üç mil batısında bir kent.

Askerî bir mevki olarak pek mühimdi ve İkinci Pön Savaşı’nda mühim bir rol oynadı.

Nihai yıkılışının tarihi meçhuldür, fakat modern Capua onun yerinde kurulmuştur.

ÜLKELERİN TAVSİFİ VB. Antias’tan öğrenmekteyiz ki, Kral L. Tarquinius Latinlerin bir kenti olan Apiolae’yi almış, elde ettiği ganimetlerle de Capitolium’un ilk temellerini atmıştır.

Surrentum’dan Silarus nehrine dek, vaktiyle Picentia’ya ait olan topraklar otuz millik bir mesafe boyunca uzanır.

Burası Etrüsklere aitti ve İason tarafından kurulan Argoslu Juno tapınağı ile meşhurdu. İçinde, Salernum arazisinde yer alan Picentia kenti bulunuyordu.

İTALYA’NIN ÜÇÜNCÜ BÖLGESİ Silarus nehrinde İtalya’nın üçüncü bölgesi başlar, bu bölge Lucania ve Bruttium arazilerinden müteşekkildir; burada da ahalide azımsanmayacak değişiklikler vuku bulmuştur.

Bu havaliye Pelasglar, Oenotriler, İtaller, Morgetler, Sikuller ve bilhassa Yunanistan’dan göç eden kavimler, nihayetinde ise Samnitlerden neşet eden ve Lucius’un komutasında burayı zapt eden Leucaniler hâkim olmuştur.

Burada, Yunanların Posidonia adını verdikleri Paestum kentini, Paestum Körfezi’ni, şimdilerde Velia olarak bilinen Elea kentini ve karanın içe doğru çekilerek bir koy vücuda getirdiği Palinurum Burnu’nu görmekteyiz, bu koyun karşı kıyısından Rhegium’un dikilitaşına olan mesafe 100 mildir.

Palinurum’dan hemen sonra Melpes nehri, ardından Magna Graecia’da Pyxus denilen Buxentum kenti ve Laus nehri gelir, vaktiyle aynı adda bir kent de vardı. İşte bu noktada Bruttium sahili başlar, Blanda kentine, Batum nehrine, Phokaialıların bir limanı olan Parthenius’a, Vibo körfezine, [okunamadı] mevkiine varırız. * "Graeciae maxime populi."

Bu ibare, Sikullere veya Sicilyalılara atıfla "çoğunlukla Yunanistan’dan göç etmiş bir kavim" şeklinde de çevrilebilir, lâkin diğerinin doğru tercüme olması daha muhtemeldir. ^ Yaklaşık M.Ö. 524 senesinde Sybarisliler tarafından sömürgeleştirilen bir Lucania kenti.

Augustus devrinde esasen güllerinin enfes güzelliğiyle şöhret bulduğu anlaşılmaktadır.

Kalıntıları fevkalade görkemlidir. 3 Şimdiki Golfo di Salerno. * Phokaialılar tarafından tesis edilmiş bir Yunan kenti.

Elea okulu olarak bilinen felsefe ekolünü kuran filozoflar Parmenides ile Zenon’un doğum yeriydi.

Bugün yerinde Castell’ a Mare della Brucca bulunur. ^ Şimdiki Capo di Palinuro, rivayete göre adını, orada denize düşen ve yerlilerce katledilen Aeneas’ın dümencisi Palinurus’tan almıştır.

Bkz. Vergilius, Aeneis, 6. Kitap, 381. satır ve devamı. ^ Şimdiki Golfo di Policastro. 7 Bu kule yahut sütun, Sicilya Boğazı’nda, Rhegium civarında dikilmişti.

Şehirden 100 stadion, yani yaklaşık sekiz mil mesafedeydi ve yolcular Sicilya’ya umumiyetle buradan binerdi.

Bu mevki günümüzde Torre di Cavallo olarak anılmaktadır, şimdiki Faraone. Bir Grek kolonisi. Bugünkü Policastro neredeyse tamamen onun yerinde kuruludur.

Adını, civarında şimşir ağaçlarının yetiştirilmesinden almış görünmektedir. Yahut daha doğru bir ifadeyle Laos, aslen bir Grek kolonisi.

Civarında modern Laino kenti yer alır ve nehir de Lao adını taşır. Ptolemaios buradan bir iç bölge kenti olarak bahseder, Livius ise bir Lukania kenti olduğunu söyler.

Muhtemelen Policastro’nun on iki mil güneydoğusundaki modern Maratea yakınlarında bulunmaktaydı, modern Bato. Bivona Körfezi, eski adıyla Vibo, Grek kenti Hippo yahut Hippona’nın İtalyanca adıdır. Yerinde modern Bivona yükselmektedir. "Locus Clampetiae." Clampetia yahut Lampetia, modern Amantea civarında yer almaktaydı.

Diğer müelliflerden, bu kentin o devirde hâlâ varlığını sürdürdüğünü öğrenmekteyiz.

Eğer vaziyet böyleyse, son yıllarında belediye imtiyazlarını yitirdiği farz edildiğinden, bu ifade "vakvak Clampetia belediye kentinin vaktiyle bulunduğu yer" manasına gelecektir. Kadim Auson kentlerinden biri olup bilahare Aitolyalılar tarafından kolonileştirilmiştir. Kıbrıs’taki adaşı gibi bakırıyla meşhurdu.

Mahallinde günümüzde Torre di Lupi bulunmaktadır. Hannibal tarafından neredeyse tamamen tahrip edilmiş bir Grek kenti, yerini Santa Eufemia işgal etmektedir. Bruttii kavminin kentlerinden biri, şimdiki Cosenza. Günümüzde Uzak Calabria’yı teşkil eden kısım. Consentia civarında Crathis nehrine dökülen Arconte ile aynı nehir olduğu zannedilmektedir.

Burada kastedilen kent hakkında hiçbir şey bilinmemektedir, lakin Apulia’daki farklı bir mevki olan Acherontia, yani modern Acerenza ile karıştırılmamalıdır. Modern Tropea limanı ile aynı yer olduğu düşünülmektedir. Modern Marro. Kalıntılarının Palmi yakınlarında görülenler olduğu zannedilmektedir. Muhtemelen yerinde modern Melia yükselmektedir. Aynı adı taşıyan burun üzerinde kurulu bir kent olup günümüzde Scilla veya Sciglio denilmektedir, rivayete göre canavar Scylla burada ikamet etmekteydi.

Homeros (Odysseia, XII. 124), buranın adını Scylla’nın validesi olan nemf Krataiis’ten aldığını söyler.

Muhtemelen günümüzde Fiume di Solano yahut dei Pesci denen küçük akarsudur. Eski şarihlere göre modern Capo di Cavallo, fakat daha muahhar coğrafyacılar böyle adlandırılan mevkinin Punta del Pezzo kanaatindedir. Oraya dikilen deniz fenerinden ötürü günümüzde Capo di Faro denilmektedir. Aslen bir Grek kolonisi, Augustus tarafından oraya bir Roma kolonisi yerleştirilmiştir.

Yerini modern Reggio kenti tutmaktadır. Consentia’nın güneyinden Sicilya Boğazı’na kadar 700 stadia mesafede uzanmaktaydı. Bruttium’un pek meşhur olan ziftini üretmekteydi.

Bu mahal hâlen Sila adını muhafaza eder.

Vaktiyle Clampetia’nın bulunduğu yer, Greklerin Temese dediği Temsa kenti, geniş Terina Körfezi ile birlikte Kroton ahalisince kurulan Terina ve daha içeride Consentia kenti.

Bir yarımada üzerinde bulunan Acheron nehri ki Acherontia ahalisi kasabalarının adını buradan almıştır, ardından günümüzde Vibo Valentia denilen Hippo, Herakles Limanı, Metaurus nehri, Tauroentum kenti, Orestes Limanı ve Medma gelir.

Sonra, Scyllaeum kasabası, Scylla’nın validesi olduğu rivayet edilen Crataeis nehri, ardından Rhegium Sütunu, Sicilya Boğazı ve birbirine bakan iki burun, İtalya tarafında Caenys ve Sicilya tarafında Pelorus yer alır ki aralarındaki mesafe on iki stadiadır.

Oradan on iki buçuk mil mesafede Rhegium’a varılır, ardından Apenninler’in bir ormanı olan Sila başlar, sonra on beş mil mesafedeki Leucopetra Burnu gelir, daha sonra da Silarus nehrinden 303 mil uzakta bulunan ve lakaplarını Zephyrium Burnu’ndan alan Locri ahalisi gelir.

Avrupa’nın birinci büyük körfezi burada nihayet bulur, bu körfezi meydana getiren denizler şu isimleri taşır, Neşet ettiği yerdeki deniz Atlas Denizi, bazılarınca Büyük Atlas olarak adlandırılır, bunun medhali Greklerce Porthmos, bizlerce ise Gades Boğazı olarak tesmiye edilir.

Medhalinden sonra, Hispania sahillerini yıkadığı nispette Hispania Denizi adını alır, mamafih bazıları buraya İberya yahut Balear Denizi ismini verir.

Gallia Narbonensis vilayetine bakan kısmında Gallia Denizi, bundan sonra ise Ligurya Denizi adını taşır.

Ligurya’dan Sicilya adasına kadar Toskana Denizi olarak adlandırılır, burası Greklerin bir kısmı tarafından Notos Denizi, diğerlerince Tyrrhen Denizi olarak anılan, bizim ahalimizin çoğunun ise Aşağı Deniz dediği yerdir.

Sicilya’nın ötesinde, Salentini diyarına kadar olan kısım Polybios tarafından Auson Denizi diye zikredilir.

Bununla birlikte Eratosthenes, okyanusun dar boğazı ile Sardinya adası arasında uzanan bütün enginliğe Sardo Denizi adını verir, oradan Sicilya’ya kadar Tyrrhen, oradan Girit’e kadar Sicilya ve mezkûr adanın ötesine de Girit Denizi der.

FASIL 11. — ARALARINDA BALEARLARIN DA BULUNDUĞU ALTMIŞ DÖRT ADA

Bütün bu denizlerde karşımıza çıkan ilk adalar, Yahut Beyaz Kaya, şimdiki Capo dell'Armi.

Apennin Sıradağları’nın nihayetini teşkil eder. Locri kentinin mevkiinin bugünkü Motta di Burzano olduğu zannedilmektedir. Müellif, şimdiki Capo di Burzano olan Zephyrium Burnu’ndan ötürü kendilerine Epizephyrii denildiğini kaydeder, lakin diğerlerine göre bu adı sırf kolonileri anavatanları olan Hellas’ın batısında yer aldığı için almışlardır.

Strabon, pek çok müellifin öne sürdüğü gibi Opuntii tarafından değil, Ozolae Locri kavmi tarafından tesis edildiğini söyler. Bu ifade, işbu Kitabın Birinci Faslının sonuna atıfla izah edilir. Bazılarınca Balear Kanalı olarak adlandırılır. Yahut Güney Denizi.

Greklerin yetiştirdiği çam ağaçlarından ötürü Pityussae adını verdikleri iki adadır.

Bu adalar günümüzde Ebusus adını taşır ve müşterek bir idare meydana getirirler.

Denizin dar bir boğazıyla birbirinden ayrılırlar ve kırk altı mil genişliğindedirler.

Bunlar, Dianium'dan 700 stadia uzaklıktadır, Dianium ise karadan Yeni Kartaca'ya aynı mesafededir.

Pityussae adalarına aynı uzaklıkta, açık denizde iki Balear adası ve Sucro Nehri'nin karşısında Colubraria uzanır.

Sapancılarıyla savaşta pek yaman olan Balearlar, Yunanlar tarafından Gymnasiae adıyla anılmıştır. Büyük olan ada 100 mil uzunluğunda ve 475 mil çevresindedir.

Roma vatandaşlığı haklarına sahip Palma ve Pollentia ile Latin haklarına sahip Cinium ve Tucis kasabaları buradadır, federe bir kasaba olan Bocchorum ise artık mevcut değildir.

Otuz mil mesafede, 40 mil uzunluğunda ve 150 mil çevresinde olan daha küçük ada bulunur, bu ada Jamnon, Sanisera ve Magon şehir devletlerini barındırır. Açık denizde, büyük adadan on iki mil uzaklıkta, pek çok gemi kazasıyla ün salmış tekinsiz kıyılarıyla Capraria yer alır, Palma şehrinin karşısında ise Maenariae, Tiquadra ve Küçük Hannibalis adıyla bilinen adalar vardır. Ebusus toprağının yılanları kovucu bir tesiri varken Colubraria toprağı yılan üretir, bu sebeple ikinci mevki, beraberinde Ebusus toprağı getirmemiş kimseler için tehlikelidir. Yunanlar buraya Ophiusa adını vermiştir.

Ebusus, Balearlar'ın hasadını mahveden tavşanları da barındırmaz.

Sığlıklarla dolu bu denizde yirmi kadar başka küçük ada daha bulunur.

Gaul kıyısı açıklarında, Rhodanus'un ağzında Metina ve yanında Blascon adıyla bilinen ada ile komşuları Massilialılar tarafından muntazam dizilişleri sebebiyle böyle adlandırılan üç Stoechades adası yer alır, bunların münferit adları Prote, Pomponiana olarak da anılan Mese ve Hypaea'dır.

Bunların ardından Sturium, Phoenice, Phila, Lero ve Antipolis'in karşısında, vaktiyle Vergoanum adlı bir kasabanın var olduğu hatırlanan Lerina gelir.

KORSİKA

Ligurya Denizi'nde, ancak Toskana Denizi'ne pek yakın bir konumda, Yunanlarca Cyrnos olarak adlandırılan Korsika uzanır, kuzeyden güneye 150 mil boyunca uzanır, ekseriyetle 50 mil genişliğinde olup çevresi 325 mildir. Vada Volaterrana'dan 62 mil uzaklıktadır.

Otuz iki şehir devleti ile C. Marius tarafından kurulan Mariana ve Diktatör Sylla tarafından kurulan Aleria adlarında iki koloni barındırır.

Bunun berisinde Oglasa ve Korsika'dan altmış milden daha az bir mesafede, denizle neredeyse hemzemin olan görünüşünden ötürü böyle adlandırılan ve binaenaleyh denizciler için tekinsiz olan Planaria bulunur.

Bundan sonra daha büyük bir ada olan Urgo ile Yunanların Aegilion dedikleri Capraria gelir, ardından her ikisi de Cosa kıyısının karşısında yer alan Igilium ile yine onların Artemisia dedikleri Dianium gelir, ayrıca Barpana, Maenaria, Co[okunamadı]

Lero adası, günümüzdeki Sainte Marguerite de Lerins olup Lerina’ya kıyasla Antibes’e daha yakındır.

Lerina manastırına, Hristiyanlığın ilk çağlarında pek sık başvurulurdu. * Kadim Etruria’da, şimdiki Torre di Vada.

Mesafe hakikatte doksan mil kadardır. * Mariana adanın kuzey kesiminde bulunmaktaydı, Aleria’nın harabeleri ise halen kıyıya yakın Tavignano nehri kıyılarında görülebilmektedir. Muhtemelen günümüzdeki Monte Cristo yakınlarında. * Yazar muhtemelen, Korsika’dan neredeyse altmış mil değil, yalnızca otuz üç mil mesafede bulunan Formicole adlı adalar grubunu kastetmektedir. * Şimdiki La Gorgona. * Bu isimlerin her ikisi de “Keçi adası” manasına gelir. Günümüzde Capraia olarak adlandırılır.

Modern Giglio. * Şimdiki Gianuto, ana karadaki Monte Argentaro’nun karşısındadır. * Bunlar muhtemelen günümüzde Formiche yahut Formicole di Grosseto, Troja, Palmajola ve Cervoli olarak adlandırılan küçük adalardır.

Columbaria ve Venaria. Ardından demir madenleriyle meşhur Ilva’ya gelinir, çevresi 100 mil olan bu ada Populonium’dan 10 mil mesafededir ve Yunanlar tarafından Aethalia diye anılır, Planasia adası ise buradan 28 mil uzaktadır.

Bunlardan sonra, Tiber’in ağızlarının ötesinde ve Antium sahili açıklarında Astura’ya, ardından Palmaria ve Sinonia’ya ve Formiae’nin karşısında Pontiae’ye varılır.

Puteoli Körfezi’nde Pandateria ve Aeneas’ın dadısından ötürü değil de Aenaria’dan dökülüp fışkırdığı yahut koptuğu için bu adı alan Prochyta bulunur, Aenaria ise Aeneas’ın donanmasının demirleme yeri olmasından ötürü bu ismi almıştır, gerçi Homeros buraya Inarime demiştir, aynı zamanda birçoklarının zannettiği gibi orada bulunan maymun sürülerinden dolayı değil, geniş çömlekçilik imalathanelerinden ötürü Pithecusa olarak da anılır.

Pausilipum ile Neapolis arasında Megaris adası yer alır, ardından Surrentum’dan sekiz mil mesafede, imparator Tiberius’un kalesiyle meşhur olan Capreae gelir, çevresi on bir mildir. * Modern Elba. * Şimdiki Pianosa. * Astura halen kadim adını korumaktadır, Palmaria günümüzdeki Palmarola, Sinonia şimdiki Senone ve Pontiae modern Isola di Ponza’dır. * Şimdiki Ventotene. * İsmini, “dökülmüş, fışkırmış” manasına gelen Yunanca prokhytos kelimesinden almaktadır. * Campania sahilleri açığındaki günümüz Ischia adası.

Pithecusae ismi, Yunanlar tarafından Aenaria ve Prochyta adalarının her ikisine müştereken verilmiş görünmektedir. * Ovidius, diğer pek çok yazar gibi Inarime’den Pithecusae’den farklı bir adaymışçasına bahseder. Bkz. Met. Kitap xiv. satır 89.

Plinius’un burada zikrettiği üzere, pek çok kimse “Pithecusae” adını “maymun” manasındaki pithekos kelimesine dayandırmıştır ve Strabon’a göre “Aremus”, maymunun Etrurya dilindeki karşılığıydı.

Ovidius, Metamorphoses’te, anılan yerde, yerlilerin maymuna dönüşmesini hikâye ederek bu rivayeti teyit eder.

Bununla birlikte Plinius’un bu isme dair sunduğu izahat son derece muhtemel görünmektedir, ada bu adı pithekoi yahut topraktan mamul kap kacak imalatından almıştır. “Inarime” ismini Vergilius’un uydurduğu zannedilmektedir. * Şimdiki Posillipo.

Konumunun güzelliği sayesinde kederi defetmeye meyilli olduğundan, adını Yunanca pausilypon kelimesinden aldığı söylenir.

Vergilius civarına defnedilmiştir. * Modern Castel dell’Ovo. * Şimdiki Capri. Tiberius şehvet ve fısk yuvasını burada kurmuştur.

Adada on iki villa inşa ettirmiştir ki bunlardan bazılarının kalıntıları halen görülebilmektedir.

BÖLÜM 13. SARDINIA

Sırada Leucothea gelir ve ondan sonra, Afrika Denizi’nin kıyısında uzandığından gözlerden ırak olan Sardinia bulunur.

Korsika’nın en yakın noktasından sekiz milden biraz daha az bir mesafede yer alır ve aralarındaki Boğaz, orada bulunan Cuniculariae adı verilen küçük adalar ile Phintonis ve Fossae adalarıyla daha da daralır, bu sonuncusundan ötürü Boğaz bizzat Taphros adını almıştır.

(7.) Sardinia doğu tarafında 188 mil, batıda 175, güneyde 77 ve kuzeyde 125 mil boyunca uzanır, çevresi ise 565 mildir.

Gordis burnu Afrika’dan 200, Gades’ten ise 1400 mil mesafededir.

Gordis burnu açıklarında Herakles Adaları denen iki ada, Sulcis burnu açığında Enosis adası ve Caralis burnu açığında Ficaria adası bulunur.

Kimi yazarlar Beleris’i, keza Callodis’i ve Heras Lutra adıyla bilinen adayı da buradan pek uzak olmayan bir yere koyarlar.

Bu adanın en meşhur kavimleri Ilienses, Balari ve Corsi’dir, on sekiz kasabası arasında ise Sulcitani, Valentini, Neapolitani, Bosenses, Roma vatandaşlığı haklarına sahip olan Caralitani ve Norenses kasabaları yer alır. Ayrıca Ad Turrim Libysonis adında bir koloni de mevcuttur.

Timaeus, şeklinin bir ayakkabı tabanına benzemesinden ötürü bu adaya Sandaliotis demiştir, Myrtilus ise bir ayak izini andırdığından buraya Ichnusa adını vermiştir. * Aradaki mesafe neredeyse beş mildir. * Bu kayalıklar günümüzde isimsiz görünmektedir. Eski isim “Tavşan İni” manasına geliyor gibidir. * Phintonis, Hardouin’e göre modern Isola di Figo, Mannert’e göre ise Caprera’dır.

Cluver Fossae’nin günümüzdeki Isola Rossa olduğunu ileri sürer, Mannert ise burayı Santa Maddalena ile aynı sayar. * Taphros, Latince “fossa” kelimesinin Yunancası olup alelade manası “kazı, hendek” demektir. * Muhtemelen Carbonara Burnu’dur, ne var ki Afrika buradan yalnızca 121 mil, Gades yahut Cadiz körfezi ise 980 mil mesafededir. * Şimdiki Capo Falcone. * Şimdiki Asinara yahut Zavara ile Isola Piana. * La Punta dell’Ulga açığındaki, şimdilerde Sant’Antioco denen ada. * Cluver’e göre modern Coltellazzo. * “Juno Hamamları”.

Bu adaların kimliği tespit edilebilmiş görünmemektedir. * Pausanias tarafından, Iolaus’un komutası altında Troya’nın düşüşü sırasında kaçan kimselerin soyundan geldikleri söylenir. * Sulcis kasabasına aittir.

Kalıntıları muhtemelen Palma di Sulci limanı yakınlarındaki Sulci köyünde görülenlerdir. * Kasabaları muhtemelen günümüzdeki Iglesias’ın yerindeydi.

Paestum Körfezi'nin karşısında, orada gömülü olan bir Siren'den ötürü bu adla anılan Leucasia yer alır, Velia'nın karşısında ise her ikisi de Oenotrides ortak adıyla bilinen Pontia ve Isacia bulunur; bu durum, İtalya'nın vaktiyle Oenotrialıların mülkiyetinde olduğunun bir delilidir.

Vibo'nun karşısında, orada bulunan Ulysses gözetleme kulesinden ötürü Ithacesiae olarak adlandırılan küçük adalar yer alır.

BÖLÜM 14. (8.) SİCİLYA. Fakat hepsinden daha meşhur olanı, Thukydides tarafından Sicania olarak adlandırılan, üçgen görünümünden ötürü de pek çok yazar tarafından Trinacria yahut Trinacia tesmiye edilen Sicilya'dır. Agrippa'ya göre çevresi 618 mildir.

Eski zamanlarda Bruttium topraklarının bir uzantısı iken, denizin taşması neticesinde oradan kopmuş, böylece Rhegium Sütunu civarında 15 mil uzunluğunda ve bir buçuk mil genişliğinde bir boğaz meydana gelmiştir.

Yunanların İtalya kıyısında yer alan kente Rhegium adını vermeleri, arazinin bu şekilde kopup ayrılmasından ileri gelmiştir. Bu Boğaz'da, her ikisi de tehlikeleriyle nam salmış olan Scylla kayalığı ile bir deniz girdabı olan Charybdis bulunur.

Daha evvel zikrettiğimiz üzere Pelorus olarak adlandırılan bu üçgenin burnu, Scylla'ya bakar ve İtalya'ya doğru uzanır; Pachynum ise Yunanistan istikametine uzanmakta olup Peloponnesos'a mesafesi 440 mildir; Afrika'ya yönelen Lilybaeum'un Merkür Burnu'na mesafesi 180 mil, Sardinya'daki Caralis Burnu'na mesafesi ise 190 mildir.

Bu burunlar ve kenarlar birbirlerinden şu mesafelerde bulunmaktadır, karadan Pelorus'tan Pachynum'a 186 mil, Pachynum'dan Lilybaeum'a 200 mil ve Lilybaeum'dan Pelorus'a 170 mildir. Bu adada beş koloni ile altmış üç şehir yahut devlet mevcuttur.

Pelorus'tan ayrılıp İyon Denizi'ne yöneldiğimizde, ahalisine Mamertini de denilen ve Roma vatandaşlığı haklarına sahip bulunan Messana kenti, Drepanum Burnu, vaktiyle Naxos olarak anılan Tauromenium kolonisi, Asines Nehri ve gece vakti püskürttüğü alevlerle hayret uyandıran Aetna Dağı karşımıza çıkar.

Kraterinin çevresi yirmi stadyumdur ve buradan Tauromenium ile Catina'ya kadar akkor halinde cüruflar fırlatılır; gürültüsü Maroneum'dan ve Gemelli Tepeleri'nden dahi işitilir.

Daha sonra Kyklopların üç kayalığına, Ulysses Limanı'na, Catina kolonisine, Symaethus ve Terias nehirlerine varırız, daha iç kısımlarda ise Laestrygon Ovası uzanır. Bu nehirlerin ardından Leontini ve Megaris kentleri, Pantagies Nehri, Arethusa Pınarı ile meşhur Syracuse kolonisi gelir (Syracuse arazisindeki ahali Temenitis, Archidemia, Magasa, Cyane ve Milichie pınarlarından da su içer), ardından Naustathmus Limanı, Elorus Nehri ve Pachynum Burnu gelir.

Sicilya'nın bu tarafı Hirminius Nehri ile başlar, ardından Camarina kenti, Gelas Nehri ve bizimkilerin Agrigentum olarak tesmiye ettiği Agragas kenti gelir.

Daha sonra Thermae kolonisine, Achates, Mazara ve Hypsa nehirlerine, Selinus kentine ve ardından Lilybaeum Burnu'na gelinir; burayı Drepana, Eryx Dağı, Panhormus, Solus ve kendiyle aynı adı taşıyan nehriyle Himera kentleri, Cephaloedis ve Aluntium takip eder.

Modern Termini kasabası Thermae mevkiinde yer alır, hamamlarının ve su kemerinin kalıntıları halen görülebilmektedir.

Himera, büyük olasılıkla bugünkü Fiume Grande olan aynı adlı bir nehrin kıyısında kurulmuştu ve Fazello, kasabanın bugün Torre di Bonfornello'nun bulunduğu mevkide yer aldığı kanaatindedir. Himera, şair Stesikhoros'un doğum yeriydi.

Yahut Cephaloedium.

Kalıntılarından bazıları Cefalù olarak anılan mevkide görülebilir.

Muhtemelen bugün San Marco kasabasının bulunduğu mevkidedir.

Bununla birlikte Fazello ve Clüver, vaktiyle kimi harabelerin seçilebildiği San Fratello yakınlarına Aluntium'u yerleştirir ve San Marco'yu Agathyrna veya Agathyrma mevkii kabul eder.

Bölüm 14

Agathyrnum, Tyndaris kolonisi, Mylae kasabası ve ardından başladığımız nokta olan Pelorus.

İç kısımlarda Latin imtiyazlarından istifade eden şu kasabalar mevcuttur, Centuripini, Netini ve Segestani ahalisi, haraçgüzar kasabalar ise Assorini, Aetnenses, Agyrini, Acestaei, Acrenses, Bidini, Cetarini, Cacyrini, Drepanitani, Ergetini, Echetlienses, Erycini, Entellini, Enini, Enguini, Gelani, Galatini, Halesini, Hennenses, Hyblenses, Herbitenses, Herbessenses, Herbulenses, Halicyenses, Hadranitani, Imacarenses, Ipanenses, Ietenses, Mytistratini, Magellini, Murgentini, Mutycenses, Menanini, Naxii, Noaei, Petrini, Paropini, Phthinthienses, Semellitani, Scherini, Selinuntii, Symaethii ahalisidir.

Muhtemelen Tindari'deki Santa Maria Kilisesi yakınında yer alır, günümüzde Capo di Mongioio.

Şimdi Melazzo olarak anılır.

Şehirleri Aetna'nın güneybatısındaki bir tepede bulunan Centuripa idi. Modern Centorbi onun mevkiini kaplar ve harabelerinden bazıları halen görülebilir.

Netum muhtemelen bugün Noto Antico olarak bilinen mevkide bulunuyordu.

Segesta harabelerinin, Alcamo'nun on iki mil güneyinde, San Bartolomeo nehri yakınındakiler olduğu varsayılmaktadır.

Asaro onun mevkiini kaplar.

D'Anville'e göre, Aetna Dağı'nın eteklerinde, bugün Nicolosi denilen yerde ikamet eden bir halk.

Agyrium ahalisi, mevkiine bugün San Filippo d'Argirò denilmektedir. Diodoros Sikolos buralıydı.

Acrae, harabelerinin halen görülebildiği modern Palazzolo civarındaki çıplak bir tepeyi kaplamaktaydı.

Kasabaları Siraküza yakınlarındaki Bidis idi. Modern Bibino yahut San Giovanni di Bidini'nin bu mevkide kurulduğu varsayılmaktadır.

Panormus ile Drepanum arasındaki Cetaria ahalisi. Mevkii meçhuldür.

Modern Cassaro mevkiinde kurulduğu varsayılan Cacyrum ahalisi.

Drepanitani ahalisi, Drepanum burnunda yaşadıkları için bu şekilde adlandırılmıştı.

La Cittadella yakınındaki kalıntılar muhtemelen Ergetium'a aittir.

Echetla ahalisi. Fazello ve Clüver'e göre kalıntıları, Gran Michele kasabasına iki mil mesafedeki Occhialà yahut Occhula denilen yerde görülenlerdir.

Şimdiki San Giuliano, o isimdeki dağın üzerinde bulunan Eryx şehrinin sakinleri. Kadim şehir muhtemelen dağın yarı yolunda yer almaktaydı.

Entella kasabası, İmparator II. Friedrich tarafından yerle bir edildiği on üçüncü yüzyıla dek varlığını sürdürdü. Harabeleri vaktiyle Poggio Reale yakınlarında görülebiliyordu.

Muhtemelen bir vakitler meşhur bir şehir olan Enna ahalisi. Ovidius ve Claudianus tarafından nakledilen rivayete göre Proserpina, Pluto tarafından bu mevkiden kaçırılmıştı. Castro Giovanni kasabasıyla aynı mevkide yer almaktaydı. Lakin bu not, aşağıda zikredilen Hennenses ahalisine daha uygun düşebilir.

Enguinum kalıntıları muhtemelen modern Gangi kasabası civarındakilerdir.

Sicilya'nın en mühim şehirlerinden biri olan Gela ahalisi. Mevkii muhtemelen Fiume di Terranova nehri yakınındaki modern Terranova idi.

Muhtemelen Galata yahut Galaria ahalisi, modern Galata köyünün bu mevkide bulunduğu varsayılmaktadır.

Muhtemelen Halesa ahalisi, kalıntılarının Pettineo nehri civarındaki Tusa köyü yakınındakiler olduğu sanılmaktadır.

Hybla ahalisi. Sicilya'da bu isimde üç şehir vardı, Büyük Hybla, Küçük Hybla ve Hybla Megara. İsim muhtemelen Pausanias'ın bu şekilde anıldığını belirttiği yerel bir uluhiyetten neşet etmiştir.

Herbita ahalisi, mevkiinin muhtemelen Nicosia'da yahut iki mil güneyindeki Sperlinga'da bulunduğu kabul edilir.

Sicilya'da Herbessus veya Erbessus olarak bilinen iki yer mevcuttu, biri Agrigentum yakınlarında, diğeri Siraküza'dan takriben on altı mil uzakta olup bugünkü Pantalica mevkiinde olduğu varsayılmaktadır.

Sicilya'nın batısındaki Halicyae ahalisi. Modern Salemi kasabasının bu mevkide yer aldığı varsayılmaktadır.

Sicilya ilahı Adranus'a adanmış tapınağıyla meşhur bir kasaba olan Adranum veya Hadranum ahalisi. Mevkiinde modern Adernò kasabası yer alır. Kalıntıları hayli ehemmiyetlidir.

Ietae ahalisi, bu kasabanın mevkiinin Fazello tarafından modern Iato olduğu belirtilir. Evvelce zikredilen yerlerin mevkileri tespit edilememektedir.

Kasabalarının mevkii, kimi harabelerin halen görülebildiği modern Mistretta'da yer alır.

Kasabalarının mevkii muhtemelen Dittaino nehri üzerindeki bugünkü Mandri Bianchi köyü idi.

Muhtemelen Ptolemaios tarafından zikredilen Motuca ahalisi, bugünkü Modica.

Kasabaları muhtemelen bugünkü Mineo mevkiinde yer almaktaydı.

Bunların, bir Naksos kolonisi olduğu söylenen Tauromenium ahalisiyle aynı kimseler olduğu ileri sürülmüştür.

Bugünkü Novara mevkiinde ikamet ettikleri varsayılmaktadır.

Mannert'e göre Petra kasabasının kalıntıları, Castro Novo yakınlarında görülenler olarak kabul edilmektedir.

Fazello, bugünkü Collesano'nun kadim Paropus mevkiini kapladığı kanaatindedir.

Phthinthias şehri, Agrigentum tiranı Phthinthias'ın fermanıyla Gela sakinleri tarafından iskan edilmiştir. Kalıntıları muhtemelen modern Licata civarında görülenlerdir.

Evvelce zikredilen Selinus ahalisi.

Talarienses, Tissinenses, Triocalini, Tyracinenses ve Sicilya Boğazı'nda bir Messene kolonisi olan Zanclaei ahalisi.

Afrika'ya doğru uzanan adaları şunlardır, Camerina'dan 87, Lilybaeum'dan 113 mil mesafedeki Gaulos, Melita, Cosyra, Hieronnesos, Caene, Galata, Lopadusa, kimilerince Aegusa diye yazılan Aethusa, Soluntum'dan 75 mil uzaklıktaki Bucinna, Osteodes ve Paropus'un karşısındaki Ustica.

Sicilya'nın bu tarafında, Metaurus Nehri'ne bakan ve İtalya'dan yaklaşık 25 mil mesafede bulunan yedi ada Aiolos Adaları yahut Lipara Adaları olarak anılır, Yunanlar bunlara Hephaestiades, bizim yazarlarımız ise Vulcania Adaları adını verir, Truva çağında buralarda Aiolos krallık ettiğinden "Aiolos Adaları" diye isimlendirilmişlerdir.

(9.) Ahalisi Roma vatandaşlığı haklarına sahip bir kenti barındıran Lipara, daha önce Melogonis veya Meligunis diye anılmakta iken, Aiolos'un ardından tahta geçen eski kral Liparus'un adını almıştır. İtalya'dan 25 mil mesafededir ve çevresi bundan biraz daha azdır.

Bu ada ile Sicilya arasında, vaktiyle Therasia denilen fakat Vulcanus'a adandığından şimdilerde Hiera olarak anılan bir başka ada mevcuttur, geceleri alevler püskürten bir tepeye sahiptir.

Üçüncü ada, Lipara'nın bir mil doğusunda uzanan ve yine Aiolos'un hüküm sürdüğü Strongyle'dir, alevlerinin parlaklığının üstünlüğü haricinde Lipara'dan hiçbir farkı yoktur. Bu yanardağın dumanından hareketle, kimi ada sakinlerinin esecek rüzgârları üç gün evvelden tayin edebildikleri rivayet edilir, rüzgârların Aiolos tarafından idare edildiği zannı da buradan doğmuştur.

Bu adaların dördüncüsü Lipara'dan daha ufak olan Didyme, beşincisi Ericusa, altıncısı civar adaların hayvanlarına otlak yeri olarak terk edilmiş Phoenicusa ve sonuncusu ile en küçüğü Euonymos'tur.

Avrupa'nın ilk büyük körfezine dair söylenecekler bundan ibarettir.

BÖLÜM 15. (10.) LOCRI'DEN BAŞLAYAN MAGNA GRAECIA

İtalya'nın Magna Graecia denen ön kısmı Locri'de başlar, buranın sahili, memleketin ilk ahalisi olan Ausonlar sebebiyle bu adla anılan Ausonia Denizi'nin teşkil ettiği üç körfez halinde geriye doğru kavis yapar. Varro'ya göre uzunluğu 86 mildir, lakin çoğu yazar bu mesafeyi sadece 75 mil kabul etmiştir. Bu sahil boyunca sayısız ırmak bulunur, fakat biz yalnızca kayda değer olanları zikredeceğiz.

Locri'den ayrıldıktan sonra Sagra'ya, Caulon kentinin harabelerine, Mystia'ya, Consilinum Castrum'a, kimilerinin kanaatine göre İtalya'nın en uzun burnu olan Cocinthum'a, ardından Scylacium Körfezi'ne ve Atinalıların kurduklarında Scylletium adını verdikleri Scylacium'un bizzat kendisine varılır.

İtalya'nın bu kısmı, diğer taraftan Terina Körfezi'nin içeri sokulması hasebiyle adeta bir yarımada halindedir, burada Castra Hannibalis isimli bir liman yer alır, İtalya hiçbir yerde buradan daha dar değildir, zira bir uçtan diğerine yalnızca yirmi mildir. Bu sebepten dolayı Yaşlı Dionysios, İtalya anakarasından bu kısmı tam bu noktadan koparıp Sicilya'ya bağlama fikrini tasarlamıştır.

Bu mıntıkadaki seyrüsefere elverişli ırmaklar Carcines, Crotalus, Semirus, Arocas ve Targines'tir.

İç kısımlarda Petilia kenti mevcuttur, ayrıca Clibanus Dağı, önünde anakaradan on mil mesafedeki Dioscoron Adası'nın uzandığı Lacinium Burnu ve Homeros'un Ogygia adıyla bahsettiği zannedilen Calypso Adası ile birlikte Tiris, Eranusa ve Meloessa adaları bulunur.

Agrippa'ya göre Lacinium Burnu, Caulon'dan yetmiş mil mesafededir.

(11.) Lacinium Burnu'nda Avrupa'nın ikinci körfezi başlar, bunun kavisi oldukça derin bir yay çizer ve 75 mil mesafedeki Epir burnu Acroceraunium'da son bulur.

İlk olarak Croton kentine, ardından da nehre varırız, Şimdi Sant'Eufemia Körfezi. 2 "Hannibal'ın Karargâhı."

Burası Scyllacium'un limanıydı ve mevkii muhtemelen Corace Nehri'nin ağzına yakındı. 3 Strabon'un 6. Kitabına göre, bir baştan diğerine yüksek bir sur inşa etmeyi ve böylece burayı İtalya'nın geri kalanından ayırmayı tasarlamıştı, fakat Plinius'un "intercisam" kelimesini kullanışından hareketle hüküm verecek olursak, bu kıstak boyunca bir kanal açmayı amaçladığı anlaşılmaktadır. 4 Hardouin'e göre Carcines bugünkü Corace Nehri, Crotalus Alli, Semirus Simari, Arocas Crocchio ve Targines ise Tacina'dır. 5 D'Anville ve Mannert'e göre bugünkü Strongoli. 6 Bugünkü Monte Monacello ve Monte Fuscaldo'nun Clibanus olarak adlandırılan silsilenin bir parçasını oluşturduğu varsayılmaktadır. 7 Castor ve Pollux'a adanmış olduğu manasındadır.

Zamanın akışıyla meydana gelen değişimler öylesine büyüktür ki, bu iki ada artık yalnızca çorak kayalıklardan ibarettir.

Diğer adaların bugünkü mevkileri bilinmemektedir. Şimdi Capo di Colonne. Ansart'a göre, şimdi Capo Linguetta olan Acroceraunium'dan gerçek mesafe 153 mildir. Veya Crotona, Güney İtalya'daki en meşhur Grek kentlerinden biridir.

Livius tarafından çevresinin on iki mil olduğu söylenen antik kentten günümüze hiçbir kalıntı kalmamıştır. Modern Cotrone, bu alanın bir kısmını kaplar. Pythagoras burada ders vermiştir.

Neaethus ve Crathis ile Sybaris nehirleri arasında yer alan Thurii kenti gelir, bu son nehrin üzerinde vaktiyle aynı adı taşıyan bir kent bulunmaktaydı.

Benzer şekilde, bazen Siris olarak da anılan Heraclia, bu adı taşıyan nehir ile Aciris arasında yer alır. Ardından Acalandrus ve Casuentum nehirlerine ve İtalya'nın üçüncü bölgesinin kendisiyle nihayete erdiği Metapontum kentine varırız.

Bruttium'un iç kısımlarında yegâne halk Aprustani'dir, lakin Lucania'da Atinates, Bantini, Eburini, Grumentini, Potentini, Sontini, Sirini, Tergilani, Ursentini ve Numestrani'nin kendilerine katıldığı Volcentani halklarına rastlarız.

Bunların haricinde, Cato'dan Lucania'daki Thebai'nin yok olduğunu öğrenmekteyiz, Theopompos da bize vaktiyle Lucani halkına ait Pandosia adında bir kentin bulunduğunu ve Epirus Kralı Aleksandros'un burada vefat ettiğini bildirmektedir. Modern Neto. 2 Şimdi Turi olarak anılmaktadır, Crati ile Sibari ya da Roscile nehirleri arasındadır. 3 Ahalisinin sergilediği aşırı lüks düşkünlüğüyle meşhur bir Grek kenti, zevk ve sefahat düşkünlerine "Sybarisli" denmesi de buradan neşet etmiştir.

Crathis'in sularını kentin üzerine akıtan Crotona halkı tarafından yerle bir edilmiştir.

Mevkiinde bugün hummalı bir bataklık yer almaktadır. 4 Eski bir İyon kolonisi olan Siris'in toprakları üzerinde kurulmuş meşhur bir Grek kenti.

Temellerinin denizden üç mil mesafede, Policoro denen bir mevki yakınlarında hâlâ görülebildiği zannedilmektedir.

Nehirler günümüzde Sinno ve Agri adlarıyla anılmaktadır. 5 Modern Salandra veya Salandrella ve Basiento. 6 İki deniz arasında uzanışından ötürü bu şekilde adlandırılmıştır.

Vaktiyle meşhur bir Grek kentiydi, fakat Pausanias devrinde harabe halindeydi.

Bugün yerinde Torre di Mare denilen mevki bulunmaktadır. 7 Aprustum'un mevkiinin, Squillace Körfezi'nden takriben beş mil mesafede, Chiaravalle yakınlarındaki Argusto köyüyle belirlendiği varsayılır.

Atina, Tanager vadisinde, bugünkü Valle di Diano'da kurulmuştu.

Oldukça geniş bir sahaya yayılan Atina harabeleri Atena köyü yakınlarında görülebilmektedir.

Livius ve Acron, Bantia'nın Lucania'da değil, Apulia'da olduğundan bahseder.

Eski bir manastır olan Santa Maria di Banzi, halen onun mevkiini işaret etmektedir. 8 Eburi harabelerinin, modern Eboli ile Silarus'un sağ kıyısı arasında kalanlar olduğu zannedilmektedir.

Oldukça mühim bir yerleşim olan Grumentum'un bakiyeleri, modern Saponara'dan yarım mil mesafede, Agri nehri üzerinde halen görülebilir.

Potenza, antik Potentia'nın yerini işgal etmektedir. 9 Sontini muhtemelen Policastro yakınlarında, günümüzdeki Sanza olan Sontia nehri üzerinde yerleşikti. Sirini ise ismini muhtemelen Siris nehrinden almıştır. 10

Volcentum, Silarus yakınlarında, muhtemelen günümüzde Bulcino veya Bucino olarak anılan mevki üzerinde yer almaktaydı.

Numistro'nun mevkii ise bilinmiyor görünmektedir. 11 "De Originibus" adlı eserinde. Livius 8. Kitapta ve Iustinus, I. Aleksandros'un (M.Ö. 326 senesinde) Pandosia yakınlarında, Acheron üzerinde elverişsiz şartlar altında cenge mecbur kaldığını ve nehri geçerken can verdiğini zikreder, böylelikle kendisini Pandosia ve Acheron'a karşı dikkatli olması hususunda uyaran Dodona kehaneti tahakkuk etmiştir.

Kendisi Olympias'ın erkek kardeşi olup, Büyük İskender'in dayısıydı.

Pandosia'nın mevkiinin modern Castrolibero olduğu varsayılmaktadır. * Bu kelime metinde zımnen anlaşılmaktadır ve Ansart bunu "Tarentum Körfezi'nin mesafesi şudur" vesaire şeklinde yorumlamak istemektedir, lakin kendisinin de belirttiği üzere, Körfezin hangi kısmının kastedildiği zikredilmediğinden böylesi bir iddia gayet müphem kalacaktır.

BÖLÜM 16. İTALYA'NIN İKİNCİ BÖLGESİ

Bu havaliye bitişik olan, Hirpini, Calabria, Apulia ve Salentini'yi ihtiva eden İtalya'nın ikinci bölgesi, körfezin en dip noktasında yer alan ve Laconialıların bu şekilde adlandırılan bir kentinden ismini alan Tarentum Körfezi boyunca 250 mil mesafe boyunca uzanır, buraya daha evvel yerleşmiş olan sahil kolonisi de sonradan ilhak edilmiştir.

Tarentum, Lacinium burnuna 136 mil mesafededir ve karşısındaki Calabria topraklarını bir yarımada şeklinde ileriye doğru uzatır.

Grekler bu topraklara, önderlerine nispetle Messapia demişlerdir, bundan evvel ise Oenotrius'un kardeşi Peucetius'a izafeten Peucetia olarak adlandırılmaktaydı ve Salentinum topraklarına dâhildi. İki burun arasındaki mesafe 100 mildir.

Yarımadanın Tarentum'dan Brundusium'a kadar karadan genişliği 35 mildir, Sasina limanından ölçüldüğünde ise çok daha azdır.

Tarentum'dan içeride kalan kentler, Apulia lakaplı Varia, Messapia ve Aletium'dur, kıyıda ise Senum ile şimdi Anxa olarak bilinen Callipolis bulunur, buradan mesafesi 75 mildir.

Bu sebeple, Lacinium'dan en uzak noktanın kastedildiğini öne sürmektedir, oysa bu da ona göre doğrudan karşıdan karşıya yalnızca 117 mil, karadan ise 160 mil edecektir.

Tarentum şehri en uzak nokta olacaktır. ' Strabon tarafından zikredilen Boiotialı Messapus, 9. Kitap. 3 Lykaon'un bir oğlu. * Lacinium ve Acra Iapygia hakkında.

Gerçek mesafe yaklaşık yetmiş mil gibi görünmektedir, kesinlikle Plinius'un dediği gibi 100 değil. ' Günümüzdeki Taranto'dan Brindisi'ye. ^ Muhtemelen Tarentum'un üzerinde bulunduğu körfezin daha uzak ucunda yer almaktadır. 7 D'Anville ve Mannert'e göre günümüzdeki Oria.

Messapia günümüzdeki Mesagna'dır. 8 D'Anville'e göre günümüzdeki Santa Maria dell' Alizza. 5 Otranto Toprakları'ndaki günümüz Gallipoli'si.

Tarentum'dan gerçek mesafe elli ila altmış mil arasındadır.

Tarentum.

Buradan 32 mil mesafede, İtalya'nın denize doğru en çok uzandığı nokta olan Acra Iapygia Burnu yer alır.

Bu noktadan 19 mil mesafede Basta kasabası ve ardından İyon Denizi'nin Adriyatik'ten ayrıldığı, Yunanistan'a geçiş mesafesinin en kısa olduğu yer olan Hydruntum bulunur.

Karşısında Apollonia ahalisinin kasabası yer alır ve aradan geçen deniz kolunun genişliği elli milden fazla değildir.

Epirus Kralı Pyrrhus, araya bir köprü kurarak bu iki noktayı birleştirme ve yaya bir geçit oluşturma fikrini aklına getiren ilk kişiydi, ondan sonra da Korsanlar Savaşı'nda Pompeius'un donanmasına komuta ettiği sırada M. Varro aynı şeyi düşünmüştü. Ancak diğer meşgaleler, her ikisinin de bu tasarıyı gerçekleştirmesine mani oldu.

Hydruntum'u geçince, Soletum'un terk edilmiş arazisine, ardından Fratuertium'a, Portus Tarentinus'a, Miltopa limanına, Lupia'ya, Balesium'a, Caelia'ya ve Hydruntum'dan elli mil mesafedeki Brundusium'a varılır.

Bu son mevki, ' "Iapygia Noktası", günümüzdeki Santa Maria di Leuca Burnu. 2 Yeri, Otranto'nun 10 mil güneybatısında, Poggiardo yakınlarındaki küçük Vaste köyü tarafından tutulmaktadır. On altıncı yüzyılda Basta'nın mühim kalıntıları hâlâ görülebiliyordu. 3 Günümüzdeki Otranto kenti onun arazisi üzerinde bulunmaktadır. Dördüncü yüzyılda İtalya'dan Yunanistan'a, Apollonia'ya ve Dyrrhachium'a mutat geçiş yeri haline gelmiştir. Kadim şehirden günümüze pek az iz ulaşmıştır. * Eskiden İlirya'daki Apollonia, şimdi Pollina veya Pollona denilmektedir. * Bu zat, "Romalıların en bilgilisi" olarak anılan M. Terentius Varro idi. Ancak burada bahsedilen tasarısı, ne irfan ne de basiret eseri gibi görünmektedir. 6 Şimdi Soleto denilmektedir. Kadim şehrin, Galateo tarafından Muro'da bulunduğu tarif edilen harabelerinin, Fratuertium yahut belki daha doğru bir deyişle Fratuentum harabeleri olması muhtemeldir. 7 Günümüz Lecce'sinin onun yerini tuttuğu varsayılmaktadır. ' Mela tarafından Valetium olarak tesmiye edilmiştir. Kalıntıları hâlâ Brindisi'den Lecce'ye giden yol üzerinde, San Pietro Vernotico yakınlarında görülebilir. Bu mevkiye hâlâ Baleso yahut Valesio denmektedir. 5 Ansart bunun, aynı adlı burun üzerindeki günümüz Cavallo köyü olduğunu kabul eder, fakat daha büyük bir ihtimalle Adriyatik'ten yaklaşık on iki mil ve Brindisi'nin yirmi yedi mil batısında, bir tepe üzerinde bulunan günümüzdeki Ceglie'dir. Orada geniş harabeler hâlâ mevcuttur. Apulia'nın güneyinde aynı adı taşıyan bir başka kasaba daha vardı. ^" Şimdi Brindisi. Vergilius burada vefat etmiştir. Fakir bir yer olan günümüz şehri, kadim devirlerden pek az iz taşır. Dyrrhachium'a mesafe hakikatte yalnızca 100 mil kadardır.

Bölüm 16

İtalya'nın en meşhur limanlarından biridir ve daha uzakta bulunmasına rağmen, karaya çıkış yeri İlirya'nın Dyrrachium kenti olmak üzere, Yunanistan'a açık ara en emin geçişi temin eder, karşıdan karşıya mesafe 225 mildir. Brundusium'a bitişik olan arazi Pediculi kavmine aittir, İlirya yerlisi dokuz genç ve bir o kadar genç kız, on altı milletin atası olmuştur.

Pediculi kavminin kasabaları Rudiae, Egnatia ve Barium'dur, nehirleri ise Iapyx (adını burada krallık yapan ve buraya Iapygia ismini veren Daedalus'un oğlundan alır), Pactius ve Hirpini dağlarından doğup Canusium'un yanından akan Aufidus'tur. Bu noktada, adlarını eski bir reisten, Diomedes'in kayınpederinden alan Daunii kavminden ötürü Daunia lakabıyla bilinen Apulia başlar.

Bu arazide, Hannibal'in bir fahişeyle yaşadığı aşk macerasıyla maruf Salapia ve Sipontum kasabaları yer alır, * Muhtemelen günümüz Terra di Bari bölgesinin bir kısmında yerleşiktiler. 2 Hardouin tarafından günümüz Carovigna'sı yahut Carovigni'si olduğu söylenmiştir, ancak Mannert buranın günümüz Euro kentiyle aynı yer olduğunu iddia eder. ' Yahut Gnatia, Strabon ve Ptolemaios tarafından Apulia'nın bir şehri olarak zikredilmiştir. Muhtemelen Peucetii kavminin Calabria sınırlarına doğru olan son kasabasıydı. Horatius, Brundusium seyahatinin tasvirinde (I. Satir, 1, 97-100), burayı son konaklama yeri yapar ve belli bir sunak üzerine konan tütsünün ateş tatbik edilmeksizin tükendiğini iddia eden ahalinin sergilediği sözde bir mucizeyle alay eder. Aynı hikâyeye Plinius tarafından da 2. Kitap, 111. Bölüm'de atıfta bulunulur, orada Plinius hatalı bir şekilde Egnatia'yı Salentini kavminin bir kasabası olarak gösterir. Harabeleri deniz sahilinde, Monopoli'nin yaklaşık altı mil güneydoğusunda görülebilir ve eski bir kasaba hâlâ Torre d'Agnazzo adını taşır. * Şimdi ehemmiyetli bir şehir olan Bari. Horatius'un zamanında burası yalnızca bir balıkçı kasabasıydı. Burada bulunan sanat eserlerinden anlaşıldığı kadarıyla, muhtemelen Yunanistan ile kayda değer bir münasebeti vardı. 5 Brindisi ile Ofanto veya Aufidus arasındaki çok sayıdaki küçük taşkın yatağı sebebiyle bu nehirleri teşhis etmek güçtür. Mannert'e göre Pactius, günümüzdeki Canale di Terzo'dur. ^ Apulia'nın, Diomedes tarafından kurulduğu rivayet edilen mühim bir şehri. Horatius buranın su kıtlığına telmihte bulunur. Günümüz Canosa'sı muhtemelen kalıntıları gayet geniş olan kadim şehrin kalesinin bulunduğu mevkide inşa edilmiştir. ^ Bu mevkinin harabeleri, sahilden biraz uzakta, Salpi köyü yakınlarında hâlâ görülebilir. Hannibal hakkındaki rivayet büyük bir ihtimalle Roma uydurmasıdır, zira Iustinus ve Frontinus onun nefsine hâkimiyetini ve itidalini övgüyle zikrederler.

Lakin Appianos, bu mezkûr aşk macerasına dair daha başka tafsilat da vermektedir.

Şimdiki Manfredonia, mezkûr mahallin sağlıksızlığı sebebiyle bu kentin zeval bulması neticesinde neşet etmiştir. Kadim Uria’nın Manfredonia’nın mevkiinde kurulduğu varsayılmakta, Santa Maria di Siponto köyü ise Sipontum’un eskiden bulunduğu yerde yükselmektedir.

Muhtemelen Cervaro. Hardouin ise Candelaro olduğunu ifade eder.

Mevkiini günümüzdeki Porto Greco teşkil eder.

Hâlâ Ghirgano tesmiye olunur.

Muhtemelen şimdiki Varano.

Şimdiki Lago di Lesina. Frento ise bugün Fortore adıyla anılır.

Daha evvel zikredilmiş bulunan Sidicini Teanum’undan tefrik etmek için.

Tifernus ile Frento arasındadır. Kalıntılarının San Martino’ya beş mil mesafedeki Licchiano’da hâlâ müşahede edilebildiği rivayet olunur. Tifernus günümüzde Biferno olarak anılmaktadır.

Apenninler’den Adriyatik’e, Apulia hudutlarından Marrucini hudutlarına kadar yarımadanın doğu sahilindeki sahayı işgal eden, Orta İtalya’ya mensup bir kavim.

Strabon (Kitap vi.), Güney İtalya’da Daunia’da kâhin Kalkhas’ın kehanet merkezinden bahsettiği yerde bu rivayete atıfta bulunur. Burada kehanetler rüyalar vasıtasıyla tecelli eder, zira kehânete müracaat eden kimselerin siyah bir koç kurban etmesi ve kurbanın postu üzerinde uyuyarak tapınakta bir gece geçirmesi icap ederdi.

Capitanata’daki modern Lucera.

Horatius’un tevellüt yeri, şimdiki Basilicata dâhilindeki Venosa.

Modern Canosa, Apulia’nın büyük ehemmiyet haiz bir kenti olan kadim Canusium’un kalesinin mevkiinde yer alır. Kadim kentin bakiyeleri pek geniştir.

Rivayet edildiğine nazaran, Diomedes’in memleketi Argos’un hatırasına böyle tesmiye olunmuştur. Apulia’nın hayli mühim bir kenti idi. Foggia kentinden beş mil mesafede, Arpi adını muhafaza eden bir mevkide kente dair bazı cüz’i izler hâlâ görülebilmektedir.

Bu iki metruk kentin isimleri Romalılar nezdinde beyhude ve asılsız şeyleri ifade etmek için kullanılırdı, tıpkı Fransızların "châteaux en Espagne" dediği, bizim ise "havada şatolar" diye tesmiye ettiğimiz tabir gibi.

Livius ve Ptolemaios, bu mahalli Hirpini’den tefrik ederek asıl Samnium’a ithaf ederler. Samnitlerin pek kadim bir kenti idi, fakat M.Ö. 268 senesinde buraya bir Roma kolonisi iskân edilmiş, bu vesileyle Romalılar, batıl itikatlarının tesiriyle, kendi lisanlarında "kötü gelmiş" manasına gelecek Maleventum ismini, Beneventum yahut "hoş gelmiş" şeklinde tebdil etmişlerdir. Modern Benevento kenti, kadim ihtişamına dair çok sayıda izi, meyanında İmparator Traianus’un şerefine M.S. 114 senesinde dikilmiş bir zafer takını hâlâ muhafaza etmektedir.

Aeculanum’un bakiyeleri Mirabella’ya bir mil mesafedeki Le Grotte’de müşahede edilebilir. Harabeleri gayet geniştir.

İtalya’da Aquilonia tesmiye olunan muhtemelen iki mahal mevcuttu, şimdikinin bakiyeleri ihtimal ki La Cedogna’da görülenlerdir. Livius tarafından Kitap i. b. 38-43’te zikredilen ise muhtemelen farklı bir mevki idi.

Bunların bazılarınca İtalya’nın birinci bölgesinde zikri geçen Abellinum ahalisi olduğu zannedilmektedir. Mamafih ne bunlara ne de aşağıda zikredilen Abellinates Marsi’ye dair malumat mevcuttur.

Aeca’nın Herdonia’dan takriben on dokuz mil mesafede ve piskoposluk makamı olan modern Troja kentinin mevkiinde bulunduğu zannedilmektedir. Compsani, modern Conza olan Compsa ahalisiydi, Caudini ise civarında Roma ordusunun Samnitlere esir düştüğü Fauces Caudinae yahut "Caudine Çatalları" bulunan Caudium sakinleriydi. Bu kentin mevkiinin muhtemelen modern Arpaja ile Monte Sarchio arasında olduğu, hezimetin ise Santa Agata ile Moirano arasındaki dar vadide, mezkûr mahalleden Benevento’ya uzanan ve küçük Isclero nehrinin katettiği yol üzerinde vuku bulduğu düşünülmektedir. Hardouin, burada Aclani ile başlayan sayımın Hirpini’ye değil, Apulia’ya ait kavimler olduğunu düşünmektedir. Burada zikredilen Aclani, muhtemelen Carapella nehrinden pek uzak olmayan ve bugün Ascoli di Satriano tesmiye olunan mahallin ahalisiydi. Aletrini ve Atrani hakkında ise hiçbir malumat bulunmadığı anlaşılmaktadır.

Muhtemelen bugün hâlâ Affile olarak anılan ve Subiaco’ya yedi mil mesafede bulunan Affilae ahalisi. Burada kitabeler ve sütun parçaları hâlâ bulunmaktadır.

Lucania’nın, şimdi Valle di Diano tesmiye olunan Tanager’in yukarı vadisinde kâin bir kenti olan Atinum’un ahalisi.

BÖLÜM 16. ÜLKELERİN İZAHI VB.

Uria, Daunii’nin hududunu teşkil eden Cerbalus nehri, Agasus limanı ve Salentinum yahut Iapygia Burnundan 234 mil mesafede bulunan Garganus Dağı Burnu.

Garganus’un etrafı dolaşıldığında, Garna limanına, Pantanus Gölü’ne, ağzı bir tabii liman vücuda getiren Frento nehrine, Apuli Teanum’una ve Larinum’a, Cliternia’ya ve Frentani bölgesinin başladığı Tifernus nehrine gelinir.

Böylelikle Apulia ahalisi üç muhtelif kavimden ibaretti, [Daunii,] reislerinin adıyla anılan ve Yunan soyundan neşet eden Teani ve Kalkhas tarafından tebaalaştırılıp memleketleri halihazırda Atinates’in tasarrufunda bulunan Lucani.

Evvelce zikredilenlerden maada, Daunii zümresinden Luceria ve Venusia kolonileri, vaktiyle Argos Hippium tesmiye olunup Diomedes tarafından teessüs ettirilen, bilahare Argyrippa diye anılan Canusium ve Arpi kentleri mevcuttur.

Keza burada Diomedes, Monadi ve Dardi kavimlerini, isimleri birer darbımesel ve atasözü haline gelmiş bulunan Apina ve Trica kentlerini de yerle bir etmiştir.

Yukarıdakilerden ayrı olarak, ikinci bölgenin iç kesimlerinde, Maleventum olan eski isminin daha uğurlu bir nam ile tebdil edilmesiyle böyle anılan Beneventum adında bir Hirpini kolonisi yer alır, keza Aeculani, Aquilonii, Protropi lakaplı Abellinates, Compsani, Caudini, hem Corneliani hem Bebiani diye anılan Ligures, Vescellani, Aclani, Aletrini, Marsi lakaplı Abellinates, Atrani, Aecani, Alfellani, Atinates, Arpani, Borcani, Collatini, Corinenses, Romalıların hezimetiyle şöhret bulan Cannenses, Dirini, Forentani, Genusini, Herdonienses, Hyrini, Frentani lakaplı Larinates, Garganus’un Merinates’i, Mateolani, Netini, Rubustini, Silvini, Strapellini, Turmentini, Vibinates, Venusini ve Ulurtini bulunur.

Calabria’nın iç kısımlarında ise Aegetini, Apamestini, Argentini, Butuntinenses, Deciani, Grumbestini mevcuttur.

Kentin yeri, La Sala'nın beş mil kuzeyindeki Atena köyü civarındaki harabeler vasıtasıyla kesin olarak belirlenmektedir.

Collatia, günümüzde Teverone olarak adlandırılan Anio nehri üzerinde bulunmaktaydı.

Canusium kentinin kalıntıları, Canosa'dan takriben sekiz mil mesafedeki Canne nam mevkide halen görülebilmektedir.

Romalılar, civardaki Aufidus kıyılarında Hannibal tarafından hezimete uğratılmışlardır, lakin tam mevki hususunda mühim bir ihtilaf mevcuttur.

Kentin harabeleri halen pek azametlidir.

Forentum, günümüzde Basilicata dâhilindeki Forenza'nın bulunduğu yerde idi. Horatius ve Diodoros Sikolos tarafından Ferentum olarak anılmıştır.

Kadim kent muhtemelen bugünkünün aşağısındaki bir ovada yer almaktaydı.

Kalıntılarından bir kısmı halen müşahede edilebilir.

Kadim Genusium'un yerinde modern Ginosa yükselmektedir.

Kadim Herdonea kentinin harabeleri, Napoli'den Otranto'ya uzanan ana yol üzerindeki modern Ordona civarında halen görülebilmektedir.

Burası, Romalıların iki yıl zarfında iki defa Hannibal eliyle hezimete uğramasına şahitlik etmiştir.

Hyriniler veya Hyrium yahut Hyria ahalisinden bahsedilmesi muhtemelen bir sehvidir, zira yazar Daunia Apulialıları arasında aynı mevkiden Uria olarak ve deniz kıyısında bulunması hasebiyle zaten söz etmiştir. Bkz. s. 228.

Bunun başka bir ismin tahrif edilmiş bir sureti olması muhtemeldir.

Kıyılarında meskûn oldukları Frento nehrinden mülhemdir.

Gargano burnundaki Vieste'nin, kadim Merinum'un yerini işgal ettiği rivayet edilir.

Mannert'e nazaran, modern Noja kasabası kadim Netium'un mevkiinde bulunmaktadır.

Hardouin'e göre, Bari arazisindeki Ruvo'da iskân etmişlerdi.

Kentleri Silvium idi, muhtemelen modern Savigliano'nun bulunduğu yerdeydi.

D'Anville'e nazaran kasabaları, şimdilerde Rapolla tesmiye olunan Strabellum idi.

Kasabalarının Capitanata dâhilindeki modern Bovino'nun yerinde bulunduğu zannedilmektedir.

Apamestae ahalisi, muhtemelen Polignano'nun iki mil batısındaki modern San Vito'nun bulunduğu mevkidedir.

Barium'dan on iki, denizden ise beş mil mesafede, Apulia'nın bir iç kenti olan Butuntum'un, şimdiki Bitonto'nun ahalisi. Hakkında hiçbir tafsilat malum değildir. Aşağıdaki kabilelerin birçoğuna dair tüm teferruat da aynı şekilde zeval bulmuştur.

Norbanenseler, Palionenseler, Sturniniler ve Tutiniler, ayrıca şu Salentin kavimleri de mevcuttur, Aletiniler, Basterbiniler, Neretiniler, Uxentiniler ve Veretiniler.

BÖLÜM 17. (12.) İTALYA'NIN DÖRDÜNCÜ BÖLGESİ

Şimdi, muhtemelen İtalya'nın cümle kavimleri arasında en cengaver olanlarını ihtiva eden dördüncü bölgeye geliyoruz.

Kıyıda, Frentani arazisinde, Tifernus nehrinden sonra, ağzında güzel bir liman bulunan Trinium nehri, Histonium, Buca ve Ortona kentleri ile Aternus nehri tesadüf eder.

İç kısımlarda, Frentani lakabıyla anılan Anxaniler, Yukarı ve Aşağı Carentiniler ile Lanuenseler bulunur, Marrucini arazisinde Teatiniler, Peligni arazisinde Corfinienseler, Superaequaniler ve Sulmonenseler yer alır,

D'Anville bunların kenti olan Sturni'yi, Adriyatik'ten pek uzak olmayan ve Otranto'ya on dört fersah mesafedeki bugünkü Ostuni'ye yerleştirir.

Daha evvel bahsi geçen Aletium ahalisi.

Kasabaları muhtemelen Castro'nun batısındaki bugünkü Veste köyünün yerindeydi.

Neretiniler muhtemelen bugünkü Nardò ahalisi idi.

Muhtemelen bugünkü San Verato mevkiinde bulunan kentin ahalisi.

Bugün Abruzzo Inferiore tesmiye olunan mıntıkayı işgal etmişlerdi.

Şimdi Trigno.

Punta della Penna'nın beş mil güneyindeki bugünkü Vasto d'Ammone mevkiinde. Kadim şehre ait pek çok kalıntı mevcuttur.

Strabon'a göre Buca, Teanum arazisiyle sınırdı, bu da mevkisini Biferno yahut Tifernus ağzından üç mil mesafedeki bir liman olan Termoli'ye yerleştirir. Lakin diğer müellifler, Plinius'u takiben, burayı 17. asırda mühim kalıntıların görülebildiği Punta della Penna'ya yerleştirmişlerdir.

Ortona kadim adını hâlâ muhafaza etmektedir.

Şimdi Pescara.

Kentlerinin mevkileri meçhuldür, lakin D'Anville, Yukarı Carentini'nin modern Civita Burella, Aşağı olanının ise Civita del Conte mevkiini işgal ettiğini farz eder.

Teate'nin bugünkü Chieti olduğu zannedilmektedir.

Peligni'nin başlıca şehri olan Corfinium ahalisi. Varlığını onuncu asra kadar sürdürdüğü zannedilmektedir. Harabeleri Pentima yakınlarında, San Pelino kilisesi etrafında görülür.

Superaequum'un mevkiini bugünkü Castel Vecchio Subequo işgal etmektedir.

Roma'ya doksan mil mesafedeki Sulmo kentinin ahalisi. Ovidius'un doğum yeri olup sularının soğukluğu ile meşhurdu,

Marsi arazisinde Anxantiniler, Atinateler, Fucenteler, Lucenseler ve Marruviler, Albenseler arazisinde Fucinus Gölü kenarındaki Alba kenti, Aequiculani arazisinde Cliterniniler ve Carseolaniler, Vestini arazisinde Angulaniler, Pinnenseler ve Peltuinateler, bunlara bitişik olan Cismontani Aufinateler, Sabelli olarak adlandırılan ve Greklerin Saunitae tesmiye ettiği Samnitler arazisinde ise eski Bovianum kolonisi ile Undecumani kolonisi yer alır,

Ovidius'un Tristia'sında, 4. Kitap, 1. Bölüm, 47. mısrada zikrettiği bir keyfiyettir. Şimdilerde Sulmona olarak tesmiye edilmektedir.

Sangro üzerindeki Anxanum veya Anxa ahalisi, bugün Lanciano kenti olarak bilinir, buranın Lanciano Vecchio tesmiye edilen kısmında kadim kasabanın kalıntıları müşahede edilmektedir.

Muhtemelen Samnium'daki, halen aynı ismi taşıyan Atina'nın ahalisi.

İsimlerini muhtemelen modern Lago Fucino yahut Lago di Celano olan Fucinus Gölü'nden almışlardır.

Fucinus Gölü kıyısında, Lucus namıyla bilinen bir kasabada ikamet etmişlerdir.

Marruvium harabeleri, Fucinus Gölü'nün şark tarafındaki Muria'da halen görülebilir.

Orada bulunan bir mezar kitabesinden hareketle, Salto'nun yukarı vadisinde, Rieti'ye takriben dokuz mil mesafedeki Capradosso'nun, kadim Cliternia'nın mevkii olduğu ileri sürülmüştür.

Küçük Alba köyü, kendisinden geriye kayda değer kalıntılar bulunan eski Alba Fucensis kentinin adını ve mevkiini muhafaza etmektedir. Modern Carsoli kasabası, kalıntıları Ostoria del Cavaliere yakınlarındaki Civita'da halen görülebilen antik Carseoli mevkiinden üç mil mesafede kuruludur.

Ovidius, buranın ikliminin soğuk ve kasvetli olduğunu, tahıl bakımından velut bulunmasına karşın zeytin yetiştirmeye elverişli olmadığını nakleder.

Yazar ayrıca buraya dair diğer bazı merak uyandırıcı ayrıntılar da verir, Fasti, 4. Kitap, satır 683 ve devamı. Modern Civita Sant'Angelo, hamisi olan azizin adında antik ismini hemen hemen muhafaza etmektedir.

Adriyatik'ten dört mil mesafede, bir tepe üzerinde ve Vestini kavmini Adria ile Picenum arazilerinden ayıran Matrinus Nehri'nin güneyinde yer alır. Popoli'nin on iki mil kuzeyindeki Ofena köyünün antik Aufina mevkiini tuttuğu varsayılır.

Burada çok sayıda eski eser bulunmuştur. Cato, 'Origines' adlı eserinde, bunların Sabinlerin soyundan gelmeleri hasebiyle bu adla anıldıklarını belirtmiştir. Bovianum kasabasının mevkiinde modern Bojano şehri yer almaktadır, surların kalıntıları görülebilmektedir.

Bununla birlikte Mommsen, Bojano'nun yalnızca Bovianum Undecumanorum, yani "On Birinci Lejyon'un Bovianum'u" mevkii olduğunu kabul eder ve antik Samnit kenti Bovianum Vetus mevkiinin ise yirmi mil kuzeyde, Agnone yakınlarında yer alan ve antik bir kentin kalıntılarını barındırdığı görülen Pietrabbondante adlı yer olduğunu düşünür.

Bölüm 17. Ülkelerin Tasviri vb. Aufidenates, Esernini, Fagifulani, Ficolenses, Saepinates ve Tereventinates, Sabini bölgesinde ise Amiternini, Curenses, Forum Decii, Forum Novum, Fidenates, Interamnates, Nursini, Nomentani, Reatini, hem Mutusci hem de Suffenates tesmiye olunan Trebulani, Tiburtes ve Tarinates kavimleri bulunur. Bu havalide Comini, Tadiates, Caedici, Yukarı Sagrus yahut Sagro vadisinde yer alan, kuzey Samnium kenti Aufidena ahalisi. Çok muhkem bir mevki olduğunu gösteren kalıntıları, modern Sangro'nun sol sahilindeki bir tepe üzerinde, modern Alfidena köyü yakınlarında görülebilmektedir. Bugünkü Isernia olan Esernia ahalisi. Via Nomentana üzerinde yer alan antik Latium kenti Ficulia yahut Ficulea ahalisi.

Buranın Cesarini mülkünün sınırları dahilinde, ya halen Monte Gentile tesmiye olunan tepede ya da Torre Lupara ile işaretlenmiş mahalde bulunduğu varsayılmaktadır. Saepinates kavminin modern Supino yahut Sipicciano ile aynı yer olduğu zannedilmektedir. Antik Sabin kenti Amiternum harabeleri, Aquila'nın takriben beş mil kuzeyindeki bir köy olan San Vittorino'da halen görülebilmektedir. Orada antik çağdan kalma ehemmiyetli kalıntılar mevcuttur.

Via Salaria'nın solunda, Tiber'in sol kıyısından takriben üç mil ve Roma'dan yirmi dört mil mesafede bulunan antik bir Sabin kenti olan Cures ahalisi. Numa Pompilius'un doğum yeridir.

Mevkiinde bugünkü Correse ve Arci köyleri bulunmaktadır ve antik kentin kayda değer kalıntıları halen görülebilmektedir. Bu yer hakkında hiçbir şey bilinmemektedir, lakin hemen ardından zikredilen ve bugünkü Vescovio olan Forum Novum (yahut 'Yeni Pazar') civarında bulunduğu ileri sürülmüştür. Bu Interamna, 9. Bölüm'de zikredilen Interamna Lirinas ile de 19. Bölüm'de zikredilen Interamna Nartis ile de karıştırılmamalıdır.

Praetutii arazisinde bulunan bir Picenum kenti idi.

Teramo şehri buranın mevkiinde yer alır ve antik kentin geniş kalıntıları mevcudiyetini korumaktadır. Spoleto Dükalığı'ndaki Norcia'nın, adını bu ahalinin kasabasından aldığı söylenir. Bugünkü La Mentana olan Nomentum ahalisi. Norcia'nın aşağısında yer alan ve bugünkü Rieti olan Reate ahalisi. Rieti'nin aşağısında, bugünkü Monte Leone della Sabina mevkiinde kurulduğu söylenen Trebulae Mutuscae ahalisi.

Burası Vergilius'un Aeneis destanının yedinci kitabında "Zeytin zengini Mutusca" olarak anılır. Kasabaları, bugünkü Montorio di Romagna mevkiindeki Trebula Suffena idi.

Tiburtes bugünkü Tivoli olan Tibur ahalisi idi, Tarinates ise bugünkü Tarano olan Tarinum sakinleri idi. Mevkii gayrimuayyen olan Cominium ahalisi. Bu adı taşıyan üç yer olduğu varsayılmaktadır.

Bir Cominium, Samnit Savaşları'nda Aquilonia'dan takriben yirmi mil mesafede olarak zikredilir, ve Aequiculi kabilelerinden Alfatemi ortadan kalkmıştır.

Gellianus'tan, Lidyalıların önderi Marsyas tarafından inşa edilen Marsi kenti Archippe'nin Fucinus Gölü tarafından yutulduğunu öğreniyoruz, Valerianus ise Picenum'daki Viticini kasabasının Romalılar tarafından tahrip edildiğini bildirmektedir.

Sabini kavmi (bazı müelliflere göre dini vecibelere ve tanrıların ibadetine gösterdikleri ihtimamdan ötürü Sevini tesmiye olunurlar), Velinus Gölleri civarındaki çiy kaplı tepelerde ikamet eder.

Kükürtlü sularıyla Nar Nehri bu gölleri boşaltır ve Fiscellus Dağı'ndan inerek Vacuna korulukları ile Reate yakınlarında onlarla birleşir, akabinde yatağını döküldüğü Tiber'e doğru yöneltir.

Yine başka bir istikamette, Trebani dağlarından doğan Anio, manzaralarının güzelliğiyle meşhur üç gölün sularını Tiber'e taşır ve bu göllerden Subla- diğer taraftan, muhtemelen başka bir mevki olan Cominium Ceritum'dan, Livius tarafından İkinci Pön Savaşı anlatısında bahsedilir.

Sonuncusunun Beneventum'un takriben on altı mil kuzeybatısında ve modern Cerreto mevkiinde bulunduğu ileri sürülmektedir.

Plinius tarafından burada zikredilen Comini kavminin, yukarıda anılan iki mevkinin hiçbirinde ikamet etmediği düşünülmektedir.

Burada zikredilen halkların birçoğunun kasaba mevkileri de aynı derecede meçhuldür. Solinus da 2. Kitap'ta buranın Lidya kralı Marsyas tarafından kurulduğunu belirtir.

Hardouin, kendi döneminde bu kasabanın kalıntılarının Transaco yakınlarındaki gölün kıyısında görülebildiğinin rivayet edildiğini zikreder. 2 Yunanca "tapınmak" manasındaki sebesthai [ve(3e<T9ai] kelimesinden gelir. 3 Reate civarındaki Apeninler'den doğan şimdiki Velino, yani Velinus nehri yatağından taşarak birkaç küçük göl meydana getirmiştir, bunların en büyüğüne Velinus Gölü, şimdiki adıyla Pie di Lugo yahut Lago denmekteydi, daha küçük olanı ise Lacus Reatinus, şimdiki adıyla Lago di Santa Susanna olarak anılırdı.

Bu suları tahliye etmek maksadıyla, Sabinlerin fatihi Curius Dentatus tarafından kayalar oyularak bir kanal açılmış, bu vasıtayla Velinus'un suları dar bir boğazdan geçirilip birkaç yüz fit yükseklikten Nar nehrine döküldükleri bir noktaya ulaştırılmıştır.

Bu çağlayan günümüzde Terni Çağlayanı yahut Marmore Çavlanı olarak bilinir. 4 Civita Reale kasabası yakınlarında olup halen Monte Fiscello olarak anılır. Vergilius Nar nehrinden, yani şimdiki adıyla Nera'dan, "Sulphurea Nar albus aqua" diye bahseder,

Kükürtlü sularıyla beyaz köpüklü Nar. Aeneis, vii. 517.

* Zafer ile aynı kabul edildiği rivayet olunan bir Sabin uluhiyeti, Romalılar ise onu sükunet ve istirahat tanrıçası kılmış, hasat vaktinde, çiftçilerin işten güçten kurtuldukları yahut "vacui", yani serbest kaldıkları zamanda ona tazimde bulunduklarını tasvir etmişlerdir.

Ovidius Fasti adlı eserinin 6. kitabının 307. satırında ondan söz eder.

Burada kastedilen koruluk onun kutsal mahallerinden biriydi. 6 Tervi yahut Trevi civarından doğan bugünkü Teverone.

adını borçludur.

Reate arazisinde, içinde yüzen bir adacık bulunan ve M. Varro'ya göre İtalya'nın göbeği yahut merkez noktası kabul edilen Cutiliae Gölü yer alır.

Sabin arazisinin aşağısında Latium arazisi, bir yanında Picenum, ardında ise Umbria uzanır, Apenin sıradağları ise her iki cenahtan onu kuşatır.

BÖL. 18. (13.) İTALYA'NIN BEŞİNCİ BÖLGESİ

Beşinci bölge, vaktiyle nüfusunun kesafetiyle meşhur olan Picenum'dur, 360.000 Picenumlu Roma halkına sadakat yemini etmiştir.

Bunlar, mukaddes bir ilkbaharı kutlamaya adakta bulunmuş olan Sabinlerin soyundandır.

Arazileri, denizden altı mil mesafede bulunan şimdiki Adria sancağı ile kolonisinin yer aldığı Aternus nehrinden başlardı.

Burada Vomanus nehrini, Praetutia ve Palma arazilerini, Castrum Novum'u buluruz, 1 Aequi kabilesinin bir kasabası olup günümüzde Subiaco olarak bilinir.

Civarında Claudius ve Nero'nun meşhur villası olan Villa Sublacensis bulunmaktaydı. 2 Bu yer, Sabinlerin Reate ile Interocrea arasında bulunan ve aynı adı taşıyan küçük bir gölün civarındaki bir kasabasıydı.

Dionysius'a nazaran burası alelade bir su birikintisinden ibaret olup çapı ancak 400 fitti.

Yüzen adacığın, kıyılardaki kalsiyum karbonat tortularının kopup muhtemelen ortada toplanmasıyla meydana geldiği tahmin edilmektedir. Göl halen mevcuttur lakin yüzen ada kaybolmuştur.

Gölün civarında Roma hamamlarına ait hayli güzel harabeler bulunmaktadır. 3 İlk İtalyan kavimlerinde, bilhassa Sabinlerde, tehlike ve darlık zamanlarında müteakip ilkbaharın, yani Mart'ın ilk gününden Nisan'ın son gününe kadar olan devrenin bütün mahsulünü ilaha kurban adamak bir adetti.

İlk devirlerde bunun insan kurban edilmesi neticesini doğurmuş olması muhtemeldir, lakin daha sonraki devirlerde bunun yerine şu adet benimsenmiştir.

Çocukların büyümesine müsaade edilir ve yirminci yahut yirmi birinci yaşlarının baharında, talihin veya ilahın rehberliğinin kendilerini sürükleyeceği yere gitmeleri için yüzleri örtülü vaziyette vatanlarının sınırları dışına sürülürlerdi.

Sicilya'daki Mamertinlerin de bu kökenden geldiği rivayet edilirdi. 4 Şimdiki Aterno nehri olup Atri veya Ortona civarında denize dökülür. 5 Adria yahut Atri adını halen muhafaza eden, Etrüsk menşeli meşhur bir şehir.

Yunanistan ile fevkalade mühim münasebetleri vardı ve Navegnano cihetindeki civarında geniş antik dönem kalıntıları mevcuttur.

Nehir halen Vomano olarak anılmaktadır. 6 Bu mevkilerden 14. kitap 8. fasılda tekrar bahis açılmaktadır. 7 Yahut "Yeni Kale."

Burası muhtemelen, Plinius'un Batinus dediği Tordino nehrinin kıyıları yakınında ve bugünkü Giulia Nova kasabasının aşağısında kalan, şimdilerde metruk Santo Flaviano kasabasının mevkiini kaplamaktaydı.

Batinus nehrini, kendi adını taşıyan nehriyle beraber İtalya'daki Liburnilerin yegane bakiyesi olan Truentum mevkiini, Albula nehrini, Praetutia bölgesinin son bulup Picenum bölgesinin başladığı Tervium'u, Cupra kasabasını, Castellum Firmanorum'u ve onun yukarısında Picenum'un en şöhretli kolonisi olan Asculum'u müşahede ederiz, iç kısımlarda ise Novana kasabası mevcuttur.

Kıyıda Cluana, Potentia, Siculiler tarafından tesis edilmiş olan Numana ve aynı kavim tarafından, kıyının içeriye doğru bükülmeye başladığı dirsek mahallinde yükselen Cumerus Burnu üzerinde kurulmuş bulunan, Garganus'a 183 mil mesafedeki Ancona yer alır. İç kısımlarda ise

1 Bu nehir halen Tronto adını taşır, kasabanın mevkiini ise Porto d'Ascoli [NOT: Metindeki Martin Scuro limanı] kaplamaktadır. 2 Karşıdaki İlirya sahilinden kolonici olarak geçmiş olanlar. 3 Mannert'e nazaran Tesino nehri Albula ile aynıdır ve Tervium bugünkü Grottammare kasabasıdır, lakin D'Anville bu sonuncusunun bir sonra zikredilen Cupra kasabası olduğunu ileri sürer. 4 Burası, daha sonra zikredilecek olan dağlı Cupralıların kasabasından tefrik edilmek üzere Cupra Maritima olarak adlandırılmıştır.

Strabon tarafından nakledildiğine göre adını Juno'nun Tyrrhen dilindeki isminden almıştır.

Buradaki mabedine ait bir kitabenin bulunması dolayısıyla, D'Anville'in Cupra mevkiinin Truentus yahut Tronto ağzından sekiz mil mesafedeki Grottammare olduğu yönündeki tespitinin doğruluğundan pek şüphe yoktur. 5 "Firmanilerin Kalesi", Picenum'un mühim bir şehri olan Firmum'dan beş mil mesafededir.

Kale, Leta'nın mansabında kain olup şehrin limanı vazifesini görmekteydi.

Halen Porto di Fermo olarak anılmaktadır. 6 Apulia'daki Asculum'dan tefrik edilmek maksadıyla ekseriyetle "Asculum Picenum" diye anılır.

Burası hatırı sayılır derecede müstahkem bir mevkii olup, İttifak Savaşında mühim bir rol oynamıştı. Hangi devirde bir Roma kolonisi haline geldiği ise meçhuldür.

Günümüzdeki Ascoli şehri onun yerinde yükselmektedir. 7 D'Anville ve Brotier'ye göre, şimdilerde Monte Novano olarak tesmiye olunur. 8 Mevkiinin, denizden dört mil mesafede ve Fermo'nun aynı mesafede kuzeyinde bulunan Santo Elpidio a Mare isimli küçük kasabanın bulunduğu mahal olduğu tahmin edilmektedir.

Potentia'nın bakiyelerinin, modern Porto di Recanati civarındakiler olduğu kabul edilir. Numana'nın ise, on yedinci asırda geniş harabelerin müşahede edildiği Cuscione yakınlarındaki bugünkü Umana olduğu sanılmaktadır. 9 Bir kavis çizerek limanı neredeyse bütünüyle kuşatan bir burun üzerinde kain olması hasebiyle, Yunanca "dirsek" manasına gelen ankon kelimesinden mülhem kadim ismini halen muhafaza etmektedir. Bu burun günümüzde de Monte Conero olarak anılır.

Liman için yeni bir mendirek inşa ettirmiş olan Traianus şerefine dikilen zafer takı, halen gayet iyi muhafaza edilmiş vaziyettedir ve burada bir amfitiyatronun kalıntıları da mevcuttur.

BÖLÜM 19. (14.) İTALYA'NIN ALTINCI BÖLGESİ

Auximates, Beregrani, Cingulani, Montani lakaplı Cuprenses, Falarienses, Pausulani, Planinenses, Ricinenses, Septempedani, Tollentinates, Treienses ve Urbs Salvia'nın Pollentini ahalisi buradadır. Buna bitişik olan altıncı bölge, Umbria'yı ve Ariminum civarındaki Gallia arazisini ihtiva eder.

Gallia Togata olarak bilinen Galya cüzünün sahili Ancona'da başlar. Siculi ve Liburni kavimleri bu mıntıkanın büyük kısmına, bilhassa da Palma, Praetutia ve Adria arazilerine tasarruf etmekteydiler.

Bunlar Umbri tarafından, onlar Etrüskler tarafından, Etrüskler de nihayetinde Galler tarafından sürüldüler.

Umbri ahalisinin İtalya'nın en kadim ırkı olduğu zannolunur, zira yeryüzünü istila eden yağmurlardan sağ kurtulmuş olmaları sebebiyle Yunanlar tarafından kendilerine "Ombrii" dendiği farz edilir.

* Modern Osimo şehri, Ancona'nın takriben on iki mil güneybatısında, Auximum'un mevkiinde yer alır. Burada pek çok kitabe, heykel ve sair kalıntılar bulunmuştur. 2 Cluverius, Beregra'nın Teramo'nun on mil kuzeyindeki Civitella di Tronto'da kain olduğunu tahmin eder, lakin buna dair başkaca bir malumat yoktur. Cingulum yüksek bir dağ üzerinde mevkilenmişti, modern Cingoli kasabası onun yerini işgal eder. 3 "Dağlılar." Bunlar, bugünkü Ripa Transone ile aynı mevkide bulunduğu tahmin edilen Cupra Montana'da mukim idiler. 4 Falaria yahut Faleria ahalisi. Falerona köyünden takriben bir mil mesafede bu şehre ait mühim kalıntılar mevcuttur, bunların arasında bir tiyatro ile bir amfitiyatro bilhassa dikkat çeker. Pausula'nın bakiyelerinin Monte dell' Olmo üzerinde görülenler olduğu zannolunmaktadır. Ricinenses ahalisinin şehrinin, Macerata'dan iki mil mesafede, Potenza nehri kıyısında yer aldığı ve on yedinci asırda burada bazı harabelerin görülebildiği kabul edilir. * Septempeda'nın, Potenza nehri üzerindeki modern San Severino'nun mevkiinde bulunduğu sanılmaktadır. Tollentinum yahut Tollentum muhtemelen modern Tolentino'nun yerindeydi. Treienses kasabasının, Montecchio civarında, modern San Severino yakınlarında bir mevki işgal ettiği zannolunur. * Urbs Salvia'da, Chiento kıyısındaki modern Urbisaglia mevkiinde meskun, Pollentia ahalisinden müteşekkil bir koloni tesis edilmişti. 7 Cisalpina Galyası, ahalisinin Roma togasını benimsemesi hasebiyle bu şekilde tesmiye olunmuştu. 8 Bu hayali iştikak, onların ismini Yunanca "sağanak" manasına gelen ombros kelimesine dayandırmaktadır.

Tusci kavminin, onların 300 şehrini fethettiğini okumaktayız, günümüzde ise sahillerinde Aesis nehri, Senogallia, Metaurus nehri, Fanum Fortunae ile Pisaurum kolonileri ve aynı isimli bir nehir bulunur, iç kısımlarda ise Hispellum ve Tuder kolonileri mevcuttur.

Bunların haricinde Amerini, Attidiates, Asisinates, Arnates, Aesinates, Camertes, Casuentillani, Carsulani ve Delates lakaplı kavimler yer alır.

1 Şimdiki Esino nehri. 2 Adını Galli Senones kavminden almıştır. Modern Sinigaglia şehri onun yerindedir. Metaurus nehrine halen Metauro denilmektedir. 3 "Talih Tapınağı." Bu noktada Flaminia Yolu, Ancona ve Picenum'dan Ariminum'a giden yolla birleşmekteydi. Modern Fano şehri bu mevkidedir, lakin kadim devirden intikal eden kalıntılar azdır. 4 Kasabanın mevkiinde modern Pesaro bulunur, nehir ise Foglia olarak adlandırılır. * Bu, Umbria'nın müreffeh bir şehriydi, Augustus buraya hususi bir lütufta bulunmuş ve kasabaya on iki mil mesafede olmasına rağmen Clitumnus Koruluğu ile Tapınağını buraya bağışlamıştı. Modern Spello kasabası onun yerindedir ve antik devre ait gayet geniş kalıntılar halen müşahede edilebilmektedir. Kitabelerde "Colonia Julia Hispelli" ve "Colonia Urbana Flavia" tabirleri zikredildiğinden, muhtemelen iki Roma kolonisi kabul etmiştir. Şair Propertius'un doğum yerinin Mevania'dan ziyade Hispellum olması muhtemel addedilir. Tuder'in, Tiber üzerindeki modern Todi mevkiinde yer aldığı zannolunmaktadır. Ameria ahalisi, Umbria'nın mühim ve mamur bir şehriydi. Kadim surların kalıntıları halen mevcuttur, modern Amelia kasabası onun mevkiini işgal eder. 7 Attidium'un yeri, Fabriano şehrinin iki mil güneyindeki modern Attigio köyü ile belirlenmiştir, Attidium ahalisinin Orta Çağ'da bu şehre göç ettiği tahmin edilmektedir. * Asisium ahalisi. Modern Assisi şehri (Aziz Francesco'nun doğum yeri) onun mevkii üzerinde yükselir. Kadim şehre ait epeyce kalıntı mevcuttur. 8 Arna ahalisi, burası günümüzde Perugia'nın beş mil doğusundaki Civitella d'Arno kasabası tarafından işgal edilmektedir. Burada bazı kitabeler ve sair antik eşyalar bulunmuştur. 10 Aynı isimli nehir üzerinde kain Aesis ahalisi. Şimdilerde buraya Jesi denilmektedir. Plinius, 11. Kitap, 97. fasılda peynirlerinin nefaseti sebebiyle burayı meşhur olarak zikreder. 11 Bir Umbria şehri olan Camerinum ahalisi. Şimdiki Camerino onun mevkiindedir. Ahalisi Umbria'nın en muteber insanları arasındaydı. Casuentillani kavminin mevkiinin bilinmediği anlaşılmaktadır. 12 Ehemmiyet sahibi bir Umbria kasabası olan Carsulae ahalisi.

Kalıntıları, Narni'nin on mil kuzeyinde, San Gemini ile Acquasparta'nın takriben yarı yolunda halen görülebilmektedir.

Holstenius, bu mevkinin kendi devrinde halen Carsoli diye anıldığını, burada bir amfitiyatro ile Traianus onuruna dikilmiş bir zafer takının kalıntılarının bulunduğunu belirtir.

Olates kavmi hakkında hiçbir şey bilinmiyor görünmektedir. Fulginium ahalisi. Cicero'dan buranın bir municipium olduğunu öğrenmekteyiz. Harabeleri üzerinde bugünkü Foligno şehri yükselmiştir.

Burada keşfedilen bir yazıtta, muhtemelen yerel bir tanrıça olan Fulginia'nın adı korunmuştur. Forum Flaminii ahalisi, Fulginium'dan üç mil mesafede, Flaminia Yolu üzerinde, yolun Apeninler'e ilk girdiği noktada yer almaktaydı.

İmparator Gallus ile Volusianus, M.S. 256 senesinde Aemilianus tarafından burada mağlup edilip katledilmiştir.

Giovanni pro Fiamma denilen mevkideki kalıntılar şehrin yerini tayin eder.

Forum Brentani'nin olduğu gibi, Forum Julii'nin de yeri bilinmiyor görünmektedir. Metaurus vadisindeki tek kasaba olan Forum Sempronii ahalisi.

İki mil mesafedeki bugünkü Fossombrone şehri, adını buradan almıştır. Kadim şehrin ehemmiyetli kalıntıları halen görülebilmektedir.

Hasdrubal'ın Roma konsülleri Livius ve Nero tarafından M.Ö. 207'de hezimete uğratıldığı muharebe, kuvvetle muhtemeldir ki bu civarda cereyan etmiştir. Umbria'nın kadim ve mühim bir şehri olan Iguvium ahalisi. Şehrin yerini bugünkü Gubbio kenti kaplamaktadır.

Nar nehri kıyısındaki Interamna'dan evvelce bahsedilmişti. Spoleto Dükalığı dahilindeki, günümüzde Bevagna tesmiye olunan Mevania kasabası ahalisi.

Mevanionenses, Mevania civarındaki Mevanio yahut Mevaniolae halkı idi ve Cluverius tarafından bugünkü Galeata olduğu kabul edilmektedir. Kasabaları, halen bu ismi muhafaza eden Matilica idi.

Ancona Marklığı sınırları dahilinde kaindir. Kasabaları halen Narni ismini muhafaza etmektedir. Kasabaları, aynı adı taşıyan diğer birkaç şehirden ayırt edilebilmesi için Favonia ve Camellaria unvanlarını almıştı.

Şimdiki Nocera, onun arazisi üzerinde bulunmaktadır. Daha evvel zikredilmiş olan Ocriculum, bugünkü Otricoli ahalisi. Hardouin'e nazaran Ostra'nın harabeleri bugünkü Sinigaglia olan Monte Nuovo yakınındakilerdir, lakin D'Anville, mevkisini bugünkü Corinaldo'nun belirlediği kanaatindedir.

Ne Plestini ne de Birinci Bölge'de bahsedilenlerden farklı bir kavim oldukları anlaşılan Pitulani hakkında hiçbir malumat bulunmamaktadır. Sentis kasabası, D'Anville ve Mannert'e nazaran, bugünkü Sassoferrato kasabasının civarındaydı.

Salentini, Fulginates, Foroflaminienses, Concupienses lakaplı Forojulienses, Forobrentani, Forosempronienses, Iguvini, Nartes lakaplı Interamnates, Mevanates, Mevanionenses, Matilicates, evvelce kasabalarına Nequinum denilen Narnienses, hem Favonienses unvanıyla hem de Camellani ismiyle maruf Nucerini, Ocriculani, Ostrani, hem Pisuertes lakaplı hem de Mergentini denilen Pitulani, Plestini, Sentinates, Sarsinates, Spoletini, Suasini, Sestinates, Suillates, Tadinates, Trebiates, Tuficani, Tiberini lakaplı Tifernates ve Metaurenses denilen diğerleri, Vesinicates, gerek Metaurenses unvanlı gerek Hortenses tesmiye olunan Urbinates, Vettonenses, Vindinates ve Viventani.

Bu mıntıkada, Interamna'nın yukarısındaki Clusiolum'a zilyet olan Teliginates ile Vafriae lakaplı Acerrae ve Vettiolum da denilen Turocelum kasabalarının ahalisi olan Sarranates artık mevcut değildir, aynı şekilde Solinates, Curiates, Pallienates ve Apiennates dahi yok olmuştur.

Crinovolum kasabasıyla birlikte Arienates, keza Usidicani, Plangenses, Paesinates ve Caelestini de ortadan kalkmıştır.

Komedya şairi Plautus'un doğum yeri olarak şöhret bulmuş, Umbria'nın mühim bir şehri olan Sarsina ahalisi.

Savio nehri kıyısında bulunup günümüzde Sassina diye anılmaktadır. Bugünkü Spoleto olan Spoletium ahalisi.

Flaminia Yolu üzerinde, M.Ö. 242 senesinde Romalılarca kolonileştirilmiş bir Umbria şehriydi.

İmparatorluğun son dönemlerinde Totila tarafından zaptedilmiş ve surları yıkılmıştır.

Buna mukabil Narses tarafından bilahare tamir ettirilmiştir. Suasa ahalisi, D'Anville ve Mannert'e göre bu şehrin kalıntıları, San Lorenzo kasabasının doğusunda, Castel Leone denilen mevkide müşahede edilenlerdir. Sestino Manastırı'nın, Pesaro nehrinin menbaında bulunan kasabaları Sestinum'un yerinde durduğu tahmin edilmektedir. Kasabalarının yeri, Ancona Marklığı içindeki bugünkü Sigillo ile tarif edilir. Kasabalarının, yine bugünkü Ancona Marklığı dahilinde, Spoleto Dükalığı ile birleştiği sınır boyunda bulunduğu tahmin edilmektedir. Kasabaları Trebia idi.

Bugünkü Trevi onun harabeleri üzerinde yer alır. Holstenius'un Cesano denilen nehir üzerinde, Matelica ile Fabriano arasında bulunduğunu düşündüğü Tuficum ahalisi. Tifernum Tiberinum'un yerini şimdiki Città di Castello, Tifernum Metaurense yahut "Metaurus kıyısındaki" Tifernum'un yerini ise Urbino Dükalığı'ndaki Sant'Angelo in Vado işgal etmektedir.

İlk zikredilen yer, Genç Plinius'un mülklerinin civarında idi. D'Anville ve Mannert, Urbino'nun iki fersah güneydoğusunda, Metaurus kıyısındaki Urbania'nın kasabalarının yerini gösterdiği fikrindedir.

Hortenses muhtemelen şimdiki Urbino mevkiinde meskundu. Kasabalarının yeri muhtemelen bugünkü Bettona idi.

Bundan sonra zikredilen kavimlerin kasabalarının mevkisi meçhuldür. Mevkisine dair hiçbir şey bilinmemektedir. Campania ve Gallia Cisalpina'da dahi Acerrae adında şehirler mevcuttu. İlki Birinci Bölge bahsinde zikredilmiştir.

Bu Fasıl'da anılan diğer mevki ve kavimler hakkında günümüze sarih hiçbir hususiyet intikal etmemiş görünmektedir.

Cato, yukarıda bahsi geçen Ameria'nın Perseus ile vuku bulan harpten 964 sene evvel tesis edildiğini kaydeder.

İTALYA'NIN SEKİZİNCİ BÖLGESİ, PADUS

Sekizinci bölge Ariminum, Padus ve Apeninler ile mahduttur.

Sahil boyunda Crustumium nehri ile Ariminus ve Aprusa nehirlerinin aktığı Ariminum kolonisi bulunur.

Ardından bir vakitler İtalya'nın hududu olan Rubico nehri gelir, onun peşinden Sapis, Vitis ve Anemo, sonra Ancona'dan 105 mil mesafede, Bedesis nehrinin kıyısındaki bir Sabin şehri olan Ravenna ve denizden pek uzak olmayan bir mevkide Umbri kavminin şehri Butrium yer alır.

İç kısımlarda ise evvelce Felsina tesmiye olunan Bononia kolonileri uzanır, o devirde

Şimdiki Conca.

Lucanus tarafından Kitap II'de "rapoi Crustumium" olarak anılır, Umbria'nın en mühim şehirlerinden biridir.

Romalıların dâhili savaşlarının çoğunda göze çarpar bir rol oynamıştır.

Onun yerinde yükselen modern Rimini şehri, azametine dair iki çarpıcı abideyi hâlâ muhafaza etmektedir, Augustus ve Tiberius tarafından inşa edilmiş olan, Ariminus nehrini aşan mermerden Roma köprüsü ile Augustus'un şerefine dikilmiş mermerden bir zafer takı.

Ariminus nehri günümüzde Marecchia, Aprusa ise Ausa olarak adlandırılır. 1756'da neşredilen bir papalık kararnamesiyle Lusa nehrinin kadim Rubicon olduğu ilan edilmişse de, umumi kanaat bunun biraz kuzeyindeki Pisatello'nun bu payeye daha layık olduğu yönündedir.

Senato kararıyla Rubicon'un kuzey kıyısına bir sütun dikilmiş, üzerine de Roma topraklarına silahla her kim ayak basarsa devlet düşmanı sayılacağını bildiren bir kitabe kazınmıştı.

Tarihte bilhassa Caesar'ın ordusunun başında bu nehri geçmesiyle meşhurdur, zira bu fiiliyle cumhuriyete harp ilan etmiştir.

Bkz. Lucanus, Kitap I, satır 200-230. Sapis nehri günümüzdeki Savio yahut Rio di Cesena'dır, Vitis nehri Bevano, Anemo ise Roncone'dir. Strabon ve Zosimos ise buranın evvelemirde Tesalyalılar tarafından kurulduğunu beyan ederler.

Ravenna, ilk defa Roma donanmasının iki ana üssünden biri haline getirilmesiyle temayüz etmiştir.

Kendisi için inşa edilen limana "Classes" denilmiş, bununla Ravenna arasında Caesarea kasabası neşet etmiştir. Gayrisıhhi sayılmasa da bataklık bir mıntıkada yer almaktaydı. Theodoric burayı Gotlar krallığının payitahtı yapmıştır. Modern şehir, antik kasabanın bulunduğu yerde yükselmektedir.

Bedesis nehrine günümüzde Montone denmektedir. Buradan geriye hiçbir kalıntı kalmamıştır, lâkin Comacchio Lagünleri'nin methalinde bulunduğu tahmin edilmektedir. Modern Bologna onun yerinde durmaktadır ve antik devirden kalma pek az eser görülebilmektedir.

Etruria'nın başlıca mevkii idi, Brixillum, Mutina, Parma ve Placentia. Keza Caesena, Claterna, Forum Clodi, Forum Livi, Forum Popili, Forum Truentinorum, Forum Corneli, Forum Licini kasabaları ile Faventini, Fidentini, Otesini, Padinates, Regienses Muhtemelen yalnızca Apeninler'in kuzeyindeki Etrüsk şehirlerini kastetmektedir. Modern Brescello kasabası onun yerini tutmaktadır.

İmparator Otho, Vitellius karşısında birliklerinin hezimete uğradığını öğrenince burada hayatına son vermiştir.

Lombard kralları devrinde müstahkem bir kale olduğu anlaşılmaktadır. Modern Modena onun yerinde durmaktadır.

Caesar'ın vefatından sonraki iç savaşlar tarihinde meşhurdu. Decimus Brutus, M.Ö. 44 ve 43 senelerinde burada M. Antonius tarafından muhasara altına alınmış ve surlarının dibinde konsüller Hirtius ile Pansa maktul düşmüştür.

Parma havalisi gibi buranın civarı da yünlerinin nefasetiyle nam salmıştı. Bu yer, Augustus tarafından tevsi edilen ve kendisinden Colonia Julia Augusta ismini alan bir Roma kolonisiydi.

Batı İmparatorluğu'nun sukutundan sonra Chrysopolis yahut "Altın Şehir" diye tesmiye olunmuştur.

Modern Parma şehri onun yerindedir. Bir Roma kolonisi.

Bugünkü Piacenza şehri onun yerinde yükselir. Hâlâ Cesena ismini muhafaza etmekte olup ehemmiyetli bir mevkidir.

Batı İmparatorluğu'nun sukutundan sonra son derece muhkem bir kale olarak istimal edilmiştir.

Plinius'un Kitap XIV, fasıl 6'da burayı şaraplarının nefaseti cihetiyle zikrettiğini tekrar göreceğiz, bu şöhretini hâlâ korumaktadır.

Vaktiyle mühim bir belediye kenti olan Claterna'nın ismi, Bologna'ya dokuz mil mesafede yolu kesen ve Quaderna denen küçük bir çayda kısmen muhafaza edilmektedir.

Santa Maria di Quaderna adını taşıyan eski bir kilise ile birkaç hane, muhtemelen anayol üzerinde kain olan kasabanın civarına işaret etmektedir. D'Anville, mezkûr Forum Clodii'nin modern Fornocchia olduğunu ifade eder. Forum Livii'nin bugünkü Forli şehrinin mevkiinde bulunduğu zannolunmaktadır.

Forum Popili yahut Forlimpopoli, Forum veya Foro Popili'nin yerindedir. Buranın, bugün piskoposluk kenti Bertinoro'nun bulunduğu noktada kain olduğu tahmin edilir. Kitabelerde Forodruentinorum olarak tesmiye edilmiştir.

Diktatör Sulla'dan mülhem bu ismi aldığı rivayet edilen Forum Cornelii, modern Imola kasabasının yerindeydi. Şair Martialis'in bu kasabada bir müddet ikamet ettiği söylenir.

Faventia ahalisi, bugünkü Faenza.

Plinius, Kitap XIX, fasıl 1'de, imalatıyla meşhur olduğu keteninin beyazlığından bahseder.

M.Ö. 82 senesinde Carbo ve Norbanus, burada Sulla taraftarı Metellus tarafından ağır bir hezimete uğratılmıştır.

Fidentia ahalisi.

Şimdiki Borgo San Donnino, Parma ile Placentia arasında, evvelki şehre on beş mil mesafede kain olan bu mevkidedir.

Cluver, mezkûr kasabanın modern Castel Bondeno'nun yerinde olduğunu düşünmektedir.

Lepidus'tan adını alan Regienses, Solonates, Aquinates lakaplı Saltus Galliani, Tannetani, kadim devirde Regiates lakabını taşıyan Veliates ve Urbanates.

Bu havalide, Cato'ya göre 112 boyu bulunan Boii ile Roma'yı zapt eden Senones de ortadan kaybolmuştur.

(16.) Padus, Alpler silsilesinin en yüksek noktalarından biri olan Vesulus Dağı'nın bağrından, Liguryalı Vagienni topraklarında neşet eder, membaında meraklıların temaşasına pek layık bir tarzda zuhur eyler, akabinde Forovibienses ülkesinde tekrar yüzeye çıkıncaya değin kendini yeraltındaki bir mecrada gizler.

Şan ve şöhrette nehirlerin hiçbirinden geri kalmaz, Yunanlar nezdinde Eridanus adıyla malumdur ve Phaethon'un cezalandırıldığı mahal olarak nam salmıştır.

Köpek Yıldızı'nın doğuşu esnasında eriyen karlarla kabarır, lâkin etraftaki tarlalara karşı akışında daha hırçın hale gelse de

Aemilius Lepidus'un ardından bu ismi almıştır.

Kasabalarının mevkisinde günümüz Reggio’su yer alan Regium Lepidum ahalisi.

Solonatium’un, günümüz Citta di Sole veya Torre di Sole mevkisinde bulunduğu varsayılmaktadır.

Bu halk veya kasabaları hakkında kesin hiçbir şey bilinmemektedir, fakat Rezzonico, bu ad ile Modena ve Parma’nın yukarısındaki Apeninlerin ormanlarla kaplı tepelerinde ikamet edenlerin kastedildiğini düşünmektedir.

Cicero, Campania’nın bir dağı olarak bir Saltus Gallicanus’tan bahseder, lakin burada kastedilen yer açıkça orası değildir.

Kasabalarının, günümüz Tenedo’su ile aynı mevkide yer aldığı düşünülmektedir.

Kasabaları muhtemelen Nura nehri kıyısındaki günümüz Villac mevkisindeydi.

Günümüz Ombria şehri, muhtemelen, halen önemli kalıntıları görülebilen kasabaları Urbana’nın mevkisinde bulunmaktadır.

Bunlar ve Senonlar, Cisalpina Galya halkları idi.

Boiler aslen Transalpina Galya’dan, Pennine Alpleri veya Büyük St. Bernard Geçidi üzerinden göç etmişlerdir.

M.Ö. 191 yılında, nüfuslarının yarısını katleden ve onları topraklarının neredeyse yarısından mahrum bırakan Scipio Nasica tarafından bütünüyle boyunduruk altına alınmışlardır.

Nihayetinde yerleşimlerinden sürülmüşler ve adını kendilerinden alan günümüz Bohemya’sına yerleşmişlerdir.

M.Ö. 390 yılında Roma şehrini zaptetmiş olan Senonlar, M.Ö. 283 yılında Konsül Dolabella tarafından mağlup edilmiş ve büyük kısmı yok edilmiştir.

Savoy’daki Monte Viso’dan doğan Po.

Bu Kitabın 7. Bölümünde evvelce zikredilmiştir.

Ovidius, Phaethon’un sergüzeştini anlatırken (Met. B. ii.), onun Padus nehrine düştüğünü beyan eder.

üzerindeki teknelere olduğundan daha fazla zarar vermez, yine de kıyılarından hiçbir parçayı koparıp götürmemeye itina gösterir ve çekildiğinde bu toprakları katbekat velut kılar.

Kaynağından itibaren uzunluğu 300 mildir, buna menderesleri için seksen sekiz mil daha ilave edilmelidir, Apeninlerden ve Alplerden yalnızca seyrüsefere elverişli pek çok nehri değil, sularına boşalan muazzam gölleri de kabul eder, böylelikle Adriyatik Denizi’ne hep birlikte otuz kadar akarsu taşır.

Bunlardan en ziyade bilinenleri şunlardır, Apenin silsilesinden dökülen Iactus, Tanarus, Placentia’nın önünden geçen Trebia, Tarus, Incia, Gabellus, Scultenna ve Rhenus, Alpler silsilesinden ise Stura, Orgus, iki Duria, Sessites, Ticinus, Lambrus, Addua, Ollius ve Mincius.

Böylesine dar bir mesafede bundan daha büyük bir su artışı kabul ettiği bilinen hiçbir nehir yoktur, hakikaten öylesine kuvvetlidir ki bu muazzam su kütlesiyle ileriye doğru atılır ve toprağı yarıp kaplayarak akışı boyunca derin yataklar açar, bundan ötürüdür ki her ne kadar Ravenna ile Altinum arasında, 120 millik bir mesafede akıntısının bir kısmı nehirler ve kanallar vasıtasıyla çekilse de, o azametli su kütlesini boşalttığı noktada yedi deniz meydana getirdiği rivayet edilir.

Augustus Kanalı ile Padus Ravenna’ya kadar taşınır, evvelce Messanicus adını taşımış olan nehir burada Padusa olarak tesmiye edilir.

Bu mevkiye en yakın ağız

Tanarus günümüzde halen Tanaro olarak adlandırılır.

Bugünkü Trebbia olan Trebia, M.Ö. 218’de Romalıların Hannibal tarafından kıyılarında hezimete uğratılmasıyla meşhurdur.

Incia, günümüzdeki Enza yahut Lenza’dır, Tarus Taro’dur, Gabellus Secchia’dır, Scultenna Panaro’dur ve Rhenus Reno’dur.

Stura halen aynı adı taşır, Orgus bugünkü Orco’dur.

Duriae adıyla anılan akarsular Dora Baltea ve Dora Riparia olarak bilinir, Sessites Sesia’dır, Ticinus Tessino’dur, Lambrus Lambro’dur, Addua Adda’dır, Ollius Oglio’dur ve Mincius Menzo’dur.

Bu ifade, "toprağa ağır bir baskı uygulayarak" kendi akışına yataklar oyması manasına gelmiyorsa, "gravis terrae" ibaresinin anlamı bu gibi görünmektedir.

Müellif evvelce, nehrin coşkun akmasına rağmen kıyılarını aşındırıp götürmeyi adet edinmediğini belirtmiştir.

Eridanus isminin aslen bu nehre mi yoksa Avrupa’nın kuzeyindeki bir başka nehre mi ait olduğu meselesine dair fevkalade yetkin bir makale için, Dr. Smith’in Eskiçağ Coğrafyası Sözlüğü’ndeki "Eridanus" maddesine bakınız.

Yani Augustus tarafından açılan kanal bu şekilde adlandırılmıştı.

ÜLKELERİN TAVSİFİ, VB.

Vatrenus adıyla bilinen geniş limanı meydana getirir, burada Claudius Caesar Britonlar üzerindeki zaferi vesilesiyle, bir gemiden ziyade azametli bir saray tesmiye edilmeye layık bir sefine ile Adriyatik’e girmiştir.

Evvelce bazıları tarafından Eridanus ağzı olarak adlandırılan bu menfez, başkaları tarafından, vaktiyle civarda bulunan ve Delphi’ye vakfedilen hazinelerinin miktarından anlaşıldığı üzere pek kudretli bir mevki olan Spina şehrinden ötürü Spinetic ağzı diye tesmiye edilmiştir, burası Diomedes tarafından tesis olunmuştur.

Bu noktada, Forum Cornelii arazisinden süzülen Vatrenus nehri, Padus’un sularını kabartır.

Buna en yakın menfez Caprasia’dır, ardından Sagis ve sonra da eskiden Olane tesmiye edilen Volane gelir, bunların cümlesi, vaktiyle Toskanlar tarafından Sagis’ten itibaren açılan ve böylece nehrin azametli akıntısını Yedi Deniz dedikleri Atriani bataklıklarına akıtan Flavia Kanalı üzerinde vazedilmiştir, bu suların üzerinde Toskanların muteber bir şehri olan ve denizin vaktiyle kendisinden ötürü Atriyatik, şimdilerde ise Adriyatik olarak tesmiye edildiği şöhretli Atria limanı bulunmaktadır.

Buradan sonra Carbonaria’nın taşan ağızlarına ve bazılarının Tartarus adını verdiği Philistina Hendeklerine gelinir

Claudius’un Britanya’da yalnızca birkaç gün kaldıktan sonra adayı terk ettiği, Roma’ya avdet eylediği ve muazzam bir zafer alayı tertip ettiği hadise işte budur.

Po’nun bu menfezi günümüzde Po di Primaro adını taşır.

Şimdilerde sularının durgunluğu ile bilinen Santerno’dur.

Ostium Caprasiae günümüzde Porto Interito di Bell’ Ochio olarak adlandırılır, Ostium Sagis Porto di Magnavacca’dır, Volane yahut Volana ise nehrin güneydeki ana koludur.

Aşağıda zikredilen Ostia Carbonaria, kuzeydeki ana kol olup birkaç küçük kola ayrılmaktaydı, Fossa yahut Fossiones Philistinae ise nehri Tartarus vasıtasıyla Athesis'e bağlamaktaydı.

Buradaki okuma şüphelidir ve muhtemelen en iyisi olan bu metin dahi tahrif edilmiş görünmektedir, zira evvelce zikredilen bütün ağızların tek bir kanal üzerinde bulunduğunu tasavvur etmek güçtür, kaldı ki Olane'nin de nehrin tabii ağızlarından biri olduğu anlaşılmaktadır.

Daha yaygın adıyla Adria olup Plinius'un belirttiği üzere Adriyatik Denizi adını buradan almıştır.

Gerek bir Grek, gerekse Plinius'un ifade ettiği vechile daha muhtemel olan bir Etrüsk kolonisi olarak, Adriyatik ile yapılan ticaretin başlıca merkezi haline gelmiş, bu vesileyle de diğer nehirlerle irtibatını kolaylaştırmak maksadıyla etrafı kanallar ve sair bayındırlık işleriyle çevrilmiştir.

Halen Adria olarak anılmaktadır ve güneyindeki civarda kadim kentin epeyce kalıntısı halen müşahede edilebilmektedir.

Bu mevkide eskiden meskûn olduğu rivayet edilen Philistaei kavmine nispetle böyle adlandırılmıştır.

Bunlar günümüzde Bocca della Gnoca, Bocca della Scovetta, Busa delle Tola, Sbocco dell'Asinino ve benzeri adlarla anılmaktadır.

Ostia Carbonaria ve Fossae Philistinae, daha önce zikredilenlerin kuzeyinde yer almaktaydı.

Yazar, Philistina Kanallarını Tartarus (bugünkü Tartaro) ile karıştırıyor görünmektedir.

Mamafih mezkûr nehir, Philistina Kanallarını Athesis'e, yani bugünkü Adige'ye bağlamaktaydı.

Bugünkü Bacchiglione.

Bugünkü Brondolo.

Bugünkü Chioggia olup iki Meduacus nehri ve Clodia Kanalı tarafından teşkil edilmiştir.

Hardouin, Clodia Kanalı'nın günümüzdeki Fossa Paltana ile aynı olduğunu düşünmektedir.

Bugün Chivasso'nun aşağısındaki Monteu da Po olup 7. Bölüm'de zikredilmiştir.

Bu mevkiin Po'nun kuzey sahilinde, günümüzdeki Saluzzo civarında bulunduğu tahmin edilmektedir.

Tridentum Alplerinden inen Athesis'in ve Patavium arazisinden cereyan eden Togisonus'un sularıyla kabaran Philistina Kanalı'ndaki suların taşmasından neşet eden akıntılar,

Bunların bir kısmı da, tıpkı Edron'un iki Meduacus nehri ile Clodia Kanalı vasıtasıyla teşkil edilmesi gibi, bitişikteki Brundulum limanını meydana getirir.

Padus bu akıntıların sularıyla birleşir ve onlarla birlikte denize dökülür, müelliflerin ekseriyetine göre Alpler ile deniz sahili arasında çevresi 2000 stadia olan ve Nil'in Mısır'da teşkil ettiği Delta'yı andıran üçgen şeklinde bir biçim hasıl eder.

İtalya'ya dair herhangi bir malumatı Greklerden iktibas etmek mecburiyetinde kalmaktan bir nebze hicap duyarım, bununla birlikte Skepsisli Metrodoros, bu nehrin Padus ismini, kaynağının etrafında Gal dilinde "padi" tesmiye edilen pek çok çam ağacının bulunması sebebiyle aldığını bize nakletmektedir. Ligurya dilinde ise bu nehre "dipsiz" manasına gelen "Bodincus" denilmektedir.

Bu iştikak, mezkûr nehrin civarında kadim adı Bodincomagum olan ve nehrin diğer kısımlarına nazaran daha derinleşmeye başladığı Industria kentinin bulunması vakıasıyla da bir mertebe teyit olunmaktadır.

21. (17.) BÖLÜM, İTALYA'NIN ON BİRİNCİ BÖLGESİ, İTALYA TRANSPADANA

On birinci bölge adını Padus nehrinden alarak Transpadana tesmiye edilmiştir, bütünüyle iç kısımda yer alan bu havaliye nehir, bereketli yatağı vasıtasıyla cümle denizlerin nimetlerini nakleder. Buradaki şehirler Forum Vibii ve

Segusio'dur, Alplerin eteğinde ise Padus'un seyrüsefere elverişli hale geldiği ve kadim Ligurya ırkı tarafından teessüs ettirilmiş olan Augusta Taurinorum kolonisi ile Alplerin iki geçidi, yani Graia ve Poenina geçitleri civarında Salassi kavmine ait Augusta Praetoria kolonisi bulunur (Kartacalıların İtalya'ya Poenina geçidinden, Herakles'in ise Graia geçidinden geçtiği rivayet edilir), Roma halkı tarafından kuruluşu Sibylla kitaplarınca emredilmiş olan Eporedia kenti, Galler at terbiyecilerine "eporediae" adını verir, Libicilere ait Vercellae kenti neşetini Salluviilerden almıştır, Vertacomacoriler tarafından kurulan Novaria ise Cato'nun zannettiği gibi Liguryalıların değil, günümüzde Vocontiilerin bir kazasıdır, zira Liguryalıların Laevi ve Marici tesmiye edilen iki kabilesi Padus'tan pek uzak olmayan Ticinum'u kurmuştur, nitekim Alplerin ötesindeki kavimlerden neşet eden Boiiler Laus Pompeia'yı, İnsubreler ise Mediolanum'u kurmuşlardır.

Segusio bugünkü Susa'nın mevkiinde yer almaktaydı.

Taurinilerin Augustası. Bugünkü Torino kenti onun mevkiinde kuruludur. Augustus tarafından bir Roma kolonisi haline getirilmiştir.

Kimi kitabeler müstesna tutulursa, Torino'da kadim devirlerin hiçbir kalıntısı muhafaza edilmemiştir.

Bugünkü Aosta kenti onun mevkiinde yer alır.

Burası da Salassileri mağlup ettikten sonra Augustus tarafından tesis edilmiş bir Roma kolonisidir.

Plinius'un 5. Bölüm'de ifade ettiği vechile, İtalya'nın kuzeydeki nihai noktası idi. Kadim kentin kalıntıları fevkalade ihtişamlıdır.

Alplerin Graia geçidi, günümüzde Küçük Aziz Bernard adıyla maruf olan geçitti, Poenina geçidi ise bugünkü Büyük Aziz Bernard idi.

Livius Tarih'inde, 21. Kitap, 38. Bölüm'de, bu dağların adlarını Poenilerden, yani Kartacalılardan aldığı zannının bir hata olduğuna işaret eder.

Adlarını hiç şüphesiz, Kelt lisanında dağ manasına gelen ve bugün Gallerde "Pen", İskoçlarda ise "Ben" şeklini muhafaza eden kelimeden almışlardır.

Bugün İvrea yahut Lamporeggio tesmiye edilir, Salassi vadisinin, yani bugünkü Aosta Vadisi'nin methalinde bulunur.

Kadim kentin kimi kalıntıları halen görülebilmektedir.

Bugünkü Vercelli kenti onun mevkiinde kuruludur.

Bugün Milano Dukalığı'nda yer alan Novara tesmiye edilir.

Bir Roma municipiumu haline gelmiş, fakat asıl azametini kendisini başkent ittihaz eden ve adını Papia, bugünkü Pavia olarak tebdil eden Lombard krallarına borçlu olmuştur.

"Pompeius'un Medihleri".

Bugünkü Lodi Vecchio onun mevkiini işaret eder.

Bir Gal kavmi olan İnsubrelerin başkenti idi, M.Ö. 222 senesinde Romalılar tarafından zapt edilmiş, bunun üzerine bir municipium ve Roma kolonisi haline gelmiştir. İmparatorluğun Diocletianus tarafından taksimi esnasında ise başkent olmuştur.

Cato’dan ayrıca öğrenmekteyiz ki, Comum, Bergomum, Liciniforum ve civardaki bazı diğer halklar Orobii soyundan gelmiştir, ancak kendisi bu kavmin kökeni hususunda bilgisiz olduğunu itiraf eder.

Bununla birlikte Cornelius Alexander, adlarını "dağlarda yaşayanlar" [NOT: Yunanca oros (dağ) ve bios (yaşam) sözcüklerinden mülhem] şeklinde tevil ederek onların Yunanistan’dan geldiklerini bildirir.

Bu mıntıkada, Cato’ya göre Bergomum ahalisinin kendilerinden türediği Orobii kavmine ait bir kasaba olan Parra yok olup gitmiştir, mezkûr yerin mevkii, velut olmaktan ziyade yüksek bir mevkide kurulduğunu bugün dahi göstermektedir.

Insubres kavminin sürgün edilmiş bir kolu olan Caturiges ve daha evvel zikredilen Spina da helak olmuştur, keza Cornelius Nepos’un bize aktardığı üzere, Camillus’un Veii’yi zapt ettiği gün Insubres, Boii ve Senones tarafından yerle bir edilen, debdebesiyle maruf Melpum da aynı akıbete uğramıştır.

BÖLÜM 22. (18.) İTALYA’NIN ONUNCU BÖLGESİ

Şimdi İtalya’nın Adriyatik Denizi kıyısında kain onuncu bölgesine geliyoruz.

Bu mıntıkada Venetia, Tarvisium dağlarından doğan Silis nehri, Altinum kasabası, Opitergium dağlarından doğan Liquentia nehri ile aynı adı taşıyan bir liman, Concordia kolonisi yer alır, Romatinum nehirleri ve limanları, büyük ve küçük Tiliaventum, içerisine Varamus’un döküldüğü Anaxum, Alsa ve denizden on beş mil mesafede bulunan Aquileia kolonisinin önünden geçen Turrus ile Natiso nehirleri buradadır.

Burası Carni kavminin memleketidir ve ona bitişik olan yer Iapydes arazisidir, Timavus nehri, şaraplarıyla meşhur Pucinum hisarı, Tergeste Körfezi ve Aquileia’dan otuz üç mil mesafede bulunan aynı adlı koloni buradadır.

Bu mevkiden altı mil ötede, Ravenna’dan 189 mil mesafede bulunan, genişletilmiş İtalya’nın kadim sınırı ve şimdilerde Istria’nın hududu olan Formio nehri uzanır.

Bu bölgenin adını, Padus’un ağzının karşısında Adriyatik’e dökülen ve Ister olarak da tesmiye edilen Tuna’dan ayrılan Ister nehrinden aldığı ve karşıt istikametlerden akan suları sebebiyle aralarındaki denizin tatlı suya dönüştüğü iddiası, aralarında Padus kıyılarında ikamet etmiş olan Nepos dahi bulunmak üzere pek çokları tarafından hilaf-ı hakikat olarak ileri sürülmüştür.

Zira Tuna’dan çıkıp Adriyatik’e dökülen hiçbir nehir bulunmadığı bir vakıadır.

Sanırım Argo gemisinin Tergeste'den pek uzak olmayan bir mevkide, bir nehir yoluyla Adriyatik Denizi'ne indiği vukuatıyla yanıltılmışlardır, lakin bunun hangi nehir olduğu bugün meçhuldür.

En dikkatli müellifler, geminin İster boyunca, ardından Savus boyunca ilerledikten sonra Alpler üzerinden insanların omuzlarında taşındığını ve böylece Emona ile Alpler arasında yer alan ve adını bu hadiseden alan Nauportus'tan geçirildiğini naklederler. 1 Castel Duino onun yerinde yükselmektedir. Şaraplarının nefaseti vesilesiyle Kitap 14, Fasıl 8'de kendisinden yeniden bahsedilecektir. 2 Şimdiki Trieste Körfezi. Tergeste evvelce ehemmiyetsiz bir yer iken Vespasianus tarafından bir Roma kolonisi haline getirilmiştir. Günümüzdeki Trieste şehri onun yerini işgal eder. 3 Pek muhtemelen bugünkü Risano. Cluver ile D'Anville bu reydedir, fakat Walckenaer bunun Muja Vecchia civarında küçük bir dere olduğunu düşünmektedir, ne var ki bu mevki Trieste'ye fazlasıyla yakın görünmektedir. 4 Augustus devrinde ve Istria henüz İtalya'ya bir vilayet olarak ilhak edilmeden evvel. 5 Argonotların İster yahut Tuna nehrine, ardından da günümüzdeki Yukarı Laybach kasabasının bulunduğu noktaya varıncaya dek Save nehrine yelken açtıklarına, burada Nauportus'u inşa ettikten sonra gemilerini insanların omuzlarında dağların üzerinden aşırarak Adriyatik'e taşıdıklarına dair kadim bir rivayeti ima etmektedir. Binaenaleyh, mezkur mevkinin adını Grekçe "gemi" manasındaki naus ile [okunamadı] kelimelerinden aldığını ihsas etmek muradındadır. 6 Günümüzdeki Laybach kasabası onun yerinde bulunmaktadır. Save nehri üzerinde ve Aquileia'dan Celeia'ya giden yol üstünde kaindir. Roma devri kalıntıları, kadim şehrin vüsat bakımından modern olanı aştığını ispatlamaktadır. Rivayete nazaran Argonotlar tarafından tesis edilmiştir. Bilahare Julia Augusta unvanıyla bir Roma kolonisi haline gelmiştir. Fasıl 28'de tekrar zikredilmektedir.

FASIL 23. (19.) ISTRIA, HALKI VE COĞRAFYASI.

Istria bir yarımada şeklinde uzanır. Bazı müellifler uzunluğunun kırk mil, çevresinin ise 125 mil olduğunu, kendisine bitişik olan Liburnia ile Flanatic Körfezi'nin de aynı ölçülerde bulunduğunu beyan etmişlerdir, diğerleri ise bunu 225 mil olarak kabul eder, başkaları da Liburnia'nın çevresini 180 mil olarak takdir eder. Kimi kimseler dahi Istria'nın gerisindeki Iapydia'yı Flanatic Körfezi'ne kadar 130 millik bir mesafeye teşmil eder ve böylelikle Liburnia'yı yalnızca 150 mil kılarlar.

Istri kavmini mağlup eden Tuditanus, orada dikilen heykeline şu kitabeyi hakkettirmiştir, "Aquileia'dan Titus nehrine kadar olan mesafe 1000 stadyumdur."

Roma vatandaşlığı haklarına haiz Istria kasabaları Aegida, Parentium ve vaktiyle Kolhisliler tarafından kurulmuş olup Tergeste'den 100 mil mesafede bulunan ve şimdiki adı Pietas Julia olan Pola kolonisidir, bunlardan sonra Nesactium kasabasına ve artık İtalya'nın hududu olan Arsia nehrine gelinir. Ancona'dan Pola'ya karşıdan karşıya mesafe 120 mildir.

1 Şimdiki Golfo di Quarnaro. Liburnia, kuzeybatıda Arsia nehri ile Istria'dan, güneyde ise Titus yahut Kerka nehri ile Dalmatia'dan ayrılmakta olup günümüz Hırvatistan'ının batı kısmına ve modern Dalmatia'nın kuzey kısmına tekabül etmekteydi. Iapydia, Dalmatia'nın kuzeyinde ve Liburnia'nın doğusunda, yahut bugünkü Hırvatistan askeri sınırı dahilinde, kuzey ve doğuda Kulpa ile Korana nehirleri, güneyde ise Velebich dağları arasında kain idi. Istria ise halen aynı tesmiyeyi muhafaza eden yarımadadan müteşekkildi. 2 "Diğerleri ise bunu 225 mil olarak kabul eder" ibaresi birçok el yazmasında ve neşirlerin ekserisinde tayyedilmiştir. Şayet metinde tutulursa, kastettiği mananın, "ve ona bağlanan Liburnia'nın çevresini, Flanatic Körfezi ile birlikte kimi 225 mil kabul ederken, başkaları Liburnia'nın vüsatini 180 mil sayar" şeklinde olması muhtemeldir. Bu durum noktalama işaretlerine, "item" lafzının delaletine ve mezkur pasajın tahrifata uğramış olup olmadığı meselesine bağlıdır, nitekim hakiki manasının ne olduğu asla sarahat kazanmış değildir. 3 M.Ö. 129 senesinin Konsülü C. Sempronius Tuditanus'u ima etmektedir. Iapydes üzerindeki zaferini bilhassa legatusu D. Junius Brutus'un mahareti sayesinde kazanmıştır. Mümtaz bir hatip ve tarihçidir. Hatip Hortensius'un anne tarafından dedesidir. 4 Bu mevkiden yalnızca Plinius bahseder, lakin ele geçen bir kitabeden anlaşıldığı üzere imparator II. Justinus buraya Justinopolis unvanını bahşetmiştir. Bugünkü Capo d'Istria kasabasının yerini işgal ettiği düşünülmektedir. Parentium ise şimdiki Parenzo'nun yerinde bulunmaktaydı. 5 İsmini halen muhafaza etmektedir. 6 Yanından Arsia, şimdiki adıyla Arsa nehrinin aktığı modern Castel Nuovo mevkiinde bulunduğu zannolunmaktadır. 7 Istria, Augustus tarafından İtalya'ya ilhak edildiğinden beri.

Onuncu bölgenin iç kısımlarında Cremona kolonileri, Cenomanni arazisindeki Brixia, Veneti'ye ait Ateste ve Acelum, Patavium, Opitergium, Belunum ile Vicetia kasabaları ve Padus nehrinin ötesinde Tuscilere ait kalmış yegane şehir olan Mantua yer alır. Cato bize Veneti kavminin Troyalıların ahfadı olduğunu, Cenomanni'nin ise Massilia civarındaki Volcae arasında ikamet ettiğini bildirir. Keza Rhaeti'ye mensup Fertini, Tridentini ve Beruenses kasabaları, Rhaeti ile Euganei'ye mensup Verona ve Ju[okunamadı] mevcuttur.

1 Livius, Cremona'nın evvelemirde Insubres arazisine dahil olduğunu ima eder görünmektedir. Orada bir Roma kolonisi tesis edilmesiyle kudretli bir şehir halini almıştır. Vespasianus'un kumandanı Antonius tarafından ve bilahare M.S. 605'te Lombard kralı Agilulfus marifetiyle tahrip edilmiştir. Modern şehirde birkaç kitabe haricinde kadim devirlerden kalma hiçbir bakiye görülmez. 2 Ateste'nin yerinde bugünkü Este şehri bulunmaktadır. Birkaç kitabenin ötesinde, bu Roma kolonisinden geriye hiçbir kalıntı kalmamıştır. 3 Asolo onun yerinde yükselmektedir. 4 Troyalı Antenor tarafından tesis edildiği rivayet edilirdi. Romalılar idaresinde İtalya'nın kuzeyindeki en mühim şehir idi ve ticareti ile zenaati sayesinde büyük bir refaha nail olmuştu. Attila tarafından yağmalanmış ve Lombardların kralı Agilulfus tarafından yerle bir edilmiştir. Livius'un doğum yeri olmakla şöhret bulmuştur. Bugünkü Padova onun yerinde durmaktadır, lakin kadim devirden hiçbir kalıntı barındırmaz. 5 Şimdilerde Belluno tesmiye olunur.

Vicetia'nın yerini modern Vicenza almıştır. 6 Mantua ehemmiyetli bir mevki değildi, lakin Vergilius'un doğum yeri olarak şöhret bulmuştu, en azından, civardaki Andes köyünde doğmuş olan şair burayı böyle kabul etmekteydi.

İsmini Teiresias'ın kızı Manto'dan aldığı söylenirdi.

Vergilius, Aeneis'in onuncu kitabında, kentin rivayet edilen Etrüsk menşeine telmihte bulunur. 7 Livius'un birinci kitapta belirttiği üzere, Antenor'un önderliğinde. 8 Cisalpina Galyalılarının bir boyu olan Cenomanni'nin, Padus'un kuzeyinde, batıda Insubres ile doğuda Veneti arasındaki toprakları yurt edindikleri anlaşılmaktadır.

Polybios ve Livius'tan öğrendiğimize göre, tarihi hafızanın dahilinde Alpleri aşmış, Etrüskleri kovarak onların topraklarına yerleşmişlerdi.

Roma devletine karşı dostane hissiyatlarıyla temayüz etmişlerdi. 9 Kentleri Fertria veya Feltria, yani bugünkü Feltre idi. 10 Modern Trento veya Trent şehri, onların kenti olan Tridentum'un yerinde kuruludur. Athesis veya Adige üzerinde yer alır.

Orta Çağ'da şöhret kazanmış, büyük ruhani meclis 1545'te burada toplanmıştır. 11 Başlangıçta Euganei'lerin, ardından Cenomanni'lerin başkenti iken Colonia Augusta adıyla bir Roma kolonisi olmuştur.

Carni'lere kadar uzanan...

Ardından, kılı kırk yararcasına saymaya lüzum bulunmayan şu kavimler gelir, Alutrenses, Asseriates, Vanienses lakaplılarla birlikte Flamonienses ve Culici diye adlandırılan diğerleri, Transpadani lakaplı Forojulienses, Foretani, Nedinates, Quarqueni, Taurisani, Togienses ve Varvari.

Bu mıntıkada, kıyıda, Iramene, Pellaon ve Palsatium, Veneti'ye ait Atina ile Caelina, Carni'ye ait Segeste ile Ocra ve Taurisci'ye ait Noreia yok olup gitmiştir. L.

Piso da bize bildirir ki, senato böyle yapmasını tasvip etmediği halde M.

Claudius Marcellus, Aquileia'dan itibaren on ikinci mil taşında yer alan bir kuleyi yerle bir etmiştir.

Bu bölgede ve on birinci bölgede meşhur göller, bu göllerden doğan yahut sularıyla beslenip tekrar içlerinden çıkan muhtelif nehirler bulunur.

Bunlar, Larius Gölü'nün beslediği Addua, Verbannus Gölü'nün beslediği Ticinus, Benacus Gölü'nün beslediği Mincius, Sebinnus Gölü'nün beslediği Ollius ve Eupilis Gölü'nün beslediği Lambrus'tur, hepsi de Padus'a dökülür.

Catullus'un ve bazı rivayetlere nazaran müellifimiz Plinius'un doğum yeriydi.

Modern Verona birçok kadim kalıntı sergiler. 1 D'Anville, bu kentin harabelerinin modern Zuglio'da görülebileceğini söyler. 2 Hardouin, onların kenti Flamonia'nın bugünkü Flagogna'nın yerinde bulunduğunu düşünür. 3 Bir Roma kolonisi olan Forum Julii adlı kentleri, bugünkü Friuli'nin yerindeydi.

Paulus Diaconus, kuruluşunu Julius Caesar'a atfeder. 4 Miller tarafından, şimdiki Nadin veya Susied denilen kentte meskun oldukları zannedilmektedir. 5 Kentleri muhtemelen Feltre'nin aşağısında, Piave nehri üzerindeki bugünkü Quero mevkiindeydi. 6 Muhtemelen kentleri Tarvisium, yani bugünkü Treviso olan Tarvisani ile aynıdır. 7 Syrakusai fatihi.

Burada nakledilen hadise muhtemelen Galya harbinde vuku bulmuştur. 8 Manası bu olmalıdır, Holland'ın yaptığı gibi bu sayıyı göllerin ve nehirlerin adedi olarak almamalıyız, zira Ticinus on birinci bölgededir, 9 Şimdiki Adda, Lago di Como'dan akar, Tesino, Lago Maggiore'den, Mincio, Lago di Garda'dan, Oglio, Lago d'Iseo'dan ve Plinius devrinde muhtemelen tek bir büyük göl teşkil eden, şimdilerde Lago di Pusiano ve Lago d'Alserio olarak anılan iki küçük gölle irtibat halinde bulunan Lambro.

Caelius, Alplerin Yukarı Deniz'den Aşağı Deniz'e uzanan uzunluğunun 1000 mil olduğunu belirtir, Timagenes ise bu mesafeyi yirmi iki mil kısaltır.

Cornelius Nepos onlara 100 millik, T. Livius ise 3000 stadialık bir genişlik biçer, lakin farklı mevkilerde.

Zira kimi yerlerde 100 mili aşarlar, meselâ Almanya'yı İtalya'dan ayırdıkları mevkide, diğer kısımlarda ise, adeta tabiatın basiretli bir tensibiyle daralmışçasına yetmiş mile varmazlar.

İtalya'nın bu dağların eteğindeki Var nehrinden başlayıp Vada Sabatia, Taurini, Comum, Brixia, Verona, Vicetia, Opitergium, Aquileia, Tergeste, Pola ve Arsia boyunca uzanan genişliği 745 mildir.

BÖLÜM 24. (20.) ALPLER VE ALP KAVİMLERİ

Alpler arasında pek çok kavim yaşar, fakat Pola ile Tergeste mıntıkası arasında en dikkate değer olanları Secusses, Subocrini, Catali, Menocaleni ve Carni yakınlarında evvelce Taurisci denilen, şimdilerde ise Norici olarak anılan halktır.

Bunların bitişiğinde, hepsi de çok sayıda devlete bölünmüş olan Rhaeti ve Vindelici kavimleri bulunur.

Rhaeti'lerin, Galyalılar tarafından sürülen ve Rhaetus adlı reislerinin kumandasında buraya göç eden Etrüsklerin ahfadı olduğu kabul edilir.

Alplerin İtalya'ya bakan cihetine döndüğümüzde, Latin haklarından istifade eden ve Cato'nun otuz dört kentini saydığı Euganei kavimleriyle karşılaşırız.

Bunlar arasında topraklarıyla birlikte satılmış olan bir halk, Triumpilini, ardından Camuni ve her biri civardaki belediyenin kazai yetkisine tabi kılınmış benzeri birçok boy yer alır.

Aynı müellif, Lepontii ve...

1 Liguria'daki bugünkü Vado, Sabbata veya Savo'nun limanı.

Modern isimleri kullanırsak, bu suretle çizilen hat Vado, Torino, Como, Brescia, Verona, Vicenza, Oderzo, Aquileia, Trieste, Pola ve Arsa önünden geçer. 2 Padova ile Verona arasındaki volkanik tepeler grubu, bugünkü Colli Euganei yahut "Euganei Tepeleri" namını bu halktan alır.

Bugünkü Val Camonica ve Val Trompia, isimlerini Triumpilini ve Camuni'den almaktadır. 3 Muhtemelen, bir meblağ karşılığında Roma iktidarına tabiiyetlerini kabul ettikleri kastedilmektedir. 4 Lepontii kavmi muhtemelen Lago Maggiore yakınlarındaki bugünkü Val Leventina ve Val d'Ossola'da, Salassi ise Val d'Aosta'da meskundu.

BÖLÜM 24

Salassi kavminin Taurisci menşeli olduğunu, lakin diğer pek çok yazarın, isimlerine Grekçe bir tefsir getirerek, Lepontii kavmini Herakles’in Alplerin karları sebebiyle uzuvları donduğu için geride bırakılan tebaasından ibaret saydığını naklederler [NOT: Yazar, Lepontii adını Grekçede "geride bırakmak" manasına gelen leipein fiiliyle irtibatlandıran halk etimolojisine atıfta bulunmaktadır].

Ayrıca Grek Alpleri ahalisinin, onun ordusundaki Greklerin bir kısmından neşet ettiği ve Euganei kavminin böylesine şanlı bir menşeden türediği için bu ismi aldığı kanaatindedirler [NOT: Euganei isminin Grekçe "soylu, asil kandan gelen" anlamındaki eugenes kelimesinden türediği varsayılmaktadır]. Bunların reisi Stoeni kavmidir.

Rhaeti boylarından olan Vennonenses ve Sarunetes kavimleri Rhenus nehrinin kaynakları civarında meskûn iken, Uberi namıyla bilinen Lepontii kabilesi ise Alplerin aynı mıntıkasında, Rhodanus nehrinin membalarına yakın bir mevkide ikamet eder.

Burada ayrıca, Octodurenses ile onların komşuları olan Centrones, Cottius devletleri, Caturiges soyundan gelen Liguryalı Vagienni ve keza Montani tesmiye olunanlar gibi Latin haklarına nail kılınmış başka yerli kabileler de mevcuttur, bunların yanı sıra Ligur Denizi sınır boylarında mukim pek çok Capillati kavmi de yer alır.

Alpler üzerine dikilmiş olan ve üzerinde şu mealde sözler bulunan zafer abidesindeki kitabenin bu kısma dercedilmesi münasip düşecektir,

"İlahi mertebeye yükseltilmiş Caesar’ın oğlu, İmparator Caesar Augustus’a, Yüksek Rahip (Pontifex Maximus), on dört defa İmparator, Tribünlük salahiyetini elinde bulunduruşunun on yedinci senesinde, Senato ve Roma Halkı, onun kumandası ve himayesi altında Yukarı Deniz’den Aşağı Deniz’e uzanan bütün Alp kavimlerinin Roma halkının hâkimiyeti altına alındığı hatırasına binaen bu abideyi dikmiştir. İtaat altına alınan Alp kavimleri şunlardır,

Triumpilini, Camuni, Venostes, Vennonenses, Isarci, Breuni, Genaunes, Focunates, Vindelici’nin dört kavmi, Consuanetes, Rucinates, Licates, Catenates, Ambisontes, Rugusci, Suanetes, Calucones, Brixentes, Lepontii, Uberi, Nantuates, Seduni, Varagri, Salassi, Acitavones,

BÖLÜM 25

Medulli, Uceni, Caturiges, Brigiani, Sogiontii, Brodiontii, Nemaloni, Edenates, Esubiani, Veamini, Gallitae, Triulatti, Ecdini, Vergunni, Eguituri, Nementuri, Oratelli, Nerusi, Velauni ve Suetri."

Düşmanca bir tavır sergilemedikleri cihetle on iki Cottius devleti ile Pompeius kanunu uyarınca municipium idaresine tevdi edilmiş olanlar bu listeye dahil edilmemiştir.

İşte tanrılara vakfedilmiş olan İtalya böyledir, tebaasının teşkil ettiği kavimler ve şehirler bunlardan ibarettir, buna ilaveten zikretmek gerekir ki bu İtalya, L. Aemilius Papus ile C. Atilius Regulus konsül iken, Galya’daki ayaklanmayı haber aldığında, tek başına, hariçten hiçbir yardım görmeksizin ve hatta Padus nehrinin ötesinde kalan kısmın dahi desteği olmaksızın 80.000 atlı ile 700.000 piyadeyi silah altına almış olan aynı İtalya’dır.

Her nevi maden cevherinin bolluğu hususunda İtalya hiçbir memleketten geri kalmaz, fakat Senato'nun kadim bir kararnamesiyle bu madenlerin aranması tamamen yasaklanmış, böylelikle İtalya'nın bu muameleden muaf tutulması emredilmiştir.

BÖL. 25. (21.) — LİBURNİYA VE İLLİRYA

Liburni kavmi, Arsia nehrine komşu olup Titus nehrine kadar uzanır. Vaktiyle Mentorlar, Hymanlar, Encheleler, Bunlar ve Kallimakhos'un Peuketler dediği halk bu bölgenin bir cüzünü teşkil etmekteydi, lakin günümüzde umumiyetle hepsi birden İlirya adıyla anılmaktadır. Mamafih bu kavimlerin pek azının ismi zikre değerdir veya telaffuzu sahiden kolaydır.

Scardona kaza dairesine İapydes kavmi ile Liburnilerin on dört şehri müracaat eder, bunlar arasında Lacinienses, Stlupini, Bumistae ve Olbonenses ahalisini anmam zannımca usanç vermez. Aynı kaza dairesine tabi olup İtalyan haklarından istifade edenler arasında Alutae, Körfeze adını veren Flanates, Lopsi ve Varvarini zümreleri ile vergiden muaf tutulan Assesiates ve adalarda mukim Fertinates ile Curictae bulunur. Bunların haricinde, Nesactium geride bırakıldıktan sonra sahil boyunca Alvona, Flanona, Tarsatica, Senia, Lopsica, Ortopula, Vegium, Argyruntum, Corinium, Aenona, Pasinum şehri ve İapydiya'nın nihayete erdiği Tedanius nehri yer alır.

Bu Körfezin adaları, evvelce zikredilenlerin yanı sıra kasabalarıyla birlikte Absyrtium, Arba, Crexa, Gissa ve Portunata'dır. Yine anakarada, Pola'ya 160 mil mesafede Iadera kolonisi, ardından otuz mil mesafede Colentum adası ve on sekiz mil mesafede Titus nehrinin ağzı bulunur.

BÖL. 26. (22.) — DALMAÇYA

Nehir üzerinde kurulu olup denizden on iki mil mesafede bulunan Scardona, Liburniya'nın sınırını ve Dalmaçya'nın başlangıcını teşkil eder. Bu mahalden hemen sonra Autariatarların kadim memleketi, Tariona hisarı ve çevresi 100 mil olan Diomedes Burnu yahut diğerlerinin tesmiyesiyle Hyllis yarımadası gelir.

Daha sonra Roma vatandaşlığı haklarına haiz ve mermeriyle meşhur bir mevki olan Tragurium, yakın zamanda tanrısallaştırılan imparator Claudius'un kıdemli askerlerinden müteşekkil bir koloni sevk ettiği Sicum ve Iadera'dan 112 mil mesafede yer alan Salona kolonisi gelir. Hukuki muameleler için buraya başvuran ve kanunları dekurya yahut ondalık taksimatlarına göre tevzi edilen ahali şunlardır, 342 dekurya teşkil eden Dalmatae, 22 dekurya olan Deurici, 239 olan Ditiones, 269 olan Mazaei ve 52 dekurya olan Sardiates. Bu havalide, Roma halkının muharebeleriyle şereflenmiş Burnum, Andetrium ve Tribulium hisarları bulunmaktadır.

Aynı kaza dairesine ayrıca Issaei, Colentini, Separi ve [okunamadı] da tabidir.

Bir zamanların mühim kenti Salona’nın harabeleri üzerinde, modern Spalato veya Spalatro yükseldi.

Mevkisi bilinmemekle birlikte, D’Anville buranın muhtemelen modern Traù’nun bulunduğu yer olduğunu düşünmektedir.

Clissa’nın bu mevkiyi işgal ettiği varsayılır.

Tribulium muhtemelen modern Ugliane’dir.

Liburnia kıyısı açıklarındaki, şimdiki adı Lissa olan Issa adasının ahalisi, adalarda ikamet eden kavimlerden Epetiniler.

Bunların ardından Peguntium ve Rataneum kaleleri ile üçüncü kaza dairesinin merkezi olan, Salona’dan seksen iki mil mesafede bulunan ve denizden yirmi mil uzaklıkta, kendi adını taşıyan bir nehir üzerinde kurulu Narona kolonisi gelir.

M. Varro, seksen dokuz devletin vaktiyle oraya başvurduğunu ifade eder, lakin günümüzde bilinenler neredeyse yalnızca şunlardır, 24 dekuria ile Cerauniler, 17 dekuria ile Daoriziler, 103 dekuria ile Daesitiatesler, 33 dekuria ile Docleatae, 14 dekuria ile Deretiniler, 30 dekuria ile Deremistae, 33 dekuria ile Dindariler, 44 dekuria ile Glinditiones, 24 dekuria ile Melcomaniler, 102 dekuria ile Naresiler, 72 dekuria ile Scirtariler, 24 dekuria ile Siculotae ve bir vakitler İtalya’nın belası olup artık 20 dekuria’dan fazlasına sahip bulunmayan Vardaeiler.

Bunlara ilaveten mezkûr bölge Oxyaei, Partheni, Hemasini, Arthitae ve Armistae kavimlerinin mülkiyetindeydi.

Epidaurum kolonisi, Naron nehrinden 100 mil mesafededir.

Epidaurum’dan sonra Roma vatandaşlığı haklarına sahip şu kasabalar gelir, Rhizinium, Acruvium, Butua ve Kolhisliler tarafından kurulduğu cihetle evvelce Colchinium olarak adlandırılan Olcinium, Drilo nehri ve bu nehir üzerinde yer alıp denizden on sekiz mil mesafede bulunan, Roma vatandaşlığı haklarına sahip Scodra kasabası, ayrıca eski devirlerde mevcut olmuş, hatıraları süratle silinmekte bulunan pek çok Grek kasabası ile bir zamanların kudretli devletleri.

Aslen bir Paros yahut Siraküza kolonisi ahalisiyle iskân edilmişti. Şarabıyla meşhurdu ve "Lembi Issaici" adlı mahmuzlu gemileri, Makedonyalı Philippos ile vuku bulan harpte Romalılara büyük hizmetler vermişti.

Modern Almissa onun mevkisinde kuruludur, Rataneum’un yerinde ise Mucarisca bulunur.

Şimdilerde Narenta olarak tesmiye olunur, nehir de aynı adı taşır.

Bütün bu halkların iskân sahaları meçhuldür.

Veya Epidaurus.

Pompeius ile Caesar arasındaki iç harbe değin tarihte bahsi geçmez, anılan harpte Caesar lehine tavır aldığından M. Octavius tarafından muhasara edilmiştir.

Mevkisi Ragusa Vecchia yahut Eski Ragusa olarak bilinir, lakin İlirya dilinde Zaptal olarak tesmiye olunur. Tahrip edilmesinin akabinde ahalisi, günümüzün Ragusa’sı olan Rausium’a nakletmiştir.

Eski kasabadan günümüze ulaşan hiçbir kalıntı yoktur.

Antik Sinus Rhizonicus olan Golfo di Cattaro üzerinde, Risine adını hâlen muhafaza etmektedir.

Evvelki neşirlerde "Ascrivium" olarak anılmıştır. Modern Cattaro’nun burayı kapladığı kabul edilir. Butua bugünkü Budua, Olcinium ise Dulcigno’dur.

Yaşlı Plinius tarafından ileri sürülen, bu son mevkiin isminin kökenine dair rivayetin yalnızca bir muhayyile mahsulü olması muhtemeldir.

Şimdilerde Drin ve Drino olarak tesmiye edilir.

Şimdilerde İşkodra veya Scodar olarak tesmiye olunur, Türklerin İşkodra Sancağı dedikleri vilayetin merkezidir.

Zira bu mıntıkada eskiden Labeates, Enderini, Sasaei, asıl adlarıyla İlirler denilen Grabaei, Taulantii ve Pyraei kavimleri mevcuttu.

Hardouin’e göre, modern Endero bunların başkentlerinin bulunduğu mevki üzerinde yükselmektedir.

Pouqueville’in "Voyage de la Grèce" adlı eserinde zikredilen Grabia, bu kabilenin ismini muhafaza ediyor görünmektedir.

Pouqueville, bunların günümüzde Musache olarak bilinen mıntıkayı işgal ettikleri kanaatindedir.

Sahildeki Nymphaeum burnu ismini hâlen korumaktadır, ayrıca Epidaurum’dan 100 mil mesafede, Roma vatandaşlığı haklarına sahip bir kasaba olan Lissum bulunur. Lissum’da Makedonya eyaleti, Parthini kavimleri ve bunların ardında da Dassaretae başlar. Candavia dağları, Dyrrhachium’dan yetmiş sekiz mil mesafededir.

Dalechamp, "Retinet nomen" [ismini korur] ibaresinin metne ait olmadığını, daha yakın tarihli bir şarihin haşiyesinden metne sızdığını düşünmektedir. Bu kelimelerin yerinde olmadığı muhakkaktır.

Bu burun günümüzde Cabo Rodoni olarak adlandırılır.

Modern Arnavutluk.

Pouqueville, bunların Durazzo’nun yedi fersah kuzeydoğusundaki bugünkü Presa köyü civarındaki mıntıkada meskûn oldukları fikrindedir.

Ptolemaios’tan öğrendiğimize göre Lychnidus bunların kasabasıydı, mezkûr kasabanın mevkisi Pouqueville’e göre Ohri Gölü’nün şark kıyısında, Ohri’nin takriben dört fersah güneyindeki bir mahalde hâlen gösterilmektedir.

Şimdilerde El Bassan olarak adlandırılır, gerçi Pouqueville Tomoros veya De Caulonias demektedir. Epir’den başlayarak İlirya’yı Makedonya’dan ayırmaktaydılar.

Bkz. Lucanus, Pharsalia, VI. Kitap, satır 331.

Sahilde, Roma vatandaşlığı haklarına haiz Denda kasabası, uğursuz ismi sebebiyle Romalılar tarafından Dyrrhachium olarak adlandırılan Epidamnum kolonisi, bazılarının Eas dediği Aöus nehri ve denizden dört mil mesafede bulunan, vaktiyle Korintlilerin bir kolonisi olup civarında meşhur Nymphaeum’un yer aldığı Apollonia uzanır, mezkûr Nymphaeum barbar Amantes ve Buliones kavimlerince iskân edilmiştir.

Romalıların, "ziyan" yahut "yıkım" manasına gelen "damnum" kelimesini çağrıştırdığı cihetle bu yerin Grekçe adı olan Epidamnum’u meymenetsiz telakki ederek değiştirdikleri söylenir.

Mevkiin engebeli yapısından ötürü, "sarp, çetin" manasındaki "durum" kelimesinden mülhemle buraya Durrhachium veya Dyrrhachium ismini verdikleri iddia edilmiştir.

Lakin bu durum kabil değildir, zira bu kelime de selefi gibi Grek menşelidir. Uğursuz ismi "Epidamnus", Plautus’un belki de bütün oyunları içinde en eğlencelisi olan Menaechmi’de muhtelif nükte ve latifelere mevzu teşkil etmiştir.

Korkira menşeliydi ve Pompeius ile Caesar arasındaki iç harplerde mühim bir rol oynadıktan sonra Augustus tarafından kıdemli askerlerine tahsis edildi.

Modern Durazzo onun mevkisinde kuruludur.

Şimdilerde Voiussa olarak adlandırılır.

Pollina Manastırı onun mevkisinde yükselmektedir.

Yine kıyıda, Kolhisliler tarafından kurulmuş olan Oricum kasabası bulunur.

Bu noktada Epir ve daha evvel Avrupa Körfezi’ni sınırlandırdığını zikrettiğimiz Akrokeraunya dağları başlar.

Oricum, İtalya'daki Salentinum Burnu'ndan seksen mil mesafededir.

BÖLÜM 27. (24.) NORİCUM HALKI. Carni ve Iapydes kavimlerinin gerisinde, ulu Ister nehrinin yatağı boyunca Rhaetia ahalisi Noricum halkına sınırdaş olur, onların kasabaları Virunum, Celeia, Teurnia, Aguntum, Viamomina, Claudia ve Flavium Solvense'dir.

Noricum halkına komşu olan Peiso Gölü ile Boii kavminin çölleridir, ne var ki bu yerlerde günümüzde, artık tanrılaştırılmış olan İmparator Claudius'un bir kolonisi olan Sabaria halkı ile Scarabantia Julia kasabası sakinleri oturmaktadır.

Oricum'dan geriye neredeyse hiçbir iz kalmamıştır. Bu mevkiin bahsi için ayrıca bkz. Kitap ii. Bölüm 110. Pouqueville, Amantia harabelerinin Suchista nehrinin sağ sahilinde, Nivitza köyü yakınlarında görülebildiğini bildirir. Aynı seyyaha göre Bulliones kavminin başlıca kasabası olan Bullis'in kalıntıları, denizden dört mil mesafede, Gradista denilen mahalde müşahede edilmektedir. Aynı müellif Oricum'un, bugünkü De la Vallona yahut d'Avlona Körfezi'nde kaim olduğunu, limanının ise Rumlar tarafından Porto Raguseo, Türkler tarafından ise Liman Padişah tesmiye edilen mahal olduğunu ifade eder. "Gök Gürültüsü Tepeleri." Sık sık maruz kaldığı şiddetli fırtınalardan ötürü böyle adlandırılmıştı. Ne var ki bu sıradağlara asıl "Ceraunii Montes", bu dağların nihayete erdiği buruna ise "Ceraunii'nin nihayeti" manasına gelen "Acroceraunii" yahut "Acroceraunia" denilmesi daha münasiptir. Sıradağlara günümüzde Khimara Dağları, buruna ise Glossa yahut İtalyanca "Dil" manasında Linguetta denilmektedir. İşbu Kitabın 15. Bölümünde. Mesafe takriben 70 İngiliz milidir. Donau yahut Tuna. Noricum, bugünkü Styria ve Carinthia'nın büyük bir kısmına, Avusturya, Bavyera ve Salzburg'un bir cüzüne tekabül etmekteydi. D'Anville'e göre Drau yahut Drave nehri üzerindeki modern Völkermarkt'tır. Celeia, Carniola'daki modern Celje'dir. Mannert'e göre Teurnia, küçük Spittal kasabası yakınlarındaki Lurnfeld'dir. Mannert'e nazaran bu mahal, Drave'ın membaına yakın olan modern Innichen kasabası civarında kaim idi. Diğer müelliflerin Vindobona yahut Vindomona dedikleri, modern Viyana şehrinin yerinde bulunan mahal ile aynı olduğu zannedilmektedir. Cluver'e göre Bavyera'daki modern Klausen'in mevkiinde bulunmaktaydı. Mannert bu mevkiin, Klagenfurt civarındaki modern Zollfeld ile aynı olduğunu söyler. D'Anville ve diğer müellifler buranın Viyana'dan pek uzak olmayan Neusiedler Gölü olduğu fikrindedirler. Fakat Mannert, bu ismin Pelso olarak yazılması ve kastedilenin modern Balaton yahut Platten Gölü olması gerektiği mütalaasındadır. Eski Noricum ile Pannonia'nın hudutlarında, Balaton Gölü civarındaki dağlık ve ormanlık mıntıka. Bugün Avusturya ile Macaristan hudutlarında, Raab nehri üzerindeki Sárvár. Hardouin'e göre modern Sopron yahut Ödenburg.

BÖLÜM 28. (25.) PANNONİA. Bunların hemen ardından palamut veren Pannonia gelir, bu diyar boyunca Illyricum'un ortasından şimalden cenuba uzanırken tedricen alçalan Alp sıradağları, sağda ve solda tatlı bir meyil teşkil eder.

Adriyatik Denizi'ne bakan kısma yukarıda zikredilen Dalmatia ve Illyricum denir, Pannonia ise şimale doğru uzanır ve nihai hududu Tuna nehridir. Burada Aemona ve Siscia kolonileri bulunmaktadır.

Hem şöhret bulmuş hem de ticarete elverişli olan şu nehirler Tuna'ya dökülür, aralarında 120 mil mesafe bulunan, Noricum'dan büyük bir şiddetle coşup gelen Draus ile Carnic Alpleri'nden daha munis bir akıntıyla süzülen Savus.

Draus nehri Serretes, Serrapilli, Iasi ve Andizetes kavimlerinin topraklarından geçer, Savus ise Colapiani ve Breuci arasından akar, bunlar başlıca kavimlerdir.

Bunların haricinde Arivates, Azali, Amantini, Belgites, Catari, Cornacates, Eravisci, Hercuniates, Latovici, Oseriates, Varciani ve Claudius Dağı'nın önünde Scordisci, arkasında ise Taurisci kavimleri mevcuttur.

Savus nehrinde, nehirlerin vücuda getirdiği bütün adaların en büyüğü olan Metubarris adası yer alır.

Yukarıdakilere ilaveten, zikre şayan şu sair nehirler vardır, Siscia yakınlarında yatağını ikiye bölerek Segestica tesmiye edilen adayı teşkil edip Savus'a dökülen Colapis ve Sirmium kasabasında Savus'a kavuşan, Sirmienses ile Amantini ahalisinin teşkil ettiği devlete rastladığımız Bacuntius nehri.

Oradan kırk beş mil mesafede, Savus'un Tuna'ya karıştığı mevkide Taurunum bulunur, bu mevkiin yukarısında, kendileri de asla ehemmiyetsiz sayılmayacak nehirler olan Valdanus ile Urpanus bu ana akıntıya iltihak eder.

Bu eyalet Avusturya'nın şarki kısmına, Styria, Carinthia, Carniola'ya, Tuna ile Sava arasındaki Macaristan'ın tamamına, Slavonya'ya ve Hırvatistan ile Bosna'nın bir cüzüne tekabül etmekteydi. Bölge, Augustus'un emirleri tahtında hareket eden Tiberius tarafından itaat altına alınmıştır. Bugünkü Ljubljana olup daha evvel 22. bölümde zikredilmiştir. Siscia'nın yerini Sava üzerindeki modern Sisak almıştır. Modern Drava yahut Drau. Bugünkü Sava. Hardouin'e göre Serretes ve Serrapilli kavimleri, Drava'nın her iki yakasındaki modern Carinthia'da meskûn idiler. Burada bahsi geçen diğer kavimlerin yurtları meçhuldür. İsmini Colapis nehrinden almıştır. Diğer kabileler meçhuldür. Muhtemelen Drava üzerindeki Varaždin civarında bulunan dağ silsilesiyle aynıdır.

BÖLÜM 29. (26.) MOESİA. Pannonia'ya bitişik olan ve Tuna'nın me Mahrecine doğru Euxinus Denizi'ne kadar uzanan eyalete Moesia denir. Bu eyalet, evvelce zikredilen nehir kavşağından başlar.

Burada Dardani, Celegeri, Triballi, Timachi, Moesi, Thraklar ve Euxinus sahillerine komşu olan İskitler ikamet eder.

Nehirleri arasında en meşhurları Dardani topraklarından doğan Margis, Pingus, Timachus, Rhodope Dağı'ndan doğan Oescus ile Haemus Dağı'ndan kaynayan Utus, Asamus ve Icterus nehirleridir.

Burada adı geçen kavimler bu sıradağın batı ve doğu yamaçlarında meskûndu. 1 Günümüzde Zagrabia olarak bilinir. 2 Günümüzde Culpa. 3 Dion Cassius, 19. Kitap’ta, Colapis yahut Colops nehrinin Siscia kasabasının surları önünden aktığını, fakat Tiberius Caesar’ın kasabanın etrafına bir hendek kazdırarak nehri buraya çevirdiğini ve karşı taraftan yeniden kendi yatağına akıttığını nakleder. Adaya Segetica adını verir. 4 Günümüzde Bossut.

Sirmium, bugünkü Sirmich mevkisinde yer almaktaydı. 5 D'Anville ve Brotier’ye göre günümüzdeki Tzeruinka. 6 Hardouin’e göre günümüzde Walpo ve Sarroiez, yahut Brotier ve Mannert’e göre Bosna ve Verbas. 7 Bugünkü Sırbistan ve Bulgaristan’a tekabül etmektedir. 8 Az evvel zikredilen Saave yahut Savus ile Tuna’nın birleştiği yer. 9 Günümüzde Sırbistan boyunca akıp Tuna’ya dökülen Morava.

Pingus, muhtemelen Gradistic yakınlarında Tuna’ya karışan Bek nehridir.

Timachus günümüzdeki Timok olup, Aescus ise Bulgaristan’daki İskar nehridir. 10 Balkan sıradağlarından doğan ve günümüzde Vid, Osma ve Yantra olarak tesmiye edilen nehirler.

Illyricum’un genişliği en ferah yerinde 325 mil, Arsia nehrinden Drinius nehrine kadar uzunluğu ise 530 mildir, Agrippa, Drinius’tan Acroceraunia Burnu’na kadar mesafenin 175 mil olduğunu beyan etmekte ve İtalya ile Illyria Körfezi’nin mecmu çevresinin 1700 mil tuttuğunu nakletmektedir.

Çizdiğimiz hudutlar dairesinde bu Körfez’de iki deniz mevcuttur, ilk kısımda İyon Denizi, daha içerilere sokulan ve Yukarı Deniz tesmiye olunan Adriyatik Denizi.

BÖLÜM 30. İYON DENİZİ VE ADRİYATİK ADALARI

Auson Denizi’nde daha evvel zikretmiş olduklarımız haricinde kayda değer ada bulunmaz, İyon Denizi’nde ise pek azdır, mesela Calabria sahilinde, Brundusium karşısında uzanarak bir tabii liman meydana getiren adalar, sonra Apulia sahili karşısında, Diomedes’in anıt mezarıyla maruf Diomedia ve aynı adla anılmakla birlikte bazılarınca Teutria tesmiye edilen diğer bir ada. * Ajasson burada Illyricum tesmiyesinin kadim müelliflerce hayli muğlak surette istimal edildiğini ve muhtelif devirlerde başka başka memleketlerin bu namla anıldığını kaydeder.

Plinius devrinde mezkûr havali, Arsia ile Drilo’nun ağzı arasında uzanıp Makedonya cihetinden hudutlanmaktaydı.

Binaenaleyh günümüzdeki Carniola’nın bir cüzü ile Hırvatistan, Bosna, Dalmaçya ve Yukarı Arnavutluk’un bir kısmını ihtiva etmekteydi.

Daha sonraki devirlerde bu nam Noricum, Pannonia, Moesia, Dacia, Makedonya, Teselya, Achaia, Epirus ve hatta Girit Adası’nı dahi içine alacak surette teşmil edilmiştir. * Burada Akdeniz’in, Adriyatik’in cenubunda kalarak İtalya ile Yunanistan arasında uzanan kısmı kastedilmektedir.

Daha kadim devirlerde Adriyatik, Cephallenia ile Yunanistan’ın garb sahillerindeki sair adalarda yerleşmiş İyon kolonilerinden ötürü bu ismi almış olması muhtemel bulunan İyon Denizi’ne dâhil edilirdi. 3 Doğrusu "Diomedeae" olup, Apulia sahili açıklarında, Fortore nehrinin döküldüğü yerden takriben on sekiz mil mesafede kâin ve günümüzde Isole di Tremiti tesmiye edilen küçük adalar grubudur.

Diomedes’in refiklerinin burada kuşa tahvil edildiği efsanesine istinaden böyle adlandırılmışlardır.

Bu Grek gemicilerinin neslinden geldiği rivayet olunan bir nev deniz kuşunun (ki Plinius bunlardan 10. Kitap, 44. Bölüm’de bahseder), kendi soylarından olan kimselere büyük bir muhabbet gösterdiği söylenirdi. Bkz. Ovidius, Dönüşümler, 14. Kitap, satır 500.

Bu adaların hakiki adedi kadim devirlerde bir ihtilaf mevzuu teşkil etmişse de, üç adadan ve bir kısım yalçın kayalıktan ibaret olduğu anlaşılmaktadır.

Adalar grubunun en büyüğü San Domenico adasıdır, diğerleri ise San Nicola ve Caprara’dır.

Kuzeydoğu cihetinde on bir mil mesafedeki küçük Pianosa adası bu gruptan addolunmaz, fakat pek muhtemeldir ki Plinius’un zikrettiği Teutria burasıdır.

San Domenico, Augustus’un sefih kızı Julia’nın nefyedildiği mahal idi.

Illyricum sahili 1000’den ziyade ada ile donanmıştır, zira deniz sığlıklarla kaplı olup, sayısız koy ve haliç dar boğazlarıyla karaların arasına sokulmaktadır.

Bunların en meşhurları, denizin cezir ve meddiyle yükselen ılık pınarlarıyla Timavus’un ağzı önündekiler, İstri arazisi yakınındaki Cissa adası ve Medea’nın kardeşi Absyrtus’un orada katledilmiş olması sebebiyle Greklerce bu namla anılan Pullaria ile Absyrtides adalarıdır.

Bunların yakınındaki bazı adalar Electrides tesmiye olunmuştur, buralarda "electrum" dedikleri kehribarın mebzul bulunduğu rivayet edilirdi, lakin bu nam altında hangi adaların kastedildiği bugüne değin katiyetle anlaşılamadığından, bu rivayet Greklere izafe edilen o hilaf-ı hakikat beyanların en şüphe götürmez numunelerinden biridir.

Iader’in karşısında Lissa ve adları evvelce zikredilmiş bulunan sair adalar yer alır.

Liburni karşısında Crateae tesmiye olunan birtakım adalar ve sayıca bunlardan az olmayan Liburnicae ile Celadussae bulunur.

Surium karşısında Bavo ve Brattia vardır, 1 Günümüzde Bagni di Monte Falcone tesmiye edilir.

Bkz. 2. Kitap, 106. Bölüm. 2 Günümüzde Illyria sahili açıklarındaki Cherso ve Osero adaları.

Ptolemaios yalnızca tek bir adayı, Apsorrus’u zikreder ve üzerinde aynı adı taşıyan bir kasaba ile Crepsa namında bir diğer kasabanın bulunduğunu kaydeder.

Pullaria günümüzde Sinus Flanaticus dâhilinde, Pola şehrinin karşısında bulunan Li Brioni adalarıdır. 3 Bkz. s. 258. 4 37. Kitap, 11. Bölüm’de bu hususu tekrar zikreder ve bazı müelliflerin bunları Padus’un döküldüğü yerin karşısında, Adriyatik içine yerleştirdiklerini beyan eder.

Sakızlı Skymnos bunlardan Absyrtides ile birlikte bahseder.

Bu karışıklık muhtemelen evvelce işaret edilen ve daha kadim müelliflerin Ister nehrinin Adriyatik ile irtibatlı olduğunu zannetmelerinden, aynı zamanda da bu nehri muhtemelen Baltık Denizi’ne dökülen Vistula ile karıştırmalarından neşet etmiştir.

Bu son zikredilen nehrin mansabında Electrides yahut "kehribar getiren" adalar mevcuttu. 5 "Vanitatis." 6 25. Bölüm’deki Crexa, Gissa ve Colentum. 7 Brotier’ye göre bunlar Zuri ile Sebenico adaları arasında kâin olup günümüzde Kasvan, Capri, Smolan, Tihat, Sestre, Parvich, Zlarin vesair adlarla anılır.

Bununla birlikte kimi müellifler, Celadussae adında adaların hiç var olmadığını, Plinius'taki bu ismin Pomponius Mela'daki Dyscelados adının bozulmuş bir şekli olduğunu ileri sürerler, bu ismin ise Apollonios Rhodios'un dördüncü kitabının 565. satırında geçen ve Issa için kullanılan bir sıfattan, yani "ugursuz Issa" manasındaki 'Ισσα τε δυσκέλαδος ifadesinden türetildiği sanılmaktadır. Pasaj hakkında Brunck'un mütalaalarına bakınız. Şimdiki Brazza.

Brotier'ye göre ada, keçilerinin ve kuzularının etinin lezzetiyle halen meşhurdur. Issa'ya günümüzde Lissa, Pharia'ya ise Lesina denmektedir. Şimdiki Bua olan Baro,

Bölüm 30. Ülkelerin Tasviri vb. keçileriyle nam salmış, Roma vatandaşlığı haklarına sahip Issa ve üzerinde bir kent bulunan Pharia.

Issa'dan yirmi beş mil mesafede, Knidoslular tarafından kurulmuş bir kente sahip olan ve Melaena unvanıyla anılan Corcyra yer alır, bu ada ile Illyricum arasında, Kallimakhos'tan öğrendiğimize göre Melitaei tesmiye edilen bir nevi küçük köpeğe adını vermiş olan Melite bulunur, buradan on beş mil mesafede ise yedi Elaphites adasına rastlarız.

İyon Denizi'nde, Oricum'dan on iki mil mesafede, korsan yatağı olması sebebiyle kötü bir şöhrete sahip Sasonis yer alır. Hulasası, zikredilen kentlerin ve kavimlerin adedi [okunamadı], kayda değer nehirlerin adedi [okunamadı], kayda değer dağların adedi [okunamadı], adaların adedi [okunamadı] kadardır.

Ortadan kalkmış olan kentler veya kavimler ise [okunamadı] adettir.

Kaydedilen vakalar, ifadeler ve müşahedeler 326 adettir. Zikredilen Romalı Müellifler, Turannius Gracilis, Cornelius Nepos, T. Livius, Sansür Cato, M.

Agrippa, Dalmaçya sahili açıklarında yer alır ve imparatorlar devrinde bir sürgün mahalli olarak kullanılmıştır. Şimdiki Curzola veya Slav dilinde Karkar.

Nigra yahut Melaena, yani "kara" ismini çam ormanlarının koyu renginden almıştır. Sir G.

Wilkinson bu adayı "Dalmatia and Montenegro" adlı eserinin birinci cildinde tasvir etmektedir. Şimdilerde Meleda yahut Zapuntello tesmiye edilir. "Melitaei" yahut Malta köpeklerinin menşei daha ziyade diğer Melita, yani Malta adasına atfedilir.

Kimi müellifler, Aziz Pavlus'un gemisinin kazaya uğradığı yerin daha büyük olan Melita değil, bu ada olduğu kanaatindedir. Bir geyiğe, yani ελαφος kelimesine benzerliğinden ötürü böyle adlandırılmıştır, bu geyiğin başını şimdiki Giupan, boynunu Ruda,

gövdesini Mezzo, sağrılarını Calamotta ve kuyruğunu Grebini veya Pettini kayalığı teşkil eder.

Bu adalar nefis şarap ve zeytinyağı verir, Ragusa topraklarının en kıymetli cüzü kabul edilir. Halen Sasino adıyla bilinir.

Pouqueville'e göre Oricum limanı olan Ragusa'dan on mil mesafededir. Asıl sayılar kaybolmuştur. Aslen İspanyalı olup Hispania Baetica'daki Mellaria ahalisindendir.

Cicero tarafından son derece malumat sahibi bir zat olarak zikredilir, keza Ovidius'un Pontus Mektupları'nın dördüncü kitabının on altıncı mektubunun 29. satırında andığı mümtaz trajedi muharririyle aynı şahıs olması muhtemeldir. İkinci kitabın sonuna bakınız. İkinci kitabın sonuna bakınız. M.

Porcius Cato yahut Yaşlı Cato, bir devlet adamı, vatanperver ve filozof olarak meşhurdur. Günümüze ulaşan "De Re Rustica"yı ve yalnız bazı parçaları kalan "Oğluna Nasihat Mektupları"nı telif etmiştir. Ayrıca Plinius'un geniş ölçüde istifade ettiği "Origines" adlı bir tarih eseri kaleme almıştır, bu eserden dahi geriye pek az parça kalmıştır.

Tercümeihali Cornelius Nepos, Plutarkhos ve Aurelius Victor tarafından yazılmıştır. M.

Vipsanius Agrippa, Augustus'un yeğeni Marcella ile izdivaç kurmuş, lakin bilahare onu Augustus'un Scribonia'dan doğan kızı ve Marcellus'un dulu Julia için boşamış olan mümtaz bir Augustus taraftarıdır. Gallia'da, Actium'da ve Illyria'da temayüz etmiştir.

Roma'da pek çok umumi imar faaliyeti yürütmüş, bunlar mey把握nda Pantheon'u inşa etmiştir, keza Nismes'deki muhteşem su kemerini vücuda getirmiştir. 51. yaşında aniden vefat etmiştir.

Naaşı, cenaze nutkunu bizzat irat eden Augustus'un Mozolesi'ne defnedilmiştir. Kendi hayatına dair hatırat kaleme almıştır. Plinius sık sık Agrippa'nın "Commentarii" adlı eserine müracaat eder, bununla Augustus devrinde Roma dünyasının mesahasının tayini maksadıyla kendisi tarafından tanzim edilmiş resmi listelerin kastedildiği tahmin edilmektedir.

Onun dünya haritası da mezkur kitabın üçüncü faslında Plinius tarafından zikredilmektedir. İkinci kitabın sonuna bakınız. Servius, Suetonius ve Plutarkhos'tan Augustus'un on üç kitap halinde Hayatının Hatıratı'nı yazdığını, Suetonius'tan İmparatorluğun bir İcmali'ni tertip ettiğini (ki bunun Agrippa'ya dair yukarıdaki notta zikredilen metin olması muhtemeldir), Quintilianus, Aulus Gellius ve Plinius'un on sekizinci kitabının otuz sekizinci faslından ise torunu Caius'a yazdığı mektupları neşrettiğini öğrenmekteyiz. P.

Terentius Varro, M.Ö. 82 senesinde dünyaya geldiği Gallia Narbonensis vilayetindeki Atax nehrine nispetle Atacinus unvanını almıştır. "Argonautica", muhtemelen "Iter" adlı eseriyle aynı olan "Cosmographia",

"Navales Libri" ile kahramanlık ve aşk şiirlerinden günümüze sadece birkaç parça intikal etmiştir. Hayatına dair hiçbir malumat bulunmamaktadır. Valerius Antias. İkinci kitabın sonuna bakınız. C.

Julius Hyginus, İspanya ahalisinden olup Augustus'un azatlısıdır ve bizzat onun tarafından Palatinus Kütüphanesi'nin idaresine getirilmiştir. Ovidius ile yakın münasebet içinde yaşamıştır.

İtalya şehirlerinin mevkileri, Tanrıların Mahiyeti, Penates hakkında bir tasvir, Vergilius hakkında bir risale (muhtemelen "Vergilius Şerhleri" adıyla bilinen eserle aynıdır), Troya soyundan gelen aileler, Ziraat, "Propempticon Cinnae", Salisbury'li John'un "Polycraticon" adlı eserinde iktibas ettiği Meşhur Adamların Hayatları, bir Numuneler kitabı ve yine Salisbury'li John tarafından zikredilen Harp Sanatı üzerine bir eser telif etmiştir.

Kendisine bir Masallar kitabı ile dört kitaptan müteşekkil bir Manzum Astronomi eseri atfedilmekteyse de, bunların daha sonraki bir devrin mahsulleri olması kuvvetle muhtemeldir. L. Antistius Vetus, M.S. 55 senesinde Nero ile birlikte konsüllük yapmıştır.

Almanya'da kumandanlık vazifesini ifa ederken Moselle ile Saone nehirlerini bir kanalla bağlama fikrini geliştirmiş, böylelikle Akdeniz ile Kuzey Okyanusu arasında bir irtibat tesis etmeyi tasarlamıştır.

Nero'nun kendisini idama mahkum etme niyetini sezerek, sıcak bir banyoda damarlarını kesmek suretiyle hakkındaki hükmün önüne geçmiştir.

Kayınvalidesi Sextia ve kızı Pollentia da benzer şekilde onunla birlikte can verdi. Zannolunduğuna göre Algeciras Körfezi kıyısındaki Tingentera yahut Cingentera mevkiinde doğmuş olup, muhtemelen Claudius devrinde parlamıştır. Coğrafya üzerine müstakil bir eser kaleme alan ilk Romalı müellif kendisiydi.

Bölüm 30 Zikredilen Romalı Müellifler, Yaşlı Curio, Caelius, Arruntius, Sebosus, Licinius Mucianus, Fabricius Tuscus, L. Ateius, Capito, Verrius Flaccus, L. Piso, Gellianus ve Valerianus.

Zikredilen Yabancı Müellifler, Artemidorus, Alexander Polyhistor, Thukydides, Theophrastos, Isidoros, Theopompos, Skepsisli Metrodoros, Kallikrates, Lampsakoslu Ksenophon, Syrakusai'li Diodoros, Nymphodoros, Kalliphanes ve Timagenes.

Eser günümüze ulaşmış olup, fevkalade bir itinaya delalet etmekte, hem de saf ve yapmacıksız bir dille yazılmış bulunmaktadır.

Bu ismi taşıdığı bilinen üçüncü şahıs olan C. Scribonius Curio.

Tuna Nehri'ne kadar ilerleyen ilk Romalı kumandandı.

Aynı adı taşıyan oğlu gibi, o da Iulius Caesar'ın azılı bir muhalifiydi. Bir hatip olarak belagat sahibiydi, lakin cahil ve terbiyeden mahrumdu.

Nutukları ve oğlunun da muhataplardan biri olarak takdim edildiği, Caesar aleyhine diyalog suretinde yazılmış bir yergi eseri neşredilmişti. M.Ö. 53 senesinde vefat etti.

L. Caelius Antipater. İkinci Kitabın sonuna bakınız.

M.S. 6 yılının Konsülü L. Arruntius.

Augustus, son hastalığı esnasında onun imparatorluğa layık olduğunu beyan etmiştir.

Bu durum, serveti ve kabiliyetleriyle birleşince, onu Tiberius nazarında bir şüphe hedefi haline getirdi.

Albucilla'nın cürümlerine iştirak etmekle itham edilince, damarlarını açarak kendi canına kıydı.

Sallustius'un üslubunu taklit ettiği Birinci Pön Harbi tarihini kaleme alan şahsın kendisi mi yoksa pederi mi olduğu hususu kesinlik kazanmamış görünmektedir.

Statius Sebosus. İkinci Kitabın sonuna bakınız.

Licinius Crassus Mucianus.

İkinci Kitabın sonuna bakınız.

Bu müellife dair hiçbir hususi malumat mevcut değildir.

Pek çok neşriyatta bu isim L. Ateius Capito şeklinde geçmektedir, fakat Sillig bunları birbirinden ayırmaktadır ve usta hukukçu Capito'nun adı Lucius olmadığından, bu ayrım isabetli görünmektedir.

Burada bahsi geçen Ateius, muhtemelen Praetextatus ve Philologus lakaplarıyla maruf, hukukçu Ateius Capito'nun azatlısı olan zattır.

Tarihçi Sallustius için Roma Tarihinin Bir Hülasasını tertip etmiş, Asinius Pollio için ise Yazı Sanatı üzerine kaideler derlemiştir.

Şerhleri hayli çoktu, lakin Suetonius devrine bunlardan yalnızca birkaçı intikal edebilmişti.

Romalı kanunşinasların en meşhurlarından biri ve kendisini M.S. 5 senesinde Konsüllüğe yükselten Augustus'un hararetli bir taraftarı olan C. Ateius Capito. Cumhuriyetçi hukukçu Labeo'nun rakibiydi.

Hukuki eserleri fevkalade hacimliydi ve bunlardan yapılan iktibaslar Digestum mecmuasında yer almaktadır.

Ayrıca Ruhban Hakları ve Kurban Kanunu üzerine bir eser telif etmiştir.

M.Ö. birinci asrın son dönemine mensup mümtaz bir gramer bilgini.

Augustus tarafından torunları Gaius ve Lucius Caesar'ın terbiyesiyle vazifelendirilmiştir. Tiberius saltanatında, ileri bir yaşta vefat etmiştir.

Eski devirler, tarih ve felsefe üzerine yazmıştır, velut kaleminden çıkan eserler arasında bir Etrüskler Tarihi ve İmla üzerine bir risale zikredilmektedir.

Plinius ondan çok sık iktibas yapmaktadır.

İkinci Kitabın sonuna bakınız.

On yedinci fasılda zikredilmektedir, fakat hakkında başkaca malumat yoktur.

Hakkında hiçbir şey bilinmemektedir.

Genç Plinius, İkinci Kitap On Beşinci Mektup ile Beşinci Kitap Dördüncü ve On Dördüncü Mektupları bu ismi taşıyan bir zata hitaben kaleme almıştır.

İkinci Kitabın sonuna bakınız.

Plinius tarafından Cornelius Alexander olarak da adlandırılır.

Suidas onun Efesli ve Krates'in talebesi olduğunu, Sulla'nın Yunanistan'daki harbi esnasında esir düşüp C. Lentulus'a köle olarak satıldığını, Lentulus'un onu çocuklarına mürebbi kıldığını ve bilahare azat ettiğini kaydeder. Ne var ki Servius, vatandaşlık hakkını L. Cornelius Sulla'dan aldığını nakleder. Laurentum'daki evinde yanarak can vermiştir.

Diğer müellifler onun Küçük Phrygia'daki Cotiaeum ahalisinden olduğunu söyler. Muazzam malumatından ötürü kendisine "Polyhistor" lakabı verilmiştir.

En mühim eseri, kırk iki kitaptan müteşekkil, dünyanın tarihi ve coğrafi bir tasviri gibi görünmektedir.

Diğer eserleri Plutarkhos, Photios ve başka yazarlarca sıkça zikredilir.

Peloponnesos Harbi'nin tarihçisi ve muhtemelen eski devir nesir yazarlarının en meşhuru.

Lesbos adasındaki Eresos mevkisindendir, Aristoteles'in en sevdiği talebesi olup, bizzat onun tarafından Lykeion riyasetindeki halefi olarak tayin edilmiştir.

Muhtelif mevzularda iki yüzden fazla eser telif etmiş olup, bunlardan pek azı günümüze ulaşabilmiştir. İkinci Kitabın sonuna bakınız. İkinci Kitabın sonuna bakınız.

Cicero tarafından sıklıkla zikredilir ve belagatiyle şöhret bulmuştur.

Plinius otuz dördüncü kitabında, Romalılara duyduğu nefret sebebiyle kendisine "Roma düşmanı" tesmiye edildiğini bildirmektedir.

Plinius'un iktibasta bulunduğu anlaşılan bir Periegesis, yani coğrafya eserinin müellifi olması muhtemeldir.

Bu müellife dair hiçbir tafsilat bilinmemektedir.

Muhtemelen coğrafya üzerine yazmıştır.

Plinius tarafından Dördüncü Kitap On Üçüncü Fasıl ile Altıncı Kitap Otuz Birinci Fasılda ve Solinus tarafından Yirmi İkinci Bölüm Altmışıncı Paragrafta tekrar zikredilmektedir.

Plinius'un Yedinci Kitap Kırk Sekizinci Faslında bahsettiği bir Periplus yahut Dünya Seyrüsferi eserinin müellifi olduğu tahmin edilmektedir, ancak kendisi hakkında başkaca malumat yoktur.

Diodorus Siculus, belki orada ikamet etmiş yahut tahsil görmüş olsa da, Syrakusai'li değil, Agyra veya Agyrium ahalisindendir.

Burada kastedilen zatın o olduğundan şüphe edilemez ve Plinius mukaddimesinde onun Bibliotheke, yani "Kütüphane" yahut Umumi Tarih adlı eserine ismiyle atıfta bulunur. Muhtelif mevzuları havi bu kıymetli eserin büyük bir kısmı zayi olmuştur.

Hayatına dair elimizde pek az tafsilat mevcuttur, lakin eserini M.Ö. 8 senesinden sonra kaleme aldığı tahmin edilmektedir.

Syrakusai'li olup, muhtemelen Philippos ve İskender devrinin tarihçisidir.

Asya Periplus'ı ile Sicilya ve Sardinya tasvirinin müellifidir.

Son zikredilen eserdeki hikayelerinden ötürü kendisine "Thaumatographus" yahut "acayip ve harika hadiseler yazarı" unvanı verilmiştir.

Coğrafyacı Kalliphanes hakkında hiçbir şey bilinmemektedir.

Muhtemelen İskenderiyeli retorikçi Timagenes.

Esir alınıp Roma'ya getirilmiş, fakat Sulla'nın oğlu Faustus tarafından esaretten kurtarılmıştır.

Pek çok eser kaleme almıştır, lakin beş kitaptan müteşekkil "Periplus"ın bu Timagenes tarafından yazılmış olup olmadığı hususu bir nebze şüphelidir.

Kendisine ayrıca Galya'nın Eski Eserleri [NOT: "Antiquities of Gaul"] üzerine bir eser de atfedilmektedir.

KİTAP IV. BUGÜN MEVCUT OLAN VEYAHUT ESKİDEN MEVCUT BULUNMUŞ ÜLKELERİN, KAVİMLERİN, DENİZLERİN, ŞEHİRLERİN, LİMANLARIN, DAĞLARIN, NEHİRLERİN, MESAFELERİN VE HALKLARIN BİR DÖKÜMÜ.

BÖLÜM 1. (1.) EPİROS. Avrupa'nın üçüncü büyük körfezi Akrokeraunia Dağları'ndan başlar ve on dokuz küçük körfezin kıyı şeridi hariç olmak üzere 2500 millik bir sahayı kuşatarak Çanakkale Boğazı'nda nihayete erer.

Bunun üzerinde Epiros, Akarnania, Aitolia, Phokis, Lokris, Akhaia, Messenia, Lakonia, Argolis, Megaris, Attika ve Boiotia yer alır, öte taraftan, diğer denizin kenarında ise yine mezkûr Phokis ve Lokris ile birlikte Doris, Phthiotis, Thessalia, Magnesia, Makedonia ve Thrakia bulunur.

Yunanistan'ın tüm efsanevi mirası ve edebiyatının parlaklığı, evvelemirde bu körfezin kıyılarında zuhur etmiştir.

Bu sebepten ötürü onun üzerinde biraz daha uzunca duracağız.

Umumi kabule göre Epiros, Akrokeraunia Dağları'ndan başlar.

Karşımıza ilk çıkan halk, Khaonia'ya ismini veren Khaonlar, müteakiben Thesprotlar ve ardından Antigoneialılardır.

Daha sonra tüylü yaratıklara [NOT: kuşlara] ölüm saçan buharlarıyla bir vakitler Aornos'un yükseldiği yere, Kestrinilere, topraklarında Pindos Dağı'nın kain olduğu Perrhaebilere, Kassiopaelere, Dryoplara, Sellalara, Helloplara, arazisinde gaipten haber vermesiyle nam salmış Dodona Jüpiteri tapınağının yer aldığı Moloslara ve Theopompos tarafından pek methedilen, eteklerinden yüz pınarın fışkırdığı Tomaros Dağı'na varırız. (2.) Asıl Epiros, arkasına evvelce zikredilmiş olan hür bir kavim hüviyetindeki Dassaretaları ve onların ardında da vahşi bir ırk olan Dardanları alarak Magnesia ve Makedonia'ya doğru ilerler.

Sol tarafta, Dardanların önünde Triballar ile Moesia halkları uzanır, ön cephede ise Medler ve Denselatalar onlara katılır, hemen yanlarında ise Karadeniz'e kadar boylu boyunca uzanan Thraklar yer alır, işte bu suretle Rodop'un ve ardından Haimos'un yüksek zirveleri etrafında adeta bir istihkam yükselir.

Epiros sahilinde, Akrokeraunia silsilesi üzerinde yerleşik Khimaira hisarı ve hemen aşağısında Hükümdar Suları namıyla maruf pınar mevcuttur, akabinde Maeandria ve Kestria kasabaları, Thesprotia'nın nehri Thyamis, Buthrotum müstemlekesi ve tarihte pek meşhur Ambrakia Körfezi gelir, bu körfez yarım mil genişliğindeki dar bir boğaz vasıtasıyla denizden muazzam bir su kütlesi alır, uzunluğu otuz yedi, genişliği ise on beş mildir.

Thesprotia'nın bir gölü olan Akherusia'dan geçen Akheron Nehri, otuz altı millik bir akışın ardından buraya dökülür, kendi memleketlerine ait her şeyi harika addetmek temayülünde olan bir halk nazarında bu ırmağın 1000 ayak uzunluğundaki köprüsü bir mucize sayılır. Mezkûr körfezin kenarında Ambrakia kenti de yer almaktadır.

Burada ayrıca Molosların ırmakları olan Aphas ile Arakhthos, Anaktoria şehri ve bir vakitler Pandosia'nın kaim olduğu yer mevcuttur.

BÖLÜM 2. AKARNANİA. Eski ismi Kuretis olan Akarnania kasabaları Herakleia, Ekhinos ve kıyıda kain Aktion'dur,

Pomponius Atticus'un burada bir mülkü bulunmaktaydı. Bu mevki günümüzdeki Arta Körfezi'ne tekabül eder ve bilhassa Aktium Muharebesi'nin cereyan ettiği mahal olmasıyla şöhret bulmuştur. Ambrakia kenti bu körfezin kuzeyinde uzanmaktaydı.

Günümüzdeki Arta'nın ekseriyetle bu kentin bulunduğu mahalde yükseldiğine inanılır. Pouqueville, Plinius'un bu noktada yanıldığını göstermiş olup Akheron'un modern Mavro Potamos olduğunu belirtir, lakin Leake'e göre mezkûr nehrin adı Gurla yahut Suli nehridir.

Söz konusu nehir, suyunun tatlılığından ötürü evvelce Glykys Limen yani Tatlı Liman tesmiye edilen Fanari Limanı'na dökülür.

Akherousia Gölü, muhtemelen Kastri'nin aşağısında yer alan büyük bataklıktır. Günümüzde Arta olarak anılmakta ve körfeze de adını vermektedir. Anaktoria yahut Anaktorion'un mevkii, komşusu Aktium'unki gibi hayli münakaşa konusu olmuştur, fakat günümüzde ilkinin modern Madonna Burnu'nda, Aktium'un ise La Punta burnunda yer aldığı hususunda umumi bir mutabakat hâsıldır. Pouqueville, Margariti'den sekiz mil mesafedeki Turco Palaka civarındaki harabelerin Pandosia'ya ait olduğunu kabul eder. Bu bölge muhtemelen Yonitza ve Kseromeros'un bugünkü kantonlarını ihtiva etmekteydi.

Bölgeye Kuretler sebebiyle Kuretis adı verilmişti, Kuretlerin Aitolos ve maiyetindekiler tarafından sürüldükten sonra Aitolia'dan geldikleri ve Akarnania'ya yerleştikleri rivayet edilir. Modern Vonitza'nın bu mahalde kurulduğu tahmin edilmektedir. Leake, kentin mevkiini birtakım harabelerin müşahede edildiği Ay Vasili'ye yerleştirir.

Augustus tarafından tesis edilmiş bir koloni olup meşhur Apollon tapınağı ve hür Nikopolis kentiyle maruftur. Ambrakia Körfezi'nden İyonya Denizi'ne çıkıldığında, Leukate Burnu ile Leukadia sahiline, akabinde evvelce Neritis olarak anılan Leukadia Körfezi ve yarımadasına varılır.

Ahalisinin gayretleriyle bir vakitler anakaradan koparılmış, lakin rüzgârların tesiriyle yığılan muazzam kum kütleleri marifetiyle yeniden karaya bağlanmıştır.

Üç stadia uzunluğundaki bu mevkiye Dioryktos tesmiye edilir, yarımada üzerinde evvelce Neritus olarak anılan Leukhas kenti bulunur.

Daha sonra Akarnanialıların kentleri olan Alyzia, Stratos ve Amphilokhia lakaplı Argos gelir, Akheloos nehri Pindus'un yükseklerinden doğar ve Akarnania'yı Aitolia'dan ayırdıktan sonra, yatağı boyunca sürükleyip getirdiği aralıksız toprak birikintileriyle Artemita adasını hızla anakaraya bağlamaktadır. "Zafer Kenti." Aktium Muharebesi öncesinde Augustus'un ordugâhını kurduğu mahalde bizzat kendisi tarafından inşa edilmiştir. Günümüzde Capo Ducato yahut Capo tis Kiras tesmiye edilir. Leukhas adasının nihayetinde ve Kephallenia'nın tam karşısında kaindir. Sappho'nun, Phaon'a beslediği aşkın karşılıksız kaldığını görerek bu kayalıktan atladığı rivayet edilir, gelgelelim bu hikâye her türlü tarihi hakikatten mahrumdur. Günümüzde Santa Maura adasıdır. Aslen bir yarımada olup Homeros da kendisinden bu suretle bahseder, ancak Korinthoslular kıstak boyunca bir kanal açarak burayı bir adaya dönüştürmüşlerdir. Kanal bir müddet kumla tıkandıktan sonra Romalılar tarafından yeniden açılmıştır. Günümüzde bazı kısımları kurudur. Muhtemelen Homeros tarafından zikredilen Nerikos kentinden mülhemdir. Yunanca "hendek" manasına gelen dioryktos kelimesinden neşet etmiştir. Muhtemelen bu ismi, Neriktis ahalisinin Kypselos idaresindeki Korinthoslular marifetiyle oraya nakledilmesi vakasından almıştır. M.Ö. 197 senesinde Romalılarca tahrip edilen Leukhas'ın kalıntıları halen görülebilmektedir. Kalıntıları, Vonitza'nın güneyindeki Kandili vadisinde halen görülebilmektedir. Pouqueville, bu mevkiye ait pek geniş ve eksiksiz harabelerin Lepenou köyü yakınlarında müşahede edilebildiğini nakleder. Bu meşhur kent, Augustus tarafından Nikopolis'in tesisi üzerine metruk kalmıştır. Kentin mevkii hayli münakaşalı bir mesele teşkil etmişse de, Leake'in Neokhori köyünde, Vlikha ovasındaki kalıntıların bu kente ait olduğuna dair serdettiği mütalaanın hakikate en muvafık ihtimal olduğu kabul görür. Günümüzde Aspropotamo'dur. Akarnania sahili açıklarındaki küçük adalar olan ve Plinius'un işbu Kitabın 19. Faslında zikrettiği Ekhinades grubundan biridir. Günümüzde anakarayla bütünüyle birleşmiştir.

FASIL 3. (2.) AITOLIA. Aitolia kavimleri şunlardır, Athamanlar, Tymphailer, Ephyreler, Ainianlar, Perrhaebler, Doloplar, Maraclar ve arazilerinde doğup İyonya Denizi'ne dökülen Atrax nehrinin yükseldiği Atraeler.

Kalydon bir Aitolia kentidir, denizden yedi mil mesafede ve Evenus nehrinin kıyıları yakınında kurulmuştur.

Ardından Makynia'ya ve ardında Khalkis ile Taphiassus Dağları'nın uzandığı Molykria'ya varılır.

Sahilde yeniden Antirrhion burnu yükselir, bunun açığında, içeri doğru akarak Aitolia'yı Peloponnesos'tan ayıran ve genişliği bir milden daha az olan Korinthos Körfezi'nin ağzı yer alır.

Karşı tarafta ona bakan burun Rhion olarak tesmiye edilir.

Bununla birlikte Aitolia'nın Korinthos Körfezi üzerindeki kentleri Naupaktos ve Pylene'dir, daha içeride ise Pleuron ve Hali- Pouqueville, Athamania'nın günümüzde Cumerka ve Radoviç olarak bilinen mevkileri kapladığını ifade eder. Esasen Epeiros'a ait olup, Plinius'un burayı Aitolia'nın bir cüzü sayması bir zühul eseridir. Pouqueville'e göre Tymphaea harabeleri Yanya'dan dört mil mesafedeki Paliouri köyü civarında görülebilmektedir. Agrailerin bir kenti olan Ephyre, Strabon tarafından da zikredilmekle beraber hakkında katiyen hiçbir malumat bulunmamaktadır. Perrhaeblerin ana gövdesi bir Thessalia kavmiydi. Günümüzde Anovlahia tesmiye edilen Dolopia, hakikatte Epeiros'un bir cüzü addedilirdi. Bunlar muhtemelen, bu Kitabın 15. Faslında bahsi geçecek olan Thessalia'daki Atrax ahalisi ile aynı kavim değildir. Zamanında Aitolia'nın en meşhur kenti olup Meleagros ve Tydeus'un babası, Diomedes'in ise dedesi olan Oineus'un ikametgâhı idi. Ahalisinin büyük kısmı Augustus tarafından yeni kenti Nikopolis'e nakledilmiştir.

Leake, bu harabelerin Evenus Nehri'nin doğusunda, Kurt-Ağa mevkiinde bizzat gördüğü kalıntılar olduğunu tahmin etmektedir. * Şimdilerde Fidaris adıyla anılır. * Pouqueville, Macynia'nın mevkiinin günümüzdeki Koukio-Castron, Molycria'nın mevkiinin ise şimdiki Manaloudi olduğunu varsayar. 10 Muhtemelen günümüzdeki Varassova, eteklerinde Chalcis yahut Hypochalcis adında bir kasaba bulunmaktaydı.

Şimdiki Kaki-Skala, muhtemelen Taphiassus Dağı idi. 11 Corinth Körfezi'nin girişinde, Rhium Burnu'nun karşısındadır.

Şimdilerde Rumeli Kalesi yahut Rumeli Boğazı Burnu olarak tesmiye olunur. 12 Leake ile Dodwell mesafeyi bir buçuk mil olarak verirler. " Yahut Rhium.

Şimdilerde Mora Kalesi olarak anılmaktadır. 1* Corinth Körfezi'nin modern adını kendisinden aldığı bugünkü İnebahtı yahut Lepanto. i» Proschium, daha sonraki bir devirde Pylene'nin bulunduğu mevkide inşa edilmiştir. Mevkii

meçhul görünmektedir.

Günümüzdeki Kyra-tis-Irinis'in Pleuron'un mevkiini işgal ettiği düşünülmektedir. * Leake, Chalcedon mevkii olan Kurt-ağa ile Missolonghi Lagünü'nün doğu ucu arasındaki birtakım harabelerin Halicyma'nın kalıntıları olduğunu varsayar. 2 Leake, bunun bugün Kelberini tesmiye edilen yüksek dağ ile aynı olduğunu zanneder.

Başkaları ise burayı Gribovo ile bir tutar. ^ Plinius, bu dağı sehven Acarnania hudutları dahilinde gösterir.

Burası Aetolia'nın bir sıradağı olup günümüzde Zygos olarak anılır. * Belki de günümüzdeki Djourmerca. * Ya şimdiki Plocopari, yahut belki de daha büyük bir ihtimalle Viena. ^ Taphiassus Dağı'nın bir cüzüdür.

Yalnızca Plinius tarafından zikredilmiştir. ' Günümüzdeki Malandrino ve Salona havalisinde meskûn oldukları farz edilmektedir.

Bunlara, giydikleri işlenmemiş postlardan, yahut memleketlerinde bolca yetişen çiriş otundan, yahut da o havalideki maden suyu kaynaklarının yaydığı buharlardan ötürü "Ozolae" yani "ağır kokulular" denilmekteydi. 8 Pouqueville, harabelerinin günümüz Galaxidi'sinden takriben iki fersah mesafede görülen kalıntılar olduğunu tasavvur eder. ^ Lapie, haritasında burayı bugünkü İanakhi limanı olarak işaretler. ^^ Kıyısında yer alan kadim Crissa kasabasından mülhem bu isimle anılmıştır.

Bugünkü Salona Körfezi ile aynı yerdir. iJ Yahut Eupalium.

Leake, buranın Trazonia adalarının karşısında, halen birtakım harabelerin mevcut olduğu Marathia ovasında yer aldığını varsayar. ^2 Pausanias bu kasabayı Homeros'un bahsettiği Crissa ile bir tutar, lâkin Strabon iki mevkiyi birbirinden tefrik eder ve günümüzde ekseriyetle onun reyi takip olunur, zira Cirrha'nın, Crissa'nın limanı vazifesini görmek üzere Crissaean Körfezi'nin nihayetinde kurulduğu düşünülmektedir.

Harabelerinin, günümüzde Magula tesmiye edilen mevkideki kalıntılar olduğu zannedilmektedir. '3 Yahut Chalaeum.

Plinius burayı sehven bir Phocis kasabası olarak tesmiye eder, halbuki Locri Ozolae sahilindedir.

Ayrıca burayı Delphi'den yedi mil mesafede göstermekle de hataya düşmüştür ve pek muhtemeldir ki burayı Cirrha ile karıştırmıştır. Leake, mevkiinin şimdiki Lamaki olduğunu ileri sürer.

BÖLÜM 4. (3.) — LOCRIS VE PHOCIS

Aetolia'nın hemen yanında, vergiden muaf bir kavim olan ve Ozolae lakabıyla anılan Locri ahalisi yer alır.

Burada Oeanthe kasabası, Apollon Phaestius limanı ve Crissa Körfezi mevcuttur.

İç kısımlarda Argyna, Eupalia, Phaestum ve Calamisus kasabaları uzanır.

Öte tarafta Phocis'in Cirrhaea ovaları, Cirrha kasabası ve Chalaeon limanı yer alır, yedi mil

mesafede, iç kısımda, Parnassus Dağı'nın eteğinde, bütün cihandaki en meşhur Apollon kehanet merkezine malik serbest Delphi şehri kaimdir.

Ayrıca Kastalia Çeşmesi ile Lilaea'nın kadim şehrinden doğup Delphi'nin önünden süzülen Cephisus Nehri de buradadır.

Bunların haricinde, Crissa kasabası ile Bulenses ahalisinin meskûn olduğu Anticyra'nın yanı sıra Naulochum, Pyrrha, her türlü vergiden muaf Amphissa, Tithrone, Tritea, Ambrysus ve Daulis adıyla da anılan bir bölge olan Drymaea bulunur.

Körfezin nihayeti, Boeotia'nın bir köşesini, Siphae kasabaları ve Corsia lakaplı Thebai ile birlikte yıkar,

* Kadim Delphi'nin mevkiinin bir kısmı üzerinde günümüz Kastri köyü kaimdir.

Harabeleri Chandler, Leake ve Ulrichs tarafından tetkik olunmuştur. 2 Parnassus silsilesinin Delphi civarındaki en yüksek iki zirvesi, kuzeybatıda bugün Velitza denilen Tithorea ile kuzeydoğuda şimdiki Liakura olan Lycorea idi. Delphi'nin üzerindeki kayalıklar Phaedriades yahut "Işıldayanlar" tesmiye olunurdu. 3 Meşhur Kastalia pınarı, kaynağının hemen yanı başında bulunan mezkûr azizin şapelinden ötürü şimdilerde Aziz Yuhanna Çeşmesi olarak anılmaktadır. * Şimdilerde Mavro-Potamo. * Harabeleri Kastri'den takriben üç fersah mesafede halen görülebilmektedir. * Yahut Crisso. Delphi'nin güneybatısında, iç kısımlarda kaim idi.

Harabeleri, günümüz Chryso köyünden kısa bir mesafede müşahede edilebilir. 7 Bugünkü Aspra Spitia yakınlarında tesadüf olunan az sayıdaki harabenin buraya ait olduğu zannedilmektedir.

Cinnetin tedavisinde vüsatle kullanılan çöplemesi ile şöhret bulmuştu.

Aynı adı taşıyan iki mevkii daha mevcuttu. ® Crissaean Körfezi civarındaki Bulis ahalisi.

Harabeleri, Dobe Manastırı'na pek yakın bir mevkide kaimdir. 5 Ansart, buranın şimdiki Agio-Sideri yahut Djesphina limanı olduğunu ileri sürer. '° Günümüzdeki Salona'nın mevkiini işgal etmekteydi, kadim Akropolis'inin surları halen müşahede olunabilir.

Locri Ozolae kavminin başlıca şehri idi. ^^ Pouqueville, Moulki civarında görülen harabelerin Tithrone'ye ait olduğunu, Tritea'nın ise şimdiki Turcochorion mevkiinde bulunduğunu düşünür. ^ Yahut tahkimatının metaneti ve boyacılıkta kullanılan al kırmızısı meyveleriyle meşhur Ambrysus.

Kalıntılarından bazıları günümüz Dhistomo köyünde müşahede edilebilir. ^' Doris ve Phocis hudutları üzerindedir.

Leake, harabelerinin Kamares ile Glamista'nın tam ortasında görülen kalıntılar olduğu kanaatindedir.

Daulis aynı zamanda, harabeleri günümüz Dhavlia köyünde görülebilen kadim bir Phocis kasabasının da adıydı. 14 Muhtemelen Port de Dobrena yahut Polaca'daki bugünkü Palaeo Kastro. 15 Leake, Boeotia'nın bir limanı olan Corsia Thebai'sinin, günümüzdeki Khosia ile temsil olunduğu fikrindedir.

Helikon civarı. Bu deniz üzerinde Boiotia’nın üçüncü kenti Pagae’dir, buradan itibaren Peloponnesos Kıstağı bir boyun gibi uzanır.

BÖLÜM 5. (4.) PELOPONNESOS.

Eskiden Apia ve Pelasgia olarak adlandırılan Peloponnesos, yeryüzündeki hiçbir topraktan geri kalmayan bir yarımadadır.

Ege ve İon olmak üzere iki deniz arasında yer alır, kıyılarında açılan girintili çıkıntılı köşeler sebebiyle çınar yaprağı biçimindedir.

Isidorus’a göre çevresi 563 mildir, körfezlerinin kıyı çizgisi hesaba katıldığında ise neredeyse bir o kadar daha tutar.

Başladığı yerdeki dar geçit Isthmus adıyla bilinir.

Bu noktada, daha evvel zikrettiğimiz iki deniz, kuzeyden ve doğudan gelerek karşıt yönlerden karayı istila eder ve bütün genişliğini yutar, öyle ki böylesine muazzam su kütlelerinin zıt istikametlerdeki akınları neticesinde karanın kenarları öylesine kemirilir ki, Hellas Peloponnesos’a yalnızca araya giren beş mil genişliğindeki dar bir boyun vasıtasıyla bağlı kalır.

Böylece bir yanda ve diğer yanda meydana gelen körfezler, Korinth ve Saronik körfezleri olarak anılır.

Bir tarafta Lecheae, diğer tarafta Cenchreae limanları bu dar geçidin sınırlarını tayin eder, bu durum, büyüklükleri sebebiyle karadan araçlarla nakledilemeyen gemileri meşakkatli ve tehlikeli bir seyre mecbur bırakır.

İşte bu sebeptendir ki gerek Kral Demetrius, gerek Diktatör Caesar, gerek Prens Caius, gerekse Domitius Nero, seyrüsefere elverişli bir kanal açarak bu boynu yarmak için muhtelif zamanlarda teşebbüste bulunmuşlardır, nitekim bu örneklerin her birindeki akıbetten de açıkça anlaşılacağı üzere, bu beyhude ve hadsiz bir teşebbüstür.

Isthmus adını verdiğimiz bu aradaki boynun ortasında, evvelce Ephyre adıyla bilinen Korinth kolonisi yer alır, bir tepenin yamacında kurulmuş olup, her iki denizin kıyısına da altmışar stadia mesafededir.

Acrocorinthos yahut "Korinth’in Dorukları" denilen ve içinde Pirene Pınarı’nın bulunduğu kalesinin yükseklerinden, karşıt yönlerde uzanan iki denize birden tepeden bakar.

Leukas’tan Korinth Körfezi üzerindeki Patrae’ye kadar olan mesafe seksen sekiz mildir.

Patrae kolonisi, Aitolia’ya ve Evenus Nehri’ne bakan Peloponnesos’un en geniş burnu üzerinde kurulmuştur, Korinth Körfezi, daha evvel belirttiğimiz üzere, girişinde bir milden daha az bir genişliğe sahip olmakla birlikte, kıstağa doğru boylamasına uzanarak seksen beş millik bir mesafeye erişir.

BÖLÜM 6. (5.) AKHAİA.

Akhaia adı verilen vilayet Kıstak’tan başlar, şehirlerinin sahil boyunca muntazam bir sıra halinde dizilmesinden ötürü evvelce Aegialos adını taşırdı.

Buradaki ilk yer daha önce anılan Lecheae, yani Korinthlilerin bir limanıdır, bunun ardından Pellene ahalisine ait bir hisar olan Olyros gelir, sonra bir vakitler var olan Helice ve Bura şehirleri ile kasabaları deniz tarafından yutulduktan sonra ahalisinin sığındığı yerler olan Sikyon, Aegira, Aegium ve Erineos gelir.

İç kısımlarda Kleonai ve Hysiae bulunur, ardından Panormos Limanı ve evvelce zikredilen Rhion gelir, bu burundan, daha evvel bahsettiğimiz Patrae beş mil mesafededir, sonra da vaktiyle Pherae’nin bulunduğu yer gelir.

Akhaia’nın dokuz dağı arasında en meşhuru Skioessa’dır, ayrıca Kymothoe Pınarı da buradadır.

Patrae’nin ötesinde Olenum kasabası, Dyme kolonisi, bir zamanlar Buprasium ile Hyrmine’nin yükseldiği yerler, Araxus Burnu, Cyllene Körfezi ve Cyllene’den beş mil mesafede bulunan Chelonates Burnu yer alır.

Burada ayrıca Phlius hisarı bulunmaktadır, bu hisarın etrafındaki bölgeye Homeros tarafından Araethyrea, onun devrinden sonra ise Asopis adı verilmiştir. Ardından, vaktiyle Epeiler olarak anılan Elealıların arazisi başlar, iç kısımlarda Elis şehri ve yine iç kesimde olup Phlius’tan on iki mil mesafede bulunan, oyunlarının cihanşümul şöhretiyle Yunanistan’a zamanı hesap etme usulünü veren Olimposlu Jüpiter’in tapınağı uzanır.

Bir zamanlar burada, yanı başından Alpheus Nehri akan Pisa kasabası da bulunmaktaydı. Sahilde Ichthys Burnu yer alır.

Alpheus Nehri altı mil boyunca, neredeyse Aulon ve Leprion kasabalarına kadar seyrüsefere elverişlidir. Bundan sonra Platanodes Burnu’na gelinir. Bütün bu mevkiler batıya düşmektedir.

BÖLÜM 7. MESSENIA

Daha güneyde, kıyılarının uzunluğu yetmiş iki mil olan ve sahilinde Cyparissa şehrinin yer aldığı Cyparissus Körfezi bulunur.

Ardından Pylos ve Methone kasabaları, Helos’un vaktiyle bulunduğu mevki, Acritas Burnu, adını Asine kasabasından alan Asine Körfezi ve Corone’den mülhem Corone Körfezi gelir, mezkûr körfezler Taenarum Burnu’nda nihayete erer.

Bunların tamamı, on sekiz dağa ve keza Pamisus Nehri’ne malik olan Messenia vilayetindedir.

İç kısımlarda ise her biri farklı dönemlerde şöhret bulmuş Messene, Ithome, Oechalia, Arene, Pteleon, Thryon, Dorion ve Zancle bulunur.

Bu körfezin kıyı boyu seksen mil, bir yakasından diğerine olan mesafe ise otuz mildir.

Şimdi Pymatza. Geniş bir alana yayılan kalıntıları, modern Mavromati köyünün civarında görülmektedir.

İthome, aynı adlı bir dağın üzerinde yer alan Messene hisarı idi, şimdilerde Yom-cano olarak adlandırılmaktadır. Eski çağlarda, Triphylia'daki daha modern Samos veya Samia'nın mevkiini kapladığı varsayılmaktadır.

Modern Sareni'nin bu mevkiyi kapladığı düşünülmektedir. Homerostan aktarıldığına göre Musaların Thamyrisi körlükle cezalandırdığı yer olan Dorion veya Doriumun, modern Sulima ovasında yer aldığı varsayılmaktadır.

Bu yer hakkında hiçbir şey bilinmiyor gibi görünmektedir, fakat Sicilyada aynı adla anılan ve aslında bir Messene kolonisi olan yere adını vermiş olması muhtemeldir.

BÖLÜM 8. LACONIA

Taenarumda, hür bir ulusun meskun olduğu, çevresi 106 mil ve eni 38 mil olan bir körfezde yer alan Laconia toprakları başlar.

Kasabaları Taenarum, Amyclae, Pherae ve Leuctradır, iç kısımlarda ise Sparta, Therapne ve vaktiyle Cardamyle, Pitane ve Antheanın durduğu yerler, Thyreanın eski mevkii ve Geraniadır.

Burada ayrıca Taygetus Dağı, Eurotas nehri, Aegilodes Körfezi, Psamathus kasabası, Girit adasına en güvenli geçişin sağlandığı yer olan ve bu adı taşıyan kasabadan adını alan Gytheum Körfezi bulunmaktadır.

Bütün bu yerler Malea Burnu ile sınırlanmıştır. Veya Taenarus, sonraları Caenopolis olarak adlandırılmıştır.

Mevcut Kisternes veya Kiinaros kasabası onun mevkiinde kuruludur. Mevkii ekseriyetle Spartadan altı mil mesafedeki Sklavokhoride kabul edilir, fakat Leake buranın Sparta ile o yer arasında kalan Aghia Kyriaki isimli tepede bulunduğunu varsaymaktadır. Veya Pharis.

Mevcut Chytries onun mevkiini kaplar. Veya Pamisus nehri üzerindeki Leuctrum, şimdilerde Levtros denilmektedir.

Thebaililerin Spartalıları MÖ 371de yendiği Boeotiadaki kasaba ile karıştırılmamalıdır. Veya Lacedaemon.

Mevkii, modern Magula ve Psykhiko köyleri tarafından kaplanmıştır.

Civardaki başlıca modern kasaba Mistradır. Veya Eurotasın sol kıyısındaki Therapnae.

Bazı kalıntıları halen görülebilmektedir. Modern Skarhamula kasabasının kuzeydoğusunda halen ehemmiyetli kalıntıları görülmektedir. Yazarlar, bu kasabanın ve Anthea veya Anthenenin mevkii hususunda hemfikir değildir. 300 Argiveli ile 300 Spartalı arasındaki meydan savaşıyla meşhurdur, Spartalılardan yalnızca Othryades, Argivelilerden ise sadece Alcenor ve Chromius hayatta kalmıştır. Homeros tarafından Enope olarak anılmıştır. "Beş Parmak" manasına gelen Pente Dactylon veya Pente Dactyli, Taygetus sıradağlarının şimdiki adıdır. Başlıca zirveleri şimdilerde St. Elias ve Paximadhidir.

Eurotas nehri, yukarı ve orta mecrasında şimdilerde Iris ve Niris, Sparta ovasından denize kadar ise Vasili-potamo olarak adlandırılmaktadır. Leakee göre Aegila, şimdiki Scutarinin bulunduğu mevkiyi kaplamaktaydı, şayet öyleyse, bu körfez muhtemelen Scutari Körfezi idi.

Psamathus, Taenarum burnunun yakınlarındaydı. Veya Gythium, Eurotasın ağzına yakındır. Peynirleriyle meşhurdu.

Kalıntılarına Marathonisinin biraz kuzeyinde Paleopoli denilmektedir. Şimdi Capo Santo Angelo.

BÖLÜM 9. ARGOLIS

Scyllaeuma kadar uzanan sonraki körfeze Argolis Körfezi denir, enlemesine elli mil, çevre uzunluğu ise 162 mildir.

Üzerindeki kasabalar Boea, Limera lakaplı Epidaurus, Zarax ve Cyphanta limanıdır.

Nehirleri Inachus ve Erasinustur, bunların arasında, Lerna denilen yerin ötesinde ve denizden iki mil mesafede bulunan, Hippium lakaplı Argos yer alır.

Dokuz mil ötede Mycenae ve rivayete göre Tirynsin durduğu yer vardır, ayrıca Mantineanın mevkii de buradadır.

Dağları Artemius, Apesantus, Asterion, Parparus ve diğer bazılarıdır, sayıları on birdir.

Kaynakları Niobe, Amymone ve Psamathedir. Scyllaeumdan Korint Kıstağına kadar olan mesafe 177 mildir.

Burada Hermione, Troezen, Coryphasium kasabalarını ve bazen "Inachia", bazen de "Dipsia" olarak anılan Argosu buluruz. Şimdi Capo Skillo. Veya Boeae.

Kalıntıları Yatika Körfezinin başında görülmektedir. Monembasianın yukarısındaki Palaea-Monemvasia denilen yerin mevkiinde yer almaktaydı. Ansarta göre mevkii modern Porto Karidir. Leake, Cyphantayı ya Cyparisside ya da daha kuzeyde, Leonidhio mevkisinde gösterir.

Ansart buranın modern Porto Botte yahut Stilo olduğunu belirtir. Şimdiki Banitza. Erasinus ise modern Kephalaridir. At yetiştiriciliğinden dolayı böyle adlandırılmıştır.

Şimdilerde Napoli di Romaniadan üç fersah mesafede olup yine Argos olarak anılmaktadır. Mevkii şimdilerde Milos olarak adlandırılır.

Civarındaki bataklıklarda Heraklesin Lerna Hidrasını öldürdüğü rivayet edilirdi. Mevkiindeki yerin adı Karvatadır.

Kalıntıları pek çoktur ve fevkalade görkemlidir. Kalıntıları son derece ilgi çekicidir, Kiklop mimarisine ait muazzam taş kütleleri sergiler. Bu mevkii günümüzde Palaeo-Nauplia olarak adlandırılır.

Epaminondasın düştüğü Arcadiadaki yer ile karıştırılmamalıdır.

Mevkii bilinmiyor gibi görünmektedir. Veya Cleonae topraklarındaki Apesas, şimdilerde Fuka denilmektedir, Artemius ise muhtemelen şimdiki Malvouni veya Malcyodur. Aynı isimde bir nehir bu dağdan doğardı, kimliği bilinmemektedir. Pelopsun kız kardeşi ve Thebai kralı Amphionun zevcesi olan Niobeden dolayı böyle adlandırılmıştır.

Amymone pınarı Lerna gölüne akardı. Kalıntıları modern Castri köyünün civarında görülebilir, oldukça geniştir. Modern Dhamala, Troezenin mevkiini kaplar. Bu Coryphasiumun kimliği belirsiz görünmektedir.

Daha sonra Schoenites limanı ve vaktiyle meşe korusuyla çevrili olan, adını da buradan alan Saronic Körfezi gelir, zira antik Yunanda meşeler böyle adlandırılırdı.

Bu körfez üzerinde, Aesculapius tapınağı ile meşhur Epidaurus kasabası, Spiraeum Burnu, Anthedus limanı, Bucephalus ve ardından Kıstağın bu tarafında daha önce zikredilen, her beş yılda bir düzenlenen oyunlarıyla meşhur Neptün tapınağının bulunduğu Cenchreae yer alır.

Peloponnesos kıyılarına sokulan körfezler ne denli çoksa, çevresinde uğuldayan denizler de o denli çoktur.

Kuzeyden İyon Denizi’nin istilasına uğrayan yarımada, batıdan Sicilya Denizi tarafından dövülür, güneyden Girit Denizi’nin, güneydoğudan Ege Denizi’nin ve kuzeydoğudan Mirtoan Denizi’nin hırpalamalarına maruz kalır, ki bu son deniz Megara Körfezi’nden başlayıp Attika’nın tüm kıyılarını yıkar.

BÖLÜM 10. (6.) ARCADIA

Yarımadanın iç kesimlerinin büyük bir kısmı, her yönden denize uzak olan, başlangıçta Drymodes, daha sonraki bir dönemde ise Pelasgis olarak adlandırılan Arcadia tarafından işgal edilmiştir.

Messenia’da bu adı taşıyan bir burun vardı, fakat burada bahsedilen yer orası olamaz. Plinius’un burada, daha önce andığı fakat yalnızca İnakhos ve Erasinos nehirleriyle bağlantılı olarak zikredip Argolis kentleri listesine dahil etmediği Argos Hippium’u kastettiği sanılmaktadır. "Dipsian" teriminin kökeni muhtemelen bilinmemektedir. Argos bol miktarda suya sahip olduğundan, bunun kuraklığa atıfta bulunması pek mümkün görünmemektedir. Fakat bkz. Kitap vii. bölüm 57. Ansart, buranın Saros Körfezi’nin ağzındaki modern Porto Estremo olduğunu söyler. Hesychius, Eski Yunancada meşelere sarōnides dendiğini belirtir. Bu körfeze günümüzde Egina ya da Atina Körfezi denmektedir. Burada kendisine bir yılan suretinde tapınılırdı, Epidaurus’a beş mil mesafedeki tapınağı, hastalıklarına şifa arayan Yunanistan’ın her yerinden hastalar tarafından ziyaret edilirdi. Bu tapınağın kalıntıları halen görülebilmektedir ve Epidaurus’taki tiyatronun kalıntıları pek geniştir. Pidhavro köyü bu kalıntıların tam ortasında yer almaktadır. Modern Capo Franco. Lapie, Anthedus ya da Anthedon’un günümüzde Porto d'Athene denilen yer olduğunu kabul eder. Burası, muhtemelen biçiminden ötürü "Boğa Başı Burnu" anlamına gelen aynı adlı bir burun üzerinde yer alan bir Korint limanı gibi görünmektedir. "Posideium" olarak anılırdı, civarında oyunlar kutlanırdı. Isthmia Mabedi bilhassa bir sığınma yeri olarak meşhurdu. Koru ve ormanlarla kaplı olduğundan, "ağaçlık" manasındaki Drymodes kelimesinden gelir. Günümüzde Tripotamo Hanı olarak adlandırılır. Günümüzde Paleopoli olarak adlandırılır. Epaminondas, M.Ö. 362’de Spartalılara karşı savaşırken burada düşmüştür. Arcadia’nın kuzeydoğusundadır. Kalıntılarının modern Chionia yakınlarında görülenler olduğu sanılmaktadır. Herkül’ün icraatlarından birine sahne olan aynı adlı gölün civarındaydı. Önemli bir kenttir, modern Piali onun bulunduğu yeri işaret eder. Kadim Mantinea’nın kalıntıları üzerine kurulmuştur. Homeros tarafından zikredilen kadim bir kenttir, Mantinea’nın kuzeybatısındadır. Modern Kalpaki onun bulunduğu yerde durmaktadır. Yahut Pheneus, Arcadia’nın kuzeybatısındadır. Phonia onun bulunduğu yerde kuruludur. Tegea yakınlarındadır, Evander’in doğum yeri olduğu söylenir. Megalopolis’in kuruluşu üzerine neredeyse tamamen terk edilmiş, fakat Antoninus Pius tarafından ihya edilmiştir. Ansart’a göre kalıntılarının, modern Thana köyü yakınlarında görülenler olduğu sanılmaktadır. Yukarıda belirtildiği üzere, Palantium yerlisi olan Evander’e bir hürmet nişanesi olarak böyle adlandırıldığı söylenir. M.Ö. 371’deki Leuktra Muharebesi’nden sonra, Epaminondas’ın tavsiyesiyle Messenia sınırları yakınında kurulmuştur. Vaktiyle Yunanistan’ın en büyüğü olan tiyatrosunun harabeleri, modern Sinano köyü yakınlarında bugün görülebilen yegâne kalıntılarıdır. İçinde meşhur bir Asklepios tapınağı barındırırdı. Kalıntıları Atzikolo köyü yakınlarında görülebilir. Megalopolis yakınlarındaki Bucolion’un tam yeri muhtemelen bilinmemektedir, gerçi Ansart bu mevkiye Troupiais dendiğini söyler. Carnion hakkında hiçbir şey bilinmemektedir. Homeros tarafından zikredilen Parrhasia kenti, adını Parrhasia bölgesine vermiş görünmektedir. Leake, buranın Lycosura ile aynı yer olduğunu düşünmektedir. Ladon nehri üzerindedir, kalıntıları modern Vanena yakınlarında görülür. Arcadia’nın batısında, Alpheus nehri üzerindedir. Yahut "Juno’nun Kenti". Aşağı Alpheus üzerinde yerleşik, büyük öneme sahip bir yerdi. Kalıntıları Aianni ya da St. John köyünün batısındaki bir tepede görülebilir. Bunlar pek ehemmiyetsizdir. Şarabı pek muteberdi ve kadim şöhretini halen korumaktadır. Pylae, Pallene, Agrae ve Epium hakkında hiçbir şey bilinmiyor görünmektedir. Yahut Cynetha, Arcadia’nın kuzeyinde, Aroania dağları üzerinde, Arcadia’nın tabii sınırlarının ötesindedir. Modern Kalavryta köyü onun bulunduğu yeri kaplar, fakat kalıntılarından neredeyse hiçbir iz yoktur. Yahut Lepreum, Elis’teki Lepreum’dan ayırt edilmek için böyle anılmıştır.

Arcadia kentleri şunlardır, Psophis, Mantinea, Stymphalus, Tegea, Antigonea, Orchomenus, Pheneum, Palantium (Roma’daki Palatium adını buradan alır), Megalopolis, Gortyna, Bucolium, Carnion, Parrhasia, Thelpusa, Melaenae, Heraea, Pylae, Pallene, Agrae, Epium, Cynetha, Arcadia Lepreon’u, Parthenium, Alea, Methydrium, Enispe, Macistum, Lampia, Clitorium ve Cleonae, ki bu son iki kasabanın arasında, halk arasında Bembinadia olarak bilinen Nemea bölgesi yer alır.

Bu Parthenium hakkında hiçbir şey bilinmiyor görünmektedir. Alea, Orchomenus ile Stymphalus arasında yer almaktaydı. Kalıntıları, Skotini’nin karanlık vadisinde, Buyati köyünün bir mil kuzeydoğusunda keşfedilmiştir. Bulunduğu yer modern Palaeopyrgos adını taşır. Homeros tarafından zikredilen Enispe ile Macistum’un yerleri bilinmemektedir. Yahut Cleitor, Arcadia’nın meşhur bir kasabasıdır. Kalıntıları Kalzana ya da Katzanes ovasında görülebilir. Yanından akan çaylardan biri Clitora adını halen muhafaza etmektedir. Sayıca az fakat önemine tanıklık eden kalıntıları, Kurtesi’den pek uzak olmayan modern Kleves köyü yakınlarında bulunmaktadır.

Arcadia’nın dağları şunlardır, aynı adlı bir kente sahip olan Pholoe, Cyllene, üzerinde Lykaionlu Jüpiter tapınağının bulunduğu Lycaeus, Maenalus, Artemisius, Parthenius, Lampeus ve Nonacris, bunlardan başka kayda değmez sekiz dağ daha vardır. Nehirler ise Pheneus bataklıklarından doğan Ladon ile aynı adlı bir dağdan fışkırıp Alpheus’a dökülen Erymanthus’tur.

Achaia’nın anılmaya değer diğer şehirleri Aliphiraeiler, Abeatalar, Pyrgensesler ve Paroreataların şehirleridir.

Nemea oyunları, Cleonae ile Phlius arasındaki Nemea koruluğunda Herakles onuruna kutlanırdı. • Strabon tarafından zikredilen ve muhtemelen Koutzomati'nin üzerinde kurulduğu yer olan Bembina köyünden. • Şimdiki adı Olono'dur.

Adını, Herakles'in zehirli oklarından biriyle kazara katledilen Sentor Pholos'tan almıştır. 7 Günümüzdeki Zyria. ■ Nomiai ve Hellenitza, bu dağa verilen modern isimlerdir. • Arkadya'nın güneyinde.

Şimdilerde Roinon olarak anılmaktadır. 10 Yahut Argolis ile Arkadya arasındaki sınırı teşkil eden Artemisium. Günümüzde Tumiki olarak adlandırılır. 11

Argolis'ten Tegea'ya giden bu dağın yanındaki geçide halen Partheni denmektedir. 12 Ansart'a göre, şimdiki adı Zembi'dir. 13 Nonacris kenti dağın eteğinde yer almaktaydı.

Styx nehri kaynağını bu dağlardan alırdı. 14 Şimdiki adı Landona'dır. 15 Plinius tarafından evvelce zikredilen ve günümüzde Fonia olarak anılan kent.

Bataklıklarının suları, rivayete göre Herakles tarafından açılmış yer altı bir geçitle tahliye edilirdi. 16

Şimdiki adı Dogana'dır, Erymanthus Dağı'nın iki ana zirvesi Olonos ile Kalefoni'dir. 17 Cynura bölgesindeki bir Arkadya kenti olan Aliphira ahalisi.

Kente ait ehemmiyetli kalıntılar Nerovitza tepesinde halen görülebilmektedir. 18 Messenia'daki Abea ahalisi. 19 Arkadya'daki Pyrgos ahalisi.

reatae, Paragenitae, Tortuni, Typanei, Thriasii ve Tritienses kabileleri mevcuttur. Domitius Nero [imparator], bütün Akhaia'ya hürriyet bahşetmiştir.

Peloponnesos, Malea Burnu'ndan Korint Körfezi'ndeki Aegium kentine kadar 190 mil uzunluğunda olup, Elis'ten Epidaurus'a genişliği 125 mildir, Arkadya üzerinden Olympia'dan Argos'a olan mesafe ise altmış sekiz mildir. Olympia'dan Phlius'a kadar olan mesafe evvelce zikredilmişti.

Sanki tabiat denizin tecavüzlerini telafi etmek istemişçesine, bu mıntıkanın tamamı boyunca yetmiş altı dağ yüce başlarını göğe yükseltir.

BÖLÜM 11. (7.) ATTİKA

Kıstağın dar boynunda, bizim halkımızca Graecia olarak bilinen Hellas başlar. Kendini gösteren ilk devlet, kadim zamanlarda Acte olarak tesmiye edilen Attika'dır.

Pagae'nin tam karşısında yer alan Megara kolonisinden ötürü Megaris olarak adlandırılan kısmında kıstağa temas eder. Bu iki kent, Peloponnesos'un en uzağa uzandığı noktada yer almaktadır, adeta Hellas'ın omuzları üzerine, her bir yanda birer tane olmak üzere yerleştirilmişlerdir.

Pagaeliler ve keza Aegosthena ahalisi, Megara'nın idari salahiyeti altındadır.

Sahilde Schoenos limanı, Sidus ve Crommyon kentleri,

1 Arkadya'daki Paroreata ahalisi.

Müteakip ikisi hakkında hiçbir şey bilinmiyor gibi görünmektedir. 2 Elis'teki Typaneae sakinleri. 3 Elis'te, Patrae yakınlarındaki Thrius ahalisi. 4 Akhaia'daki Tritia ahalisi, şimdiki Chalanthistra. 6 Nero, Roma senatosuna tahsis edilmiş ve bir prokonsül tarafından idare edilen Roma eyaleti Akhaia'nın nizamını ilga ederek ona hürriyet bahşetmiştir. Lakin Vespasianus, eyalet idaresini yeniden tesis etmiş ve Grekleri yıllık haraç ödemeye mecbur bırakmıştır. 6 Şimdiki Vostitza. 7 Bkz. s. 281. 8 Grekçe aicr^, "deniz sahili" tabirinden. 9 Halen kadim ismini muhafaza etmektedir. 10 Yahut Pegae.

Korint Körfezi'nin kıyısında yer alıp, Plinius'un beyan ettiği üzere, Saronic Körfezi'ndeki Megara misali, Peloponnesos'un o cihetteki en uç noktası idi.

Kruse'ye nazaran Psato, lakin Lapie'ye nazaran Alepochori onun yerini işgal etmektedir. İlki kuvvetle muhtemel doğrudur. 11 Korint Körfezi üzerinde.

Porto Ghermano mevkisini tutmaktadır. 12 Saronic Körfezi'nde, Cenchreae'nin kuzeyindedir.

Günümüzdeki Porto Cocosi mevkisini tutmaktadır. 13 Ansart'a göre şimdiki Leandra'dır. 14 Yahut Crommyon. Saronic Körfezi'nde, asıl kıstak ile Megara arasındaki başlıca yerleşim yeriydi.

Kalıntılarının, Saint Theodorus şapeli yakınında görülenler olduğu zannedilmektedir.

Theseus tarafından katledilen yaban domuzunun uğrak yeri olduğu rivayet edilirdi.

altı mil uzunluğundaki Scironia Kayalıkları, Geranea, Megara ve Eleusis bulunmaktadır.

Eski devirlerde Oenoe ile Probalinthos da burada mevcuttu, Piraeus ve Phalerum limanları kıstaktan elli beş mil mesafede olup, iç kısımda kain olan Atina'ya beş mil uzunluğunda bir sur ile bağlanmıştır.

Atina hür bir şehirdir ve methi hususunda bizden tek bir kelimeye dahi muhtaç değildir, şöhretten payına düşen fazlasıyla kavidir.

Attika'da Cephisia, Larine, Callirrhoe Enneacrunos pınarları ile Brilessus, Aegialeus, Icarius, Hymettus, Lycabettus dağları ve vaktiyle Ilissus'un bulunduğu yer mevcuttur.

Piraeus'tan kırk beş mil mesafede Sunium Burnu yer alır.

Ayrıca Thoricos Burnu vardır, Potamos

1 Eşkıya Sciron'un tahribatına sahne olmasından mütevellit bu ismi almıştır.

Şimdilerde Kaki Scala olarak tesmiye edilmektedir. 2 Tanrıça Demeter ve Persephone ibadetinin başlıca merkezi olarak şöhret bulmuştur.

Kalıntıları günümüzdeki Lefsina'da görülebilir. 3 Pera Chora onun mevkiine işaret eder.

Attika Tetrapolis'inin bir azası idi, Probalinthos da bir diğeridir. 4 En muteber mehasis olan Ulrichs, Phalerum limanını, büyük Phalerik Körfezi'nin şark köşesinde, Tripirghi yahut Üç Kule civarına yerleştirir.

Piraeus'un üç limanı şimdiki Phanari, Stratiotiki yahut Paschalimani ve Drako yahut Porto Leone'dir. 5 Piraeus, şehre "Uzun Surlar" tesmiye edilen ve kırk stadia uzunluğunda olan iki sur ile raptedilmişti.

Phalerum surunun uzunluğu otuz beş stadia idi. 6 Kanaatinin bu minvalde olması teessüfe şayandır.

Onun tasvirine rahatlıkla sahife ayırabilirdi. 7 Hâlâ Kivisia olarak anılan Cephisia şehri, Kekrops'un on iki şehrinden biriydi.

Berrak sulu pınar burada halen görülebilmektedir. 8 Yahut "Dokuz Pınar".

Atina'da içme gayesiyle kullanılan yegane iyi su kaynağı idi. Bu pınar halen kadim ismiyle anılmaktadır.

Larine hakkında hiçbir malumat yok gibi görünmektedir. 9 Bunun, mermeriyle pek meşhur olan ve sonradan Pentelicus tesmiye edilen, şimdilerde Mendeh yahut Penteli olarak anılan dağın kadim ismi olduğu zannedilmektedir. 10 Kuzeydeki yahut Büyük Hymettus şimdilerde Telo-Vuni, cenubundaki yahut Küçük olanı ise Mavro-Vuni olarak tesmiye edilir. 11

Atina'nın kuzeydoğusunda, günümüzde Aziz Yorgi Tepesi olarak anılan yer. Muhtemelen aynı adı taşıyan nehir üzerinde. Şimdiki Kolonna Burnu. Sunion'un ve modern Panorimo Körfezi'nin kuzeyinde.

Thorikos, Attika demus'larından biriydi. Muhtemelen tek bir yerleşim olmasına rağmen iki demus'un ortak adıydı. Doğu kıyısında, Thorikos'un kuzeyinde yer almaktaydı.

Limanı muhtemelen modern Dhaskalio idi, kasabanın konumu ise Leake tarafından Dardheza köyünün güneyinde, Paleokastro olarak anılan harabelere yerleştirilmektedir. Doğu kıyısında, Prasiai ile Brauron arasında. Kekrops'un doğu kıyısındaki on iki kadim şehrinden biri. Adının Vraona ve Paleo Vraona köylerinin adlarında korunduğu düşünülmektedir. Aiantis kabilesine mensup bir demus. Ceza ve intikam tanrıçası Nemesis'e adanmış tapınağıyla meşhurdu. Mevcut Obrio Kastro onun bulunduğu mevkide yer alır. MÖ 490 yılında Perslerin Atinalılar tarafından mağlup edilmesiyle hatıralarda yer etmiştir. Kadim Maraton kentinin yerinin modern Maraton köyünde değil, onun güneyindeki Vrana denilen mahalde bulunduğu kabul edilir. Eleusis ovasının doğu kısmı, Thria demus'undan ötürü bu adla anılırdı. Tam mevkisi belirsizdir. Melite, Atina'nın Kekropis kabilesine bağlı, İç Kerameikos'un batısında bir demus idi. Şimdi Oropo, Boiotia ile Attika'nın doğu sınırlarında, Euripos yakınında yer alır. Aslen Boiotialılara aitti. Harabelerinin Egripo'dan sekiz mil mesafede görülen kalıntılar olduğu varsayılır. Lukisi mevkiinin olduğu da öne sürülmüştür. Harabeleri halen Faga Dağı'nın güneybatı yamacında görülebilmektedir. Helikon Dağı'nın güneydoğu yamacında. Harabeleri modern Eremo veya Rimokastro'da görülebilmektedir. Şimdiki Livadhia. Trophonios'un meşhur mağarası bunun civarındaydı. Geniş kalıntıları halen görülebilmektedir, ancak modern Theba yahut Stiva kasabası yalnızca kadim Kadmeia'nın, yani hisarın bulunduğu alan üzerinde yer alır. Mısır, Phthiotis ve Lucania'daki aynı adlı yerlerden ayırt etmek için. Boiotia'yı Megaris ve Attika'dan ayıran aynı adlı sıradağlar üzerinde. Orman av hayvanı bakımından pek zengindi, civarı ise şairane efsanelerin pek sevilen bir sahnesiydi. Paleovuni, Helikon silsilesinin en yüksek zirvesidir. Leake, Musalar Koruluğu'nun, Helikon'un zirvelerinden biri olan Marandali Dağı'nın eteğindeki şimdiki Aziz Nikola Kilisesi mevkiinde olduğunu tespit eder. Bu pınarların veya membaların teşhisi pek güçtür, lakin Pegasos'un ayaklarıyla yere vurmasıyla meydana geldiği rivayet edilen Hippokrene, yani "At Pınarı", muhtemelen şimdiki Makariotissa'daydı, Aganippe ise Paleo-panaghia ile Pyrgaki'nin tam ortasından akan pınardır. Burası aslen Boiotia birliğinin bir üyesiydi, fakat bir Attika demus'u haline gelmemekle beraber Atinalılara katıldı. Leake, harabelerinin Myupoli'de görülenler olduğu kanaatindedir. Ross, buranın Ghyfto-kastro'nun doğusunda yer aldığını düşünürken, diğer müellifler daha batıda, modern Kundara köyü yakınında bulunduğu fikrindedir. Kral Perseus'un davasını güttüğü için Roma praetor'u Lucretius tarafından yerle bir edilmiştir. Kalıntıları, Thebai'den Lebadea'ya giden yol üzerinde, Mazi köyünden takriben bir mil mesafede görülmektedir. MÖ 479'da Perslerin Mardonios komutasında hezimete uğratılmasıyla hatıralarda kalmıştır. Orkhomenos'tan yirmi stadion mesafededir. Leake burayı modern Izamah mevkiine, Forchhammer ise Avro-Kastro'ya yerleştirir. Mevkisi belirsizdir. Leake buranın Hylike Gölü'nün kuzey ucu ile Palea Dağı'nın eteği arasındaki Paleokastro'da olduğunu varsayar. Ulrichs ise gölün güney ucuna yerleştirir. Modern Kakosia onun bulunduğu mevkidedir. Kithairon Dağı'nın eteklerinde. Leake burayı Katsula'nın doğusunda, oradaki kayalıkların eteğine yerleştirir. Leake burayı Siamata Dağı'nın altındaki Plataniki deresi üzerindeki harabelerle bir tutar. Pausanias buranın Teumessos'un yedi stadion ötesinde ve şimdiki adı Siamata olan Hypatos'un eteğinde kain olduğunu zikreder. Kopais Gölü üzerinde. Modern Topolia köyü onun mevkisinde kuruludur. Kephisos'un suları burada yeraltı mecralarından fışkırır. Kopais Gölü üzerinde. Harabeleri modern Kardhitza'nın az bir mesafe güneyindedir. Helikon Dağı'nın güneyinde. Başlıca kalıntıları tiyatrosu, bir Hera tapınağı ve agorası, yani pazar yeridir. Phokis sınırlarında, sınırlarında cereyan eden muharebelerle meşhurdur.

Steria ve bir zamanlar kasaba olan Brauron, Rhamnus beldesi, Maraton'un vaktiyle yükseldiği mevki, Thria ovası, Melite kasabası ve Boiotia sınırları üzerindeki Oropos.

BÖLÜM 12.

BOİOTİA. Bu memlekette Anthedon, Onkhestos, hür kasaba Thespiai, Lebadea ve ardından, şöhrette Atina'ya dahi üstünlüğü bırakmayan, yaygın kabule göre iki İlahın, Liber ile Herakles'in vatanı olan Boiotia lakaplı Thebai yer alır.

Musaların doğum yeri de Helikon koruluğunda gösterilmektedir.

Kithairon ormanı ve Ismenos Nehri de bu aynı Thebai'ye aittir.

Bunların haricinde Boiotia'da Oidipodia, Psamathe, Dirke, Epikranc, Arethusa, Hippokrene, Aganippe ve Gargaphie pınarları mevcuttur, evvelce zikredilen dağların dışında ise Mykalesos, Hadylios ve Akontios bulunur.

Megara ile Thebai arasında kalan diğer kasabalar Eleutherai, Haliartos, Plataiai, Pherai, Aspledon, Hyle, Thisbe, Erythrai, Glissas ve Kopai'dir, Kephisos Nehri yakınında Larymna ve Ankhoa, keza Medeon, Phlygone, Akraiphia, Koroneia ve Khaironeia gelir. Yine sahil boyunda ve Thebai'nin aşağısında Okalea, Heleon, Skolos, Skhoinos, Peteon, Hyriai, Mykalesos, Iresion, Pteleon, Olyros ve ahalisi hür olan Tanagra yer alır, karşıdaki Euboia adasının teşkil ettiği bir boğaz olan Euripos'un tam ağzında ise geniş limanıyla pek meşhur olan Aulis kaindir.

Boiotialılar evvelce Hyantlar adını taşımaktaydı. Onların ardından, eskiden Lelegler olarak tesmiye edilen, Epiknemidioi lakaplı Lokrisliler gelir, deniz yolculuğunda Kephisos Nehri bunların memleketinden geçer.

Kasabaları, adını Opuntios Körfezi'ne veren Opous ile Kynos'tur. Phokis'in sahilde kain yegane kasabası ise Daphnous'tur.

Lokris'in iç kesiminde Elatea ve daha önce belirttiğimiz üzere Kephisos kıyılarında Lilaia yer alır, Delphi'nin karşısında ise Knemis ve Hyampolis bulunur. Yine Lokrislilerin sahilinde Larymna ile yakınında Boagrios Nehri'nin denize döküldüğü Thronion vardır. Keza Narykion, Alope ve Skarpheia kentleri, ardından adını orada ikamet eden halktan alan Malia Körfezi uzanır ki bu körfez üzerinde Halkyone, Ekonion ve Phalara kentleri bulunmaktadır.

civarı, M.Ö. 447'de Atinalılar ile Boiotialılar arasında, M.Ö. 338'de Makedonyalı Philippos ile Atinalılar ve Boiotialılar arasında gerçekleşen muharebelere ve M.Ö. 86'da Sylla'nın Mithridates'in generallerini mağlup ettiği savaşa sahne olmuştur.

Modern Kapurna köyünün bulunduğu mevkide yer almaktaydı. 1 Tilphusion Dağı'nın eteklerinde, Kopais Gölü kıyısında. 3 Bu isimdeki nehir üzerinde ve Thebai'den Anthedon'a giden yol üstünde. * Mevkisi bilinmiyor görünmektedir. * Homeros tarafından Aulis ile birlikte zikredilmiştir.

Eski devir tenkitçileri, yeterli bir dayanak olmaksızın, burayı Hysiai ile bir tutmuşlardır. 6 M.Ö. 413'te Atinalılar tarafından yağmalanmış olup Pausanias zamanında harabe halindeydi. 6 Mevkisini modern Grimada veya Gimala kaplamaktadır. 7 Modern Eğriboz Boğazı. 8 Yunan donanmasının Troya'ya yelken açmak üzere toplandığı mahal.

Leake, limanının şimdilerde Vathy olarak anıldığını ve bunun bariz bir biçimde Grekçe "geniş" manasına gelen bathys kelimesinden türediğini belirtir. 9 Knemis Dağı yakınlarında oturdukları için bu şekilde adlandırılmışlardır. 10 Kalıntıları, modern Talanti'ye üç mil mesafede görülmektedir. 11 Şimdiki Talanti Körfezi. 12 Burada Korinth Körfezi'ne kadar uzanan Euboia Denizi kıyısında. Strabon zamanında harabe halindeydi. Kynos, Opous Lokrislilerinin başlıca limanıydı.

Mevkisi, Palaiopyrgo denen bir kule ve Livanates köyünün güneyindeki kimi harabelerle belirlenmektedir. 13 Modern Lefti köyü bunun mevkisinde yer almakta olup bazı kalıntılar görülebilmektedir. 14 İşbu Kitabın 4. Bölümünde. 15 Yahut Knemides, Knemis Dağı silsilesi üzerinde, modern Nikoraki civarında kurulmuş bir müstahkem mevkidir. 16 Makedonyalı Philippos tarafından harap edilmiştir. Harabeleri, modern Yogdhani köyü civarındadır.

BÖL. 13. DORİS Ardından Doris gelir ki burada Sperkhios, Erineon, Boion, Pindos ve Kytinion bulunmaktadır. Doris'in gerisinde Oita Dağı uzanır.

BÖL. 14. PHTHİOTİS Bunu Haimonia takip eder, bu ülke adını pek çok defa değiştirmiş, sırasıyla Pelasg Argos'u, Hellas, Thessalia ve Dryopis olarak anılmış, unvanını her daim krallarından almıştır, bu ülkede Graikos adındaki kral doğmuştur ve Graecia onun adından mülhem tesmiye edilmiştir, keza Hellenes kavminin adını aldığı Hellen de burada dünyaya gelmiştir. Homeros aynı kavmi üç farklı isimle, Myrmidones, Hellenes ve Akhaioi olarak anmıştır. Bu kavmin Doris'e komşu olan topraklarda yaşayan kısmına Phthiotai denir. Kentleri, Sperkhios Nehri'nin ağzındaki Ekhinos ve Thermopylai dar geçidine dört mil mesafede bulunan, unvanını oradan alan Trakhis Herakleia'sıdır.

1 Aşağı Larymna.

Kalıntıları, modern Matzumadi ile Martini arasında görülmektedir. * Harabeleri, modern Andera civarında görülebilmektedir. 3 Daphnous ile Kynos arasında.

Gell, kalıntılarını deniz sahiline yakın bir tepe üzerinde tespit etmiştir. * Harabeleri, Thronion kalıntılarına üç mil mesafede görülmektedir. 5 Şimdilerde Zeitoun Körfezi olarak anılmaktadır.

Adını aldığı halk Malians kavmidir. 6 Kalıntıları, modern Zeitoun kasabasına iki fersah mesafededir. 7 Yahut Sperkheia. 8 Strabon, Pindos kasabasının aşağısında yer aldığını belirtir.

Muhtemelen şimdiki Palaio Khorio'dur. 3 Kalıntıları, Leake tarafından modern Mariolates civarına yerleştirilmektedir. 10 Pindos gibi, Doris'in dört kentinden yani Tetrapolis'ten biridir.

Mevkisi, modern Gravia'ya tekabül eder. 11 Apollodoros tarafından da desteklendiği üzere, Graikos isminin Hellen isminden daha eski olduğunu düşünüyor görünmektedir. 12 Ejderha dişlerinden peyda olduğu rivayet edilen Ekhion'dan mülhem bu şekilde adlandırılmıştır. Mevkisi, Akhino denen modern köy ile belirlenmektedir.

Sperkhios Nehri'ne günümüzde Ellada denilmektedir. 1 Bu meşhur mahal hâlâ adını muhafaza etmektedir.

Ona Bocca di Lupo da denilmektedir. 2 Dağ geçitlerinin darlığına telmihen, Grekçe "dar" manasındaki trakhys kelimesinden gelir.

Brotier burayı modern Zeitoun mevkiine yerleştirir fakat muhtemelen yanılgı içindedir. Oita silsilesinin bir zirvesidir. * Phthiotis'e ait bir kentin ve küçük bir mıntıkanın adıdır, nihayetinde ahalisi tarafından Hellas olarak anılan bütün Yunanistan'a adını vermiştir. * Amphrysos Nehri yakınında.

Leake burayı Othrys Dağı'nın nihayetindeki Kefalosi mevkiine yerleştirir. Modern Zeitoun. 7 Akhilleus'un şehri olduğu söylenir. 8 Stephanos Byzantinos'a göre Kierion ile Arne aynı yerdir.

Leake burayı modern Mataranga'ya yerleştirmektedir. 9 Adlarını Orkhomenos'un babası Minyas'tan alan Minyai isimli kavimden ötürü böyle adlandırılmıştır.

Strabon zamanında, Minya devletinin başkenti olan bu şehir harabe halindeydi.

Mevkisine günümüzde Seripu denmektedir. 10 Leake, mevkisini Peneios'un sol sahilinde, Grunitza köyünün karşısına yerleştirir. 11 Admetos'un ve daha sonraki devirlerde Thessalia tiranlarının ikametgâhı.

Mevkisini modern Velestino kaplamaktadır. 12 İşbu kitabın 17. Bölümünde bahsi geçmektedir. 13 Pelasgların kadim başkenti.

Günümüzde Larissa, Larza veya Yenişehir olarak adlandırılır. 14 Leake, Gomphi'yi Bliouri'nin sol sahilinde, şimdilerde Episkopi denen yüksekliklere yerleştirir. 15 Kalıntılarının, modern Volos şehrine yaklaşık sekiz mil mesafede görüldüğü söylenmektedir. 16 Mevkisinde Volos şehri yükselmektedir.

Körfeze Volos Körfezi denir. 17 Bu bütünüyle doğru değildir.

Burada Kallidromos Dağı ile meşhur Hellas, Halos, Lamia, Phthia ve Arne kentleri de bulunmaktadır.

BÖL. 15. (8.) ASIL THESSALİA Thessalia'da eskiden Minya Orkhomenos'u olarak anılan yer ile kimilerinin Salmon dediği Almon, Atrax ve Pelinna kentleri, Hypereia Çeşmesi, arkasında Makedonya'ya kadar uzanan Pieria'nın yer aldığı Pherai, Larisa, Gomphi, Thessalia Thebai'si kentleri, Pteleon Koruluğu, Pagasa Körfezi, bilahare Demetrias olarak adlandırılan Pagasa kenti, Pharsalia Ovaları yer almaktadır,

Demetrias, Pagasa’nın yaklaşık iki veya üç mil batısında, ahalisi bu kente nakledilmiş olan Demetrius Poliorcetes tarafından kurulmuştur.

Benzer isimli serbest bir şehir olan Crannon ve Iletia ile birlikte.

Phthiotis dağları, bir zamanlar tabiatın eseri olan bahçe manzaralarıyla pek güzel olan Nymphaeus, Busygaeus, Donacesa, Bermius, Daphusa, Chimerion, Athamas ve Stephane’dir.

Thessalia’da otuz dört dağ bulunur, bunların en meşhurları Cercetii, Olympus, Pierus ve Ossa’dır, bu sonuncusunun karşısında ise Lapithae’nin meskeni olan Pindus ve Othrys yer alır.

Bu dağlar batıya, Pelion ise doğuya bakar, hepsi de bir amfitiyatro misali kavis çizer, bu kavisin dahlinde, dağların önünde yetmiş beşten az olmamak üzere şehir uzanır.

Thessalia’nın nehirleri Apidanus, Phoenix, Enipeus, Onochonus ve Pamisus’tur. Ayrıca Messeis Çeşmesi ile Boebeis Gölü de buradadır.

Şöhret bakımından diğer hepsinden üstün olan Peneus Nehri de Gomphi yakınlarında doğar, Ossa ile Olympus arasındaki ağaçlık bir vadiden aşağıya, beş yüz stadia mesafeye akar, bu mesafenin yarısında seyrüsefere elverişlidir.

Bu nehrin içinden aktığı beş millik vadi Tempe adıyla anılır, genişliği takriben bir buçuk jugerum kadardır, sağda ve solda dağ silsilesi, insan nazaranın erişemeyeceği bir mesafeye doğru mutedil bir irtifayla meyillenir, yaprakların rengi içerideki ışığa kendi tonunu verir.

Peneus çakıllı yatağı boyunca akarken yeşil akisleri yansıtarak bu vadi boyunca süzülür, kıyıları yemyeşil ot kümeleriyle kaplıdır ve kuşların ahenkli şakımalarıyla şenlenir.

Peneus, Orcus Nehri’ni kabul eder, yahut daha doğrusu, onu kabul etmez de, Homeros’un dediği gibi yalnızca suyun yüzeyinde zeytinyağı misali yüzen sularını taşır, ardından kısa bir müddet sonra, ceza kabilinden azaplara adanmış ve Furialar için husule getirilmiş bir nehrin sularının kendi gümüşi akıntılarına karışmasına rıza göstermeyerek onları reddeder.

BÖLÜM 16. (9.) MAGNESIA

Thessalia’ya, içinde Libethra Çeşmesi’nin bulunduğu Magnesia bağlanır. Şehirleri Iolcos, Hormenium, Pyrrha, Methone ve Olizon’dur. Sepias Burnu burada bulunmaktadır.

Buradan sonra Casthanea ve Spalathra şehirlerine, Aeantium Burnu’na, Meliboea, Rhizus ve Erymnae şehirlerine, Peneus’un ağzına, Homolium, Orthe, Thespiae, Phalanna, Thaumacie, Gyrton, Crannon, Acharne, Dotion, Melitaea, Phylace ve Potniae şehirlerine gelinir.

Epirus, Achaia, Attica ve Thessalia’nın toplam uzunluğunun 490 mil, genişliğinin ise 287 mil olduğu söylenir.

BÖLÜM 17. (10.) MACEDONIA

Ardından 150 kavmi içine alan, iki kralı ve vaktiyle cihana hükmeden imparatorluğu ile nam salmış Macedonia gelir, burası evvelce Emathia namıyla bilinirdi.

Batıda Epirus kavimlerine doğru uzanarak Magnesia ve Thessalia’nın arkasında yer alır, kendisi ise Dardani tecavüzlerine açık durumdadır.

Pseouia ve Pelagonia, kuzey kısımlarını Triballi kavminden korur. Kentleri ise krallarının ekseriyetle defnedildiği Aegae, Beroea ve adını mezkûr koruluktan alan Pieria ülkesindeki Aeginium'dur.

Kıyıda Heraclea, Apilas Nehri, Pydna ve Aloros kentleri ile Haliacmon Nehri yer alır.

İç kısımlarda Aloritler, Vallaeiler, Phylacaeler, Cyrrhestler, Tyrissalılar, Pella kolonisi ve Roma vatandaşlığı haklarına sahip bir belde olan Stobi bulunur.

Ardından Antigonea, Axius Nehri üzerindeki Europus ve Rhoedias'ın yanından aktığı aynı adlı diğer yerleşim, Scydra, Eordaea, Mieza ve Gordyniae gelir.

Daha sonra kıyıda Ichnae ve Axius Nehri uzanır, Dardani, Treres ve Pieres kavimleri Makedonya ile bu sınır boyunda komşudur.

Bu nehir geride bırakıldığında Paeonia kavimleri, Paroraeiler, Eordensesler, Almopiler, Pelagonlar ve Mygdonlar bulunur. Hemen ardından Rodop, Scopius ve Orbelus dağları gelir, bu dağların önünde uzanan geniş arazide Arethusiler, Antiochiensesler, Idomenensesler, Doberiler, Aestraeensesler, Allantensesler, Audaristensesler, Morylliler, Garesciler, Lyncestae, Othryoneiler, her ikisi de hür kavimler olan Amantiniler ile Orestae, Bullis ve Dium kolonileri, Xylopolitaeler, hür bir halk olan Scotussaeiler, Sintica Heraclea'sı, Tymphaeiler ve Toronaeiler yerleşiktir. Makedonya Körfezi sahilinde Chalastra kenti, daha içeride Piloros ve keza Lete bulunur,

Holland, kalıntılarını Aoös veya Viosa üzerindeki Graditza'da keşfetti. Makedonya'nın güneydeki deniz sınırının istihkâmı.

Leake, yerleşim yerini günümüz Malathria'sı yakınlarında buldu. Trakya Makedonyası'nda Strymon Nehri'nin sağ kıyısında.

Günümüz Zervokhori'sinin bulunduğu yerde yer alıyordu. Tesalya sınırlarında bir Epir halkı. Mygdonia'da, Axius'un ağzında, Kral Perseus erkek ahalisinin tamamını kılıçtan geçirdi. Mevkii, bugünkü Kidakia'da ya da buranın yakınlarındaydı.

ve Körfez'in en uç kıvrımında serbest bir şehir olan Thessalonica, (bu mevkiden Dyrrhachium'a olan mesafe 245 mildir,) ve ardından Thermae gelir.

Thermae Körfezi üzerinde Dicaea, Pydna, Derra, Scione kasabaları, Canastraeum Burnu ile Pallene ve Phlegra kasabaları bulunur.

Bu havalide ayrıca Hypsizorus, Epitus, Halcyone ve Leucomne dağları, Nyssos, Phryxelon, Mendae kasabaları ile Pallene kıstakında vaktiyle Potidaea adını taşıyan fakat şimdilerde Cassandria Kolonisi olan yerleşim, Anthemus, Olophyxus ve Mecyberna Körfezi, Miscella, Ampelos, Torone, Singos kasabaları ve Pers kralı Kserkses'in Athos Dağı'nı ana karadan kopardığı bir buçuk mil uzunluğundaki kanal yer alır. Bu dağ,

Şimdiki Selanik.

Asıl adı Thermae idi, ancak M.Ö. 315 yılında, Büyük İskender'in kız kardeşi olan zevcesinin şerefine şehre yeni adını veren Kassandros tarafından ilk kez mühim bir şehir mertebesine yükseltildi. Aziz Pavlus yaklaşık M.S. 53 senesinde burayı ziyaret etti ve iki yıl sonra Korint'ten şehirdeki mühtedilerine hitaben iki Mektup kaleme aldı. Polybios, Strabon'un 7. Kitabında 267 mil olduğunu ifade eder. Daha önce zikredildiği üzere Thermae, Kassandros tarafından bu isim altında yeniden kurulduğunda Thessalonica'ya ilhak edilmiştir. Şimdiki Selanik Körfezi. Bu muhtemelen bir sehvidir. Daha evvel anılan Pydna, Pieria bölgesinde, epey içeride bulunmaktaydı. Pallene yarımadasında. Peloponnesos Savaşı'nda erkek ahalisi Atinalılar tarafından katledilmiştir. Şimdiki Capo Paliuri, Pallene Kıstağı'nın en uç noktası. Halkidiki'nin üç yarımadasından en batıda olanı. Genel kabule göre eski adı Phlegra idi. Muhtemelen Nestus yahut Mestus ile Strymon nehirleri arasındaki Nyssa ile aynı yerdir. Kalıntılarına günümüzde Pinaka denir. Korint'in bir kolonisiydi, lakin daha önce Kral Philippos tarafından tahrip edildikten sonra Kassandros tarafından yeniden kuruldu. Thessalonica'nın güneydoğusunda ve Halkidiki'nin kuzeyindedir. Kral Philippos tarafından Olynthoslulara verilmiştir. Athos Dağı yakınlarında. Şimdiki Molivo, bir kısmı adını buradan alan Torona Körfezi'nin başlangıcında. Halkidiki'deki Sithonia yarımadasının ucundaki bir burnun adı. Günümüzdeki Kartali Burnu'na tekabül ettiği anlaşılmaktadır. Halkidiki bölgesinde, Sithonia yarımadasının güneybatısında. Sithonia yarımadasının doğusunda. Sinus Singiticus'a yahut Singitik Körfezi'ne adını vermiştir. Şimdiki Monte Santo, Halkidiki'den uzanan uzun yarımadanın nihayetinde.

BÖLÜM 17. MEMLEKETLERİN TAVSİFİ VB.

komşu memleketin düz ovasından denize doğru yetmiş beş millik bir mesafeye uzanır, eteklerindeki çevresinin vüsati ise 150 mildir.

Vaktiyle zirvesinde Acroathon kasabası bulunmaktaydı, bugünkü kasabalar ise Uranopolis, Palaeorium, Thyssus, Cleonae ve ahalisi Macrobii lakabıyla anılan Apollonia'dır.

Ayrıca Cassera kasabası ve ardından Kıstak'ın diğer tarafı gelir, bundan sonra Acanthus, Stagira, Sithone, Heraclea ve aşağıda uzanan Mygdonia memleketi yer alır, burada denizden biraz uzakta Apollonia ve Arethusa mevzidir.

Yeniden sahile dönüldüğünde Posidium ile Cermorus kasabasının bulunduğu koy, serbest bir şehir olan Amphipolis ve

Bu bir sehvidir. Uzunluğu yalnızca kırk mildir. Teğmen Smith'ten (Journal of Royal Geogr. Soc. cilt vii. s. 65) ortalama genişliğinin takriben dört mil olduğunu öğrenmekteyiz, dolayısıyla Plinius'un çevresine dair beyanı fazlasıyla mübalağalı olmalıdır. Juvenalis, Satirler x. 1. 174'te, kanal rivayetini bir Yunan tezviratı numunesi olarak zikreder, fakat günümüz seyyahlarının da müşahede edebileceği bariz izler, Monte Santo Körfezi'nden Contessa Körfezi'ndeki Erso Koyu'na kadar, ortadaki muhtemelen sonradan dolmuş 200 yarda müstesna, bütünüyle bugüne intikal etmiştir. Yahut Acrothoum. Plinius, Strabon ve Mela ile birlikte dağın üzerinde yer aldığını düşünmekle yanılmaktadır. Yalnızca yarımadada, muhtemelen günümüz Lavra mevkiinde bulunmaktaydı. Yahut yüksek mevkiinden ötürü "Semavi Şehir". Makedonya kralı Kassandros'un biraderi Alexarkhos tarafından kurulmuştur. Muhtemelen yarımadanın batı tarafında, Thyssus'un güneyinde. Yahut "uzun ömürlüler". Şimdiki Erisso, Kıstak'ın doğu tarafında, Kserkses'in kanalından yaklaşık bir buçuk mil mesafede. Burada büyük bir dalgakıranın harabeleri mevcuttur. Şimdilerde Stavro denen Kıstak'ın biraz kuzeyinde. Umumen Stagirli olarak anılan filozof Aristoteles'in doğum yeridir ve bu sebeple, evvelce yıkan Philippos yahut Plinius'un Kitap vii. Bölüm 30'da zikrettiği üzere Büyük İskender tarafından ihya edilmiştir. Halkidiki'den uzanan üç yarımadanın ortasındakinin adı. Şairler Sithonius kelimesini sıklıkla "Trakyalı" manasında kullanırlar. Muhtemelen daha evvel zikredilen Heraclea Sintica ile aynı yer değildir. Şimdilerde Pollina denir, Bolbe Gölü'nün güneyinde, Thessalonica'dan Amphipolis'e giden yol üzerindedir. Poseidon'a yahut Neptün'e vakfedilmiştir. Eğer kastedilen mevki hakikaten burası ise, Tesalya'daki bugünkü Capo Stavros, Pagasa Körfezi'nin batı cephesi. Kendisini çevreleyen Strymon Nehri'nin sol yahut doğu kıyısında, ki adı buradan gelir, Amphi-polis, "şehrin çevresi". Mevkiinde bugün Neokhorio, Türkçe adıyla Yeni-Köy denilen bir köy bulunmaktadır.

Bisaltae. Buradan sonra, kaynağını Haemus Dağı'ndan alan ve Makedonya'nın sınırını teşkil eden Strymon Nehri'ne gelinir, akışına devam etmeden evvel ilk olarak yedi göle dökülmesi dikkate değer bir husustur.

Bir zamanlar dünyanın hâkimi olan, hâkimiyetini Asya, Ermenistan, İberya, Albanya, Kapadokya, Suriye, Mısır, Toroslar ve Kafkaslar boyunca genişleten, tüm Doğu'yu iktidarı altına alan, Baktriyalılar, Medler ve Persler karşısında muzaffer olan Makedonya işte böyledir.

O aynı zamanda, Liber Baba ve Herakles'in izinden giderek Hindistan'ı da fethetmişti, yine bu Makedonya, kendi generalimiz Paulus Aemilius'un yetmiş iki şehrini tek bir günde yağmaya sunduğu o aynı memlekettir.

İki şahsın fiillerinden hâsıl olan talihi arasındaki tezat ne kadar da büyüktür!

BÖLÜM 18. TRAKYA, EGE DENİZİ

Şimdi, elli stratejiye bölünen ve Avrupa'nın en kudretli milletleri arasında sayılması gereken Trakya gelmektedir.

İsimlerini anmaktan geri durmamamız gereken halkları arasında, Strymon'un sağ kıyısında meskûn olup yukarıda zikredilen Bisaltae kavmine bitişik yaşayan Denseletae ve Medler bulunur, nehrin sol tarafında ise Digerri ve Bessi'ye mensup muhtelif adlar taşıyan birçok kabile, Pangaeum Dağı'nın eteklerinde kıvrılan Mestus Nehri'ne dek uzanır. Bu kabileler Elethi, Diobessi, Carbilesi, ardından Brysae, Sapaei ve Odomanti kavimlerinin arasından geçer.

Odrysae toprakları Hebrus Nehri'ne can verir, bu nehrin kıyılarında Cabyleti, Pyrogeri, Drugeri, Caenici, Hypsalti, Beni, Corpili, Bottiaei ve Edoni kabileleri meskûndur.

Aynı havalide Haemus Dağı'nın aşağısında Selletae, Priantae, Doloneae, Thyni ve Büyük Coelatae, Rodop eteklerinde ise Küçük Coelatae yer alır.

Bu kabilelerin arasından Hebrus Nehri akar. Ardından Rodop'un eteğinde, evvela Poneropolis, sonraları kurucusunun adına izafeten Philippopolis ve nihayet mevkiinin hususiyeti sebebiyle Trimontium olarak tesmiye edilen şehre varılır.

Haemus'un zirvesine ulaşmak için altı mil mesafe katetmek icap eder.

Bu dağın ters istikamete bakan ve İster Nehri'ne doğru meyleden yamaçlarında Moesi, Getae, Aorsi, Gaudae ve Clariae kavimleri meskûndur, bunların aşağısında ise Arreatae olarak da bilinen Arraei Sarmatları, İskitler ve Euxinus sahilleri etrafında şair Orpheus'un ataları olan Moriseni ile Sithonii halkları yaşar.

Trakya böylece kuzeyde İster, doğuda Euxinus ve Propontis, güneyde ise Ege Denizi ile çevrilidir, bu denizin sahilinde, Strymon geride bırakıldıktan sonra sırasıyla Apollonia, Oesyma, Neapolis ve Datos mevkilerine gelinir.

İç kısımlarda, Dyrrhachium'a 325 mil mesafedeki Philippi kolonisi bulunur, ayrıca Scotussa, Topiris şehri, Mestus Nehri'nin ağzı, Pangaeus Dağı, Heraclea, Olynthos, hür bir şehir olan Abdera, Bistones halkı ve bunların gölü yer alır.

Vaktiyle burada, Diomedes'in atlarının tavlalarıyla dehşet salan Tirida şehri bulunmaktaydı.

Günümüzde bu topraklarda Dicaea, Ismaron, vaktiyle Parthenion'un yükseldiği mahal, Phalesina ve evvelce Orthagorea adıyla maruf Maronea mevcuttur.

Bölüm 18. Ülkelerin Tasviri vb.

Datos’un yeri meçhul görünmektedir. Şimdilerde Pangaeus Dağı’nın bir yüksekliğinde, Nestus ile Strymon arasındaki Gangites nehri üzerinde bulunan Filiba veya Felibecik adıyla anılır. Altın madenlerinin civarında, kadim Krenides kasabasının yerinde Philippos tarafından kurulmuştur.

M.Ö. 42 yılında Augustus ve Antonius, Brutus ile Cassius’u burada mağlup etmişlerdir, ve Havari Pavlus, M.S. 53 yılında Avrupa’da İncil’i ilk kez burada vaaz etmiştir, bkz. Elçilerin İşleri xvi, 12. Yeri meçhul görünmektedir, fakat geçen Bölümde zikredilen yerden açıkça farklı bir mevzidir. Aynı zamanda Mestus olarak da adlandırılır. Daha önce zikredilen Sintica. Şimdilerde Torone Körfezi’nin nihayetinde yer alan Aco Mamas. Makedonya sahilindeki en mühim Grek şehriydi. M.Ö. 347 yılında Philippos tarafından zapt edilip yerle bir edilmiş ve ahalisi köle olarak satılmıştır.

Daha önce zikredilen Mekyberna, buranın limanı olarak hizmet görmüştür. Sahilde ve Nestus nehrinin doğusundadır.

Demokritos, Protagoras ve Anaksarkhos gibi filozofları yetiştirmiş olmasına rağmen, halkı ahmaklığıyla darbımesel olmuştur. Yerine dair hiçbir iz bulunmamaktadır. Şimdilerde Lagos Burnu olarak adlandırılır.

Bistonlar ismi, şairler tarafından bazen umumiyetle Trakyalılar yerine kullanılır. Yahut daha ziyade kısraklar.

Diomedes, Ares’in yahut Mars’ın oğluydu ve Bistonların kralıydı.

Herkül tarafından katledilmiştir. Bazıları tarafından günümüzdeki Cumu, diğerleri tarafındansa Bauron ile aynı kabul edilir. Yahut İsmaros Dağı’nın eteğindeki İsmaros. Şimdilerde Marogna.

...bundan sonra Serrium Dağı’na ve Zone’ye, ardından on bin kişiyi barındırabilecek kapasitedeki Doriscus adı verilen yere varılır, zira Kserkses ordusunu burada on biner kişilik fırkalar halinde saymıştır.

Ardından Hebrus’un ağzına, Stentor Limanı’na ve vaktiyle Kikonların yurdu olan, Polydoros’un kabrinin de bulunduğu azat Enos kasabasına gelinir. Doriscus’tan Makron Teikhos’a yahut "Uzun Duvar"a kadar 122 millik dolambaçlı bir sahil uzanır, Doriscus’un etrafından, Melas Körfezi’nin adını aldığı Melas nehri akar.

Kasabalar, Kypsela, Bisanthe ve daha evvel zikredilen Makron Teikhos’tur, buraya bu ismin verilmesinin sebebi, bu mevkiden itibaren iki deniz arasında, yani Propontis’ten Melas Körfezi’ne kadar bir surun uzanması, böylece surun ötesine doğru çıkıntı yapan Khersonesos’u harice ayırmasıdır. Trakya’nın diğer tarafı, Pontos Euxeinos sahilinde, İster nehrinin döküldüğü yerde başlar, ve belki de Trakya en güzel şehirlerine bu cihette sahiptir, bilhassa Miletoslular tarafından kurulan Histropolis, Semadirek adasının karşısında bir burun. Aynı isimli burun üzerinde yer alan ve Orpheus’un sıklıkla uğradığı rivayet edilen bir kasaba. Doriscus Ovası şimdilerde Romigik Ovası olarak anılmaktadır.

Parisot, on bin kişiyi barındıran bir ovada dikkate değer bir cihet bulunmadığından, buradaki doğru okunuşun 100.000 yahut bazı el yazmalarında geçtiği üzere 120.000 olması gerektiğini ileri sürer.

Ne var ki Plinius burayı fevkalade bir yer olarak zikretmez, yalnızca Kserkses’in ordusunu saymak için burada başvurduğu usulün dikkate şayan olduğunu ima eder. Şimdilerde Meriç.

Nehir ağzında iki kola ayrılır, doğudaki kol Stentor limanını meydana getirir. Hâlâ Enos denilmektedir. Priamos ile Hekabe’nin oğlu, hâzinelerine el koymak kastıyla Trakya Khersonesos’u kralı Polymnestor tarafından katledilmiştir.

Bkz. Aeneis, Kitap iii. Grekçe μακρὸν τεῖχος ifadesinden. Şimdiki Enos Körfezi. Şimdilerde Keşan yakınlarındaki İpsala yahut Çapsılar. Şimdilerde Propontis yahut Marmara Denizi sahilindeki Rodosto yahut Rodoscuk. Şimdilerde Çanakkale Boğazı yahut Gelibolu Yarımadası olarak adlandırılır.

Sur, anakaradan gelecek akınlardan muhafaza etmek maksadıyla inşa edilmiştir. Burada enlemce takriben beş derece atlayarak bir anda Tuna ağzındaki Trakya’nın kuzey kısımlarına geçer ve güneye doğru ilerler. Yahut Pontos Euxeinos üzerinde, Halmyris Gölü’nün güneyinde bulunan "İster şehri".

Mevkii tam olarak bilinmemektedir, lâkin bazıları tarafından günümüzdeki Köstence ile aynı yer olduğu zannedilmektedir.

Tomi ve vaktiyle Acervetis olarak anılan Callatis.

Ayrıca Herakleia ve bir deprem neticesinde yutulmuş olan Bizone şehirlerine de sahipti, hâlihazırda ise evvelce Cruni olarak tesmiye edilen ve Zyras nehrinin sularıyla yıkanan Dionysopolis’e sahiptir.

Bütün bu memlekete vaktiyle Aroteres lakaplı İskitler hâkimdi, kasabaları şunlardı, Aphrodisias, Libistos, Zygere, Rocobe, Eumenia, Parthenopolis ve bir Pigme kavminin ikamet ettiği rivayet edilen Gerania, barbarlar bunlara Cattuzi der ve turnalar tarafından hezimete uğratılıp kaçırıldıklarına inanırlardı.

Dionysopolis’ten itibaren sahil boyunca ilerlendiğinde, bir Miletos şehri olan Odessus, Panysus nehri ve Tetranaulochus kasabası yer alır.

Muazzam silsilesiyle Pontos Euxeinos’un üzerine sarkan Haimos Dağı’nın zirvesinde kadim zamanlarda Aristaeum kasabası bulunmaktaydı.

Günümüzde ise sahilde Mesembria ve vaktiyle Messa’nın kain olduğu Anchialum bulunmaktadır.

Astike bölgesinde evvelce Anthium adında bir kasaba vardı, asrımızda Apollonia onun mevkiini işgal etmektedir.

Buradaki nehirler Panisos, Riras, Tearus ve Orosines’tir, ayrıca Thymias, Halmydessos kasabaları ile emektar askerlerin müstemlekesi olup günümüzde Deultum namıyla maruf Develton ve gölü, bir de sonuncusunun yakınında Boğaziçi bulunan Phinopolis mevcuttur.

İster’in ağzından Pontos Euxeinos’un girişine kadar olan mesafeyi bazı müellifler... Şimdilerde Küçük İskitya’nın merkezi olan Temeşvar yahut Yeni Pangola.

Medea’nın kardeşi Absyrtos’un bedenini burada parça parça etmesi sebebiyle, Grekçe "kesmek" manasındaki τέμνω lafzından mülhem bu şekilde tesmiye edildiği rivayet olunurdu.

Ovidius'un sürgün yeri olarak meşhurdur, nitekim 'Tristia' ile 'Pontus Mektupları'nı burada kaleme almıştır. Genellikle bugünkü Collat ya da Collati ile bir tutulur. Ne bu yerin mevkii bilinir görünmektedir, ne de burada zikredilen kasabaların çoğununki. Bu rivayet, şüphe yok ki adının "turna" manasına gelen yepanos sözcüğüne benzemesinden ileri gelmiştir, zira şairlere göre turnalar ile Pigmeler daimi bir harp halindedir. Şimdiki Varna olduğu zannedilmektedir. D'Anville'e göre şimdi Daphne-Soui tesmiye olunur. Apollo'nun oğlu Aristaeus tarafından inşa edildiği rivayet edilir. Şimdi Misivri. Yahut Anhiale, şimdiki Ahyolu. Şimdi Süzebolu, Apollo mabedi ve Lucullus'un Roma'ya naklettiği, otuz arşın boyundaki heykeliyle meşhurdur.

Sonraki devirlerde Sozopolis olarak anılmıştır. Şimdi İğneada. D'Anville'e göre şimdiki Midye. Sonradan Zagora tesmiye olunmuştur, halen bu adı taşır. Yahut İstanbul Boğazı.

Bölüm 18. Memleketlerin Tavsifi ve Diğer Hususlar

555 millik bir mesafe, mamafih Agrippa bu uzunluğu altmış mil daha artırır.

Buradan, evvelce zikredilen Macron Tichos'a, yani Uzun Duvar'a olan mesafe 150 mildir, oradan Kersonesos'un nihayetine ise 126 mildir. Bosporus'tan ayrıldığımızda Casthenes Körfezi'ne ve biri İhtiyarlar Limanı, diğeri Kadınlar Limanı tesmiye olunan iki limana varılır.

Ardından Chrysoceras burnu gelir, üzerinde, Dyrrhachium'dan 711 mil mesafede bulunan ve evvelce Lygos tesmiye olunan müstakil bir şehir devleti vasfındaki Byzantium kasabası yer alır, Adriyatik Denizi ile Propontis arasında uzanan kara parçası işte bu denli geniştir.

Daha sonra Bathynias ve Pydaras, yahut Athyras nehirlerine, ana karaya yalnızca 200 ayak genişliğinde bir boyunla bağlanan Selymbria ve Perinthus kasabalarına gelinir.

İç kısımlarda Trakya krallarının müstahkem mevkii olan ve Tereus'un dine mugayir cürmü sebebiyle kırlangıçların nefretine uğrayan Bizya, Caenica tesmiye olunan havali ve eskiden Cela adlı bir kasabanın bulunduğu yerde Flaviopolis kolonisi mevcuttur.

Derken, Bizya'dan elli mil mesafede, Philippi'ye 180 mil uzaklıktaki Apros kolonisine varılır.

Sahil boyunda Erginus nehri akar, eskiden burada Ganos kasabası yükselirdi, Kersonesos'taki Lysimachia ise şimdilerde tedricen terk edilmektedir. Bu mevkide, diğerine isimce benzeyen ve takriben müsavi genişlikte bir başka kıstak bulunur, benzer bir surette, vaktiyle sahilde, her iki yanda birer tane olmak üzere iki şehir yükselirdi, Propontis tarafında Pactye ve Melas Körfezi tarafında, adını karanın büründüğü şekilden alan Cardia.

Bununla birlikte bunlar, bilahare Macron Tichos'tan beş mil mesafede kain Lysimachia ile birleştirilmiştir.

Kersonesos vaktiyle, Propontis tarafında, Aigos nehrinin kıyılarında Tiristasis, Crithotes ve Cissa kasabalarına malikti, halihazırda ise Apros kolonisinden yirmi iki mil mesafede, Parium kolonisinin tam karşısında kain Resistos'a maliktir.

Daha evvel bildirdiğimiz üzere, yedi stadia genişliğinde bir boğaz ile Avrupa'yı Asya'dan ayıran Hellespontos dahi birbirine bakan dört şehre sahiptir, Avrupa tarafında Callipolis ile Sestos, Asya tarafında ise Lampsacus ile Abydos.

Kersonesos üzerinde, Sigeum'un karşısına düşen Mastusia burnu yer alır, bunun bir tarafında Kynossema (zira Hekabe'nin mezarına bu ad verilir), Akhaların donanma üssü ve bir kule, civarında ise Protesilaos'un türbesi bulunur. Kersonesos'un Solium tesmiye olunan en uç cephesinde ise Elaeus şehri yer almaktadır.

Oradan Melas Körfezi'ne doğru ilerlediğimizde Coelos Limanı, Panormus ve daha önce zikredilen Cardia karşımıza çıkar. Avrupa'nın üçüncü büyük körfezi bu suretle sınırlandırılmış olur.

Trakya'nın daha önce anılanlar haricindeki dağları Edonus, Gigenwros, Meritus ve Melamphyllos'tur, Meriç Nehri'ne dökülen nehirleri ise Bargus ve Syrmus'tur.

Makedonya, Trakya ve Hellespontos'un uzunluğu daha evvel belirtilmişti, Mamafih kimi yazarlar genişliği 384 mil olmak üzere bu mesafeyi 720 mil kabul eder. Tinos ile Sakız arasında uzanan ve bir adadan ziyade bir kaya parçası sayılabilecek oluşum, Ege Denizi'ne adını vermiştir, Yunancada keçi manasına gelen Aıx kelimesinden mülhem bu adı almıştır, zira bir keçiye kuvvetle benzemekte ve denizin ortasından sarp bir şekilde yükselmektedir.

Akhaia'dan Andros Adası'na doğru yelken açanlar, sol taraflarında uğursuzluk alameti sayılan ve tehlikelerine karşı kendilerini ikaz eden bu kayayı görürler.

Ege Denizi'nin bir kısmı Myrtoan adını taşır, bu tesmiye, Eğriboz'daki Karystos'tan pek uzak olmayan Geraistos'tan Makedonya'ya doğru yol alırken görülen küçük Myrtos adasından ileri gelir.

Romalılar bütün bu denizleri iki isim altında toplar, Makedonya veya Trakya sahillerine dokunduğu kısımlarda Makedonya Denizi, Yunanistan kıyılarını yıkadığı yerlerde ise Yunan Denizi. Ne var ki Yunanlar, İyon Denizi'ni mezkûr adaların ismiyle Sicilya ve Girit Denizleri olarak ikiye ayırır, Sisam ile Mikonos arasında kalan kısma ise İkarya Denizi adını verirler.

Daha evvel andığımız körfezler, bu denizlere sair isimlerini bahşetmiştir. Avrupa'nın üçüncü büyük körfezinde ihtiva edilen denizler ve muhtelif kavimler işte bunlardan ibarettir.

BÖLÜM 19. (12.) DAHA ÖNCE ZİKREDİLEN TOPRAKLARIN ÖNÜNDE UZANAN ADALAR

Thesprotia'nın karşısında, Buthrotum'dan on iki, Akrokeraunia'dan ise elli mil mesafede, ahalisi hür olan aynı isimli bir şehre, Cassiope adında bir kasabaya ve Cassius Jüpiter'e vakfedilmiş bir tapınağa malik Korkyra Adası uzanır.

Bu ada doksan yedi mil uzunluğundadır, Homeros'ta Skheria ve Phaiakia adlarıyla anılır, Kallimakhos ise buraya Drepane der.

Çevresinde, İtalya istikametinde uzanan Thoronos ile her ikisi de Korkyra'dan beş mil mesafede ve Leukadia yönünde bulunan iki Paxos adası gibi başka adalar da mevcuttur.

Bunlardan pek uzak olmayan bir mevkide ve Korkyra'nın önünde Erikousa, Marathe, Elaphousa, Malthake, Trakhie, Pythonia, Ptykhia, Tarakhie ve Korkyra'nın bir burnu olan Phalakron açıklarında, şüphesiz biçim benzerliğinden neşet eden efsaneye göre Odysseus'un gemisinin dönüştüğü kaya yer alır. Leukimna'nın önünde Sybota Adaları'nı buluruz, Leukadia ile Akhaia arasında ise Teleboides ve keza Taphias olarak adlandırılanlar başta olmak üzere pek çok ada yer alır, Leukadia'nın önünde uzananlar yerliler tarafından Taphias, Oxeiai ve Prinoessa isimleriyle anılır, Aitolia'nın karşısındakiler ise Aigialia, Kotonis, Thyatira, Geoaris, Dionysia, Kymus, Khalkis, Pinara ve Mystus'tan müteşekkil Ekhinades Adaları'dır.

Bunların önünde, açık denizde, her ikisi de hür olan Kephallenia ile Zakynthos, İthaka, Doulikhion, Same ve Krokyle uzanır.

Eski devirlerde Melaina adıyla bilinen Kephallenia, Paxos'tan on bir mil mesafede olup doksan üç mil çevreye sahiptir, Same şehri Romalılar tarafından yerle bir edilmişse de ada hâlen diğer üç şehrini muhafaza etmektedir.

Bu ada ile Akhaia arasında, aynı isimli şehriyle ve fevkalade veludiyetiyle mütemayiz Zakynthos Adası uzanır.

Vaktiyle Hyrie adını taşıyan ada, Kephallenia'nın yirmi beş mil güneyindedir, dâhilinde meşhur Elatus Dağı yükselir. Bu adanın çevresi otuz altı mildir.

Zakynthos'tan on beş mil mesafede, üzerinde Neritus Dağı'nın bulunduğu İthaka yer alır, mecmu çevresi yirmi beş mildir.

Bu adadan on iki mil mesafede, Peloponnesos'un bir burnu olan Araxos bulunur.

İthaka'nın önünde, açık denizde Asteris ve Prote uzanır, Zakynthos'un önünde ise güneydoğu rüzgârı istikametinde otuz beş mil mesafede, bazılarınca Plotes olarak bilinen iki Strophades Adası yer alır.

Cephallenia'nın önünde Letoia, Pylos'un önünde üç Sphagiae ve Messene'nin önünde de aynı sayıda Oenussae uzanır. 1 Şimdiki adıyla Cephallenia. ' ' Şimdi Zante. « Şimdi Thiaki yahut Cefalogna Piccola, Küçük Cephallenia. •* Genel kanaat, Strabon'un bu adayı Echinades adalarından biriyle bir tutmakta haklı olduğu yönündedir, fakat bunlardan hangisine bu adın verildiğini bugün tayin etmek imkânsız görünmektedir. * Kimi zaman Cephallenia ile karıştırılır, gelgelelim Vergilius ve Mela'nın yanı sıra Plinius'a göre de bunlar farklı adalardır. ^ Crocylea, Akarnania'da yer alan ve Homeros'un bahsettiği bir kasabaydı, Ithaka'da da Crocyleium adında bir bölge bulunmaktaydı.

Plinius'un Crocyle'yi bir ada olarak zikretmesi muhtemelen bir yanılgıdır. " Yahut gür bitki örtüsünden ötürü "Kara Ada". " Pale, Cranii ve Proni. 9 Çam ağaçlarından dolayı böyle adlandırılmıştır. Günümüzde Scopo adını taşır. 1" Şimdi Monte Stefano. "

Bu Kitabın 6. bölümüne bakınız. ^2 Bazı yazarlarca günümüzde Dyscallio denen kayalık ada ile aynı olduğu varsayılır.

Homeros tarafından zikredilmiş olsa da, varlığı eski devir şarihlerinin birçoğu tarafından ihtilaflı görülmüştür. 13 Modern Strivali ve Stamphane. 1^ Lapie'ye göre bugünkü Guardiania. 1* Ansart'a göre bunlar, şimdiki Prodano olan Prote ve eskiden Sphacteria denilen, Pylos önündeki, şimdi Zonchio yahut Eski Navarin olarak anılan Sphagia idi, üçüncüsü ise belki de Navarin Körfezi'ndeki Bechli adasıdır, IS Şimdi Sapienza, Santa Maria ve Cabrera olarak adlandırılır,

Asinaea Körfezi'nde üç Thyrides, Lakonia Körfezi'nde ise Theganusa, Cothon ve eski adı Porphyris olan, ada ile aynı ismi taşıyan kasabasıyla Kythera bulunur.

Malea burnundan beş mil mesafede olup, seyrüsefer için gayet tehlikeli bir boğaz teşkil eder.

Argolis Körfezi'nde Pityusa, Irine ve Ephyre, Hermione arazisinin karşısında Tiparenus, Aperopia, Colonis ve Aristera, Troezen arazisinin karşısında ise yarım mil mesafede Calauria, Plateis, Belbina, Lasia ve Baucidias yer alır.

Epidaurus'un karşısında Cecryphalos ve ana karadan altı mil mesafede Pityonesos bulunur, bu sonuncusundan on beş mil mesafede ise, boyunca yelken açıldığında uzunluğu on sekiz mili bulan serbest bir ada olan Aegina uzanır.

Bu ada, Atina'nın limanı olan Peiraieus'tan yirmi mil mesafededir, vaktiyle Oenone olarak tesmiye olunurdu.

Spiraeum burnunun karşısında Eleusa, Adendros, Craugiae denen iki ada, iki Caeciae, Selachusa, Cenchreis ve Aspis uzanır, Megara Körfezi'nde de dört Methurides adası yer alır. Aegila, Kythera'dan on beş mil, ^ İkisinin adları Venetico ve Formignes'tir. 2 Şimdi Servi. 3 Modern Cerigo. ^ Malea yahut Santo Angelo Burnu'ndan, burada zikredilen mesafeden çok daha uzaktadır.

Porphyria adını, Fenikeliler tarafından burada kurulan erguvan boyası avcılığından almıştır. 5 Günümüzdeki Port Tolon Adası.

Leake'e göre Irine şimdiki Hipsyli'dir, aynı müellif Ephyre'yi de Spetzia ile bir tutar. 6 Argolis'in güneyinde. 7 Leake'e göre modern Dhoko.

Kimi otoriteler, Ephyre'nin değil, Tiparenus'un bugünkü Spetzia olduğu görüşündedir. ^ Leake, Colonis ile şimdiki adıyla Hydra olan Hydreia'nın aynı ada olduğunu düşünür, fakat Kiepert bunun Spetzia'nın güneyindeki küçük ada ile aynı olduğu kanaatindedir. ^ Şimdi Poros. 10 Bunlar günümüzde Moni, Jorench, Kophinidia ve San Giorgio d'Arbora olarak anılan adalardır.

Belbina'nın umumiyetle San Giorgio adası olduğu varsayılmakla birlikte, bunları kesin surette tayin etmek belki de gayrikabildir. 1^ Şimdi Kyra. 12 Modern Angistri. 13 Bu adı veya Eghina adını hâlâ muhafaza etmektedir. 14 Bu Kitabın 9. bölümüne bakınız. 1' Muhtemelen bu grubun adalarından biri olan modern Laoussa. 1^ Brotier tarafından şimdiki Pentenesia olduğu söylenmiştir.

Burada zikredilen diğer adaların henüz teşhis edilemediği anlaşılmaktadır. 17 Şimdi Cerigotto.

Girit'in bir şehri olan Phalasarna'dan ise yirmi beş mil mesafede bulunur.

BÖLÜM 20. — GİRİT. Girit'in kendisi doğudan batıya uzanır, bir cephesi güneye, diğer cephesi kuzeye bakar ve yüz şehrinin şöhretiyle tanınır.

Dosiades, adanın adını Hesperides'in kızı olan nemf Crete'den aldığını söyler, Anaximandros, Kuretlerin bir kralından aldığını belirtir, Malluslu Philistides [okunamadı], Crates ise evvelemirde Aeria, akabinde Curetis olarak adlandırıldığını aktarır, kimileri de ikliminin letafetinden ötürü Macaron adını taşıdığı re'yindedir.

Enine hiçbir yerinde elli mili aşmaz, en geniş yeri orta kısımlarıdır.

Boyu ise tastamam 270 mil, çevresi 589 mildir ve adını kendisinden alan Girit Denizi'ne doğru bir kavis çizer.

Rodos'a bakan doğu ucunda Sammonium Burnu uzanır, batıya doğru ise Kyrene istikametinde Criumetopon burnunu uzatır. Girit'in meşhur şehirleri şunlardır, Phalasarna, Elaea, Cisamon, Pergamum, Cydonia, Minoium, Apteron, Pantomatrium, Amphimalla, Rhithymna, Panormus, Cytaeum, Apollonia, Matium, Heraclea, Miletos, Ampelos, Hierapytna, * Dalechamps, Hesperus'u teklif eder. 8 "Kutlu Kişilerin" adası. 3 Şimdi Capo Salomon. ' * Yunanca "koçun alnı" manasına gelen Kpiov /ierwTrov tabirinden gelir, şimdiki adı Capo Crio'dur. ^ Elsea olarak da adlandırılır.

Pococke ondan Chaule-burnu adında bir burun olarak bahseder. ^ Hardouin burayı Chisamo olarak adlandırır. ' Modern Hanya. Ayva, Latince adı olan "Malum Cydonium"u, neşet ettiği bu mıntıkadan almıştır.

Latince isminden ötürü I. Elizabeth devri yazarları tarafından melicotone olarak adlandırılmıştır. * Hardouin'e göre şimdi Minolo. ' Bay Pashley'in Palaeokastro harabeleriyle delalet olunduğunu varsaydığı Apteron yahut Aptera limanı, mezkûr müellif limanın bugünkü Kalyves mevkiinde veya civarında olduğunu da düşünmektedir. ^° Hardouin'e göre şimdiki La Suda, kendisi Rhithymna'nın Retimo, Panormus'un Panormo ve Cytaeum'un Setia olarak anıldığını söyler. "

Ansart tarafından modern Kandiye şehrinin civarında bulunduğu varsayılmıştır. ^"

Strabon adanın en dar yerinde, Minoa'nın karşısında yer aldığını söyler. Kalıntıları Hierapetra Kalesi'nde bulunmuştur. Kuruluşu Korybantlara izafe edilirdi.

Lebena ve Hierapolis, iç kısımlarda ise Gortyna, Phaestum, Cnossus, Polyrrhenium, Myrina, Lycastus, Rhamnus, Lyctus, Dium, Asus, Pyloros, Rhytion, Elatos, Pharai, Holopyxos, Lasos, Eleuthernae, Therapnae, Marathusa ve Tylisos yer alır, bunların haricinde yalnızca hatırası baki kalmış altmış kadar şehir daha vardır. Dağları ise Cadistus, Ida, Dictynnaeus ve Corycus'tur.

Bu ada, Agrippa'ya göre Criumetopon burnundan, Kyrene'nin Phycus burnuna 125 mil, Cadistus'tan ise Peloponnesos'taki Malea'ya seksen mil mesafededir.

Sammonium burnundaki Carpathos adasından batı yönünde, altmış mil uzaklıkta yer alır, son zikredilen bu ada, kendisi ile Rodos arasında bulunur. Civarında yer alan ve Peloponnesos'un önünde uzanan diğer adalar, Corycae adıyla bilinen iki ada ile Myla olarak adlandırılan iki adadır. Kuzey tarafında, sağda Girit kalacak şekilde ve Cydonia'nın karşısında Leuce ile Budroae olarak bilinen iki ada yer alır.

Matium'un karşısında Dia, Itanum burnunun karşısında Onisia ile Leuce, Hierapytna'nın karşısında ise Chrysa ile Gaudos uzanır.

Yine aynı civarda Ophiussa, Butoa ve Aradus bulunur, Criumetopon dolaşıldıktan sonra ise Musagorus olarak bilinen üç adaya varılır.

Sammonium burnunun önünde Phocae adaları, Platlae, Sirnides, Naulochos, Armedon ve Zephyre uzanır. Hellas'a ait olan lakin yine de Ege Denizi'nde bulunan Lichades adaları mevcuttur, bunlar Scarphia, Coresa, Phocaria ve Attika'ya bakan fakat üzerlerinde hiçbir kent bulunmayan, dolayısıyla pek az tanınan pek çok diğer adadan meydana gelir.

Bununla birlikte, Eleusis'in karşısında dillere destan Salamis, önünde Psyttalia ve Sunium'dan beş mil mesafede Helene adası yer alır.

Bu sonuncusundan aynı mesafede, yurttaşlarımızdan bazılarının Cea, Yunanların ise Hydrussa dediği, Euboea'dan kopup ayrılmış olan Ceos adası bulunur.

Vaktiyle uzunluğu 500 stadia idi, ancak yakın zamanlarda Boiotia tarafındaki beşte dördü deniz tarafından yutulmuştur.

Bugün geriye kalan kentleri yalnızca Iulis ile Carthaea'dır, Coresus ile Poeessa ise yok olup gitmiştir.

Varro'nun bize bildirdiğine göre, kadın elbiseleri için kullanılan gayet ince dokulu bir kumaş vaktiyle buradan gelmekteydi.

BÖLÜM 21. EUBOEA

Euboea'nın kendisi de Boiotia'dan kopup ayrılmıştır, aralarında akan Euripos boğazı öylesine dardır ki, karşıt kıyıların bir köprüyle birbirine bağlanmasına imkân verir.

Güneyinde bu ada, Attika'ya bakan Geraestus ile Hellespontos'a bakan Caphareus burunları olmak üzere iki burnuyla dikkat çeker, kuzeyinde ise Cenaeum burnu yer alır.

Bu ada hiçbir yerinde kırk milden fazla bir genişliğe ulaşmazken, asla iki milden daha dar bir hale de gelmez.

Uzunluk bakımından, Boiotia'nın tüm kıyısı boyunca uzanır, Attika'dan Teselya'ya kadar 150 millik bir mesafeye yayılır.

Çevresi 365 mildir ve Caphareus tarafında, Hellespontos'tan 225 mil mesafededir.

Vaktiyle meşhur olduğu kentler Pyrrha, Porthmos, Nesos, Cerinthos, Oreum, Dium, Aedepsos, Oelia ve Oechalia idi, günümüzde ise Chalcis kentleriyle itibarını korumaktadır,

İulis'in limanı idi, ahalisinin buraya nakledildiğini Strabon'dan öğrenmekteyiz.

Adanın güneybatı tarafında.

Kalıntıları ehemmiyetsizdir, lakin kadim adlarını muhafaza etmektedirler.

Şimdilerde Eğriboz (Euboea) olarak anılmaktadır, keza Egripo yahut Negropont da denir, bu sonuncusu evvelki kelime ile "köprü" manasına gelen "pont" kelimesinin bozulmuş şeklidir.

Hardouin, bunun kendi zamanında, yani 1670 senesinde mevcut olduğunu ve 250 kadem uzunluğunda bulunduğunu zikreder.

Bunun ilk olarak, Boeotia ile kesintisiz irtibat temin etmek maksadıyla, takriben Milattan Evvel 411 senesinde inşa edildiği zannedilmektedir.

Şimdilerde Capo Mandili. Şimdilerde Kavo Doro yahut Xylofago.

Şimdilerde, deniz seviyesinden 2837 kadem yüksekte bir dağa malik olan Lithadha.

Bu ölçümler tastamam doğru değildir.

Kuzeyden güneye uzunluğu takriben doksan mildir, bir baştan bir başa azami genişliği otuz mildir ve bir mevkisinde dört mili geçmez.

Strabon zamanında halen ayakta olup, kendisi burayı ehemmiyetsiz bir mahal olarak zikreder.

Mevkisine şimdilerde Lipso denilmektedir.

Herkül'e adanmış ve Diktatör Sylla tarafından kullanılmış ılıcalar ihtiva etmekteydi.

Halen görülebilmektedirler.

Şimdilerde Egripo yahut Negropont olup, adanın mütebaki kısmına da adını vermiştir.

Euripus burada sadece kırk yarda genişliğinde olup, bir kısmı taştan, bir kısmı ahşaptan bir köprü ile aşılmaktadır.

(Karşısında, ana karada Aulis bulunmaktadır), Geraestus, Eretria, Carystus, Oritanum ve Artemisium.

Burada ayrıca Arethusa Pınarı, Lelantus Nehri ve Ellopiae namıyla bilinen ılıcalar yer alır, lakin ada en ziyade Carystus mermeri ile şöhret bulmuştur.

Dionysius ve Ephorus'tan öğrendiğimize göre, bu adaya evvelce Chalcodontis ve Macris denilirdi, Aristides'e nazaran Macra, Callidemus'un naklettiğine göre de bakır ilk kez burada keşfedildiği için Chalcis tesmiye edilmiştir.

Menaechmus adanın Abantias olarak anıldığını söyler, şairler ise ekseriyetle buraya Asopis adını verirler.

BÖLÜM 22. KİKLATLAR

Eğriboz'un ötesinde ve Myrtoan Denizi açıklarında sayısız başka adalar yer alır, lakin bunlar meyanında bilhassa meşhur olanlar Glauconnesos ve Aegila'dır. Geraestus burnu açıklarında ise Delos'un etrafında bir daire teşkil edecek surette uzanan ve bu vasıflarından ötürü bu adı alan Kiklatlar bulunur.

Şair Lycophron ve hatip Isaeus buralı idiler ve Aristoteles burada vefat etti.

Aynı adı taşıyan burnun yakınında, şimdilerde Capo Mandili.

Kasabada Poseidon yahut Neptün'ün meşhur bir tapınağı bulunmaktaydı.

Hardouin'e nazaran modern adı Iastura'dır.

Eğriboz'un en kudretli şehirlerinden biri.

Darius komutasındaki Persler tarafından tahrip edilmiş ve eskisinin güneyine yeni bir kasaba inşa edilmiştir.

Leake'e nazaran Yeni Eretria modern Kastri mevkiinde, Eski Eretria ise Vathy civarında bulunmaktaydı.

Aeschylus'un muasırı olan tragedya şairi Achaeus burada doğmuştur, Platon'un talebesi Menedemus tarafından da bu mahalde bir felsefe mektebi tesis edilmiştir.

Şimdilerde adanın güneyinde, mermer ocaklarının üzerinde bulunduğu zannedilen Ocha Dağı'nın eteklerindeki Karysto. Kadim şehirden geriye pek az kalıntı kalmıştır.

Tarihçi Antigonus, komedya şairi Apollodorus ve hekim Diocles buralı idiler.

Muhtemelen aynı adı taşıyan burun üzerinde.

Yunan donanmasının Milattan Evvel 480 senesinde Kserkses'in donanmasıyla cenge tutuştuğu yer bu sahilin açıklarıydı.

Bu pınarda evcil balıklar beslenirdi ve suları vakit vakit volkanik tesirlerle çalkalanırdı.

Leake, pınarın günümüzde tamamen yok olduğunu ifade eder.

Bakır üretmesinden ve şekil itibarıyla uzun ve dar olmasından ötürü.

Strabon, Homeros'un ada sakinlerine Abantlar tesmiye ettiğini, adaya ise Euboea adını verdiğini kaydeder.

Şairler, adanın ismini bu mevkide Epaphus'u dünyaya getiren inek (Bous) Io'dan aldığını söylerler.

Hardouin burada Plinius, Strabon, Mela ve Pausanias'ın "Myrtoan Denizi" tabirini Girit ile Attika arasında kalan deniz kısmı manasında kullandıklarını, Batlamyus'un ise Karia sahili açıklarındaki denize bu tesmiyede bulunduğunu belirtir.

Bunların ilki, aynı adı taşıyan şehriyle Geraestus'a on mil, Keos'a otuz dokuz mil mesafede bulunan Andros'tur.

Myrsilus bizlere bu adanın evvelce Cauros, daha sonra Antandros tesmiye edildiğini bildirir, Callimachus buraya Lasia der, başkaları ise Nonagria, Hydrussa ve Epagris adını verirler. Çevresi doksan üç mildir.

Andros'a bir mil, Delos'a on beş mil mesafede, aynı adı taşıyan şehriyle Tenos bulunur, bu ada on beş mil uzunluğundadır.

Aristoteles, burada bol miktarda su bulunmasından ötürü adaya evvelce Hydrussa denildiğini söyler, bazı müellifler ise burayı Ophiussa olarak adlandırır.

Diğer adalar, Dimastus Dağı ile birlikte Delos'a on beş mil mesafedeki Mykonos, evvelce Meropia ve Acis tesmiye edilen, yirmi sekiz mil çevreye malik Siphnos, on iki mil çevresi olan Seriphos, Prepesinthus, Cythnos ve nihayet Kiklatlar meyanında açık ara en meşhuru olan ve tam ortalarında yer alan, Apollon Tapınağı ve geniş ticareti ile pek meşhur bizzat Delos'tur.

Bu ada dalgalar üzerinde uzun süre yüzmüş ve rivayete nazaran asla sarsılmamış yegane ada olmuştur

Şimdilerde Spitilus ve Hardouin'e göre Micronisia yahut "Küçük Adalar" adası grubu. Daire manasına gelen kyklos kelimesinden. Şimdilerde Andro. Terence'in komedyalarından birine adını vermiştir.

Kadim şehrin harabeleri Alman seyyah Ross tarafından bulunmuştur, kendisi burada keşfettiği heksametron veznindeki İsis ilahisini neşretmiştir.

Şaraplarıyla meşhurdu. Şimdilerde Tino. Yılanların (ofis) ve akreplerin bolluğundan ötürü. Şimdilerde Tenos'un güneydoğusunda ve Delos'un doğusunda yer alan Mycono.

Kadim mitolojide Herkül'ün Devleri mağlup ettiği rivayet olunan mahallerden biri olarak meşhurdu.

Ahalisi arasında kel kimselerin nispetinin yüksekliğiyle de dikkate değerdi. İki memeye, mastoi, benzemesinden ötürü böyle adlandırılmıştır. Wheeler mesafenin yalnızca üç mil olduğunu söyler, Tournefort ise altı mil der. Bir vakitler altın ve gümüş madenleriyle şöhret bulmuş, lakin ahalisinin fena ahlakıyla da aynı derecede kötü nam salmıştı.

Şimdilerde Siphno tesmiye edilmektedir. Şimdilerde Cythnos ile Siphnos arasında uzanan Serpho. Hardouin'e göre şimdilerde Fermina. Ceos ile Seriphus arasında. Şimdilerde Thermia tesmiye edilmektedir.

Ressam Cydias burada doğmuştur ve ada peynirleriyle meşhurdu.

Modern adı, pek sık ziyaret edilen kaplıcalarından gelmektedir. Hâlâ Delos olarak anılır, böylesine meşhur olmasına karşın, çevresi beş mil olan çıplak bir kayalıktan ibarettir.

M. Varro zamanına dek bir deprem görmüştür, lakin Mucianus buranın iki kez bu tür bir afete uğradığını bildirmektedir.

Aristoteles, bu adanın denizden yükselerek ansızın belirmesi sebebiyle bu adı aldığını beyan eder, bununla birlikte Aglaosthenes ona Cynthia adını verir, başkaları ise Ortygia, Asteria, Lagia, Chlamydia, Cynthus ve ateşin ilk defa burada keşfedilmiş olması hasebiyle Pyrpile derler. Çevresi yalnızca beş mildir, Cynthus Dağı burada başını kaldırır. Bu adanın yanında, Antiklides'in Celadussa, Callidemus'un ise Artemite olarak andığı Rhene, eski yazarların çevresini yirmi mil olarak bildirdiği lakin Mucianus'un 160 mil dediği Scyros, Oliaros ve Delos'tan otuz sekiz mil mesafede bulunan, mermeriyle meşhur, aynı adlı şehre sahip Paros yer alır, ilk vakitler Platea ve bundan sonra da Minois olarak adlandırılmıştır.

Bu son adadan yedi mil mesafede, aynı adlı şehriyle Naxos bulunur, Delos'a olan mesafesi on sekiz mildir. Bu ada evvelce bağlarının verimliliği sebebiyle Strongyle, akabinde Dia ve sonra Dionysias olarak anılmıştır, diğerleri ise ona Küçük Sicilya yahut Callipolis demiştir. Çevresi yetmiş beş mildir, Paros'un bir buçuk katı büyüklüktedir.

BÖLÜM 23. SPORADLAR

Buraya kadar olan adaların Kikladlar'a ait olduğu kabul edilir, bundan sonra gelenlerin bakiyesi ise Sporadlar'dır. Bunlar Helene, Phacussa, Nicasia, Schinussa, Pholegandros ve Naxos'tan otuz sekiz mil mesafede bulunan, etrafındaki denize adını veren, iki şehri ve artık mevcut olmayan üçüncü bir şehriyle aynı mil sayısınca uzunluğa sahip Icaros'tur, bu ada vaktiyle Doliche, Macris ve Ichthyoessa olarak anılırdı. Delos'un elli mil kuzeydoğusunda, Sisam adasından ise otuz beş mil mesafede yer alır. Eğriboz ile Andros arasında on mil genişliğinde bir deniz kolu vardır ve Icaros'tan Geraestus'a olan mesafe 112 mildir.

Bunlar geçildikten sonra muayyen bir intizam gözetilemez, binaenaleyh geri kalanların tefrik edilmeksizin zikredilmesi icap eder. Scyros adası ve Naxos'tan on sekiz mil mesafede bulunan, bünyesindeki Homeros kabri sebebiyle her türlü hürmete layık olan Ios adası vardır, yirmi beş mil uzunluğundadır ve evvelce Phoenice adıyla bilinirdi, keza Odia, Oletandros ve aynı adlı şehre sahip, çevresi on iki mil olan ve Andros'tan altmış iki mil mesafede bulunan Gyara da mevcuttur.

Gyara'dan seksen mil mesafede Syrnos, ardından Cynaethus, merhemleriyle meşhur olan ve Kallimakhos tarafından Agathussa diye adlandırılan Telos, Donusa, çevresi otuz mil olan Patmos, Corassiae, Lebinthus, Leros, Cinara, vaktiyle Oenoe denen Sicinus, Onus da denilen Hieracia, keza Astrabe olarak anılan Casos, Cimolus yahut Echinussa ve aynı adı taşıyan bir şehre sahip Melos gelir, bu adayı Aristides Memblis, Aristoteles Zephyria, Kallimakhos Mimallis, Herakleides ise Siphis ve Acytos olarak anar.

Bu sonuncusu, tüm bu adalar arasında dairesel biçime en yakın olanıdır.

Bunun ardından Machia, sonra Hypere, eski adıyla Patage yahut başkalarının zikrettiği üzere Platage, lakin şimdilerde Amorgos denen ada, Polyaegos, Phyle ve dalgaların arasından ilk yükseldiğinde Calliste olarak bilinen Thera gelir.

Daha sonraki bir devirde bu adadan Therasia adası kopup ayrılmış, bilahare ikisinin arasında Hiera da denilen Automate ile kendi devrimizde bu adaların civarında vücuda gelmiş olan Thia peydah olmuştur, Ios ise Thera'dan yirmi beş mil mesafededir.

Bunların ardından Lea, Ascania, Anaphe, Hippuris ve müstakil bir devlet olan Astypalaea gelir.

Bu ada seksen sekiz mil çevreye sahip olup Girit'teki Cadistus'tan 125 mil uzaktadır.

Astypalaea'dan Platea altmış mil, Caminia ise bu sonuncusundan otuz sekiz mil mesafededir.

Daha sonra Azibintha, Lanise, Tragaea, Pharmacussa, Techedia, Chalcia, Calymna adalarına varılır, burada Coos şehri bulunur, Calymna'dan yirmi beş mil mesafede ise Karpathos Denizi'ne adını vermiş olan Carpathum yer alır.

Oradan Rodos'a olan mesafe, lodos rüzgârı yönünde elli mildir.

Carpathum'dan Casus'a yedi mil, Casus'tan Girit'in burnu olan Sammonium'a ise otuz mildir.

Euboea'nın Euripos boğazında, neredeyse tam ağzında, Petaliae adı verilen dört ada bulunur,

Şimdi Eğriboz'un doğusundaki İskiri olup Sporadlar'dandır. Burada Akhilleus'un, annesi Thetis tarafından kadın kılığına sokularak saklandığı rivayet edilirdi. Şimdiki Nio, Sporadlar'dan biridir, Stephanos tarafından hatalı şekilde Kikladlar'dan sayılmıştır. Modern kasaba, birtakım kalıntıları hâlen mevcut olan antik kentin mevkisinde kurulmuştur. Homerosthe'un İzmir'den Atina'ya seyahati esnasında burada vefat ettiği ve validesi Klymene'nin bu adanın yerlisi olduğu söylenirdi. 1773'te Hollandalı bir asilzade olan Van Krienen, burada Homeros'un mezarını ve ona dair birtakım kitabeleri keşfettiğini iddia etmişse de, bunlar ulema nezdinde umumiyetle sahtekarlık olarak telakki edilmiştir. Odia ve Oletandros'un mevkileri teşhis edilememiş görünmektedir. Şimdilerde Gioura yahut Jura olarak adlandırılır. Mesken tutulmuş olmasına mukabil, çorak bir kayalıktan pek az hâllicedir, lakin yoksulluğuyla öylesine nam salmıştır ki farelerinin demiri dahi kemirebildiği söylenirdi. Roma imparatorları devrinde bir sürgün mahalli olarak kullanılmıştır, nitekim Iuvenalis'in I. 73'teki mısrası da buradan gelir, "Aude aliquid brevibus Gyaris et carcere dignum." "Cüret et küçük Gyara'ya ve zindana layık bir fiile." Yaz aylarındaki birkaç çoban müstesna, günümüzde metruktur. Şimdilerde Telos yahut Piskopi, Karpathos Denizi'nde küçük bir ada olup Sporadlar'dandır. Karya sahili açıklarında yer alır. Syrnos ise teşhis edilememiş görünmektedir. Naksos yakınlarındadır. Vergilius burayı 'viridis' yahut 'yeşil' olarak anar ki Servius bunu mermerinin rengiyle izah eder. Gyara gibi burası da Roma İmparatorluğu devrinde bir sürgün mahalli olarak kullanılmıştır. Bölüm 22'de Plinius, Cynsethus'u Delos'un isimlerinden biri olarak zikretmiştir. Şimdilerde Patmo, Sporadlar'dan biridir ve Karya'daki Posidium Burnu'nun batısındadır. Aziz Yuhanna bu mevkiye sürülmüş ve Vahiy Kitabı'nı burada kaleme almıştır. İkarya ile Sisam arasında bir adalar grubu. Şimdilerde Fourni ve Kinisi olarak adlandırılırlar.

Sporadlar'dan biri, şimdilerde Lebitha. Şimdilerde Lero. Ahalisi Miletos menşeli olup pek de muteber olmayan bir seciyeye sahipti. Buradaki Artemis mabedinde Meleagros'un kız kardeşlerinin beçtavuğuna tebdil edildiği söylenirdi. Karya sahilinin karşısındaydı. Şimdilerde Zinari, Amorgos'un kuzeydoğusundadır. Enginarın (Grekçede kinara denir) adaya ismini verdiği söylenir. Şimdilerde Sikinos, Pholegandros ile Ios arasındadır. Stephanos'a göre, bağcılığı ve şarap yani oinos istihsali sebebiyle böyle adlandırılmıştır. Pholegandros ile Ios arasında vaki idi. Sicinus adını Thoas ile Oenoe'nin bir oğlundan aldığı rivayet edilirdi. Hieracia meçhul görünmektedir. Hâlen bu isimle bilinir, Karpathos ile Girit arasında yer alır. Kadim Casos kentinin harabeleri hâlâ Polin köyünde görülebilir. Homeros tarafından zikredilmiştir. Şimdilerde Kimolos, Kikladlar'dan biridir, Siphnos ile Melos arasında yer alır. Echinussa ismini 'Echinus' yahut denizkestanesinden almıştır ki sahilde hâlen muhtelif fosil numunelerine tesadüf edilmektedir, lakin Melos'un karşı sahili müstesna, bu adalarda başka hiçbir yerde bulunmaz. Kadim kentinin mühim harabeleri mevcuttur. Şimdilerde Değirmenlik, Kikladlar'ın en batıda olanıdır. Fevkalade veludiyetiyle dikkat çeker. Çoğu müellife göre Byblis adı verilen kenti, adanın şimalinde vaki idi. Ansart, müellifimizin bu iddiasında yanıldığını, zira yalnız diğer pek çok adanın değil, hemen bitişiğindeki Kimolos adasının dahi daha dairesel bir biçime sahip olduğunu kaydeder. Şimdilerde Amorgos, Naksos'un güneydoğusundadır. İambos şairi Simonides'in doğum yeridir. Bereketli toprağıyla meşhurdur. Roma imparatorları devrinde sürgün mahalli olarak kullanılmıştır. Şimdilerde Polybos yahut Antimelos, Melos yakınlarında gayrimeskûn bir adadır. Phyle teşhis edilememiş görünmektedir. Şimdilerde Santorin, Ios adasının cenubundadır. Rivayete nazaran, Argo gemisinden fırlatılan bir toprak parçasından neşet etmiştir. Volkanik menşeli olduğu bedihidir ve süngertaşı ile kaplıdır. Adanın ismini aldığı Spartalı Theras riyasetindeki Lakedaimonlular ve Limni'nin Minyalıları tarafından müstemleke hâline getirilmiştir.

Thera'nın batısında ufak bir ada olup hâlen aynı adla anılır. Lapie'nin haritasında Ascania, bugünkü Christiana olarak gösterilmiştir. Şimdilerde Anaphe, Namfi yahut Namphio, Sporadlar'dandır. Tesisi Argonotlara atfedilen ve günümüzde mühim kalıntıları hâlen mevcut bulunan Apollon Aigletes mabediyle şöhret bulmuştu.

Eski zamanlarda olduğu gibi, keklik bakımından son derece zengindir. * Şimdiki adıyla Astropalaea yahut Stamphalia.

Strabon tarafından Sporad adalarından biri, Stephanos tarafından ise Kikladlardan biri olarak adlandırılır.

Muhtemelen limanlarının mükemmelliği ve ehemmiyeti sebebiyle Romalıların teveccühüne mazhar olmuştur.

Hegesandros’tan buranın tavşanlarıyla meşhur olduğunu öğrenmekteyiz, Plinius da 8. Kitap 59. Bölümde, midyelerinin vaktiyle son derece nam saldığını (ve halen de öyle olduğunu) aktarır. 5 Bu adalardan hiçbiri, belki yine Strabon’un bahsettiği ve şimdilerde Karki olarak bilinen Khalkia müstesna, günümüzde teşhis edilememektedir. ^ Şimdiki adıyla Kalimnos, adalar topluluğunun başlıcasıdır, Homeros tarafından Kalydne olarak adlandırılmıştır.

Baskıların çoğuna göre Plinius burada Kalydna ve Kalymna’yı zikrederek, bu iki ada sahip olan tek bir adayı iki ayrı ada haline getirmiştir.

Plinius burada yalnızca Kos şehrinden bahsetse de, 5. Kitap 36. Bölümde diğer üç şehirden daha söz eder, Notium, Nisyrus ve Mendeterus.

Burada halen görülebilecek bazı antik kalıntılar mevcuttur. 7 Yahut Karpathos, şimdiki adıyla Skarpanto.

Girit ile Rodos arasındaki denize adını vermiştir. 8 Halen antik adını muhafaza etmekte olup antikiteye dair bazı ilginç kalıntılar barındırır. ^ Brotier mesafenin hakikatte elli iki mil olduğunu ifade eder. ^'^ Adını ana karadaki Petalia kasabasından almıştır. Ansart günümüzdeki adlarının Spili olduğunu kaydeder.

ve çıkışında Atalante yer alır. Kikladlar ve Sporadlar, doğuda İkarya Denizi’nin Asya kıyılarıyla, batıda Myrtoan Denizi’nin Attika sahilleriyle, kuzeyde Ege ile ve güneyde Girit ve Karpathos denizleriyle çevrilidir, uzunlamasına 700 mil, enlemesine ise 200 mil boyunca uzanır. Pagasa Körfezi’nin önünde Euthia, Kikynethos, daha evvel zikredilen Skyros ve Kikladlar ile Sporadların en uç noktasındakiler olan Gerontia ile Skandila bulunur, Therma Körfezi’nin önünde ise İraesia, Solimnia, Eudemia ve sonuncusu Minerva’ya vakfedilmiş olan Nea vardır.

Athos’un önünde dört ada yer alır, Athos’a dokuz mil mesafede, evvelce Evoenus olarak adlandırılan ve aynı adda bir şehre sahip olan Peparethos, on beş mil mesafede Skiathos ve seksen sekiz mil mesafede, aynı adda bir şehri bulunan İmbroz.

Bu son ada, Kherronesos’taki Mastusia’dan yirmi beş mil mesafededir, çevresi altmış iki mildir ve İlisis Nehri tarafından yıkanır.

Ondan yirmi iki mil mesafede Lemnos bulunur, Athos Dağı’ndan mesafesi ise seksen yedidir, 112 mil çevreye sahiptir ve Hephaistia ile Myrina şehirlerini barındırır, bu son şehrin pazar yerine yaz gündönümünde Athos Dağı gölgesini düşürür.

Hür bir şehir devleti teşkil eden Thasos adası, Lemnos’tan altı mil 1 Şimdiki adıyla Talanti, Talanti Boğazı’na adını vermiştir. 2 Şimdiki Volo Körfezi, işbu Kitabın 15. Bölümünde zikredilmiştir. 3 Ansart bunun muhtemelen şimdilerde Agios Nikolaos olarak adlandırılan küçük ada olabileceğini ileri sürer. 4 Şimdiki Trikeri. 5 İşbu Bölümde. 6 Ansart’a göre şimdiki Scangero yahut Skantzoura. 7 Şimdiki Selanik Körfezi, 17. Bölümde zikredilmiştir.

Burada zikredilen adalar anlaşıldığı kadarıyla teşhis edilememiştir. 8 Teselya kıyısı açıklarında, şimdiki Piperi. 9 Şimdiki Skiathos.

Şarabıyla meşhurdu. 10 Şimdilerde Embro yahut İmru [Gökçeada] olarak anılır.

Homeros hem İmbroz adasını hem de şehrini zikreder. 11

Bu rakam, adanın hakiki çevresinin iki katıdır. 12 Şimdilerde Stalimene olarak anılır. 13 Mahalli şimdilerde Paleo Kastro olarak anılır. Hephaistia yahut Vulcan Şehri, modern Kapanidi civarında bulunuyordu.

Bu tanrının, Jüpiter tarafından gök kubbeden fırlatıldığında bu adaya düştüğü rivayet edilirdi. 14 Şimdiki Thaso yahut Tasso [Taşoz]. Altın madenleri ilk devirlerde pek kıymetliydi.

mesafededir, evvelce Aeria yahut Aethria adını taşırdı.

Ana karadaki Abdera, Thasos’tan yirmi iki mil mesafededir, Athos ise altmış iki mildir.

Hêbros Nehri’nin karşısında yer alan hür bir devlet vasfındaki Samothrake adası, Thasos’tan aynı mesafededir, aynı zamanda İmbroz’dan otuz iki mil, Lemnos’tan yirmi iki ve Trakya kıyısından otuz sekiz mil uzaklıktadır, çevresi otuz iki mil olup içinde on mil yüksekliğindeki Saoke Dağı yükselir. Bu ada aralarındaki en erişilmez olanıdır.

Kallimakhos adayı antik adı olan Dardania ile anar. Kherronesos ile Samothrake arasında, her ikisinden de takriben on beş mil mesafede Halonnesos adası uzanır, ötesinde ise Geethone, Lamponia ve Kherronesos’un bir limanı olan Koelos’a pek uzak olmayan Alopekonnesos ile ehemmiyetsiz diğer bazı adalar bulunur.

Bu körfezde yer alan ve adlarını tespit etmeye muvaffak olduğumuz gayrimeskûn adalar olarak şu isimler de zikredilebilir, Destikos, Sarnos, Kyssiros, Kharbrusa, Kalathusa, Skylla, Drakonon, Arkonnesos, Diethusa, Skapos, Kapheris, Mesate, Caution, Pateronnesos, Pateria, Kalate, Neriphos ve Polendos. 1 İşbu Kitabın 17. Bölümünde zikredilmiştir. 2 Ansart burada doğru okunuşun "kırk iki" olması gerektiğini ifade eder, zira Samothrake ile Thasos arasındaki mesafe de bu kadardır. 3 Modern adı Samothraki’dir [Semadirek].

Kabiroların esrarlı ibadetinin başlıca merkeziydi. 4 Ansart’a göre yalnızca on iki. 5 Brotier’ye göre ancak on sekiz. 6 Şimdiki Monte Nettuno.

Kuşkusuz Plinius’un burada zikrettiği yükseklik hatalıdır, lakin Homeros bu dağdan Truva’nın görülebildiğini söyler. 7 Batlamyus tarafından Skopelos adıyla zikredilen ada ile aynıysa, şimdilerde Skopelo olarak adlandırılır.

Büyük miktarlarda şarap ihraç eder. 8 Yahut Tilki Adası, adını ilk yerleşimcilerine bir kâhin tarafından, yavrusuyla birlikte bir tilkiye ilk rastlayacakları yerde bir koloni kurmalarının emredilmesinden almıştır.

Burada zikredilen adaların birçoğu gibi, bunun da teşhis edilemediği anlaşılmaktadır. 9 İşbu Kitabın 18. Bölümüne bakınız. 10 Bu adaların hiçbirinin modern coğrafyacılar tarafından teşhis edilemediği anlaşılmaktadır.

BÖLÜM 24. HELLESPONTOS, MAEOTIS GÖLÜ

Avrupa’nın dördüncü büyük körfezi Hellespontos’tan başlar ve Maeotis’in girişinde nihayete erer.

Lakin Pontos Euxeinos’un muhtelif kısımlarının ve sahillerinin daha iyi anlaşılabilmesi adına, onun umumi şeklini tek bir genel bakışla kısaca kavramamız icap eder.

Asya'nın önünde uzanan bu engin deniz, Khersonesos kıyılarının uzantısıyla Avrupa'dan ayrılır ve daha evvel zikredildiği üzere, sadece yedi stadia genişliğindeki dar bir boğaz vasıtasıyla bu memleketlere bir giriş yolu bularak Avrupa'yı Asya'dan tecrit eder.

Bu Boğaz'ın girişine Hellespontos tesmiye olunur, Perslerin kralı Kserkses bunun üzerine gemilerden bir köprü inşa ettirmiş ve ordusunu bu köprü üzerinden sevk etmiştir.

Buradan itibaren dar bir su yolu, Asya'nın bir şehri olan ve Büyük İskender'in karşıya geçtiği Priapos'a kadar seksen altı mil boyunca uzanır.

Bu noktada deniz genişler ve muayyen bir mesafeden sonra yeniden dar bir boğaz şeklini alır.

Daha geniş olan kısım Propontis, dar boğaz ise Thrakia Bosporos'u namıyla maruftur, Kserkses'in pederi Dareios'un askerlerini bir köprü marifetiyle karşıya geçirdiği mevkide genişliği yalnızca yarım mildir.

Bunun nihayet bulduğu mahal, Hellespontos'tan 239 mil mesafededir. Bundan sonra, toprakların derinliklerine doğru çekilmesiyle karayı istila eden ve evvelce Aksenos diye anılan Eukseinos namındaki muazzam denize varılır.

Kayılar içeriye doğru büküldükçe, bu deniz geniş bir kavis çizerek uzaklara doğru uzanır, her iki cenahı bir çift boynuz misali kıvrılır, öyle ki şekil itibarıyla bariz bir surette bir İskit yayına benzer.

Bu kavisin orta yerinde, Kimmerios Bosporos'u olarak adlandırılan ve iki buçuk mil genişliğinde olan Maiotis Gölü'nün ağzı denize kavuşur.

Polybios'un bize bildirdiğine göre, iki boğaz, yani Thrakia ile Kimmerios boğazları arasında, düz bir hat üzerinde 500 millik bir mesafe mevcuttur.

Varro'dan ve kadim müelliflerin ekserisinden Eukseinos'un çevresinin mecmuan 2150 mil olduğunu öğrenmekteyiz, lakin Cornelius Nepos bu miktara 350 mil daha ilave eder, buna mukabil Artemidoros bu mesafeyi 2919 mil, Agrippa 2360 mil, Mukianos ise 2425 mil olarak tayin eder.

Benzer bir surette, kimi müellifler bu denizin Avrupa kıyılarının uzunluğunu 1478 mil, kimileri ise 1172 mil olarak tespit etmiştir. M.

Varro ölçümü şu şekilde verir, Eukseinos'un ağzından Apollonia'ya 187 mil ve oradan Kallatis'e de aynı mesafededir, buradan İster'in ağzına 125 mil, Borysthenes'e 250 mil, Herakleia ahalisine ait bir belde olan Khersonesos'a 325 mil, Avrupa sahillerinin nihayetinde bulunan ve bazılarınca Bosporos tesmiye edilen Pantikapaion'a 212 mil, bunların kaffesi cem edildiğinde 1337 mil [NOT: Metinde belirtilen sayıların toplamı 1109 mil etmektedir, müellif sehven farklı bir yekun vermiştir] eder.

Agrippa, Byzantion ile İster Nehri arasındaki mesafeyi 560 mil, oradan Pantikapaion'a kadar olan mesafeyi ise 635 mil olarak hesap eder. Rhipaion Dağları'ndan süzülen Tanais Nehri'ni sinesine çeken ve Avrupa ile Asya arasındaki en uç hududu teşkil eden Maiotis Gölü'nün çevresinin 1406 mil olduğu rivayet edilir, gelgelelim bazı müellifler bu mesafenin yalnızca 1125 mil olduğunu beyan eder.

Bu gölün methalinden Tanais'in ağzına kadar düz bir hat üzerindeki mesafenin 375 mil olduğu umumiyetle kabul görmüştür. Avrupa'nın bu dördüncü büyük körfezinin sahillerinde mukim ahaliden, İstropolis'e kadar olan kısma dair, Thrakia bahsimizde evvelce söz edilmişti.

Bu mevkiden öteye geçildiğinde İster'in ağızlarına varılır.

Bu nehir, Germania'da, Galya'nın Rauricum kenti karşısındaki Abnoba Dağı'nın yükseklerinde doğar, Alpler'in ötesinde ve sayısız kavmin arasından Tuna namıyla millerce mesafe boyunca akar.

Sularının hacmini fevkalade artırarak, İllyricum'a ilk dahil olduğu noktada İster tesmiye edilir ve takriben yarısı seyrüsefere müsait altmış nehri sinesine kabul ettikten sonra altı muazzam kanal vasıtasıyla Eukseinos'a dökülür. Bunlardan ilki Peuke ağzıdır, bu ağzın hemen yakınında komşu kanalın da ismini aldığı Peuke adası yer alır, bu ağız on dokuz mil uzunluğundaki büyük bir bataklığın içinde kaybolur.

Yine aynı kanaldan, İstropolis'in yukarısında, çevresi altmış üç mil olan bir göl neşet eder, bunun adı Halmyris'tir.

İkinci ağza Naraku-Stoma tesmiye olunur, Sarmatika adasının civarındaki üçüncü ağız Kalon-Stoma olarak yad edilir, dördüncüsü ise Konopon-Diabasis denilen adasıyla Pseudo-Stomon adıyla maruftur, bunların ardından Boreon- gelir

Tuna ya da diğer adıyla İster, doğu tarafında Donaueschingen denilen mevkide doğar. Adını Gallia Belgica'nın kudretli bir kavmi olan, en mühimleri şimdiki Augst olan Augusta ile şimdiki Basel olan Basilia dâhil olmak üzere pek çok kente hükmeden Baurici kavminden almıştır. Bunlardan yalnızca üç tanesi, nehrin başlıca kolları sayıldığından günümüzde ehemmiyet taşımaktadır.

Tuna'nın ağzı zaman içinde hayli mühim tebeddüllere uğradığından, kadim müelliflerin naklettiği rivayetleri bugünkü yataklarla isim isim eşleştirmek modern coğrafyacılar tarafından imkânsız addedilmektedir.

Strabon, üçü daha küçük olmak üzere yedi ağız zikreder. Plinius'un da beyan ettiği üzere, adını şimdiki Piczina olan Peuce adasından almıştır, Peuce ağızların en güneyde kalanı gibi görünmektedir. Brotier'ye göre şimdilerde Kara-Su denilmektedir. Haritalarda Eaasefu olarak da geçer. Brotier'ye göre günümüzde Hazralı Boğazı denilmektedir.

Batlamyus tarafından Narakion Ağzı diye adlandırılır. Yahut "Güzel Ağız."

Brotier'ye göre şimdiki Susi Boğazı. Yahut "Sahte Ağız", şimdilerde Rus muhafızlarınca pek hırpalanmış olan Tuna'nın başlıca ağzı Sulina Boğazı. Yahut yılın muayyen bir vaktinde Palus Maeotis'e göç ettikleri söylenen sivrisinek sürülerinin uğrak yeri olması hasebiyle bu adı almış olan "Tatarcıklar Geçidi", Stoma ve Psilon-Stoma.

Bu ağızların her biri öylesine azametlidir ki, kırk millik bir mesafe boyunca denizin tuzluluğuna büsbütün galebe çaldığı ve suyun tatlı kaldığı rivayet olunur.

BÖLÜM 25. — DAKYA, SARMATYA

Bu mevkiden yola çıkıldığında, tesadüf edilen bütün kavimler umumiyetle İskittir, gerçi bitişikteki sahillere muhtelif ırklar yerleşmiştir, bir mevkide Romalıların Daci dediği Getae, diğer bir mevkide Greklerin Sauromatae dediği Sarmatae ile bunların bir kolu olan Hamaxobii yahut Aorsi, sonra yine soysuz İskitler ile kölelerin zürriyeti yahut Troglodytae, ve nihayet bunların ardından Alani ile Roxolani gelir.

Tuna ile Herkynia Ormanı arasındaki daha yüksek kısımlar ise, Carnuntum'daki Pannonia kışlık ordugâhına ve Germenlerin hudutlarına kadar, düzlük arazide ve ovalarda ikamet eden Sarmat Iazyges kavmi tarafından tutulmuştur, yılın muayyen bir vaktinde Palus Maeotis'e göç ettikleri söylenen sivrisinek sürüleri.

Brotier'ye göre bu adanın bugünkü adı Yılan Adası yahut Serpent Island'dır. "Kuzey Ağzı", Kiliya kenti yakınlarında. Yahut "Dar Ağız." Strabon Getae ile Daci kavimlerini tefrik etse de, kadim müelliflerin ekserisi, Plinius ile birlikte, bunların aynı olduğunu ifade eder.

Mamafih, Getae kavminin ahir zamanlarda niçin Daci namını benimsediği meçhuldür. "Arabada yaşayanlar."

Bunlar Volga kıyıları boyunca arabalarıyla göç eden bir Sarmat kabilesiydi. Hamaxobii kavminden hakikatte ayrı bir halk olduğu anlaşılan Aorsi kavminin başlıca yurtları, Tanais, Karadeniz, Hazar ve Kafkaslar arasındaki memleketti. "Mağarada yaşayanlar."

Bu namın dünyanın muhtelif kıtalarındaki birtakım vahşi ırklara verildiği anlaşılmaktadır. Asya'da Kafkaslar üzerinde, Avrupa'da ise Maeotis ve Karadeniz civarında Alani ırkları mevcuttu, lakin bunların tam coğrafi mevki kesin surette tespit edilememiştir. Şimdiki Erdel ve Macaristan. Plinius devrinde Bohemya çevresinde uzanan ve Moravya üzerinden Macaristan'a sokulan sıradağlara verilen nam. Harabeleri hâlen Hainburg yakınlarında, Deutsch-Altenburg ile Petronell arasında, Tuna'nın güney sahilinde görülebilir.

Tuna'daki Roma filosu, 14. lejyon ile birlikte, evvelemirde orada tesis edilmişti. Plinius devrinde bu göçebe kavmin,

Daciyalıları sürdükleri Aşağı Tisa ile Erdel dağları arasındaki ovalara çekildikleri anlaşılmaktadır, onların Pathissus nehrine kadar püskürttüğü Daciyalılar ise dağlık ve ormanlık mıntıkalarda ikamet eder.

Onları Suevi kavminden ve Vannius'un krallığından ayıran Marus nehrinden yahut Duria nehrinden ayrılınca, karşı yakaları Bastarnae ve onların ardından diğer Germen kabileleri tutar.

Agrippa, İster'den okyanusa kadar bütün bu mıntıkanın uzunluğunu 2100 mil, Sarmatya çöllerindeki Vistül nehrine kadar olan genişliğini ise 4400 mil olarak hesap eder. "İskit" namı her cihete, hatta Sarmatae ve Germenlere kadar yayılmıştır, lâkin bu kadim tesmiye şimdilerde sadece bu kavimlerin ötesinde meskûn olan ve dünyanın geri kalanının neredeyse tamamınca meçhul yaşayanlar için kullanılır.

BÖLÜM 26. — İSKİT BÖLGESİ

İster'den ayrılınca, Cremniscos ve Aepolium kentlerine, Macrocremnus dağlarına ve vaktiyle Ophiusa'nın bulunduğu rivayet edilen mevkide bir kente adını veren meşhur Tyra nehrine varılır.

Tyragetae kavmi, bu nehirde yer alan büyük bir adada ikamet eder, bu ada Aşağı Tisa ile Erdel dağları arasındaki ovalara çekildikleri anlaşılmaktadır, buralardan Daciyalıları sürmüşlerdi. Aşağı Tisa. Şimdiki March, Maros veya Morava nehri. Günümüzde Dora Baltea ve Dora Riparia olarak bilinen ve her ikisi de Po nehrine dökülen iki akarsuyun adı.

Bu kısmın tahrifata uğramış olduğu anlaşılmaktadır. Quadi kabilesinin bir reisi, Tacitus'tan öğrendiğimize göre, İ.S. 19 yılında Germanicus tarafından Suevi kralı yapılmıştır.

Sonradan yeğenleri Vangio ve Sido tarafından kovulunca, İmparator Claudius'tan Pannonia'da yerleşim hakkı almıştır.

Tacitus, Tuna'dan Baltık'a kadar Almanya'nın bütün doğusuna Suevia adını verir. Hardouin'e göre, Plinius burada Tuna'ya bakan ve Tisa nehrinden Morava'ya kadar uzanan Yukarı Macaristan adlı dağlık mıntıkanın diğer yamacından bahsetmektedir. Sillig'e göre buradaki a desertis ifadesinin hakiki manası budur, mesafe Vistül ile Sarmatya yabanı arasından değil, Tuna'dan itibaren ölçülmektedir.

"Dört bin" kıraati muhtemelen bozuktur, ancak Littré'nin Fransızca tercümesinde benimsediği 404 mil okunuşundan daha muhtemel görünmektedir. Forbiger tarafından Burmasaka Gölü yahut İslama civarına yerleştirilmiştir. Dinyester.

Macrocremnus dağları yahut "Büyük Yarlıklar" teşhis edilememiş görünmektedir. Hardouin'e göre bu adanın modern ismi Tendra'dır.

Bölüm 26

İster'in sözü edilen ağızlarından biri olan Pseudostomos'tan yüz otuz mil mesafededir.

Buradan sonra adlarını Axiaces nehrinden alan Axiacae halkına varılır, onların ötesinde ise Crobyzi kavmi, Rhodes nehri, Sagarian Körfezi ve Ordesos limanı yer alır.

Tyra'dan yüz yirmi mil mesafede, aynı adı taşıyan bir göl ile bir halkı barındıran Borysthenes nehri bulunur, ayrıca denizden on beş mil içeride eski adları Olbiopolis ve Miletopolis olan bir şehir mevcuttur.

Yine kıyıda, Akhalar Limanı ile o kahramanın oradaki mezarıyla meşhur Akhilleus Adası yer alır, buradan yüz yirmi beş mil mesafede ise kılıç biçiminde eğik bir istikamette uzanan ve onun talim yeri olmasından ötürü Dromos Achilleos adıyla anılan bir yarımada uzanır, Agrippa'ya göre buranın uzunluğu seksen mildir. Bu toprakların tamamına Tauria İskitleri ve Siraciler yerleşmiştir.

Bu noktada, kıyılarını yalayan denize Hylaea Denizi adını vermiş olan gür ormanlık bir bölge başlar, buranın ahalisine Enoechadlae denir.

Bunların ötesinde Nomades ile Georgi kavimlerini birbirinden ayıran Panticapes nehri ve ardından Acesinus gelir.

Kimi müellifler Panticapes'in Olbia'nın aşağısında Borysthenes'e döküldüğünü söyler.

Daha isabetli olan diğerleri ise bunun Hypanis olduğunu belirtir, bu nehri Asya'ya yerleştirenlerin düştüğü yanılgı pek büyüktür.

Deniz burada içeriye doğru sokularak geniş bir körfez meydana getirir, öyle ki Maeotis Gölü ile arasında yalnızca beş millik bir mesafe kalır, kıyısı ise uçsuz bucaksız toprakların ve pek çok ulusun sahil şeridini teşkil eder, burası Karkinites Körfezi olarak bilinir.

Burada Pacyris nehri ile Navarum ve Carcine kasabaları bulunur, arkasında ise bir boğaz vasıtasıyla denize boşalan Buges Gölü yer alır.

Bu Buges, kayalık bir sırt ile Maeotis Gölü'ndeki bir körfez olan Coretus'tan ayrılır, muhtelif istikametlerde uzanan diyarlardan gelen Buges, Gerrhus ve Hypacaris nehirlerini sularına kabul eder.

Zira Gerrhus, Basilidae kabilesini Nomades'ten ayırır, Hypacaris ise Nomades ile Hylaei arasından akar, suni bir kanalla Buges Gölü'ne, tabii yatağıyla da Coretus Körfezi'ne dökülür, bu bölge Scythia Sindica adını taşır.

Carcinites Nehri'nden itibaren Scythia Taurica başlar, vaktiyle sular altında olan bu yerde şimdi her yana uzanan düz ovalar görülmektedir, bunun ötesinde ise arazi gayet yüksek dağlar halinde yükselir.

Buradaki halkların sayısı otuzdur, bunlardan yirmi üçü iç kısımlarda yaşar, şehirlerin altısında Orgocyni, Characeni, Lagyrani, Tractari, Arsilachitae ve Caliordi kabileleri yerleşiktir.

Dağ silsilesi Scythotauri'nin hâkimiyetindedir, batıda Chersonesus, doğuda ise İskit kabilesi Satarchae ile çevrilidirler.

Kıyıda, Carcinites geride bırakıldıktan sonra şu kasabalarla karşılaşılır, yarımadanın tam berzahında bulunan Taphrae ve ardından, Romalılar tarafından hürriyeti bahşedilmiş olan Heraclea Chersonesus.

Eski devirlerde buraya Megarice denilirdi, Grek örf ve adetlerini titizlikle muhafaza etmesi sebebiyle bütün bu mıntıkanın en medeni şehriydi. Çevresini beş mil uzunluğunda bir sur kuşatır.

Bunun ardından Parthenium Burnu, Tauri şehri Placia, Symboli Limanı ve Asya'nın Euxinus ortasına doğru uzanan burnu Carambis'in karşısında yer alan Criumetopon Burnu gelir, aralarında 170 millik bir mesafe bulunur, bu deniz bilhassa bu vaziyet dolayısıyla bir İskit yayının suretini alır.

Bu burç aşıldıktan sonra Tauri'ye ait çok sayıda liman ve göle varılır.

Theodosia kasabasının Criumetopon'a mesafesi 125 mildir, Chersonesus'a ise 165 mildir.

Ötesinde, kadim zamanlarda Cytae, Zephyrium, Acrae, Nymphaeum ve Dia kasabaları bulunurdu.

Milesiosluların şehri olup aralarında açık ara en müstahkemi sayılan Panticapaeum halen mevcudiyetini korumaktadır, Bosporus'un girişinde yer alır, Theodosia'ya seksen yedi buçuk mil, evvelce zikrettiğimiz üzere Boğaz'ın öte yakasında uzanan Cimmerium kasabasına ise iki buçuk mil mesafededir.

Asya'yı Avrupa'dan ayıran ve ekseriyetle bütünüyle donduğu için yayan geçişe imkân tanıyan kanalın buradaki genişliği işte bu kadardır.

Cimmerius Bosporus'unun genişliği on iki buçuk mildir, bünyesinde Hermisium ve Myrmecium kasabaları ile iç kesiminde Alopece Adası'nı barındırır.

Berzahın nihayetindeki Taphrae denilen noktadan Bosporus'un ağzına kadar, Maeotis Gölü hattı boyunca mesafe 260 mildir.

Taphrae geride bırakılıp ana karadan ilerlendiğinde, iç kısımlarda arazilerinden Hypanis'in doğduğu Auchetae, nehir yataklarında Borysthenes'in kaynağını barındıran Neuri, Geloni, Thyssagetae, Budini, Basilidae ve lacivert saçlı Agathyrsi kabileleri bulunur.

Bunların yukarısında Nomades ve ardından Anthropophagi yani yamyamlar kavmi yer alır.

Buges Gölü'nden çıkıldığında, Maeotis Gölü'nün yukarısında Sauromatae ve Essedones kavimlerine ulaşılır.

Kıyı boyunca, Tanais Nehri'ne kadar uzanan sahada ise...

Kimmer Boğazı'nın bereketli arazisi, bir vakitler Yunanistan'ın, bilhassa oradan her yıl 400.000 medimnos buğday ithal eden Atina'nın zahire ambarı idi. * Perekop Kıstağı üzerinde, kıstak boyunca açılmış olan bir hendekten ötürü bu adla anılan bir kasaba. Lomonosov, Rusya Tarihi adlı eserinde bu kavmin Slavlar ile aynı olduğunu söyler, lakin "Slavane" adının bir manası "övüngen" olduğundan, Grekler de onlara, böbürlenme manasına gelen bir kelimeden mülhem Auchetae adını vermişlerdir. Virgilius'un "picti" yani "boyalı" diye tesmiye ettiği Geloniler hakkında kesin hiçbir şey bilinmiyor görünmektedir, Herodotus tarafından, Şafarik'in Slav ailesine mensup olduğunu varsaydığı Budiniler ile bir tutulurlar.

Herodotus, Tarih'inin IV. kitabının 108. ve 109. bölümlerinde, tamamı ahşaptan inşa edilmiş Gelonus adında bir şehre sahip olan Budinilere dair pek teferruatlı bir malumat verir.

Aynı müellif, Gelonilere bir Grek menşei de izafe eder. Agathyrsiler, Herodotus tarafından Dacia'nın güneydoğusunda yahut bugünkü Erdel'de, Maris Nehri'nin yukarı mecrasının civarına yerleştirilir.

Fakat Plinius, burada onlara farklı bir mevki tayin ediyor görünmektedir. Ayrıca "Assedonlar" ve "Issedonlar" olarak da tesmiye edilirler.

Modern coğrafyacılar tarafından, onların mevkiinin İşimin doğusuna, Kırgızların orta ordasının bozkırına, Arimaspi kavminin mevkiinin ise Altay silsilesinin kuzey yamacına yerleştirilmesi gerektiği ileri sürülmüştür. Şimdiki Don Nehri.

gölün adını kendilerinden aldığı Maeotae kavmi ve nihayetinde, hepsinin ardında Arimaspi kavmi.

Daha sonra Riphaean dağlarına ve orada tüyü andıran kar tanelerinin aralıksız yağması sebebiyle Pterophoros namıyla maruf mıntıkaya varılır, tabiatın hükmüyle koyu bir karanlığa gömülmeye mahkûm edilmiş olan cihanın bu cüzü, soğuk üretmekten ve kuzey rüzgârlarının dondurucu fırtınalarına sığınak teşkil etmekten gayrı bir şeye elverişli değildir. Bu dağların ardında ve kuzey rüzgârlarının hüküm sürdüğü mıntıkanın ötesinde, inanmak istersek eğer, Hyperborei diye bilinen mesut bir kavim mukimdir, son derece ileri bir yaşa kadar ömür süren ve pek çok harikulade rivayete mevzu teşkil etmiş olan bir kavimdir bu.

Cihanın etrafında döndüğü mihverin ve yıldızların devridaimlerinin nihai hudutlarının bu mevkide bulunduğu zannedilir.

Burada, aralıksız tek bir gün halinde Güneş tarafından bahşedilen, altı ay boyunca kesintisiz süren bir aydınlık mevcuttur, mamafih bazı cahil kimselerin iddia ettiği üzere Güneş, ilkbahar ılım noktasından sonbahara dek kendini gizlemez.

Aksine, bu kavim için senede Güneş'in yalnızca bir doğuşu vardır ve bu yaz gündönümünde vuku bulur, bir de batışı vardır ki o da kış gündönümündedir.

Güneş ışınlarıyla ısınan bu mıntıka, gayet latif bir hararete sahiptir ve * Bu dağlar, kuvvetle muhtemeldir ki Ural silsilesinin batı kolu idi. Grekçe "kanat taşıyan" yahut "tüy taşıyan" manasındaki bir kelimeden mülhem. Bu efsanevi ırkın, adını bir mağaradan çıkan kasırgalardan alan ve bu yüksek mevkilerin Hyperborealıları koruyup daha güneydeki kavimlere sevk ettiği Riphaean dağlarından neşet eden Boreas'ın, yani kuzey rüzgârının ötesindeki mıntıkalarda ikamet ettiği rivayet edilirdi.

Bu sebeple kuzey fırtınalarını asla hissetmezler, fevkalade bir saadet ve bozulmaz bir sükûn içinde ömür sürerlerdi. "İşte burada," der Humboldt, "ısı dağılımını ve iklim farklılıklarını mahalli sebeplerle, rüzgârların istikametiyle, Güneş'in yakınlığıyla ve rutubetli yahut tuzlu bir ilkenin tesiriyle izah eden bir doğa ilminin ilk görüşleri yer almaktadır." Pindaros, "Pythia" x. 56'da şöyle der, "İlham perileri onların adetlerine yabancı değildir.

Kızların raksı ile lir ve kavalların tatlı nağmeleri her yandan akseder ve saçlarını parıldayan defneyle taçlandırarak neşeyle şölen yaparlar.

Bu mukaddes ırk için maraz yahut illet takdiri yoktur, bilakis meşakkat ve cenklerden uzak, amansız Nemesis'in kahrından azade yaşarlar." Hardouin, Güneş'in burada ilkbahar ılım noktasında doğup sonbahar ılım noktasında battığını öne süren Pomponius Mela'nın görüşünde haklı olduğunu, Plinius'un ise iddiasında yanıldığını kaydeder. her türlü muzır fırtınadan azadedir.

Yerlilerin meskenleri ormanlar ve koruluklardır, tanrılar tek tek ve topluluklar halinde tazim görür, her türlü tefrika ve maraz ise katiyen meçhuldür.

Ölüm onlara yalnızca hayata doyduklarında uğrar, sefahatle geçen bir ömrün ardından, her türlü nimetle doymuş bir ihtiyarlık çağında, oradaki muayyen bir kayadan denize atlarlar, varlıklarına son vermenin en makbul yolunun bu olduğuna kânidirler.

Bazı müellifler, bu kavmi Avrupa'ya değil, Asya sahillerinin en uç noktasına yerleştirmişlerdir, zira orada kendilerine ziyadesiyle benzeyen ve pek münferit bir mevkide mukim olan Attacori tesmiye edilen bir kavim bulunur.

Diğer bazı müellifler ise onları iki Güneş'in tam ortasına, Güneş'in Antipodlar için battığı ve bizim için doğduğu noktaya yerleştirmişlerdir, lâkin araya giren engin deniz sahası hasebiyle bu asla mümkün olamaz.

Onları yalnızca altı ay süren bir günün altına yerleştiren müellifler, sabahleyin ekin ektiklerini, gün ortasında hasat yaptıklarını, gün batımında ağaçların meyvelerini topladıklarını ve gece boyunca mağaralarda gizlendiklerini beyan ederler.

Bu ırkın mevcudiyetine dair şüphe beslemek dahi caiz değildir, nitekim bilhassa ibadet ettikleri Apollon'a takdim edilmek üzere turfanda mahsullerini Delos'a göndermeyi adet edindiklerini teyit eden pek çok müellif mevcuttur.

Bu adakları bakireler taşır idi, bu kızlar uzun yıllar boyunca hürmet görmüş, güzergâh üzerindeki kavimlerin konukseverliğine mazhar olmuşlardır, nihayetinde, itimadın mükerreren suistimal edilmesi neticesinde Hyperborealılar, bu takdimeleri kendilerine komşu olan kavimlerin hudutlarına bırakmaya karar vermişler ve onlar da sırasıyla nakletmek mecburiyetinde kalmışlardır

Aynı şârih, Plinius'un coğrafi malumatı hususunda ilmine bunca borçlu olduğu Mela'yı, kendisine "cahil" yahut "ehliyetsiz" manasına gelen "imperitus" sıfatını yakıştırarak yermeyi pek de kastetmiş olamayacağını düşünür, bu sebeple buradaki en münasip okumanın "ut non imperiti dixere", yani "hiç de cahil olmayan kimi kimselerin iddia ettiği üzere" şeklinde olması gerektiğini ileri sürer. Attakorlar'dan Altıncı Kitap, 20. Bölümde de bahsedilmektedir.

Sillig buradaki "non" kelimesini metinden çıkarır, bu durumda ibare "Onları bundan başka bir yere yerleştiren yazarlar..." şeklini alır ki, bunun ne manaya geldiğini anlamak müşkildir.

Herodotos Dördüncü Kitabında bu mealde ifadelerde bulunur ve onun ardından da Pomponius Mela, Üçüncü Kitap, 5. Bölümde bunu zikreder.

...onları komşularına aktarır, böylece Delos'a varıncaya dek elden ele devrederlerdi.

Lakin bu âdet dahi zamanla terk edilip unutuldu. Sarmatya, İskitya ve Taurika'nın, keza Borysthenes nehrinden itibaren uzanan mıntıkanın tamamının uzunluğu Agrippa'ya göre 980 mil, genişliği ise 717 mildir.

Ne var ki ben, yeryüzünün bu kısmındaki bütün ölçüm tahminlerinin son derece şüpheli olduğu kanaatindeyim.

BÖLÜM 27. — EUXINUS ADALARI. KUZEY OKYANUSU ADALARI.

Fakat şimdi, başlangıçta vazettiğim plana uygun olarak, bu körfezin geriye kalan kısımları tasvir edilmelidir.

Denizlerine gelince, bunlardan evvelce bahsetmiştik.

(13.) Hellespontos'un Avrupa cihetinde kayda değer hiçbir adası yoktur.

Euxinus'ta ise, Avrupa sahilinden bir buçuk mil, Boğaz'ın ağzından ise on dört mil mesafede, bazılarının Symplegades tesmiye ettiği ve efsanelerde birbirine çarptığı rivayet olunan iki Kyaneai adası bulunur, bunun sebebi ise birbirlerinden öylesine dar bir aralıkla ayrılmış olmalarıdır ki, Euxinus'a tam karşılarından giren kimselere iki ayrı ada gibi görünürken, azıcık meyilli bir istikametten bakıldığında yavaş yavaş birleşip tek bir cisme bürünür gibi bir intiba vermeleridir.

İster'in bu tarafında, Trakya Bosporos'undan seksen mil mesafede tek bir Apollonia adası mevcuttur, M. Lucullus, Capitolinus Apollon heykelini buradan getirmiştir.

Bu adalar, yahut daha ziyade kayalıklar, şimdilerde Fanari namıyla bilinir ve İstanbul Boğazı'nın girişinde yer alır.

Yunanca "birlikte" manasındaki syn ve "vuruş" manasındaki plege kelimelerinden gelir, "birbirine çarpan".

Tournefort, bu adaların birbirine çarpmasına dair kadim rivayeti, adaların her birinin sarp birer kayalıktan ibaret olduğunu, lakin deniz dalgalandığında suların alçak kısımları örterek her birinin muhtelif çıkıntılarını münferit kayalar gibi gösterdiğini belirterek izah etmiştir.

Anakaraya bir nevi berzahla bağlıdırlar ve yalnızca fırtınalı havalarda sular altında kaldığında ada suretinde tecelli ederler.

Bu Kitabın 18. Bölümünde zikredilen Apollonia şehri (şimdiki Süzebolu) burada kaim idi.

Lucullus tarafından Capitolium'da takdis edildiği için bu adla anılmıştır. Boyu otuz arşındı.

İster'in ağızları arasında bulunan adaları daha evvel zikretmiştik. Borysthenes'in önünde, evvelce temas edilen, Leuke ve Makaron isimleriyle de maruf Akhillea adası yer alır.

Günümüzde icra edilen tetkikler bu adayı Borysthenes'ten 140 mil, Tyras'tan 120 mil ve Peuke adasından elli mil mesafeye yerleştirmektedir. Çevresi takriben on mildir.

Karkinites Körfezi'ndeki diğer adalar Kephalonnesos, Rhosphodusa ve Makra'dır.

Euxinus'tan ayrılmadan evvel, pek çok müellifin serdettiği, bütün iç denizlerin Gades Boğazı'ndan değil, esas kaynak mahiyetinde olan bu denizden neşet ettiği fikrini zikretmeden geçmemeliyiz.

Bu zanna gerekçe olarak gösterdikleri sebep akıldan uzak değildir, zira akıntı Euxinus'tan daima dışarı doğru akmakta ve asla bir cezir hareketi vuku bulmamaktadır.

Bu Kitabın 24. Bölümünde.

Geçen Bölümde "Akhilleus Adası" olarak zikredilmiştir.

Yunanca makaron, yani "Kutluların (adası)" ibaresinden gelir. Kendisine "Kahramanlar Adası" da denirdi.

Bütün iç denizler yahut Akdeniz kastedilmektedir.

Plinius'un Avrupa'nın kuzey sahillerine dair tasvirinin bütünü müşkülat ve müphemiyetlerle dolu olduğundan, Ajasson Neşriyatı'nın Coğrafya Editörü M. Parisot'nun bu husustaki âlimane mütalaasını aynen aktarmaktan daha iyisini yapamayız. Yazar şöyle der,

"Plinius coğrafyasının bu kısmının münakaşasına girmeden evvel, burada bir defaya mahsus olmak üzere belirtelim ki, ancak cehaletten, acelecilikten yahut harikuladeye meyil duymaktan neşet edebilecek bütün o gülünç faraziyeleri nazarıitibara değer bulmayacağız.

Binaenaleyh Sevo dağlarında Dovrefjell'i, Rubeas Burnunda Kuzey Burnunu ve Kronos Denizinde Grönland Denizini görmeyi reddedeceğiz. Bu faraziyelerin abesliği şunlarla sabittir, I.

Kadim insanların büyük sefainin, pusulanın ve Avrupa maharetinin dahi o uzak denizlerde seyrederken yokluğunda azami müşkülat çektiği sair vasıtaların yardımı olmaksızın bu uzak sahillere katiyen ulaşamayacak olmaları. II.

Bu uzak denizlerin ve sahillerin tasvirlerinde görülecek muazzam boşluklar, zira Kuzey Denizi'ne serpilmiş o sayısız takımadalara dair tek bir kelime dahi bulamayız, keza İzlanda'ya yahut Norveç sahilindeki sayısız deniz ve fiyortlara dair de tek bir kelime yoktur. III.

Bu mevkilerin mahalli hadiselerine dair hiçbir müşahedenin bulunmayışı.

Kuzey Burnu ikinci kutup iklimine aittir ve orada en uzun gün iki buçuk aydır.

Denizcilerin, Romalılarca riyazi ve astronomi...

Avrupa'nın harici kısımlarını tasvir etmek üzere artık Euxinus'u terk etmeliyiz. Rhiphaioi dağlarını aştıktan sonra, Gades'e vasıl oluncaya dek, sol kolda Kuzey Okyanusu kıyılarını takip etmemiz icap eder.

Bu istikamette pek çok kuram bulunsa da, uygulamada bunların hangisine gerçekten aşina olmuşlardı? Burada dikkatimize mazhar olmayı hak eden yegâne coğrafyacılar, burada zikredilen kıyı veya adaların bazılarında Plinius'un İskandinav Yarımadası'nı, diğerlerinde ise Finlandiya Kıyısı'nı tarif ettiği kanaatini taşıyanlardır.

Şu halde ilk sual şudur, Plinius bizi evvelemirde hangi noktaya götürmektedir?

Açıktır ki, Karadeniz'den ansızın Baltık sahillerine geçmekte, böylece milletlerle ve meçhul çöllerle kaplı hayli geniş bir sahayı tek bir sıçrayışta aşmaktadır. O halde sual şudur, nasıl bir hat takip etmiştir?

Müellifimizin önünde muasır bir harita bulunduğu varsayılırsa, bu intikali gerçekleştirirken çizeceği farazi hat Odessa'dan Kurische Nehrung'a uzanırdı.

Bu istikamette Avrupa'nın genişliği iki deniz arasında daralmakta, uzunluğu 268 fersahtan fazla olmayan bir mesafeye inmektedir.

Pek basit bir muhakeme tarzı dahi Plinius'un bu güzergâhtan pek az saptığını, hatta belki hiç sapmadığını katiyetle ispat edecektir.

Rhipaean dağlarından ayrıldıktan sonra Baltık sahillerinin hangi noktasına vasıl olduğunu sarih ifadelerle beyan etmekte kusur etse dahi, bu denize dökülen ve Almanya bahsini kendileriyle nihayete erdirdiği nehirleri tadat etmesi, matlup malumatı bize her halükarda büyük nispette sağlayacaktır.

Kıyıya dair tasvirini takip ettiğimizde şu nehirlerin zikredildiğini görürüz, Guttalus, Vistül, Elbe, Weser, Ems, Ren ve Meuse.

Son zikredilen beşi, Avrupa'nın şarkından garp ucuna ve Cadiz sahillerine doğru başlayan bir tasvirde intizar edileceği üzere, tabii nizamları mucibince şarktan garba doğru sıralanır.

O halde Guttalus'un Vistül'ün şarkında yer aldığı neticesine varmaya hakkımız vardır.

Şimdi göstermeye gayret edeceğimiz veçhile bu nehir, Pregel'in bir kolu olan Alle'den başkası değildi, Romalılar muhtemelen garptan şarka doğru ilerlerken, daha büyük nehre vasıl olmadan evvel bu akarsuyla karşılaştıklarından ötürü onu asıl mecra olarak addetmişlerdi.

Pregel, Alle veya Guttalus'un sularıyla beslendikten sonra, Kurische Nehrung'dan takriben bir derece daha garpta bulunan Frisch-Haff'a dökülür.

Mamafih burada şu sual tevcih edilebilir, Guttalus ile temsil edilmek üzere neden daha şarkta bir nehir, meselâ Niemen veya Düna aranmasın?

Hususen Niemen her bakımdan aynı derecede muvafık düşecektir, zira Kurische Nehrung'a dökülmektedir.

Lakin kadimlerin Guttalus'un ağzının şarkındaki bazı kıyı noktalarını şüphesiz bildikleri, ancak müellifimizin takip ettiği sisteme göre buraların Asya Kıtası'nın bir cüzünü teşkil edeceği mülahaza edildiğinde, bu tahminin mesnetsiz olduğu anlaşılır. Bu noktalar şunlardır, birincisi, Lytarmis Burnu (Plinius tarafından Kitap 6, Fasıl 4'te zikredilmiştir), ikincisi,

Carambucis nehrinin ağzı (aynı şekilde kendisi tarafından zikredilmiştir) ve üçüncüsü, Lytarmis Burnu'nun biraz şarkında, Tanais'in ağzı.

Lytarmis Burnu tesmiyesi bize Litvanya'yı tedai ettirir ve muhtemelen Kurlandiya'daki Domesnes Burnu'nu temsil eder, Carambucis ise Niemen'den başkası olamaz, Azak Denizi'ne dökülen Cenubi Tanais ile karıştırmaları sebebiyle eski ve yeni pek çok müellifin üzerine türlü tahminler tükettiği Tanais ise,

Fasıl 27. Memleketlerin Tasviri, vd.

aşikar surette Düna yahut Garbi Düna ile aynıdır.

Bu husus, gerek coğrafi mevkisiyle (Düna'nın ağzı Domesnes'in yalnızca elli fersah şarkındadır), gerekse Düna ve Tanais isimlerinin bedihi ayniyetiyle şüpheye mahal bırakmayacak şekilde tevsik edilmiştir.

Çok zaman evvel Leibnitz, Şarki Avrupa'nın büyük nehirlerinin isimlerinde, sesli bir harfle yahut harfsiz olarak T. n veya D. n kökünün mevcudiyetine ilk dikkat çeken kişi olmuştu, meselâ Danapris veya Dinyeper, Danaster veya Dinyester, Tuna (Almancada Donau, Macarcada Duna), Tanais veya Don, mamafih bu nehirlerin tamamı Karadeniz'e dökülür.

O halde Düna'nın Tanais ile ayniyeti hususunda pek az şüphe bulunabilir, zira bu muazzam memleketlerde Tan veya Tn ibtidasına benzeyen bir isim taşıyan ve aynı zamanda Baltık havzasına ait olan yegâne su kütlesi odur.

Gerçi Beyazdeniz'in, alelumum Şimali Düna olarak tesmiye olunan bir Düna nehrini sularına kattığını bilmekteyiz, lâkin bu nehrin Şimali Tanais ile aynı olduğu fikrini çürütme zahmetine katlanmaya hakiki bir lüzum bulunmasa gerektir.

Tahkikatımızın neticesi olarak, Plinius'un hareket noktasını yerleştireceğimiz mahal, Frisch-Haff'ın şark nihayeti ve Pregel'in ağzının civarıdır.

Rhipaean dağlarına gelince, bunlar müellifimizin malumatını devşirdiği coğrafyacıların zihninden gayrı hiçbir yerde asla var olmamıştır.

Hazar Denizi kadar şarkta bir meridyende bulunmaları sebebiyle Plinius'un kastetmiş olmasına imkân bulunmayan Ural ve Pai-Choi dağlarından itibaren bir seyyahın, herhangi bir dağ silsilesine ve hatta ehemmiyetli bir yükseltiye tesadüf etmeksizin cenub-ı garbiye doğru 600 fersah yol alması icap eder. İsmi olmayan pek çok sayıda adanın mevcut olduğu rivayet edilir, bunlar arasında İskitya'nın karşısında yer alan, Raunonia namıyla zikredilen ve ana karadan bir günlük seyrüsefer mesafesinde bulunduğu rivayet edilen bir ada vardır, Timaeus'a göre bahar mevsiminde kehribar dalgalar marifetiyle bu adaya vurur.

Bu sahillerin mütebaki kısımlarına gelince, bunlar yalnızca sıhhati şüpheli rivayetlerden ibarettir. Septentrional yahut Şimal Okyanusu'na dair olarak, Hekataios, İskit sahillerini yaladığı yerde Parapanisus nehrinin ağzını geçtikten sonra bu denize Amalchian adını verir. Baltık Denizi sathına serpilmiş olan Dagö, Ösel, Gotland ve Åland gibi sayısız adayı kastettiği gayet açıktır. Buradaki eski nüsha okunuşu Bannomanna şeklindeydi, Dupinet bunu modern Bornholm olarak tercüme etmek niyetindedir.

Parisot, Domesnes yakınlarındaki bitkisel toprakla kaplı kalkerli bir kayaç olan modern Ruhnu’nun [Runö] işaret edilen yer olduğu kanaatindedir. * Brotier, Plinius’un burada Buz Denizi’ni kastettiğini ileri sürmüştür, lâkin eskiler tarafından açık denizin bir parçası addedilen Baltık’ın kuzeydoğu kısmını kastetmiş olması daha muhtemeldir.

deniz, zira "Amalchian" kelimesi bu ırkların lisanında donmuş mânâsına gelmektedir. Philemon ise Rubeas Burnu’na kadar Cimbri kavmi tarafından Morimarusa yahut "Ölü Deniz" olarak adlandırıldığını, bu burunun ötesinde ise Cronia Denizi ismini aldığını söyler.

Lampsakoslu Ksenophon, İskitya kıyılarından üç günlük yelken mesafesinde Baltia adında muazzam büyüklükte bir ada bulunduğunu ve Pytheas tarafından buraya Basilia dendiğini nakleder. Burada Oonae tesmiye olunan bazı adaların bulunduğu,

Büyük bir müphemiyet arz eden kara ve deniz taksimatına dair Parisot, Amalchian yahut Buz Denizi’nin, Baltık’ın Rutt Burnu’ndan Grinea Burnu’na kadar uzanan kısmı olduğu yönündeki görüşünü beyan eder, öte yandan Cronia Denizi, Haff, Stettin ve Danzig körfezleri, Frisches Haff ve Kurisches Haff gibi Rutt Burnu’nun doğusunda kalan bütün körfezleri ihtiva eder.

Kendisi keza "Cronia" isminin aslen Baltık’ın yalnızca Kurlandiya kıyılarını yalayan kısmına ait olduğunu, lâkin seyyahların bu tabiri giderek bütün denize teşmil ettiğini düşünmektedir. Aynı zamanda "Cronium" kelimesinin menşeini Töton ve Danimarka sıfatı olan groen, yani "yeşil" kelimesine borçlu olduğu fikrindedir.

Danimarka takımadalarını hususiyetle niteleyen fevkalade yeşillik, Falster ve Møn adalarını ayıran su parçasına Grønsund ismini kazandırmıştır, Romalıların "Gronium" yahut "Cronium fretum", yahut da "Cronium mare" tesmiye etmeleri pek muhtemel olan Pomeranya ve Prusya denizlerine de aynı sıfatın verilmiş olması ihtimal dahilindedir. Parisot, "Paropamisus" isminde de modern Pomeranya ismiyle bir benzerlik keşfetmektedir. Bunun üzerine Parisot, Rutt Burnu’ndan hareketle, düz bir hat üzerinde takriben yirmi beş fersah mesafede, Zealand’dan sonra Danimarka takımadalarının en mühimi olan ve ekseriyetle Fionia tesmiye edilen Funen yahut Fyen adasına varıldığını ve Büyük ve Küçük Kuşak (Belt) arasında yer alması hasebiyle bu vaziyetten ötürü Baltia ismini almış olmasının kuvvetle muhtemel bulunduğunu kaydeder.

Brotier ise Baltia’nın Novaya Zemlya’dan başkası olmadığını kabul eder, şarihlerin mütalaaları işte böylesine ihtilaflıdır! Parisot, bu nam altında muhtemelen modern Zealand yahut Seeland adasının gizlendiğini ve Kuşak’a nazır cihetinde Baltseeland ismini taşımış olabileceğini, bu ismin de Grekler tarafından kolaylıkla Basilia şeklinde tahrif edildiğini ileri sürer. Brotier bunların, Obi nehri ile aynı olduğunu düşündüğü Paropanisus nehrinin mansabındaki Aloo ve Bieloi yahut Ostrov adaları olduğunu kabul eder.

Diğer taraftan Parisot, burada Baltık adalarının kastedildiği, Oonae isminin Grekçe "yumurta" mânâsına gelen ὠόν kelimesine olan müşabehetinden ötürü yerlilerin kuş yumurtalarıyla beslendiği rivayetinin teşekkül ettiği, Hippopodes grubunun bir at nalı şeklini andırmasının muhtemel olduğu ve Plinius’un zikrettiği hikâyenin buradan neşet ettiği, Fanesii (yahut buradaki nüshada geçtiği üzere Panotii, "tamamen kulak") kavminin ise saçlarını pek kısa kestirdiği ve bu ahval sebebiyle kulaklarının mutat olandan daha büyük göründüğü kanaatindedir.

sakinlerinin kuş yumurtaları ve yulafla beslendiği rivayet olunur, diğer bazılarında ise at ayaklı insanların ürediği söylenir ki bunlara bu sebepten Hippopodes denilmiştir.

Ahalisinin vücudun çıplak kalan diğer kısımlarını örtecek derecede gayritabii büyüklükte kulaklara mâlik olduğu Panotii adaları da zikredilmektedir. Lâkin bunları bir kenara bırakırsak, Germania’daki ilk kavim olan ve haklarında daha mutlak bir itimada şayan malumata erişmeye başladığımız Ingaevones milletine geliriz.

Onların memleketinde Sevo namında, Riphaean sıradağlarından aşağı kalmayan ve Cimbri Burnu’na değin sahil boyunca muazzam bir körfez teşkil eden heybetli bir dağ mevcuttur.

"Codanus" namını taşıyan bu körfez adalarla doludur, bunların arasında en meşhuru, vüsati henüz tahkik edilememiş olan Scandinavia’dır, bu adanın malum olan yegâne kısmında, 500 köyde mukim olan ve burayı ikinci bir cihan olarak adlandıran Hilleviones milleti ikamet eder, umumiyetle kabul edildiği üzere Tacitus, Germen kabilelerinin üç büyük zümresinden bahseder, Ingaevones bunların ilkini teşkil edip okyanus kenarında mukim olanlardan mürekkeptir, Hermiones iç kısımlarda, Istaevones ise Germania’nın şarkında ve cenubundadır.

Birazdan Plinius’un iki zümre daha ilave ettiğini göreceğiz, dördüncü olarak Vandili, beşinci olarak ise Peucini ve Bastarnae.

Ne var ki bu tasnifin bir yanılgıdan neşet ettiği düşünülmektedir, zira Zeuss, Vandili’nin Hermiones’e mensup olduğunu, Peucini ve Bastarnae’nin ise zümre isimleri değil, münferit kabile adları olduğunu tatminkâr bir surette göstermiştir. Brotier ve sair coğrafyacılar bu isimle Dovrefjell dağ silsilesinin kastedildiği fikrindedir, lâkin Parisot ile birlikte Plinius’un burada İskandinav adalarından cenuba döndüğünü ve Ingaevones arazisindeki Rutt Burnu’ndan hareket ettiğini varsayarsak bu mümkün olamaz.

Yine de Sevo ismi altında hangi dağları kastedeceğini kestirmek katiyen gayrikabildir.

Parisot, bunun "deniz sakinleri" mânâsındaki mürekkep "seevohner" kelimesinin bir şekli olduğunu ve deniz sahili boyunca uzanan yüksek araziler için umumi bir tesmiye teşkil ettiğini ileri sürer. Parisot bu nam altında Funen adasının kastedildiğini zanneder, lâkin eskiler bahsi geçen yarımadayı umumiyetle bir ada telakki ettiklerinden, bu suretle Norveç ve İsveç’in kastedildiği daha yaygın bir kanaattir.

Codanus Körfezi, Cimbri Chersonesus’un veya diğer adıyla Jutland’ın doğusunda yer alan, günümüz Danimarka krallığına ait adalarla kaplı bir denizdi, dolayısıyla Baltık Denizi’nin güney kısmını teşkil etmekteydi.

Eningia da daha az bir büyüklükte değildir.

Kimi yazarlar Vistula nehrine kadar uzanan bu bölgelerde Sarmatlar, Venediler, Sciriler ve Hirrilerin yaşadığını, burada Cylipenus adıyla bilinen bir körfezin bulunduğunu, bu körfezin ağzında Latris adasının yer aldığını, ardından ise Cimbri sınırına komşu bir diğer körfez olan Lagnus Körfezi’nin geldiğini belirtirler.

Denizin içine doğru büyük bir mesafe boyunca uzanan Cimbri Burnu, Cartris adını taşıyan bir yarımada meydana getirir.

Bu kıyı aşıldığında, Roma ordularının mevcudiyetiyle bilinir kılınmış yirmi üç ada yer alır, bunların en meşhuru, kendiliğinden yetişen bir meyvenin gösterdiği benzerlik sebebiyle halkımızca Fabaria olarak anılan Burcana’dır.

Bunların arasında, barındırdıkları kehribardan ötürü askerlerimiz tarafından Glaesaria olarak adlandırılanlar da mevcuttur, fakat barbarlar onları Austeravia ve Actania adlarıyla bilirler.

BÖLÜM 28. ALMANYA

Bir Almanya nehri olan Scaldis’e kadar bu denizin bütün kıyıları, bu hususa değinmiş olan müelliflerin muazzam ölçüde ihtilafa düşmeleri sebebiyle hâkimiyet sahalarının vüsatini belirtmenin katiyen mümkün olmadığı kavimlerce meskûndur.

Yunan müellifleri ile kendi yurttaşlarımızdan bazıları Almanya kıyılarının 2500 mil genişliğinde olduğunu beyan etmişlerdir, buna mukabil Agrippa, tahminine Rhaetia ve Noricum’u da dâhil ederek uzunluğu 686 mil, genişliği ise 148 mil olarak hesap eder. Ancak yalnızca Rhaetia’nın genişliği dahi neredeyse bu mil miktarını aşmaktadır ve esasen belirtmek gerekir ki bu bölge, ancak mezkûr kumandanın vefatı civarındaki devirde boyunduruk altına alınabilmiştir, Almanya’ya gelince, onun tamamı kendisinin devrinden sonra uzun yıllar boyunca tarafımızca etraflıca bilinememiştir.

Bir tahminde bulunmama müsaade edilecek olursa, kıyı şeridinin Yunan müelliflerin takdirinden pek de noksan kalmadığı, düz bir hat üzerindeki mesafenin ise Agrippa’nın zikrettiği miktara takriben tekabül edeceği görülecektir.

Beş Alman ırkı mevcuttur, bunların bir bölümünü Burgundionlar, Varinler, Carinler ve Gutonların teşkil ettiği Vandiller, ikinci bir ırkı oluşturan, bir kısmını Cimbriler, Teutonlar ve Chauci kabilelerinin meydana getirdiği Ingaevonlar.

Bu iki kavmin aynı olmaması ve isimlerinin benzerliğinin yalnızca her ikisinin de "burgi" yahut müstahkem kasabalarda ikamet etmesi keyfiyetinden neşet etmiş bulunması muhtemeldir. Bkz. Gibbon, iii. 99.

Bohn Baskısı. ^ Varinler, Langobardların kuzeyinde, Albis yahut Elbe'nin sağ sahilinde meskûndu.

Bununla birlikte, onlardan muhtemelen Avarinler tesmiyesiyle bahseden Batlamyus, bugünkü Kraków mevkiinde, Vistül'ün menbaları civarında ikamet ettiklerini kaydeder. Bkz. Gibbon, iv. 225.

Bohn Baskısı. ^ Bu kavmin mevkii hakkında kat'iyen hiçbir malumat bulunmamaktadır. * Tarihte kendilerine Gothi, Gothones, Gotones ve Gut[okunamadı] da denir.

Marsilyalı Pytheas'a nazaran (Plinius tarafından Kitap xxxvii. Bölüm 2'de zikredildiği veçhile), Baltık sahillerinde, bugün Frisches Haff tesmiye olunan mahal civarında ikamet etmekte idiler.

Tacitus da mezkûr mıntıkaya atıfta bulunmakla beraber, onların kıyıda meskûn olduklarından bahsetmez.

Batlamyus ise yine onların Vistül'ün şarkında ve Venedlerin cenubunda ikamet ettiklerini beyan eder.

İsimlerinin daha sonraki şekli olan Gothi tabirine Caracalla devrine gelinceye dek tesadüf olunmaz. Kendi lisanlarındaki tesmiyeleri Gutthinda idi.

Güçlü bir millet olarak ilk defa üçüncü asrın bidayetinde, vaktiyle Sarmat Getlerinin meskûn olduğu memleketleri işgal etmiş olmaları hasebiyle 'Getae' tesmiyesiyle anıldıkları vakit zikrolunurlar.

Ostrogotlar ve Vizigotlar milletlerine ayrılmış bulunan bu kavmin, zevali esnasında Roma kudretine tevcih ettiği dehşetli taarruzlar, Gibbon'ı okuyan herkesçe daha fazla izaha hacet bırakmayacak derecede malumdur. ^ Chersonesus Cimbrica'nın, yani modern Yutland yarımadasının ahalisi.

Bu Kimbrilerin Cermen menşeli bir millet mi yoksa Keltik bir kabile mi olduğu hususu şüpheli göründüğü gibi, kesif kitleleri peş peşe altı Roma ordusunu hezimete uğratan ve nihayetinde M.Ö. 101 senesinde Campi Raudii'de C. Marius tarafından mağlup edilen aynı ırk olup olmadıkları da meşkûktür.

Bununla birlikte tarihçiler arasında daha umumi olan kanaat, bunların Cermen değil, Keltik yahut Galya menşeli bir millet olduğu yönündedir. İsmin "haydutlar" manasına geldiği rivayet edilir. Bkz. Gibbon, i. 273, iii. 365.

Bohn Baskısı. ^ Teutonlar yahut Teutoneler, Baltık sahillerinde, Kimbrilerin arazisine mücavir mahalde ikamet etmekte idiler.

İsimleri, aslen tek bir millete yahut kabileye ait olduğu halde, bilahare bütün Cermanya ahalisini şamil kılınacak surette mecmuan tatbik edilir olmuştur. Bkz. Gibbon, iii. 139. Bohn Baskısı.

BÖLÜM 28. MEMLEKETLERİN TAVSİFİ, VB. Chaucilerin memleketi. Ren'e vasıl olan ve Kimbrilerin mensup bulunduğu Istævonlar üçüncü ırkı teşkil eder, dördüncüyü teşkil eden Hermionlar ise iç kısımlarda ikamet eyleyip Suevileri, Hermundurları, Chattileri ve * Ems ve Elbe nehirleri beyninde, Frizlerin şarkında mukim bir Cermen kabilesi olup Cauchi, Cauci ve Cayci tesmiyeleriyle de anılır.

Modern Oldenburg ve Hannover vilayetlerinin Chaucilerin memleketini takriben temsil ettiği zannedilmektedir.

Plinius tarafından, bizzat ziyaret ettiği bu memlekete, en azından deniz sahilinde bulunan kısmına dair daha tafsilatlı bir malumat Kitap xvi. Bölüm 1. 2'de görülecektir.

Son defa üçüncü asırda zikredilmişlerdir, bu devirde o kadar cenuba ve garba doğru yayılmışlardı ki Ren sahillerinde ikamet ettiklerinden bahsedilmektedir. ^ Tacitus tarafından Cermanya'nın şarkında ve cenubunda meskûn olarak zikredilmiştir. ^ Titzius tarafından "quorum Cimbri", yani "Kimbrilerin mensup bulunduğu" ibaresinin bir tahrifat eseri olduğu ileri sürülmüştür, bu ihtimalden uzak olmadığı gibi en azından "Cimbri" lafzının başka bir ismin yerine ikame edilmiş bulunması da muhtemeldir. ^ Bunun, göçebe bir hayat tarzı süren ve Ingævonlar umumi namıyla maruf daha yerleşik kabilelerin hilafına zikredilen pek çok Cermen kabilesinin hakiki müşterek tesmiyesi olduğu anlaşılmaktadır.

Caesar onlardan Ubilerin ve Sygambrilerin şarkında, Cheruskilerin garbında meskûn olarak bahseder.

Strabon ise yayılışlarını şarka doğru Albis yahut Elbe'nin ötesine, cenuba doğru ise Tuna'nın menbalarına kadar uzatır.

Tacitus, Tuna'dan Baltık'a kadar Cermanya'nın şark cihetinin tamamına Suevia namını verir.

Modern Suabia ismi, kendilerine mahsus başka bir unvana malik bulunmamaları neticesinde Suevi namını iktibas eden muhtelif Cermen kabilelerine mensup bir maceraperestler zümresinden neşet etmiştir. ^ Bohemya'nın şimali garbisindeki dağlar ile Agri Decumates hududunu teşkil eden cenubi garbidaki Roma Seddi arasındaki geniş memleket sahasını işgal eden, Cermanya'nın büyük ve kuvvetli bir kabilesi.

Şark cihetinde Nariscilerle, şimali şarkide Cheruskilerle ve şimali garbide Chattilerle hudutturlar.

Aslen Suevilerin bir cüzünü teşkil ettikleri hususunda şüpheye pek mahal yoktur.

Daha sonraki bir devirde şimali şarki istikametinde yayılarak Bohemya'nın şimali garbi kısmını ve Main ile Saale menbaları etrafındaki memleketi, yani Kissingen'e kadar Frankonya kısmını ve Saksonya Krallığı'nın cenubi garbi parçasını zabteylemişlerdir.

Hermunduri tesmiyesinin bazılarınca dağlılar manasına geldiği ve "yüksek" manasındaki Her yahut Ar ile "adam" manasındaki Mund lafızlarının bir terkibi olduğu zannedilmektedir. ^ Cheruskilerin iktidarının zevalinden sonra ehemmiyet kesbeden Cermanya'nın büyük kabilelerinden biri.

Kavimler mütehassıslarınca mezkûr ismin "Hessen" kelimesinde hâlâ muhafaza edildiği mütalaa olunmaktadır.

Burada zikredilen Hermionların başlıca kabilesini teşkil etmişlerdir ve Caesar tarafından Suevilere mensup olarak tavsif edilirler, mamafih Tacitus onları tefrik eder ve hakikatte hiçbir Cermen kabilesi asıl ikametgâhını Chattilerden daha daimi bir surette muhafaza eylememiştir. Asıl meskenlerinin Wester[okunamadı]'dan uzandığı anlaşılmaktadır.

Cheruskileri ihtiva eder, beşinci ırk ise evvelce zikredilen Daclara mücavir olan, aynı zamanda Bastarnae tesmiye edilen Peucinlerdir.

Okyanusa dökülen daha meşhur nehirler Guttalus, Vistillus yahut Vistula, Albis, Visurgis, Amisius, Ren ve Mosa'dır.

İç kesimlerde, azamette hiçbirinden geri kalmayan Herkinya silsilesinin uzun uzantısı yer alır. ...batıda [okunamadı] ormanından Frankonya'daki Saale'ye, güneyde Maine nehrinden Elison ve Weser'in kaynaklarına kadar uzanır, öyle ki belki Bavyera'nın kuzeybatısının bir kısmını da içine alarak tamı tamına modern Hessen ülkesini işgal etmişlerdi. Bkz. Gibbon, cilt iii. 99.

Cherusci, Cermen kabilelerinin en meşhuru olup Caesar tarafından, kendilerinden Silva Bacensis ile ayrıldıkları Suevi ile aynı ehemmiyette zikredilmiştir.

Tam olarak bulundukları yeri belirtmekte bazı güçlükler mevcuttur, fakat umumiyetle memleketlerinin batıda Visurgis yahut Weser'den doğuda Albis yahut Elbe'ye, kuzeyde Melibocus'tan güneyde Sudeti civarına kadar uzandığı kabul edilir, öyle ki Chamavi ile Langobardi kuzey, Chatti batı, Hermunduri güney, Silingi ve Semnones ise doğu komşularıydı.

Bu kabile, reisleri Arminius yahut Hermann idaresinde, Milattan Sonra 9 yılında pek çok küçük kabileyle bir ittifak kurarak meşhur Teutoburg Ormanı Muharebesi'nde Romalıları hezimete uğratmıştır.

Daha sonraki devirlerde Chatti tarafından mağlup edilmişlerdir, nitekim Ptolemaios onlardan yalnızca Hartz dağının güneyindeki küçük bir kabile olarak bahseder.

İsimleri bilahare, dördüncü yüzyılın başlarında, Franklar ittifakında görülür. Peucini burada, Tacitus'ta da olduğu gibi, Bastarnae ile aynı kabile olarak anılır.

Daha evvel zikredildiği üzere, bunların ayrı kavimlerin isimleri olduğu farz edilse dahi, kabile zümrelerinin değil, yalnızca münferit kabilelerin isimleri olarak kabul edilmeleri gerekir.

Sarmatia'daki ilk yerleşimlerinin Theiss ile March arasındaki yaylalarda olduğu umumiyetle kabul edilir, buradan aşağı Tuna'ya, nehrin ağzına kadar ilerlemişler ve bir kısmı Peuce adasına yerleşerek Peucini adını almıştır.

Daha sonraki coğrafyacılarda onların Tyrus yahut Dinyester ile Borysthenes yahut Dinyeper arasına yerleştiklerini, Peucini'nin ise Tuna'nın ağzında kaldığını görürüz. Parisot'ya göre Guttalus, Pregel'in bir kolu olan Alle ile aynı nehirdir. Clüver ise bunun Oder ile aynı olduğunu düşünür.

Başka müellifler de bunun Pregel ile aynı olduğu kanaatindedir. Yahut Elbe. Şimdi Weser. Modern Ems. Meuse. "Hercynia Silva", yani Herkinya Ormanı yahut Silsilesi, muhtelif devirlerin müelliflerince pek farklı şekillerde tarif edilmiştir. Bundan ilk bahseden Aristoteles'tir.

Caesar, Pomponius Mela ve Strabon'un verdiği malumattan anlaşıldığı üzere "Hercynia Silva", Tuna'nın kaynaklarından Erdel'e kadar uzanan ve Güney ile Orta Almanya'nın hemen bütün dağlarını, yani

BÖLÜM 29. (15.) — GALLİA OKYANUSU'NUN DOKSAN ALTI ADASI.

Ren'in bizzat kendi yatağında, takriben 100 mil uzunluğunda, Batavi ve Canninefates'in en meşhur adası ile Helium ve Flevum arasında yer alan Frisii, Chauci, Frisiabones, Sturii ve Marsacii'ye ait diğer adalar bulunmaktadır.

Bunlar, Ren'in kollara ayrıldığı ağızların isimleridir, Schwarzwald, Odenwald, Spessart, Rhön, Thüringer Wald, kadim adını büyük ölçüde muhafaza ettiği anlaşılan Harz dağı, Rauhe Alb, Steigerwald, Fichtelgebirge, Erzgebirge ve Riesengebirge'yi içine alan umumi bir isim olarak görünmektedir.

Daha sonraki bir devirde, Almanya dağları daha iyi tanındığında, bu isim Bohemya etrafında ve Moravya üzerinden Macaristan'a kadar uzanan daha mahdut bir silsile için kullanılmıştır. Bu adanın, kuzey kolu Katwyck'te, Leyden'in birkaç mil kuzeyinde denize dökülen Ren'in çatallanmasıyla, Waal ile Waal'i kabul ettikten sonraki Maas'ın yatağı ve deniz vasıtasıyla teşekkül ettiği anlaşılmaktadır.

Waal yahut Vahalis mühim değişikliklere uğramış gibi görünmektedir ve Maas ile birleştiği mevki farklılık göstermiş olabilir.

Plinius adanın uzunluğunu takriben 100 mil olarak verir, bu da Ren'in ilk ayrılmasının vuku bulduğu Schenkenschanz kalesinden Maas'ın ağzına kadar olan mesafeye denk gelir.

Batavia ismi şüphesiz asıl isimdi ve bu isim, Ren ile Waal'in çatallandığı yerdeki bir mıntıkanın adı olan Betuwe'de hâlen muhafaza edilmektedir.

Batavi ile aynı ırktan bir kavim olan Canninefates de adayı işgal etmişti ve Batavi'nin doğu kısımda bulunduğu anlaşıldığından, Canninefates'in batıyı işgal ettiği tahmin edilmektedir.

Augustus'un saltanatı devrinde Tiberius tarafından itaat altına alınmışlardır. Frisii yahut Frisones, Kuzeybatı Almanya'nın büyük kabilelerinden biri olup esasen Ingaevones zümresine mensupturlar.

Ren ile Ems arasındaki Flevo Gölü ve diğer göllerin etrafındaki memlekette meskûn idiler, öyle ki güneyden Bructeri, doğudan ise Chauci ile çevrilmişlerdi.

Tacitus, Frisii Majores ile Minores arasında bir tefrik yapar ve ikincisinin Hollanda'nın kuzeyindeki Drusus kanalı doğusunda, birincisinin ise Flevus ve Amisia nehirleri arasında, yani hâlen Friesland adını taşıyan memlekette ikamet ettiği tahmin edilir.

Chauci'den daha evvel bahsedilmişti. Frisiabones yahut Frisaevones'ten bu Kitabın 31. faslında tekrar bir Gallia kavmi olarak bahsedilir.

Hangi mevkide ikamet ettikleri tarihçilerce kati surette tespit edilememiştir. Sturii'nin modern Güney Hollanda'da ikamet ettiği tahmin edilirken, Marsacii'nin muhtemelen Meuse'ün Zeeland'daki modern Dordrecht'te Ren ile birleştiği yerde teşkil ettiği adada ikamet ettiği düşünülmektedir.

Meuse'ün ağzında kain, modern Briel kalesinin mevkii olduğu tahmin edilmektedir. Muhtemelen kadim ismini kısmen muhafaza eden ve Texel'in kuzeyinde bir ada olan modern Vlieland ile aynı yerdir.

Daha eski müellifler, Ren'in ülkeye girerken iki ana kola ayrıldığından bahseder,

nehir bu kollara ayrılarak sularını kuzeyde oradaki göllere, batıda ise Mosa nehrine boşaltır.

Bu ikisi arasında yer alan orta ağızda ırmak, pek cüzi bir yatağa sahip olarak kendi adını muhafaza eder.

BÖLÜM 30. (16.) — BRITANNIA

Bu sahilin karşısında, gerek Yunan gerekse kendi memleketimizin kayıtlarında pek meşhur olan Britannia adlı ada yer alır.

Kuzeybatı cihetinde kain olup, araya giren geniş bir deniz sahasıyla, Avrupa'nın açık ara en büyük kısmını teşkil eden Germania, Gallia ve Hispania'nın karşısına düşer.

Eski adı Albion idi, lakin daha sonraki bir devirde, az sonra kendilerinden kısaca bahsedeceğimiz adaların cümlesi "Britanniae" adı altında toplanmıştır.

Bu ada, Morini kavminin sahilinde yer alan Gesoriacum'dan, karşıya geçişin en kısa olduğu noktada, elli mil mesafededir. Pytheas ve Isidorus, adanın çevresinin 4875 mil olduğunu ifade ederler.

Roma ordularının muvaffakiyetleri neticesinde buraya dair etraflı bir malumat edinileli henüz otuz yıl dahi olmamıştır ve şimdiye değin ordular, Caledonia ormanının civarından öteye nüfuz edememiştir.

Agrippa, adanın uzunluğunun 800 mil olduğuna kavidir ve Batavi arazisinde, doğudaki kol Rhenus adını taşımayı sürdürürken, Masa, Maas yahut Meuse ırmağının döküldüğü batıdaki kol Vahalis veya Waal olarak anılmaktaydı.

Drusus M.Ö. 12 senesinde Flevo Lacus'u, yani Zuyder-Zee'yi, muhtemelen Yssel yatağından istifadeyle vücuda getirdiği bir kanal vasıtasıyla Ren'e bağladıktan sonra, Ren'in üç ağzından bahsedildiğini görmekteyiz.

Bunların Plinius tarafından zikredilen adları, batıda Helium (diğer müelliflerin Vahalis'i), merkezde Rhenus ve kuzeyde Flevum'dur, lakin daha sonraki bir devirde yeniden yalnızca iki ağızdan bahsedildiği görülür. 1 Britanya'dan, kimi Yunan müellifleri tarafından dünyadaki diğer tüm adalardan üstün olarak bahsedilmiştir.

Dionysios, Periegesis adlı eserinde, "başka hiçbir adanın Britanya adalarıyla müsavi olma iddiası taşıyamayacağını" söyler. 2 Gallia sahiline bakan kayalıklarının beyazlığından ötürü böyle adlandırıldığı rivayet edilir. 3 Sonraları Bononia, günümüzde ise Boulogne olarak adlandırılmıştır.

D'Anville'in de kaydettiği üzere, ister Dover'a ister Hythe'a kadar ölçülsün, Plinius'un burada verdiği mesafe haddinden fazla büyüktür, Mamafih müellifimizin ölçümü muhtemelen Sandwich yakınlarındaki Rutupiae'ye (günümüz Richborough'su) yapılmıştır ki burası Romalıların müstahkem bir mevkii olup Gallia'dan karşıya geçerken karaya çıktıkları yerdi.

Bu durum Plinius'un verdiği mesafeyi hakikate daha da yaklaştıracaktır, gerçi yine de fazladır. * Burada muhtemelen Grampian sıradağlarına atıfta bulunulmaktadır.

genişliğinin ise 300 mil olduğuna, keza Hibernia'nın genişliğinin de aynı olduğuna, fakat boyunun 200 mil daha kısa bulunduğuna inanır.

Bu sonuncu ada Britannia'nın ötesinde kain olup, geçişin en kısa olduğu yer Silures kavminin arazisinden otuz millik bir mesafedir.

Geriye kalan adaların hiçbirinin çevresinin 125 milden daha büyük olmadığı söylenir.

Bunların arasında, kırk adet olan ve birbirine yakın mesafede yer alan Orcades, Acmodae denen yedi ada, sayıları otuz olan Haebudes ve Hibernia ile Britannia arasında bulunan Mona, Monapia, Ricina, Vectis, Limnus ve Andros adaları mevcuttur.

Aşağısında Samnis ve Axantos denen adalar yer alır, karşı tarafta ise, German Denizi'ne dağılmış halde bulunan ve Glaesariae adıyla bilinen adalar vardır, ki bunlar 1 Güney Galler halkı. * Orkney Adaları bu ad altında toplanmıştı.

Pomponius Mela ve Ptolemaios bunları yalnızca otuz adet olarak kabul ederken, Solinus sayılarını sadece üçe indirir. * Aemodae veya Haemodae olarak da adlandırılır, pek muhtemeldir ki bugün Shetland olarak bilinen adalardır.

Bununla birlikte Camden ve eski antikacılar Haemodae'yi Baltık Denizi'ne atfederler ve bunları burada zikredilen Acmodae'den farklı addederler, diğer taraftan Salmasius ise Acmodae veya Haemodae ile Hebridler'i aynı sayar.

Parisot, Shetland Adaları'na Hebridler'in en yakını olan Skye Adası'nın ve Kuzey Uist Adası'nın Batı Burnu açıklarında, adalarla dolu engin bir körfezin bulunduğunu ve halen Mamaddy yahut Maddy adını taşıdığını, Yunanların buradan hareketle kolaylıkla Ai Madai kelimelerini türetmiş olabileceklerini, Latince Haemodae'nin de buradan geldiğini kaydeder. * Anglesey Adası. • Pek muhtemelen Man Adası. ^ Camden ve Gosselin (Rech. sur la Geogr. des Anciens), bu isimle İrlanda'nın kuzeydoğu ucunda yer alan Rathlin Adası'nın kastedildiği kanaatindedir.

Ptolemaios bir Ricina'dan bahseder, lakin o ada Hebridler'den biridir. 7 Bu Vectis, Gosselin tarafından İskoçya'daki Wigtown Körfezi'nin girişinde kain küçük Whitehorn Adası ile aynı kabul edilir.

Daha güneydeki Vectis, yani Wight Adası ile karıştırılmamalıdır. ^ Gosselin'e göre bu, Dublin Körfezi'nin girişindeki Dalkey Adası'dır. ^ Camden bunun Anglesey Adası'nın güneyindeki Bardsey Adası ile aynı olduğunu düşünürken, Mannert ve Gosselin Lambay Adası olduğu kanaatindedir. ^° Brotier'ye göre bu adalar Bretagne sahiline ait olup, modern Sein ve Ushant adalarıdır. 11 Evvelce zikredildiği üzere, müellif muhtemelen Öland, Gotland ve Roma askerleri tarafından glaesum yahut kehribarın bulunduğu, Austeravia veya Actania denen Ameland adalarından bahsetmektedir. Bkz. s. 344

Yunanlar tarafından daha sonraları, electrum yani kehribar hasıl etmelerinden ötürü Electrides olarak tesmiye edilmiştir.

Bahsi geçenlerin en uzaktaki ise Thule'dir, burada daha evvelce beyan ettiğimiz veçhile, Güneş Yengeç burcundan geçerken, yaz gündönümünde hiç gece olmaz, buna mukabil kış gündönümünde ise hiç gündüz yaşanmaz.

Kimi müellifler bu ahvalin peş peşe altı ay boyunca sürdüğü kanaatindedir.

Tarihçi Timaios, Britannia'dan altı günlük yelken mesafesinde Mictis adlı bir adanın bulunduğunu, burada beyaz kurşun [NOT: Kalay kastedilmektedir] çıktığını, Britonların buraya dikilmiş derilerle kaplı hezaren kayıklarla yelken açtıklarını rivayet eder.

Kimi başka adalardan bahseden müellifler de vardır, nitekim Scandia, Dumna, Bergos ve hepsinden daha büyük olan 1 Kadim Thule'nin mahiyetine dair kanaatler fevkalade muhteliftir. Burada altısını zikredebiliriz, 1.

Thule'nin İzlanda adası olduğu yönündeki yaygın ve görünüşe göre en sağlam temellere dayanan kanaat, 2.

Buranın ya Faroe adalar grubu yahut bu adalardan biri olduğu, 3.

Ortelius, Farnaby ve Schoenning'in, buranın Norveç'teki Thylemark ile aynı yer olduğu yönündeki görüşü, 4.

Malte Brun'ün, bununla Danimarka'nın anakara kısmının kastedildiği ve bu kısmın bir bölümüne günümüzde dahi Thy veya Thyland dendiği yönündeki kanaati, 5.

Aslen Prokopios'tan iktibasla, Rudbeck ile Calstron'un, bunun bütün İskandinavya için umumi bir ad olduğu yönündeki kanaati, 6.

Bu ad altında Shetland Adaları'nın en büyüğü olan Mainland'in kastedildiğini düşünen Gosselin'in kanaati.

Farklı devirlerde ve coğrafi bilginin farklı seviyelerinde eser vermiş muhtelif müellifler tarafından, Thule adı altında bu mevkilerden iki veya daha fazlasının kastedilmiş olması katiyen imkânsız değildir.

Parisot'nun da belirttiği üzere, Batlamyus'un zikrettiği Thvile'nin Norveç'teki Thylemark ile aynı yer olduğu da umumiyetle kabul görmektedir. B. ii. c. 77. Brotier, bu ad altında Cornwall'un bir kısmının kastedildiğini ve buranın yanılgı neticesinde bir ada sanıldığını düşünmektedir.

Parisot, müstensihlerin yahut daha büyük bir ihtimalle bizzat Plinius'un, Wight Adası'nın adı olan Vectis yerine Mictis yazarak bir hataya düştüğü kanaatindedir.

Bununla birlikte, Mictis adasının yalnızca muhayyel bir varlığa sahip olması da muhtemel dışı değildir,

"Beyaz kurşun", lakin bu adla anladığımız metalik madde değil, kalay.

Yaygın olarak "korakl" diye bilinen ve modern zamanlarda Galliler tarafından kullanılan tekneler.

Bu eserin 7. Kitap, 57. Bölümüne ve ilgili nota bakınız. Brotier, diğer pek çok müellifle birlikte, bu isimlerin Norveç sahilinin muhtelif kısımlarına delalet ettiğini kabul eder.

Scandia'nın Scania ile aynı yer olduğunu, Bergos'un modern Bergen, Nerigos'un ise Norveç'in kuzey kısmı olduğunu mütalaa eder.

Diğer taraftan Gosselin, Bergos adı altında İskoçya'nın Barra adasının kastedildiği, Neri-

hepsinden daha büyük olan ve insanların Thule'ye gitmek üzere denize açıldıkları Nerigos.

Thule'den bir günlük yelken mesafesinde, kimilerince Cronia Denizi olarak tesmiye olunan donmuş okyanus yer alır.

BÖLÜM 31. (17.) BELÇİKA GALYASI.

Umumi Comata adıyla kuşatılan Galyanın tamamı üç ayrı halka taksim edilmiştir, bunlar bilhassa şu nehirlerle birbirlerinden ayrılırlar,

Scaldis'ten Sequana'ya kadar olan kısım Belçika Galyasıdır, Sequana'dan Garumna'ya kadar olan kısım Kelt Galyası yahut Lugdunensis'tir, Garumna'dan Pirene sıradağlarının burnuna kadar uzanan kısım ise vaktiyle Aremorica olarak anılan Akitanya Galyasıdır.

Agrippa, Ren'den Pireneler'e kadar ölçüldüğünde, Galya sahilinin mecmu uzunluğunu 1800 mil olarak tayin eder, Narbonensis Galyası harice terk edildiğinde, okyanustan Gehenna ve Jura dağlarına kadar olan uzunluğunu 420 mil, genişliğini ise 318 mil olarak hesap eder.

Scaldis'ten başlayarak ötedeki kısımlarda, pek çok ad taşıyan muhtelif kavimlere ayrılmış Toxandri ahalisi meskûndur, bunlardan sonra Menapii, Morini ve Gesoriacum adıyla bilinen hisara mücavir olan Oromarsaci, Britanni, Ambiani, Bel-

gos, eski haritalarda kuzey burnu Nary yahut Nery adıyla gösterilen Lewis adası.

Batlamyus, Orkney Adaları civarında Doumna adında bir adadan bahseder. Narbonensis olarak adlandırılan kısmı müstesna olmak üzere, Alpler ötesi Galyaya, ahalisinin saçlarını fevkalade uzatma âdetinden ötürü Gallia Comata denilirdi. Scheldt'ten Seine'e kadar. Seine'den Garonne'a kadar. Lyon şehrinin kadim adı olan Lugdunum'dan mülhem, Lugdunum Galyası. Camden tarafından, Keltçe "Deniz kenarında" manasına gelen Ar mor kelimelerinden türediği söylenir. Anvers ve Kuzey Brabant vilayetleri. Batı Flandre'da meskûn olanlar. Keltçe "deniz" manasına gelen Mor kelimesinden neşet ettiği zannedilmektedir.

Modern Pas de Calais'de kâin Terouane ve Boulogne'un, onların kasabalarının yerinde bulunduğu varsayılır. D'Anville onları Pas de Calais'deki Calais ile Gravelines arasına ve günümüzde Terre de Marck yahut Merk olarak bilinen mevkiye yerleştirir. Evvelce zikredilen Boulogne. Cluver, buradaki doğru okunuşun "Brianni" olacağını düşünür, fakat D'Anville, Britanni halkını Pas de Calais'deki La Canche adı verilen akarsuyun güney sahiline yerleştirir. Parisot ve Ansart'a göre, Amiens (adını onlardan almıştır) ve Abbeville mevkilerini başlıca şehirleri kabul ederek Somme vilayetini işgal etmişlerdi.

lovaci, Hassi ve daha iç kısımlarda Catoslugi, Atrebates, hür bir kavim olan Nervii, Veromandui, Suaeuconi, hür bir kavim olan Suessiones, hür bir kavim olan Ulmanetes, Tungri, Sunuci, Frisiabones, Betasi, hür bir kavim olan Leuci ve Treveri yer alır,

Günümüzün Oise vilayetinde ikamet etmekteydiler ve başlıca şehirleri (isimlerini hâlen muhafaza eden) Beauvais idi. D'Anville, Beauvais piskoposluğundaki Haiz yahut Hez adı verilen mevkinin, adını haklarında başkaca bir malumat bulunmayan bu halktan aldığı kanaatindedir.

Bu isim muhtelif baskılarda atlanmıştır. D'Anville, onların başlıca şehirlerinin, Aisne vilayetindeki Vervins'ten pek uzak olmayan, Serre nehrinin geçit yerindeki modern Chaours mevkiinde kâin olduğu fikrindedir. Batlamyus'a göre merkez şehirleri Nord vilayetindeki modern Orchies mevkiinde olmalıdır, fakat Sezar burayı Pas de Calais vilayetinin merkezi olan modern Arras, yani Nemetacum olarak gösterir. Ansart'a göre başlıca şehirleri Nord vilayetindeki Bavai idi. Kendi kanun ve nizamlarının tadını çıkarma hususunda serbest bırakıldıklarından ötürü kendilerine "

Liberi" yahut hür denilmektedir. Başkentleri Augusta Veromanduorum idi ve Aisne vilayetindeki Vermand denilen mevkinin bu şehrin yerini gösterdiği ileri sürülmüştür, fakat Bellay ve D'Anville'e göre St.

Eskiden Aouste olarak adlandırılan Quentin bu noktaya işaret eder. Haklarında hiçbir şey bilinmemektedir ve şarihler tarafından, bunun kendisinden sonra gelen Suessiones isminin bozulmuş bir şekli olduğu ileri sürülmektedir. Aisne idari bölgesinin güney kesimindeki Soissons'a isimlerini vermişlerdir. Bunların, Oise idari bölgesindeki Senlis sakinleri olan Silvanectes ile aynı kavim olduğu ileri sürülmüştür. Namur, Liège ve Limbourg vilayetlerindeki Tongres halkı. Limbourg vilayetinin doğu kesiminde ikamet ettikleri varsayılmaktadır. Muhtemelen Sunuci ile Betasi arasında ikamet etmekteydiler. Limbourg vilayetinin batı kesiminde, bu vilayet ile Güney Brabant sınırında, muhtemelen Louvain'in yedi mil doğusunda, Leau ile Haalen arasındaki Gette nehri üzerinde halen Beetz adını taşıyan mevkiin civarında ikamet ettikleri varsayılmaktadır. Batlamyus'a göre Leuci, Meurthe idari bölgesindeki Toul ile Meuse idari bölgesindeki Naix veya Nays mevkilerinde ikamet etmiştir. Aşağı Ren Büyük Dükalığı'ndaki Trèves veya Trier, adını onlardan almaktadır.

BÖLÜM 32. ÜLKELERİN TASVİRİ VB. eskiden hür olanlar ve bir müttefik devlet olan Lingones, müttefik Remi, Mediomatrici, Sequani, Raurici ve Helvetii. Roma kolonileri Equestris ve Rauriaca'dır.

Bu eyalette, Ren'in kaynaklarına yakın kesimlerde ikamet eden Germanya kavimleri Nemetes, Triboci ve Vangiones'tir, nehrin ağzına daha yakın olanlar ise Ubii, Agrippina Kolonisi, Cugerni, Batavi ve Ren adalarında ikamet ettiklerini daha önce zikrettiğimiz halklardır.

BÖLÜM 32. (18.) GALLIA LUGDUNENSIS Galya'nın Lugdunensis olarak bilinen kısmı, Lexovii, Veliocasses, Caleti, Veneti, Abrincatui, Ossismi kavimlerini ve meşhur Ligeris nehrini, keza Ossismi topraklarının nihayetinde okyanusa uzanan, çevresi 625 mil, boyun noktasındaki genişliği ise 125 mil olan fevkalade dikkate değer bir yarımadayı ihtiva eder.

Bunun ötesinde Namnetes bulunur, iç kısımlarda ise müttefik bir halk olan Aedui, müttefik bir halk olan Carnutes, Boii, Senones, hem Eburovices namıyla anılan hem de Cenomani denen Aulerci, hür bir halk olan Meldi, Parisii, Tricasses, An-

Başlıca şehirleri, Haute-Marne idari bölgesindeki Langres mevkiinde bulunmaktaydı. Marne idari bölgesindeki Reims şehrine isimlerini vermişlerdir. Başlıca şehirleri, Moselle idari bölgesindeki bugünkü Metz mevkiinde yer almaktaydı. Başlıca şehirlerinin mevkiinde, Doubs idari bölgesinde yer alan ve Bâle'e kadar uzanan Besançon bulunmaktadır. Haut-Rhin yahut Yukarı Ren olarak adlandırılan bölgenin sakinleri. İsviçre'nin batısının sakinleri. Veya muhtemelen Romalı Equites tarafından kurulmuş olan "Süvari Kolonisi". Bu koloninin nerede bulunduğu bilinmemektedir, ancak Clüver ve Monetus tarafından Cenevre Gölü üzerinde, bugünkü Nyon kasabası civarında olabileceği ileri sürülmüştür. Littré, bir notunda Rauriaca ifadesinin bir barbarizm olduğunu ve doğru okunuşun "Raurica" olması gerektiğini belirtir. Ren vilayetindeki Spire başlıca şehirleriydi. Strazburg'u ve Aşağı Ren idari bölgesinin büyük kısmını işgal ettikleri varsayılmaktadır. Bugünkü Hesse-Darmstadt Büyük Dükalığı'nda ikamet etmekteydiler, Worms başlıca şehirleriydi. Yani, Ren'in ağzına daha yakın kesimlerde. Aslen Ren'in sağ kıyısında ikamet etmekteydiler, lakin Suevi taarruzlarından kaçma arzusuyla, kendi talepleri üzerine M.Ö. 37 yılında Agrippa tarafından nehrin karşısına nakledildiler. Şimdilerde Köln şehri olarak bilinir. Adını, orada doğmuş olan, Claudius'un zevcesi ve Neron'un validesi Agrippina'dan almıştır, Tacitus'un naklettiğine göre bu hatun müttefik kavimlere kudretini göstermek maksadıyla doğduğu şehre kıdemli askerlerden müteşekkil bir koloni yerleştirmiş ve buraya kendi adını vermiştir. Bölgeleri, Juliers-Berg-Cleves vilayetindeki bugünkü Kleve idari dairesindeydi. İşbu Kitabın 29. faslında zikredilen Insula Batavorum'da ikamet edenler. Yazar evvela sahil kavimlerinden, akabinde daha iç kısımlardakilerden bahsetmektedir.

Calvados idari bölgesinin batısında ve Eure idari bölgesinin doğusunda ikamet edenler. Lisieux adını onlardan almaktadır. Aşağı Seine idari bölgesini işgal etmekteydiler. Aşağı Seine idari bölgesindeki Lillebonne civarında ikamet ettikleri varsayılmaktadır. Morbihan idari bölgesindeki Vannes kasabasına isimlerini vermişlerdir. Manche idari bölgesindeki Avranches şehri, adını onlardan almaktadır. Bugünkü Finistère idari bölgesini işgal etmekteydiler. Loire. Bu mevki D'Anville tarafından bugünkü Saint-Brieuc şehri yakınına yerleştirilir. Yazar burada Finistère'de nihayet bulan Bretonya yarımadasını kastetmektedir. Ansart, yarımadanın Saint-Brieuc'den Vilaine nehrinin ağzına kadar olan çevre uzunluğunun yalnızca 450 mil olduğunu, lakin Avranches şehrinden Loire'ın ağzına kadar hesap edilirse 650 mil tuttuğunu belirtir. Ansart, Avranches'tan Loire'ın ağzına kadar düz bir hat üzerinde uzanan mesafenin, Plinius'un burada verdiği mesafeden yirmi mil daha az olduğunu ifade eder. Aşağı Loire yahut Loire-Inférieure idari bölgesinin sakinleri. Bu kalabalık halk; günümüzdeki Saône-et-Loire, Allier, Nièvre, Rhône-Nord ve Loire-Nord idari bölgelerinde ikamet etmekteydi. Kadim şehirlerinin mevkilerinde Autun ile Châlons-sur-Marne yükselmektedir. Eure-et-Loir idari bölgeleri ile Seine-et-Oise, Loir-et-Cher ve Loiret'nin kimi kısımlarında ikamet etmekteydiler. Kasabalarının mevkii üzerinde Chartres yer almaktadır. Allier idari bölgesinin bir kısmını işgal etmekteydiler.

Moulins, bu kavmin başlıca şehrinin bulunduğu yerde yükselir. Yonne idari bölgesinde yer alan Sens, bu kavmin başlıca şehrinin yerinde kuruludur. Aulerci Eburovices kavminin başlıca şehri, Eure idari bölgesinde yer alan ve ahalisi tarafından Eski Évreux olarak adlandırılan günümüz Passy-sur-Eure arazisindeydi. Bu kavim Sarthe idari bölgesindeki Le Mans şehri civarında meskûndu. Seine-et-Marne idari bölgesindeki Meaux, onların başlıca şehrinin mevkisini gösterir. Eskiden Lutetia denen Paris ise onların yerleşim sahasına işaret eder. Aube idari bölgesindeki Troyes şehri, bu kavmin yerleşim sahasını imler.

BÖLÜM 33. (19.) GALLIA AQUITANICA

Andecaviler, Viducasseler, Bodiocasseler, Venelliler, Coriosvelitler, Diablintler, Rhedoneler, Turoneler, Atesuiler ve topraklarında Lugdunum kolonisinin yer aldığı hür bir kavim olan Secusianiler. Aquitanica sınırları dâhilinde Ambilatriler, Anagnuteler,

Onların başlıca şehri Maine-et-Loire idari bölgesinde, Angers'nin bulunduğu yerdeydi. D'Anville, bu kavmin başlıca şehrinin Calvados idari bölgesinde, Caen'e iki fersah mesafede bulunan ve bugün Vieux olarak bilinen mevkide yer aldığını belirtir. Buradaki metnin "Vadicasses" şeklinde okunması kuvvetle muhtemeldir.

Şayet öyleyse, Plinius tarafından burada zikredilen diğer kabilelerden hayli uzakta meskûn bir kavimdi.

Oise idari bölgesinde, vaktiyle Valois olarak bilinen havalide yaşamışlardır, başlıca yerleşim yerleri veya şehirleri ise Villers-Cotterêts'den pek uzak olmayan Vez mevkiini işgal etmekteydi. D'Anville, bazı nüshalarda Unelli olarak geçen Venelli kavmine, bugün La Manche idari bölgesi denilen eski Cotantin havalisini atfeder. D'Anville'e göre Côtes-du-Nord idari bölgesinde, Dinan'a iki fersah mesafedeki Corseuil mevkii, onların başlıca şehrinin yerini gösterir.

Hardouin ise Quimper'in bu mevkiye işaret ettiği kanaatindedir. Ansart tarafından, Mayenne şehrine iki fersah mesafede yer alan Jublains köyünün bulunduğu Mayenne idari bölgesi arazisinde meskûn oldukları kabul edilir. D'Anville, Ille-et-Vilaine idari bölgesinin büyük kısmını onlara tahsis eder ve Rennes şehrinin, bu kavmin başlıca şehri olan Condate'nin yerini aldığı görüşünü savunur. Indre-et-Loire idari bölgesindeki Tours, onların başlıca şehrinin mevkisini imler. Loire idari bölgesinin bir kısmında meskûn oldukları farz edilir. Muhtemelen Loire idari bölgesinin bir kısmında ve aynı zamanda Rhône bölgesinde yerleşmişlerdi. Şehirleri olan Forum Secusianorum, Loire idari bölgesindeki günümüz Feurs şehrinin bulunduğu mevkide yer almaktaydı. Lyon şehri, antik Lugdunum'un bulunduğu yeri kaplar.

Hardouin tarafından Lugdunum isminin, Latince "koruluk" manasına gelen lucus ile Kelt dilinde "tepe" yahut "dağ" anlamına gelen dun kelimelerinin birleşiminden oluşan "Lucudunum" sözcüğünün bozulmuş hali olduğu ileri sürülür. Sezar tarafından (B.G. iii. 9), Nanneteler, Moriniler ve diğer kavimlerle birlikte zikredilmişlerdir, lakin işgal ettikleri kesin mevkii tayin etmek mümkün değildir. Meskûn oldukları mıntıka meçhuldür, lakin La Vendée idari bölgesi civarında yaşadıkları tahmin edilmektedir.

Pictoneler, hür bir halk olan Santoneler, Vivisci lakaplı Biturigeler, eyalete adını veren Aquitaniler, Sediboviateler, müştereken tek bir belde teşkil eden Convenaelar, Begerriler, Tarbelli Quatuorsignaniler, Cocosates Sexsignaniler, Venamiler, Onobrisateler,

Antik Poitou adı kendilerinden neşet etmiştir.

Haute-Vienne idari bölgesini ve La Vendée, Loire-Inférieure, Maine-et-Loire, Deux-Sèvres ile La Vienne idari bölgelerinin bazı kısımlarını işgal ettikleri kabul edilir. Şimdiki Charente ve Charente-Inférieure idari bölgeleri olan eski Saintonge havalisine adlarını vermişlerdir.

Saintes kasabası, bu kavmin başlıca şehrinin mevkisini işgal eder. Modern Gironde idari bölgesinde yerleşmişlerdi.

Bordeaux şehri, başlıca merkezlerinin arazisinde yükselir. Aquitaine bölgesine adlarını vermişlerdir, bu isim sonradan bozulup Guyenne şeklini almıştır.

Plinius, Aquitanileri Aquitanica eyaletinin müstakil bir kavmi kılan yegâne müelliftir.

Daha sonra Tarusatelerin, onun işaret ettiği bu mevkide yerleştiği ve idari merkezlerinin Landes bölgesinde sonradan Aire olarak anılan Atures şehri olduğu varsayılır. Yaşadıkları mevkii meçhuldür, lakin Basses-Pyrénées yani Aşağı Pireneler idari bölgesini işgal ettikleri ileri sürülmüştür. Latince "toplanmak" yahut "bir araya gelmek" manasına gelen convenire fiilinden mülhemdir.

Sertorius harbinin sona ermesinden sonra Ptolemaios'un [NOT: Metinde hatalı olarak Ptolemaios denilmiş olup kastedilen Romalı komutan Pompeius'tur], Pireneler silsilesinde meskûn, haydutluk itiyadına sahip göçebe bir halkla karşılaşması üzerine, onların bir kasaba veya şehir dâhilinde cemiyet teşkil ederek birleşmelerini emretmesi hasebiyle bu adı aldıkları rivayet edilir.

Haute-Garonne idari bölgesinin güneybatısındaki günümüz Saint-Bertrand-de-Comminges kasabası, "Lugdunum Convenarum" şeklindeki Latince adını bu kavimden almıştır. Sezar tarafından Bigerriones olarak adlandırılmışlardır.

İsimleri, şimdiki Hautes-Pyrénées idari bölgesi olan Bigorre havalisinin adında muhafaza edilmiştir.

Başlıca şehirleri Turba idi, günümüzdeki Tarbes mevkiidir. Yazar, Tarbellilere Quatuorsignani demekle, onların başlıca şehrinin her biri bir signum yani sancak taşıyan dört manipulusluk asker kuvvetiyle tahkim edilmiş bir mevki olduğunu ima ediyor görünmektedir.

Başlıca şehirleri Aquae Tarbellicae idi, burası Landes idari bölgesinin güneybatısındaki modern Acqs veya Dax şehridir. Başlıca şehirleri muhtemelen altı signa yahut manipulus ile korunmaktaydı.

Antoninus Güzergâhnamesi'nde yazıldığı şekliyle Cocosa yahut Coequosa, Aquae Tarbellicae veya Dax'tan Burdegala yahut Bordeaux'ya uzanan yol üzerindeki ilk duraktır, mezkûr yer günümüzde Marensin olarak anılır.

Yerleşim sahaları Landes idari bölgesinin güney kısmındaydı, nitekim bu bölgenin ahalisi halen iki zümreye ayrılmaktadır, şimaldekiler veya Tête de Buch sakinleri olan Bougeler ile cenup ahalisi olan Cousiotlar.

Yaşadıkları mevkii meçhuldür. D'Anville burayı "Onobusates" olarak okuma eğilimindedir ve onların Hautes-Pyrénées idari bölgesinde Nebousan denilen mıntıkada yaşadıklarını düşünür. Kendisi ayrıca bu kavmin şehrinin, Adour ile Neste nehirleri arasındaki modern Cioutat mevkiinde bulunduğu kanaatindedir.

Belendiler ve nihayet Pirene dağ silsilesi.

Bunların aşağısında Monesiler, bir dağ kavmi olan Oscidatesler, Sibyllatesler, Camponiler, Bercorcatesler, Pindedrniler, Lassunniler, Vellatesler, Tomatesler, Consoranniler, Ausciler, Elusatesler, Sottiatesler, Oscidates Campestresler, Succassesler, Tarusatesler, Basabocatesler, Vasseiler, Sennatesler ve Cambolectri Agessinatesler yer alır.

Pictonelere bitişik olanlar, aynı zamanda Cubi olarak da bilinen hür bir kavim olan Biturigelerdir, ardından Lemovicesler, yine hür bir kavim olan Arverniler ve Gabalesler gelir. Yine Narbonensis eyaletine bitişik olanlar, Tarnis Nehri ile Tolosanilerden ayrılan Ruteniler, Cadurciler, Nitiobrigesler ve Petrocorilerdir.

Kıyı boyunca uzanan denizler, Ren’in ağzına kadar uzanan Kuzey Okyanusu, Ren ile Sequana arasındaki Britanya Okyanusu ve bu nehir ile Pireneler arasındaki Galya Okyanusu’dur.

Venetilere ait olan ve "Veneticae" adını taşıyan pek çok ada bulunduğu gibi, Akitanya Körfezi’nde de Uliarus adası yer alır.

BÖLÜM 34. (20.) YAKIN İSPANYA, GALYA OKYANUSU BOYUNCA UZANAN KIYILARI

İspanya, Pireneler Burnu’nda başlar; daha önce de belirttiğimiz üzere, bir taraftan okyanus, diğer taraftan İber Denizi tarafından ne denli muazzam bir genişlikte kuşatıldığı göz önüne alındığında, yalnızca Galya’dan değil, diğer kısımlarındaki kendi genişliğinden dahi daha dardır.

Tam doğudan güneybatıya doğru uzanan Pireneler silsilesi, İspanya’yı biri kuzeyde daha küçük, diğeri güneyde daha büyük olmak üzere iki kısma ayırır.

Kişinin karşısına çıkan ilk kıyı, Tarraconensis olarak da adlandırılan Yakın İspanya kıyısıdır.

Pireneler’den ayrılıp kıyı boyunca ilerlendiğinde Vasconelerin ormanlık arazileri, Olarso, Vardulilerin kasabaları, Morosgiler, Menosca, Vesperies ve bugün Flaviobriga kolonisinin bulunduğu Amanus Limanı ile karşılaşılır.

Ardından Cantabrilerin dokuz devletinin bulunduğu bölgeye, Sauga Nehri’ne ve Iberus’un kaynaklarının kırk mil mesafede yer aldığı Juliobrigenseslerin Victoria Limanı’na gelinir.

Bundan sonra Blendium Limanı’na, Cantabri kavminden olan Orgenomesci halkına, onların limanı Vereasueca’ya, Asturler Ülkesi’ne, Noega kasabasına ve bir yarımada üzerinde bulunan Paesici halkına geliriz.

Bunların ardında, Lucus yargı bölgesine bağlı olarak, Navilubio Nehri geçildikten sonra Cibarci halkı, Namarini lakaplı Egovarri halkı, Iadoni, Arrotrebae, Kelt Burnu, Florius ve Nelo nehirleri, Neri lakaplı Celtici halkı ve bunların yukarısında, yarımadalarında Augustus’a adanmış Sestianae adıyla anılan üç sunağın bulunduğu Tamarici halkı yer alır, ardından Capori halkı, Noela kasabası, Praesamarci lakaplı Celtici halkı ve Cileni halkı gelir, adalardan ise anılmaya değer olanlar Corticata ve Aunios’tur.

Cileni halkı geçildikten sonra, Bracari yargı bölgesine bağlı olan ve tamamı kökenlerini Greklerden alan Heleni, Gravii halkları ve Tyde kalesi gelir.

Ayrıca Cicae adı verilen adalar, Abobrica’nın meşhur şehri, ağzında dört mil genişliğe ulaşan Minius Nehri, Leuni ve Seurbi halkları ile Bracari kavmine ait olan ve yukarısında Gallaecia’nın uzandığı Augusta kasabası bulunur.

Ardından Limia Nehri’ne ve İspanya’nın en büyük nehirlerinden biri olup Pelendones bölgesinden doğan, Numantia yakınlarından geçen, Arevaci ile Vaccaei topraklarını katederek Vettones kavmini Asturia’dan, Gallaeci kavmini Lusitania’dan ve Turduli kavmini Bracari’den ayıran Durius Nehri’ne varırız.

Pireneler’den itibaren burada bahsi geçen mıntıkanın tamamı altın, gümüş, demir ve hem kara hem de ak kurşun madenleriyle doludur.

BÖLÜM 35. (21.) — LUSİTANYA

Durius geçildikten sonra Lusitania başlar. Burada kadim Turduli, Paesuri halkları, Vaga Nehri, Talabrica kasabası, Aeminium kasabası ile nehri, Conimbrica, Collippo ve Eburobritium kasabaları yer alır.

Ardından denize doğru büyük bir boynuz biçiminde bir burun uzanır, bazıları buna Artabrum, bazıları ise Büyük Burun adını vermiştir,

Onlardan türeyen ve Uzak İspanya'yı yurt tutan aynı adlı kavimden kendilerini ayırt etmek için. (Kitap iii, böl. 3.) Psesuriler, günümüzdeki Lamego ve Arouca kentlerinin bulunduğu yerde yaşamaktaydı. Günümüzdeki Vouga, antik Talabrica'nın kalıntıları üzerinde yükselen Aveiro kentinin aşağısından akar. Hardouin'e göre hem nehrin hem de kasabanın adı olan Águeda. Eski adıyla Condeja la Veha olan Coimbra. Leiria'nın bu mevkide kurulu olduğu varsayılmaktadır. Hardouin'e göre, Leiria'dan on fersah mesafedeki günümüz Ebora de Alcobaça'sı. Lizbon'dan yedi fersah mesafedeki günümüz Cabo da Roca'sı. Plinius, 34. Bölümde, Lucus Augusti Meclisine (Conventus) mensup Arrotrebaları Promontorium Celticum civarına yerleştirir, burası diğer yazarların Nerium (yahut Finisterre Burnu) dedikleri yerle aynı değilse bile, besbelli onun hemen yakınındadır, ne var ki yazar fevkalade tuhaf bir hatayla meseleyi bütünüyle karıştırmaktadır.

İspanya'nın kuzeybatı ucundaki burun olarak Artabrum adlı bir burundan söz eder, bir tarafındaki kıyı kuzeye ve Galya Okyanusu'na, diğer tarafı ise batıya ve Atlas Okyanusu'na bakmaktadır.

Fakat bu burnun Tajo Halici'nin batı burnu olduğunu varsayar ve kimilerinin buraya Magnum Promontorium yahut "Büyük Burun", kimilerinin ise yakınındaki Olisipo yahut Lizbon kentinden ötürü Olisiponense dediğini ekler.

Aslında İspanya'nın Tajo ağzına kadar olan bütün batı kıyısını kuzey kıyısına bağlar ve Artabrum Burnu ile Arrotrebaları (öncelleri Strabon ve Mela'nın Artabrileri) arasındaki isim benzerliğinden ötürü yanılgısını fark edecek yerde, aksine, hiçbir vakit orada bulunmamış olan aynı adlı bir halkı Artabrum Burnu'nun yukarısına yerleştirenleri haksız yere kusurlu bulur.

burun olup, birçoğu da yakınındaki şehirden mülhem, buraya Olisipo Burnu der.

Bu mevki karada, denizde ve göklerde bir ayrım hattı teşkil eder.

İspanya'nın bir cephesi burada nihayete erer ve burun dönüldüğünde, İspanya'nın ön cephesi başlar. (22.) Bir yanında Kuzey ve Galya Okyanusu uzanır, diğer yanında Batı ve Atlas Okyanusu yer alır.

Bu burnun uzunluğu kimilerince altmış mil, kimilerince doksan mil olarak tahmin edilmiştir.

Hayli kalabalık bir yazar grubu bu mevkiden Pireneler'e olan mesafeyi 1250 mil olarak hesaplar ve bariz bir yanılgıya düşerek, burada asla bulunmamış olan Artabri kavmini bu mevkiye yerleştirir.

Zira isimde ufak bir değişiklik yaparak, daha evvel Kelt Burnu'nun önünde ikamet ettiklerini belirttiğimiz Arrotrebaları buraya kondurmuşlardır. Daha meşhur nehirler bahsinde de fahiş hatalar yapılmıştır.

Daha önce andığımız Minius'tan itibaren, Varro'ya göre, Aeminius Nehri 200 mil mesafededir, başkaları ise bunun başka bir yerde bulunduğunu ve Limaea diye anıldığını varsayar. Kadimler tarafından "Unutuş Nehri" olarak tesmiye edilmiştir ve nice masalsı rivayete mevzu teşkil etmiştir.

Durius'tan 200 mil mesafede, aralarında Munda uzanmak üzere, Tagus yer alır. Tagus altın sarısı kumlarıyla nam salmıştır. Buradan

160 mil mesafede, İspanya'nın ön cephesinin takriben tam ortasından dışarı uzanan Kutsal Burun yer alır.

Varro, bu mevkiden Pireneler'in ortasına kadar olan mesafenin 1400 mil olduğunu bildirir, Lusitania'yı Baetica'dan ayırdığını zikrettiğimiz Anas'a olan mesafe ise 126 mildir, buradan Gades'e varmak içinse 102 mil daha gitmek icap eder. Buradaki kavimler Celtici, Turduli ve Tagus civarında Vettonelerdir. Anas Nehri'nden Kutsal Burun'a kadar olan sahada Lusitaniler ikamet eder.

Tagus'tan başlayarak kıyıda zikre şayan şehirler, batı rüzgârından gebe kalan kısraklarıyla meşhur Olisipo, İmparatorluk Şehri unvanını taşıyan Salacia, Merobrica ve ardından Kutsal Burun ile Cuneus adıyla bilinen diğer burun ve Ossonoba, Balsa ile Myrtilis kentleridir. Bu eyaletin tamamı üç kazai bölgeye ayrılmıştır, bunlar Emerita, Pax ve Scalabis'tir.

İçinde cem'an kırk altı kavim barındırır, bunların arasında beş koloni,

Roma vatandaşlarının teşkil ettiği bir belediye kenti, kadim Latin haklarına sahip üç kent ve haraçgüzar olan otuz altı kent mevcuttur.

Söz konusu koloniler Anas Nehri üzerinde mukim Augusta Emerita, Metallinum, Pax ve Caesariana unvanlı Norba'dır.

Bu son kaza merkezine Castra Servilia ve Castra Caecilia ahalisi müracaat eder.

Beşinci yargı bölgesi, Praesidium Julium adını da taşıyan Scalabis bölgesidir.

Felicitas Julia lakaplı Olisipo, ahalisi Roma vatandaşlığı haklarına sahip bir municipium hüviyetindedir.

Kadim Latin haklarından yararlanan kasabalar, Liberalitas Julia adını da taşıyan Ebora ile daha önce zikrettiğimiz Myrtili ve Salacia’dır.

Baetica ahalisinin isimleri arasında daha önce değinilenlere ilaveten, haraca tabi olanlar arasında zikredilmesi uygun düşenler, Augustobrigenses, Ammienses, Aranditani, Arabricenses, Balsenses, Caesarobricenses, Caperenses, Caurenses, Colami, Cibilitani, Concordienses, Elbocorii, Interannienses, Lancienses, Celtici lakaplı Mirobrigenses, Plumbarii lakaplı Medubrigenses, Ocelenses veya Lancienses, Barduli olarak da adlandırılan Turduli ve Tapori topluluklarıdır.

Agrippa, Asturia ve Gallaecia ile birlikte Lusitania’nın 540 mil uzunluğunda ve 536 mil genişliğinde olduğunu belirtir.

Pireneler’in iki uç burnundan itibaren tüm kıyı şeridi boyunca ölçülen İspanya eyaletlerinin çevresinin 3922 mil olduğu kabul edilir, kimi müellifler ise bu mesafenin yalnızca 2600 mil olduğunu ileri sürer.

BÖL. 36. ATLANTİK OKYANUSUNDAKİ ADALAR

Celtiberia’nın karşısında, kalay bakımından zengin olmaları sebebiyle Yunanlar tarafından Cassiterides olarak adlandırılan birtakım adalar yer alır, Arrotrebae Burnu’nun karşısında ise bazılarının Bahtiyar Adaları adını verdiği altı adet Tanrılar Adası bulunur.

Baetica’nın hemen başlangıcında, Gades Boğazı’nın ağzından yirmi beş mil mesafede, Polybius’un metinlerinde belirttiği üzere, on iki mil uzunluğunda ve üç mil genişliğinde olan Gadis Adası yer alır.

En yakın noktasında anakaraya mesafesi 700 fitten azdır, geri kalan kısımlarında ise yedi milden daha uzaktır.

Çevresi on beş mil olup, üzerinde Roma vatandaşlığı haklarına sahip bir şehir barındırır, ahalisine ise Julia Gaditana şehrinin Augustani’si denir.

İspanya’ya bakan tarafında, yaklaşık 100 adım mesafede, üzerinde ilk Gades şehrinin kurulduğu, üç mil genişliğinde bir başka uzun ada uzanır.

Ephorus ve Philistides tarafından Erythia, Timaeus ve Silenus tarafından Aphrodisias, yerliler tarafından ise Juno Adası olarak adlandırılır.

Timaeus, daha büyük olan adanın zeytinliklerinden ötürü vaktiyle Cotinusa olarak anıldığını söyler.

En erken Yunan şiiri, göçüp gitmiş mesut ruhların meskenini Akdeniz’in girişinin çok ötesinde, yeryüzünün nihayetinde ve Okeanos ırmağının kıyılarında veya onun bağrındaki adalarda tayin eder; Homeros’un bu mekana dair şiirsel tasviri, Afrika’nın batı kıyısı açıklarında yer alan ve mezkur ismin tarihi çağlarda verildiği Atlas Okyanusu adalarına neredeyse kelimesi kelimesine tatbik edilebilir. (Odysseia, IV, satır 563 vd.)

Orada fanilerin hayatı gayet zahmetsizdir, Ne kar vardır, ne kış, ne de çok yağmur, Lakin Okeanos, insanları ferahlatsın diye Zefiros’un keskin nefesli meltemlerini durmaksızın gönderir.

Bu adaların nefis iklimi ve zannedilen konum benzerliği, Kanarya Adaları’nı, Madeira grubunu ve Azorlar’ı, Mübarekler Adaları’nı temsil etmeye layık kılmıştır.

Bununla birlikte, daha hususi manada bu tesmiye ilk zikredilen iki ada grubuna hasredilmiştir; en geniş tatbikinde ise Yeşil Burun Adaları’nı dahi içine almış olabilir, zira sınırlarının genişlemesi hakikatte deniz keşiflerinin ilerleyişine uydurulmuştur.

Plinius bunlar hakkında Kitap VI, Bölüm 37’de daha tafsilatlı malumat verir. Ada ile anakara arasındaki boğaza günümüzde Saint Peter Nehri denilmektedir.

Plinius’un beyan ettiği üzere adanın çevresi, el yazmalarında on beş ile yirmi beş mil arasında tefavüt göstermektedir ve bu sonuncusu muhtemelen doğrudur. Julius Caesar, M.Ö. 49 senesinde, İspanya’daki İç Savaş esnasında Gades şehrini ziyareti sırasında, bütün Gades ahalisine Roma vatandaşlığı bahşetmiştir.

Augustus devrinde ise, "Augusta urbs Julia Gaditana" unvanıyla bir municipium hüviyetini iktisap etmiştir. Bugünkü Cadiz şehri onun mevkii üzerine inşa edilmiştir. Yahut Venüs Adası. Yunanca "zeytin ağacı" manasına gelen kotinos kelimesinden mülhemdir.

zeytinler; Romalılar buraya Tartessos, Kartacalılar ise Pön dilinde çit manasına gelen Gadir derler.

Kartacalıların asıl ecdadı olan Surluların Erythra Denizi’nden, yani Kızıldeniz’den geldikleri rivayet edildiği için buraya Erythia tesmiye edilmiştir.

Sürüleri Hercules tarafından sürülen Geryon’un bu adada ikamet ettiği bazılarının kanaatidir.

Yine bazı kimseler ise, onun adasının Lusitania’nın karşısında bulunan bir başka ada olduğunu ve vaktiyle orada mezkur isimle anıldığını düşünürler.

BÖLÜM 37. (23.) AVRUPA’NIN UMUMİ ÖLÇÜMÜ

Avrupa’nın etrafını bu suretle dolaştıktan sonra, bu hususta malumat sahibi olmak isteyenlerin müşkülat çekmemesi namına, kıtanın kamil bir ölçümünü derpiş etmemiz iktiza eder.

Artemidoros ve Isidoros, Tanais’ten Gades’e kadar olan uzunluğunu 8214 mil olarak vermişlerdir. Polybios ise yazılarında, Avrupa’nın İtalya’dan okyanusa doğru uzanan bir hat üzerindeki genişliğini 1150 mil olarak beyan etmiştir. Lakin onun devrinde dahi kıtanın büyüklüğü pek az bilinmekteydi.

İtalya’nın Alpler’e kadar olan mesafesi, evvelce zikrettiğimiz veçhile 1120 mildir; buradan Lugdunum üzerinden Morini ahalisinin Britanya limanına kadar uzanan ve Polybios’un takip ettiği anlaşılan istikamet ise 1168 mildir.

Lakin Alpler’den Almanya’daki Lejyonlar Kampı içinden geçerek kuzeybatı istikametinde Ren Nehri’nin ağzına varan ve 1543 mil tutan mesafe, daha uzun olmakla beraber sıhhati daha sarih bir ölçümdür. Şimdi ise Afrika ve Asya’dan bahsetmemiz gerekecektir. HÜLASA: Bahsi geçen şehirler ve milletler [okunamadı].

Meşhur nehirler [okunamadı]. Namdar dağlar [okunamadı]. Adalar [okunamadı]. Artık mevcudiyeti kalmamış halklar yahut kasabalar [okunamadı].

Dikkate değer hadiseler, rivayetler ve müşahedeler [okunamadı].

İKTİBAS EDİLEN ROMALI MÜELLİFLER: Sansür Cato, M. Varro, M. Agrippa, merhum İmparator Augustus, Varro Atacinus, Cornelius Nepos, Hyginus, L. Vetus, Mela Pomponius, Licinius Mucianus, Fabricius Tuscus, Ateius Capito, Filolog Ateius.

İKTİBAS EDİLEN YABANCI MÜELLİFLER: Polybios, Hekataios,

Cleves Dükalığı’ndaki bugünkü Xanten. Bkz. Kitap III’ün sonu. Bkz. Kitap II’nin sonu. Bkz. Kitap III’ün sonu. Bkz. Kitap III’ün sonu. Bkz. Kitap III’ün sonu. Bkz. Kitap II’nin sonu. Bkz. Kitap III’ün sonu. Bkz. Kitap III’ün sonu. Bkz. Kitap III’ün sonu. Bkz. Kitap II’nin sonu. Bkz. Kitap III’ün sonu. Bkz. Kitap III’ün sonu.

Praetextatus ve ayrıca tahsilini tebarüz ettirmek gayesiyle benimsediği Philologus lakaplarıyla maruf Ateius, Atina’da tevellüt etmiş olup M.Ö. birinci asrın ahirinde Roma’nın en mümtaz dilbilgicilerinden biri idi. Aslen hukukçu Ateius Capito’nun azatlı kölesiydi ve Capito tarafından "dilbilgiciler arasında bir hatip, hatipler arasında bir dilbilgici" olarak tavsif edilmişti. Müverrih Sallustius ve Asinius Pollio ile pek samimi bir hukuku vardı. Sallustius’a tarihinin telifinde muavenet ettiği zannedilmektedir, lakin bunun derecesi malum değildir.

Fakat Suetonius devrinde dahi onun pek çok tefsirinden ancak birkaçı günümüze ulaşabilmişti. 10 Arkadya’daki Megalopolis yerlisi, takriben M.Ö. 204 doğumlu.

Muhtemelen Philopoemen’in maiyetinde siyaset bilgisi ve askerlik sanatı tahsil etmiş, Perseus’a karşı girişilen savaşta Romalılara yardım etmemekle itham edilenlerin savunmasını vermek üzere, diğerleriyle birlikte bir esir sıfatıyla Roma’ya gönderilmiştir.

Burada, fevkalade bir talih eseri olarak, Scipio Africanus’un dostluğunu kazanmış ve Kartaca’nın tahribi esnasında onun yanında bizzat bulunmuştur.

Onun tarihi, antik çağdan bizlere intikal eden en kıymetli eserlerden biridir. 15 Miletoslu, en erken ve en mümtaz Yunan tarihçilerinden ve coğrafyacılarından biridir. Takriben 65. Olimpiyat yahut M.Ö. 520 civarında yaşamıştır.

Tarih ve coğrafya sahasındaki eserlerinden geriye kalanların tamamı, iktibas edilmiş birkaç fragmandan ibarettir.

Hellanicus, Damastes, Eudoxus, Dicaearchus, Timosthenes, Eratosthenes, Ephorus, Dilbilimci Crates, Antakyalı Serapion, Callimachus, Artemidorus, Apollodorus, Agathocles, Eumachus, Sicilyalı Timaeus, Myrsilus, Alexander Polyhistor, Thucydides, Dosiades, Anaximander, Philistides Mallotes, Dionysius, Aristides, Callidemus, Menaechmus, Agla-

Herodotos’un bu yazarın eserlerinden geniş ölçüde istifade ettiğine dair pek az şüphe bulunsa da, Porphyrios’un iddia etme cüretinde bulunduğu üzere, ondan koca koca pasajları aynen istinsah ettiği iddiası da aynı derecede hakikatten uzaktır. 1 Midillili, takriben M.Ö. 450 civarında parladığı kabul edilir.

Pek çok coğrafi ve tarihi eser kaleme aldığı anlaşılmakta olup, bunlar, hatırı sayılır sayıdaki fragman haricinde, kayıptır. 2 Sigeionlu, Herodotos ile çağdaş bir Yunan tarihçisidir.

Bir Yunan tarihi ve muhtelif başka eserler kaleme almıştır; bunların tamamı, önemsiz birkaç istisna haricinde, zayi olmuştur. 3 2. Kitabın sonuna bakınız. 4 2. Kitabın sonuna bakınız. 5 Aslen Rodosludur.

M.Ö. 285 ila 247 yılları arasında hüküm sürmüş olan Ptolemaios Philadelphos donanmasının amiraliydi. Eratosthenes tarafından istinsah edilen ve antik yazarlarca sıkça iktibas olunan, on kitaptan müteşekkil "Limanlar Üzerine" adlı bir eser yazmıştır.

Strabon dahi onun şiir tanzim ettiğini zikreder. 6 2. Kitabın sonuna bakınız. 7 İyonya’daki Cumae yahut Cymae yerlisi. Takriben M.Ö. 408 dolaylarında parlamıştır. Isokrates’in tedrisatından geçmiş ve bir tarihçi olarak ciddi bir şöhret kesbetmiştir.

Hakikati ifşa etmeye gayret gösterse de, kimi vakit başvurduğu kaynakları kendi fikirlerine muvafık düşecek surette tahrif etmekle itham olunmuştur.

Yunan tarihi üzerine eserinden ve muhtelif bahislerdeki denemelerinden yalnızca birkaç fragman günümüze kalmıştır. 8 Kilikya’daki Malluslu bir dilbilimci.

Ptolemaios Philopator devrinde yaşamış, II. Eumenes ve II. Attalos’un himayesinde Pergamon’da ikamet etmiştir.

Gramer nizamında tenkit ile gramer arasına kati bir tefrik koymuş, bu ikincisini ilkine tamamen tabi bir ilim addedilmiştir.

İlyada ve Odysseia üzerine hazırladığı ilmi tefsirlerinden bizlere sadece birkaç fragman intikal edebilmiştir. 9 2. Kitabın sonuna bakınız. 10 Kireneli, İskenderiyeli bir dilbilimci ve şair.

Ptolemaios Philadelphos’un kendisini Museion bünyesinde bir mevkiye davet ettiği İskenderiye’de parlamıştır. Kasidelerinden ve Nükteli Manzumelerinden pek çoğu halen mevcuttur.

Şiirsel kıymeti haiz Ağıtları, birkaç fragman müstesna, bütünüyle zayi olmuştur.

Mensur diğer sayısız eserinden tek biri dahi eksiksiz vaziyette günümüze ulaşmamıştır. 11 2. Kitabın sonuna bakınız. 12 Muhtemelen Mezopotamya’daki Artemitalı Apollodorus.

Tzetzes tarafından atfedilen Adalar ve Şehirler Üzerine Bir İnceleme’nin yanı sıra Partlar Tarihi ve Pontus Tarihi’nin de muhtemelen ona ait olduğu kabul edilir. 13 Burada zikredilen şahsın, Kyzikos Tarihi’ni kaleme almış olan aynı isimdeki müellif olması muhtemeldir. Athenaios tarafından hem Babilli hem Kyzikoslu olarak tesmiye edilir.

Eseri bütünüyle kayıptır, ancak vaktinde geniş ölçüde okunduğu anlaşılmakta olup Cicero ve diğer antik müelliflerce kendisine atıfta bulunulmaktadır. 14 Neapolisli. Bir Hannibal Tarihi yazmıştır ve günümüze bir fragmanı ulaşmış bulunan bir Kâinat Tasviri de ona izafe edilmiştir. 1 Sicilya’daki Tauromenium yerlisi, takriben M.Ö. 300 civarında parlamış meşhur bir tarihçi.

Agathokles tarafından Sicilya’dan sürülmüş ve sürgün yıllarını Atina’da geçirmiştir.

En eski devirlerden M.Ö. 264 senesine dek uzanan bir Sicilya Tarihi tanzim etmiştir.

Tarihinin kıymeti Polybios tarafından ağır surette tenkide maruz bırakılmıştır, ne var ki eserin fevkalade bir meziyet barındırdığına şüphe yoktur.

Timaeus’un bu ve diğer teliflerinden sadece birkaç fragman bugüne ulaşabilmiştir. 2 Bir Yunan tarihçisi, aslen Midillili. Hangi devirde yaşadığı malum değildir.

Halikarnaslı Dionysios, Pelasglar bahsinin bir kısmını ondan iktibas etmiştir.

Tirrenlerin, asli yerleşimlerini terk ettikten sonraki avarelikleri sebebiyle leylekler anlamına gelen "pelargoi" tesmiyesini aldıkları fikrinin menşei olduğu söylenir.

Bir Midilli Tarihi ve aynı zamanda "Tarihi Paradokslar" adlı bir eser telif ettiği zannedilmektedir. 3 3. Kitabın sonuna bakınız. 4 3. Kitabın sonuna bakınız. 5 Bu müellif hakkında hiçbir şey bilinmiyor görünmektedir. 6 Miletoslu, M.Ö. 610 doğumlu.

İyonya ekolünün en erken filozoflarından biridir ve Thales’in talebesi olduğu rivayet edilir.

Şayet Siroslu Pherekydes bir istisna teşkil etmiyorsa, Grek nesrinde felsefi bir risalenin ilk müellifidir.

Suidas tarafından kendisine başka telifler de isnat edilmiştir, fakat şüphesiz bunlar kâfi temele dayanmamaktadır.

Fikirlerinin hülasasını ihtiva ettiği anlaşılan risalesinden geriye hiçbir bakiye kalmamıştır. 7 Bu yazar hakkında, isminden hareketle Kilikya’daki Mallus ahalisinden olduğu zannı haricinde, katiyen hiçbir malumat yoktur. 8 Bu ismi taşıyan muazzam sayıdaki müellif arasından burada kastedilenin hangisi olduğunu tayin etmek imkânsız görünmektedir.

Milattan evvel yaşamış bir Yunan tarihçisi olan Khalkisli Dionysios’un kastedilmiş olması ihtimal harici değildir.

Şehirlerin Tesisi Üzerine antik dönemde sıkça atıf alan beş kitaplık bir eser yazmıştır.

Periegesis, yani "Dünya Tasviri" adlı eserin yazarının kastedilmiş olması ise muhtemel değildir, zira mezkûr kitap Miladi üçüncü yahut dördüncü asırda derlendiğine dair dâhili emareler taşımaktadır. 9 Miletoslu. L. Cornelius Sisenna tarafından Latinceye tercüme edilmiş, müstehcen bir vasıf taşıyan bir aşk ve macera hikâyesi olan "Milesiaka"nın müellifidir.

Kendisi Yunan romansının mucidi olarak kabul edilir ve eserinin adının, kurmaca eserlere tatbik edilen Miletoslu tabirine kaynaklık ettiği varsayılır.

Yunan bir müelliftir, kendisi hakkında, Plinius'un ve ardından Solinus'un, Euboia'nın ilk vakitler (chalkos) bakırın ilk kez orada keşfedilmiş olması hasebiyle Khalkis olarak adlandırıldığına dair iddiaya merci göstermeleri haricinde hiçbir şey bilinmemektedir.

Muhtemelen Sikyonlu Mnaesikhmos'tur, Aktörler Üzerine bir kitap, Büyük İskender Tarihi ve Sikyon üzerine bir kitap kaleme almıştır.

Suidas, onun İskender'in halefleri devrinde parladığını söyler.

osthenes, Antikleides, Herakleides, Philemon, Ksenophon, Pytheas, Isidoros, Philonides, Ksenagoras, Astynomos, Staphylos, Aristokritos, Metrodoros, Kleoboulos, Poseidonios.

Hangi devirde parladığı meçhuldür.

Hyginus tarafından Nakşa Adası Tarihi'ni yazdığı zikredilir.

Büyük İskender'in devrinden sonra yaşamıştır, lakin ömrünün hangi çağa denk geldiği bilinmez.

Bir kitap yazmıştır, peri noston, Yunanların muhtelif seferlerinden dönüşleri üzerine, Delos'un bir tasviri, bir Büyük İskender Tarihi ve tamamı zayi olmuş sair eserler.

Pontos'taki Herakleia'dandır. Platon'un ve ondan sonra da Aristoteles'in talebesi olmuştur.

Felsefe, tarih, matematik ve diğer mevzulardaki eserleri pek çoktur, lakin ne yazık ki neredeyse tamamı kaybolmuştur.

Adalar Üzerine bir Risale ve Şehirlerin Menşei Üzerine bir başkasını kaleme almıştır.

Hakkında bundan gayrı hiçbir şey bilinmeyen bir coğrafya yazarı.

Yunan tarihçi, Sokrates'in çömezi, haklı olarak "Attika Arısı" unvanıyla anılır.

Başlıca eserleri Anabasis, yahut Genç Kyros'un Seferinin Tarihi ile Onbinlerin Ricati, Thukydides'inkinin bittiği tarihten M.Ö. 362 yılındaki Mantinea Muharebesi'ne kadar olan Yunan Tarihi yani Hellenika ve Kyros'un Eğitimi yani Kyropaideia'dır.

Eserlerinin büyük bir kısmı bugün kayıptır.

Kitap ii'nin sonuna bakınız. Kitap ii'nin sonuna bakınız.

Bu isimde iki hekim mevcuttu, biri Sicilya'daki Katana'dan, diğeri İllyricum'daki Dyrrhakhion'dan idi, ki adaşı gibi o da sayısız eserin müellifiydi.

Bununla birlikte, Plinius'un burada bu müelliflerden herhangi birine işaret edip etmediği şüphelidir.

Halikarnaslı Dionysios tarafından iktibas edilen bir Yunan tarihçi.

Tarihçi Nymphis'in pederi olan şahısla aynı zat ise, M.Ö. ikinci asrın ilk döneminde yaşamış olmalıdır.

Adalar üzerine bir eser ve Khronoi, yahut Vekayiname başlıklı bir diğerini yazmıştır.

Kıbrıs'ın bir tasvirini kaleme almış gibi görünen bir Yunan coğrafyacı.

Strabon, Athenaios ve Şarihler tarafından zikredilir, lakin kendisi hakkında bilinen yegane husus, Thessalia, Aiolia, Attika ve Arkadia üzerine bir eser yazmış olduğudur.

Miletos'a dair bir eser kaleme almıştır, lakin kendisi hakkında bundan gayrı bir şey bilinmemektedir. Kitap iii'ün sonuna bakınız.

Hakkında tafsilat bulunmayan, muhtemelen coğrafya üzerine yazan bir müellif.

Kitap ii'nin sonuna bakınız.

KİTAP V. HALİHAZIRDA MEVCUT OLAN YAHUT VAKTİYLE MEVCUT BULUNMUŞ ÜLKELERİN, MİLLETLERİN, DENİZLERİN, ŞEHİRLERİN, LİMANLARIN, DAĞLARIN, NEHİRLERİN, MESAFELERİN VE KAVİMLERİN BİR TASVİRİ.

BÖLÜM 1. İKİ MAURİTANİA. Yunanlar Afrika'ya Libya adını vermişler ve önünde uzanan denizi de Libya Denizi diye tesmiye etmişlerdir.

Mısır onun sınırını teşkil eder ve yeryüzünde daha az körfeze yahut girintiye sahip hiçbir parça yoktur, kıyıları batıdan itibaren meyilli bir istikamette uzayıp giden bir hat halinde serilir.

Kavimlerinin ve bilhassa şehirlerinin adları, kendi yerli lisanlarının yardımı olmaksızın katiyen doğru teleffuz edilemez.

Ahalisi dahi, ekseriyetle yalnızca kalelerde ikamet eder.

(1.) Afrika'ya dahil olduğumuzda, Germanicus'un oğlu Gaius Caesar'ın vaktine kadar birer krallık olan iki Mauritania ile karşılaşırız, lakin onun gaddarlığı altında ezilerek iki vilayete taksim edilmişlerdir.

Afrika'nın okyanusa uzanan en uç burnu, Yunanlar tarafından Ampelusia diye adlandırılır.

Vaktiyle Herakles Sütunları'nın ötesinde Lissa ve Cotte adında iki kasaba bulunmaktaydı, lakin günümüzde yalnızca, evvelce Antaios tarafından kurulmuş olan ve bilahare Claudius Caesar orada bir koloni teşkil ettiğinde Traducta Julia namını alan Tingi kasabasına rastlarız.

Karşıya geçişin en kısa olduğu Baetica kasabası Belon'dan otuz mil mesafededir.

Tingi'den yirmi beş mil mesafede, okyanus kıyısında, Augustus'un bir kolonisi olan Julia Constantia Zilis'e varılır.

Bu mevki Mauritania krallarına her türlü tabiiyetten muaftır ve Baetica'nın adli salahiyetine dahil kılınmıştır.

Julia Constantia'dan otuz iki mil mesafede, Claudius Caesar tarafından bir Roma kolonisi yapılan ve kadim devirlerin müelliflerince nakledilen harikulade efsanelere mevzu teşkil etmiş olan Lixos yer alır.

Rivayete nazaran Antaios'un sarayı bu mevkideydi, Herakles ile cenginin sahnesi burasıydı ve Hesperides bahçeleri burada bulunmaktaydı.

Denizin bir kolu burada karanın içine doğru akar,

Bu tesmiyenin altına umumiyetle Asya'nın bir cüzü addedilen Mısır ülkesi dahil edilmez.

Josephus, Afrika'nın adını İbrahim ile ikinci zevcesi Ketura'nın torununun oğlu olan Ophir'den aldığını bildirir.

'Castella', müdafaa maksadıyla inşa edilmiş müstahkem mevkiler, içtimai cemiyetlerin barınması için teşkil edilmiş kasabalar değil.

Miladi 41 senesinde iki Mauritania'yı Roma vilayetlerine tebdil eden ve Juba'nın oğlu Kral Ptolemaios'u katlettiren İmparator Caligula.

Şimdiki Spartel Burnu.

Skylaks tarafından Hermaeum, Ptolemaios ve Strabon tarafından Cote yahut Coteis olarak adlandırılır.

Plinius, tam batı istikametindeki Akdeniz sahil hattına atıfla "en uç" demektedir.

Plinius tarafından Kitap xxxii. fasıl 6'da tekrar zikredilmiştir.

Bochart'a göre Lissa, İbranice yahut Fenikece 'aslan' manasına gelen lis sözünden bu şekilde adlandırılmıştır. Günümüzde bu civarda 'Aslan Burnu' tesmiye edilen bir burun mevcuttur. Bochart, 'Cotta' yahut 'Cotte' isminin İbranicede 'bağ budayıcı' manasındaki qothef lafzından neşet ettiğini düşünür.

Modern Tanca onun mevkiinde yer alır. Adını Herakles tarafından katledilen dev Antaios'un zevcesi Tinge'den aldığı rivayet edilirdi.

Boylu boyunca uzanmış bir adam suretinde tepe oluşturan mezarı, yakın bir döneme değin Tingis kenti civarında gösterilmekteydi.

Bunun yanı sıra, bedeni örten topraktan bir miktar alındığında, açılan çukur yeniden dolana kadar yağmur yağdığına inanılırdı.

Sertorius'un tepenin bir kısmını kazdırdığı, fakat altmış arşın uzunluğundaki bir iskeleti ortaya çıkarınca dehşete düşerek derhal üzerini yeniden kapattırdığı rivayet edilir.

Prokopius, bu mevkinin kalesinin, Yahudilerce Filistin'den sürülen Kenanlılar tarafından inşa edildiğini zikreder. * Salmasius ve diğer kimi âlimlerce, Plinius'un burada aslında Julius Caesar yahut Augustus tarafından kurulmuş olan bir koloninin teşkilini yanılarak Claudius'a atfettiği varsayılmıştır.

Bununla birlikte, Julius Caesar devrinde oradan İspanya'ya bir koloninin intikal etmiş olmasının hatırasına, Claudius'un daha sonraki bir devirde buranın "Traducta Julia" yahut "Julia'nın nakledilen Kolonisi" olarak tesmiye edilmesini emretmiş olması daha muhtemeldir.

Metinde de belirtildiği üzere, Claudius'un bizzat kendisi burada bir koloni kurmuştur. 2 Kalıntıları, modern Tarifa'nın üç İspanyol mili batısındaki Belonia yahut Bolonia'da görülebilmektedir. * Plinius bu noktada Afrika'nın batı yakasını tasvire başlamaktadır. * Şimdi Fez topraklarında bulunan Arzilla. Ptolemaios burayı Zileia nehrinin ağzına yerleştirir.

Strabon ve Antoninus tarafından da zikredilmektedir. * Şimdi Lucos nehri üzerindeki El Araiche yahut Larache. * İşbu Kitabın 9. kısmının 4 ve 5. bölümlerinde, Plinius bunların başka bir yerde kain olduğunu söylerken tekrar zikredilmiştir.

Antaeus'un hikâyesi Solinus (Bölüm 24), Lucanus (Bölüm 4, satır 589 ve devamı) ve Martianus Capella (Bölüm 6) tarafından daha da genişletilmiştir.

yılan kavisli bir mecra ile ve mahiyet-i mevkiden ötürü bu hal, günümüzde ejderhanın orada bekçilik etmesi kıssasının hakikatte neyi temsil ettiğine yorulmaktadır.

Bu su kütlesi, etrafındaki arazinin geri kalanı kadar yüksekte bulunmamasına rağmen, denizin cezir ve meddiyle asla sular altında kalmayan yegâne mevki olan bir adayı kuşatır.

Bu ada üzerinde ayrıca Herakles'in sunağı hâlâ mevcuttur, fakat altın meyveler veren korudan geriye birkaç yabani zeytin ağacından başka hiçbir iz kalmamıştır.

İnsanlar, bu mevki ve Lixos nehri hakkında anlatılagelen Yunanların harikulade yalanlarına, kendi yurttaşlarımızdan bazılarının da hem de pek yakın zamanda bunlara dair hemen hemen aynı derecede akıl almaz hikâyeler naklettiğini düşündüklerinde elbette daha az hayret edeceklerdir, nitekim bu kentin kudreti ve geniş nüfuzuyla müstesna olduğunu, Büyük Kartaca'nın vaktiyle eriştiğinden bile daha ulu bulunduğunu, keza Kartaca'nın tam karşısında ve Tingi'den neredeyse ölçülemez bir mesafede yer aldığını ve benzer mahiyetteki diğer teferruatı nakletmişlerdir ki Cornelius Nepos bunların tamamına nihayetsiz bir safdillikle inanmıştır. İç kısımlarda, Lixos'tan kırk mil mesafede, Augustus'un bir diğer kolonisi olan ve Julia Campestris lakabıyla anılan Babba yer alır, yetmiş beş mil mesafede ise Banasa adında üçüncüsü bulunur, 1 Şimdi Lucos. 2 Hardouin, yazarın burada, Strabon'dan öğrendiğimize göre (17. Kitap) Mauritania Yıllıkları'na pek çok fevkalade ve akıl almaz hikâye dercetmiş olan Romalı müellif Gabinius'u hedef aldığı kanaatindedir. 3 Plinius'un diğer yazarları safdillikle itham ettiğini gördüğümüzde, akla kaçınılmaz surette 'Clodius zânileri kınar' darbımeseli gelmektedir. * Yahut "Ovalardaki Julian Kolonisi."

Marcus, Babba kelimesinin İbranice yahut Fenikece "sık bir ormanda kain" manasına gelen beah yahut beaba kelimesinden türemiş olabileceğini ileri sürer. Poinsinet ise Babba'nın modern zamanlardaki Beni-Tuedi olduğunu kabul eder.

D'Anville buranın Naranja olduğu fikrindedir. * Banasa'nın mevkii hususunda ciddi müşkülat mevcuttur.

Moletius buranın modern Fanfara yahut Marmol'un tesmiyesiyle Pefenfia olduğunu düşünür.

D'Anville sahildeki Eski Mahmora olabileceğini ileri sürer, lâkin diğer taraftan Ptolemaios burayı denizden hayli mesafedeki bir boylama yerleştirerek iç kesimlerdeki kentler arasında sayar.

Plinius da burayı iç kesimde addetmekte ve Lixos'a olan mesafesini yetmiş beş mil olarak vermektedir, oysa Subur'un ağzının aynı mevkiye mesafesini elli mil olarak tayin eder.

Valentia lakabıyla maruftur.

Bu sonuncusundan otuz beş mil mesafede, her iki denize de tam olarak aynı mesafede bulunan Volubilis kenti yer alır.

Sahilde, Lixos'tan elli mil mesafede, Banasa kolonisinin önünden geçen, seyrüsefere elverişli ve latif bir nehir olan Subur nehri bulunur.

Ondan aynı mesafede, kendi adını taşıyan bir nehir üzerinde kain Sala şehri yer alır, burası çölün hemen sınırında duran ve fil sürüleri musallat olmuşsa da, Afrika'nın en efsanevi mevkii olan Atlas Dağı'na giden yolun topraklarından geçtiği Autololes kavminin tecavüzlerine çok daha fazla maruz kalan bir mevkidir. Rivayete nazaran, bu dağ başını kumların ortasından göklere kaldırır, adını bahşettiği okyanusun sahillerine bakan cihetinde sarp ve kayalıktır, Afrika'nın iç kısımlarına nâzır tarafında ise gür ağaç korularıyla gölgelenmiş ve çağlayan ırmaklarla serinlemiştir, her neviden meyve orada kendiliğinden, her türlü arzuyu fazlasıyla tatmin edecek derecede boy verir.

Gündüz boyunca hiçbir sekeneye tesadüf edilmez, çöle hükmeden o korkunç sükûnet misali her şey sessizdir.

Yaklaşanların hislerine derunî bir dinî dehşet usulca süzülür ve bulutların ötesine uzanan ve neredeyse Ay'ın feleğine yaklaşan zirvesinin muazzam manzarası karşısında kendilerini hürmet dolu bir vecd ile çarpılmış hissederler.

Geceleri ise yakılan sayısız ateşle parıldadığını söylerler * Hem Atlas Okyanusu'ndan hem Akdeniz'den.

ÜLKELERİN TAVSİFİ

Poinsinet'ye göre Volubilis, Afrika dilinde bir kuşak yahut sargı manasına gelen Fez adının müteradifi idi. Mannert ise buranın modern Walili yahut Qualili ile aynı yer olduğunu tahmin etmektedir.

D'Anville burayı Guulili olarak adlandırır ve orada eski devirlere ait bazı kalıntıların bulunduğunu söyler. Bugünkü Subu yahut Sebou.

D'Anville, bu nehrin Yaşlı Plinius'un devrinden bu yana yatağının bir kısmını değiştirdiği kanaatindedir. Büyük bir ihtimalle modern Sallee kenti onun bulunduğu sahada yer almaktadır. Varlığına dair bir hakikat kabilinden değil, hakkında anlatılan harikulade hikâyeler hasebiyle. Eski müelliflerin diğerleri gibi Plinius da Atlas'ı geniş bir sıradağ değil, etrafı kumlarla çevrili münferit bir dağ addederek hataya düşmektedir.

Yüksekliğine gelince, sıradağın tamamı batıdan doğuya doğru epeyce alçalır, Fas'taki en yüksek zirveler takriben 13.000 fite ulaşırken Tunus'takiler 5.000 fiti dahi bulmaz.

Aydınlanır, işte o vakit burası Aegipan'ların ve Satir taifesinin rakslarına sahne olur, dağ ise flütün, kavalın sesleri, davulların ve zillerin gürültüsüyle yankılanır.

Bütün bunlar, saygın müelliflerin, Herakles ve Perseus'un orada göğüs gerdikleri meşakkatlere ilaveten beyan ettikleri hususlardır.

Bu dağa varıncaya dek aşılan mesafe pek azametlidir ve diyar büsbütün meçhuldür. Vaktiyle, Kartaca devletinin en parlak devirlerinde Afrika'nın deniz sahilini keşfetmekle vazifelendirilen Kartacalı general Hanno tarafından kaleme alınmış bazı Hatırat mevcuttu.

Yunan ve Roma müelliflerinin ekserisi onun izini sürmüş, diğer uydurma hikâyelerin yanı sıra, orada kendisi tarafından tesis edilen, fakat günümüzde ne bir hatırası ne de en ufak bir izi kalmış nice şehirlerin kurulduğunu nakletmişlerdir. Scipio Aemilianus Sicilya'daki kumandanlığı deruhte ettiği sırada, tarihçi Polybios dünyanın bu cihetinde bir keşif seyrüseferine çıkmak maksadıyla ondan bir donanma temin etti. Polybios, Atlas Dağı'nın ötesinde, batı istikametinde ilerlendiğinde,

Yahut "Keçi-Ağılları", muhtemelen Fauni yahut Faun'lar için kullanılan bir diğer isim.

Eserlerde çoğunlukla tek bir Aegipan zikredilir, Hyginus'a göre bu zat, Zeus yahut Jüpiter ile bir keçinin, yahut Zeus ile Pan'ın zevcesi Aega'nın oğludur.

Brotier, burada zikredilen hikâyelerin bir kısmına bir zemin teşkil etmek üzere, Kabile halkının yahut dağ kabilelerinin günün sıcak saatlerinde meskenlerine çekilip istirahat etmeyi itiyat haline getirdiklerini, binaenaleyh geceyi ateşler yakıp davul ve zil sesleri refakatinde raks ederek eğlencelerine hasretmelerinin muhtemel olduğunu ileri sürmektedir. Onun adına nispet edilen ve Libya'nın bir kısmının etrafında yapılan bir seyahatin bahsi olan bir "Periplus"a [NOT: kıyı seyir rehberi] halen sahibiz.

Eser aslen Pön dilinde yazılmıştı, lakin bize kadar ulaşan nüsha Yunanca bir tercümedir.

Mamafih, kendisini aynı adı taşıyan pek çok Kartacalıdan herhangi biriyle teşhis etmemizi sağlayacak bir vasıtadan mahrumuz.

Kimi müellifler ona kral, kimileri ise Kartacalıların dux'u yahut imperator'u der, buradan da onun suffete [NOT: Kartaca'da yüksek hâkim yahut yönetici] makamında bulunduğu neticesini çıkarabiliriz.

Bu sefer kimilerince Troya savaşı yahut Hesiodos devri kadar geriye götürülmüş, kimilerince ise Agathokles'in hükümranlığı kadar geç bir devre tarihlendirilmiştir. Falconer, Bougainville ve Gail, Hanno'nun yaşadığı zamanı takriben M.Ö. 570 olarak tayin ederler, diğer tenkitçiler ise onu M.Ö. 480 senesinde Himera'da maktul düşen Hamilkar'ın pederi yahut oğlu olan Hanno ile bir tutarlar.

Plinius ondan sıklıkla bahseder, bilhassa 8. Kitap, 21. Fasla müracaat ediniz. Gossehn, burada işaret edilen mahallin Atlas sıradağlarının güneybatı nihayetinde ve Sahra Çölü'nün kuzey hududunda olduğunu düşünmektedir.

Afrika toprağına has vahşi hayvanlarla dolu ormanların, 485 mil mesafedeki Anatis nehrine kadar uzandığını, Lixos'un ise buradan 205 mil uzakta bulunduğunu nakleder.

Agrippa, Lixos'un Gades Boğazı'ndan 112 mil mesafede olduğunu zikreder.

Bunun ardından Saguti Körfezi denen bir körfeze, Mulelacha Burnu üzerinde kâin bir kasabaya, Subur ve Salat nehirlerine, Lixos'a 213 mil mesafedeki Eutubis limanına varılır. Akabinde Güneş Burnu'na, Risardir limanına, Gaetulia'lı Autololes kavmine, Cosenus nehrine, Selatiti ve Masati kavimlerine, Masathat nehrine ve içinde timsahların bulunduğu Darat nehrine gelinir.

Bundan sonra, batı cihetine doğru uzanan ve Surrentium olarak tesmiye edilen Barce Dağı'nın bir burnu tarafından kuşatılmış, 616 mil vüsatinde geniş bir körfez karşımıza çıkar.

Daha sonra Salsus nehri gelir, onun ötesinde ise Etiyopyalı Perorsi kavmi uzanır, onların arkasında ise Pharusii kavmi yer alır,

Kimi coğrafyacılar tarafından günümüzde Ommirabili yahut Ümmü Rebia olarak adlandırılan nehirle aynı olduğu zannedilmektedir.

Bunun aynı zamanda, Plinius tarafından 381. sayfada Asana ismiyle zikredilen nehir olduğu da kimi çevrelerce düşünülmektedir, fakat mesafeler birbirine uymamaktadır. Gosselin tarafından, Cadiz Boğazı'ndaki Afrika sahilinde bulunan bugünkü el-Kasrü'l-Kebir körfezi olduğu zannedilmektedir, gerçi Hardouin burayı Strabon ve Batlamyus'un "Ticaret Körfezi" olarak kabul eder. Plinius, evvela birinden iktibas yapıp sonra bambaşka bir mecraya sapmak suretiyle bu meseleyi içinden çıkılmaz bir karmaşaya sürüklemektedir. Muhtemelen Hanno'nun Periplus'ında Thymiatêrion tesmiye edilen yer. Günümüzdeki Subu ve evvelce zikredilen, muhtemelen Sallee nehri. Gosselin'e göre modern Mazagan. Gosselin'e göre Cantin Burnu, Marcus'a göre Blanco Burnu. Muhtemelen günümüzün Safi yahut Asafi beldesi. İç kısımlarda, Fas şehrinin hemen yakınından cereyan eden Tensift nehri. Günümüzün Mogador nehri. Modern Sus nehri.

Âlim Gosselin yerinde bir tespitle bunun bir sehven ibaret olabileceğini, doğru okunuşun "doksan altı" olması icap ettiğini, burada kastedilenin ise besbelli Sainte-Croix Körfezi olduğunu kaydetmiştir. Barce Dağı burada Atlas yahut Daran silsilesinin bir adı gibi görünmektedir. Gosselin tarafından bugünkü Ger Burnu olduğu tahmin edilmektedir. Gosselin'e göre Assa nehri.

Haritalarda buraya yerleştirilmiş bir Sus nehri de mevcuttur.

Bu iki kabilenin muhtemelen bugünkü Gtet ile Non burunları arasında yaşadığı kabul edilir.

İç kısımlarda uzanan Gaetulialı Daraeler ile sınır komşusudurlar.

Kıyıda ise Habeş Daratitaeler ile timsah ve suaygırlarıyla kaynayan Bambotus nehri yer alır.

Bu nehirden itibaren, Theon Ochema adıyla bilinen dağa varıncaya dek kesintisiz bir dağ silsilesi uzanır, oradan Hesperia Burnu'na olan mesafe ise on gün ve on gecelik bir deniz yolculuğudur, bu mesafenin tam ortasına o, diğer tüm müelliflerin Mauritania'nın en uç kısımlarında olduğunu belirttikleri Atlas Dağı'nı yerleştirmiştir.

Roma orduları, Mauritania içlerindeki fetihlerine ilk kez İmparator Claudius devrinde, azatlı köle Aedemon'un, Caius Caesar tarafından katledilen Kral Ptolemaios'un intikamını almak maksadıyla silaha sarılması üzerine girişmiştir,

Marcus, bu kavmin bugünkü Tuareg ırkının ataları olduğunu, Melanogaetulilerin ise daha koyu tenli ve bedeni teşekkül bakımından zencilere daha ziyade benzeyen Tibbuların ceddi olduğunu kabul eder.

Gosselin tarafından bugünkü Nim yahut Non nehri olduğu zannedilmektedir.

Bochart'a göre bu nehir, ismini İbranice yahut Fenikece bir kelime olan ve Eyüp Kitabı'nda (xl. 15) timsahı [yahut daha ziyade suaygırını] tesmiye eden behemoth yahut bamoth lafzından almıştır.

Lakin Bochart, Mannert, Bougainville, De Rennet ve De Heeren ile birlikte, bu isimle bugünkü Senegal nehrinin kastedildiği re'yindedir.

Marcus ise bunun ya Non ya da bugünkü Sobi olduğu kanaatindedir.

Marcus burada, Non Burnu'nun aşağısındaki Alfach Burnu'ndan itibaren hiçbir dağın bulunmadığını, yalnızca deniz sahili boyunca uzanan kesintisiz kum çölleri olduğunu kaydeder.

Filhakika Sobi Burnu ile Bajador Burnu arasında kayda değer bir yüksekliğe sahip hiçbir burun yoktur.

"Tanrıların Arabası."

Marcus bunun bugünkü Yeşil Burun olduğu fikrindedir, diğer taraftan Gosselin ise Non Burnu olduğunu kabul eder.

Brotier burayı Ledo Burnu olarak tesmiye eder.

Plinius VI. Kitap 36. Bölüm'de bu burundan "Hesperia Boynuzu" diye bahseder ve Theon Ochema'dan yalnızca dört günlük yelken mesafesinde olduğunu söyler. Brotier bu burnu bugünkü Roxo Burnu ile bir tutar.

Marcus buranın Non Burnu ile aynı olduğu görüşündedir, fakat hüviyetini tayin etmek hayli müşkildir.

Burada Polybios'a atıf yapılmaktadır, gerçi Sillig'in birkaç satır evvelinde benimsediği okumaya göre zikredilen son müellif Agrippa'dır.

Plinius burada, Atlas'ı yola çıktığı Kartaca ile ulaştığı Theon Ochema Burnu'nun tam ortasına yerleştirmiş olan Polybios'un maksadını yanlış anlamıştır.

II. Juba ile Kleopatra'nın oğlu olan Ptolemaios, miladi kırkıncı senede Caligula tarafından Roma'ya çağrılmış ve serveti imparatorun tamahını tahrik ettiğinden kısa bir müddet sonra katledilmiştir. Bundan evvel ise,

Roma halkıyla sıkı bir ittifak münasebeti tesis etmiş, onlar da dostluklarının bir nişanesi olarak kendisine bir toga picta ile bir asa bahşetmişlerdi.

Ve barbarların firarı üzerine kıtalarımızın Atlas Dağı'na vasıl olduğu umumiyetle malum bir hakikattir.

O devirde komutayı ellerinde bulunduran konsül rütbesindeki adamlar ve senatodan seçilmiş generaller arasında olduğu kadar, mezkur devirden sonra orada idareyi deruhte eden atlı sınıfı (equites) mensupları arasında da Atlas Dağı'na kadar sokulmuş olmak bir iftihar vesilesi haline gelmiştir.

Evvelce de beyan ettiğimiz veçhile bu eyalette beş Roma kolonisi bulunmaktadır, şayet yalnızca şayialara kulak verilecek olursa, mezkur dağa pekala kolayca ulaşılabileceği zannı uyanabilir.

Fakat tecrübe neticesinde, bu kabil beyanatın kamilen asılsız olduğu umumiyetle tezahür etmiştir, mevkii yüksek kimselerin, hakikati tahkik zahmetine katlanmak istemediklerinde, cehaletlerinden duydukları hicap sebebiyle hilafı vaki beyanda bulunmaktan çekinmedikleri acı bir gerçektir, nitekim hiçbir zaman, bir yalanın yüksek mevkideki bir şahsiyetin nüfuzuyla teyit edildiği andaki kadar mutlak bir itimat tesis edilemez.

Kendi namıma, atlı sınıfına mensup ricalin ve hatta aralarından senatörlük rütbesine erişmiş olanların henüz keşfedemedikleri bazı hususların kalmış olmasına, lüks düşkünlüğünün herhangi bir şeyi meçhul bırakmış olmasından çok daha az hayret ederim, zira fildişi ile narenç ağacı temini için ormanlar köşe bucak tarandığında, murex kabuklusu ile erguvan boyası bulmak maksadıyla Gaetulia'nın cümle kayalıkları didik didik edildiğinde, bu iptilanın sevki cidden pek azametli ve pek şiddetli hissedilmiş olmalıdır.

Fakat yerlilerden öğreniyoruz ki, sahilde, Salat'tan yüz elli mil mesafede Asana nehri zuhur eder, suları tuzludur lakin haiz olduğu latif limanıyla dikkate şayandır.

Yine rivayet ederler ki bundan sonra Fut tesmiye edilen bir nehre varılır, ardından yol üzerinde bulunan Vior tesmiye edilen bir diğer nehir de aşıldıktan sonra, iki yüz mil mesafede, yerlilerin kendi lisanlarında Atlas Dağı'na verdikleri isim olan Dyris'e vasıl olunur.

Roma asilzadelerinin kullandığı masaların yapımında ve kakma işlerinde fildişi ile narenç ağacı yahut sedir kullanılırdı.

Bkz. XIII. Kitap 23. Bölüm.

Bazı coğrafyacılar tarafından bugünkü Vadi Tensift olduğu zannedilmektedir.

Aynı zamanda Anatis ile de karıştırılmıştır (bkz. s. 369, dipnot), diğerleri ise bunu Anidus ile bir tutar. Ekseriyetle "Asama" şeklinde imla edilir.

Yahut Phuth.

Teşhis edilememiş görünmektedir.

Silsileye halen Daran adı verilmektedir.

Anlattıklarına göre, mezkur mahalde vaktinde meskun bulunulduğunu ispata medar pek çok iz, bağ kalıntıları ile hurmalıklar gibi bakiyeler civarda halen mevcuttur.

Kendi devrimizde Konsül olduğunu gördüğümüz Suetonius Paulinus, Atlas Dağı'nın ötesine birkaç mil mesafede ilerleyen ilk Romalı kumandan olmuştur.

Bu dağın olağanüstü yüksekliğine dair diğer kaynaklardan edindiğimiz malumatın aynısını bize aktarmış, aynı zamanda eteklerindeki bütün alçak kısımların şimdiye dek bilinmeyen türlerde ağaçlardan müteşekkil, sık ve ulu ormanlarla kaplı olduğunu beyan etmiştir.

Bu ağaçların boyunun fevkalade olduğunu, gövdelerinin budaksız, pürüzsüz ve parlak bir yüzeye sahip bulunduğunu, yapraklarının servi yaprağına benzediğini ve etrafa kuvvetli bir koku yaymanın yanı sıra, ipek böceğinin mahsulünden yapılan dokumalara benzer ince bir kumaşın sanat marifetiyle kolayca imal edilebileceği ipeksi bir hav tabakasıyla örtülü olduğunu bildirmektedir.

Bu dağın zirvesinin yaz mevsiminde dahi karla örtülü olduğunu aktarmakta, on günlük bir yürüyüşün ardından oraya ulaştıktan sonra, Ger adını taşıyan bir nehre kadar dağın ötesine doğru bir miktar ilerlediğini söylemektedir, yol ise içinden yer yer ateşin tesirine maruz kalmış intibaı veren kayaların fışkırdığı, siyah kumlarla kaplı çöllerden geçmektedir, nitekim her ne kadar buraları kış mevsiminde ziyaret etmiş olsa da bizzat tecrübe ettiği üzere, sıcaklığın şiddeti sebebiyle bu mahaller tamamen gayrıkabil-i sükna bir hal almıştır.

Aynı kaynaktan, her nevi fil, vahşi hayvan ve yılanla dolu olan bitişik ormanlarda meskûn kavmin Kanariler tesmiye edildiğini de öğrenmekteyiz, zira bunlar yiyeceklerini köpek ırkıyla müştereken tüketmekte, vahşi hayvanların sakatatını onunla paylaşmaktadır. Bu mahallere mücavir bölgede, Perorsi adını taşıyan bir Etiyopyalı kavmin bulunduğu da malumdur.

Her iki Moritanya’ya birden hükmeden ilk kral olan ve krallık payesinden ziyade ilminin parlaklığıyla daha da meşhur hale gelen Ptolemaios’un babası Juba, Atlas Dağı’na dair bize benzer malumat vermiş ve orada, onu ilk keşfeden hekiminin isminden mülhem "euphorbia" tesmiye edilen muayyen bir nebatın yetiştiğini beyan etmiştir.

Juba, görme kabiliyetini kuvvetlendirmeye meyletmesi, yılan sokmalarına ve her türlü zehre karşı hususi bir deva vazifesi görmesi sebebiyle bu bitkinin sütlü özsuyunu harikulade methiyelerle övmektedir, yalnızca bu mevzuya müstakil bir kitap hasretmiştir.

Atlas Dağı hakkında bu kadar malumat kafidir, hatta haddinden fazladır.

Tingitana vilayetinin uzunluğu 170 mildir.

Bu vilayetteki kavimlerin başlıcası evvelce, buraya Moritanya ismini veren ve birçok müellif tarafından Maurusiler tesmiye edilen Mauriler idi.

Bu kavim savaş felaketleriyle son derece zayıflamış, nihayetinde yalnızca birkaç aileye kadar erimiştir.

Maurilerin bitişiğinde evvelce Masaesyliler kavmi yer almaktaydı, onlar da benzer bir tarzda yok olup gitmişlerdir.

Onların arazisi halihazırda Gaetulia kavimleri, Baniuralar, aralarındaki açık ara en kudretli zümre olan Autololler ve vaktiyle Autolollerin bir cüzü iken şimdilerde onlardan ayrılıp yüzlerini Etiyopyalılara çevirerek kendilerine mahsus ayrı bir kavim teşkil eden Vesuniler tarafından işgal edilmiştir.

Bu vilayet, doğu cihetinde uzanan dağlık mıntıkada ve keza Abyla Dağı’nın yükseklerinde ve yüksekliklerinin benzerliği sebebiyle Yedi Kardeşler tesmiye edilen tepelikler arasında fil yetiştirmektedir.

Abyla silsilesine bağlanan bu dağlar Gades Boğazı’na nâzırdır.

Bu silsilenin nihayetinde iç denizin sahilleri başlar ve seyrüsefere elverişli bir akarsu olan Tamuda’ya, aynı ismi taşıyan eski bir kentin mevkisine varılır.

Batlamyus, vaktiyle Kral Syphax'ın ikametgahı olan ve kendiyle aynı adı taşıyan nehir üzerinde kurulu Siga kentinde bu halkın bazı bakiyelerine rastlandığından bahseder. 2 Pomponius Mela, Mauri ile Gaetuli arasında hiçbir ayrım gözetmezken, Plinius burada onların esasen büsbütün farklı olduklarını ifade eder. 3 Marcus'a göre, Plinius ile diğer kadim müelliflerin Batı Afrika'nın göçebe ve çıplak kavimlerini nitelemek üzere kullandıkları Grekçe gymnetes kelimesinin muadili olan ve 'çıplaklığın evladı' manasına gelen Arapça beni-ur terkibinden neşet etmiştir. * Autololler yahut Batlamyus'un tesmiyesiyle Autololtaeler, tahmin olunduğu üzere, Afrika'nın batı sahilinde, Cantin Burnu ile Ger Burnu arasında meskûndu.

Onların Autolala veya Autolake kenti, en uzun günün on üç buçuk saat sürdüğü, İskenderiye'nin üç buçuk saat batısında yer aldığı ve Güneş'in kış gündönümü vaktinde yılda bir defa tepe noktasına (zenite) vardığı, Batlamyus'un astronomik rasat mevkilerinden biridir.

Reichard bu mevkiin bugünkü Agulon yahut Aquilon olduğunu kabul eder. 5 Marcus'un beyanına göre, Habeş Daratitaeleri. 6 Bugünkü Septe (Ceuta). 7 Marcus'un naklettiğine göre, zirvelerinin pek kesretli olması ve birbirlerine fevkalade benzemesi hasebiyle bu isimle anılmışlardır.

D'Anville'e nazaran bugün kendilerine, "Maymunlar Dağı" manasına gelen 'Cebel Musa' denilmektedir, nitekim Plinius devrindeki fillerin yerini bugün bu dağlarda bolca rastlanan mezkûr hayvanlar almıştır. 8 Yahut Akdeniz.

Olivarius'a göre bugünkü Bedia, Dupinet'ye göre Tasanel, Ansart'a göre ise Alamos yahut Kerkal'dir. Marcus ise

gemilerin seyrüseferine de elverişli olan Laud nehri, Rhysaddir kasabası ile limanı ve seyrüsefere müsait bir akarsu olan Malvana. Vaktiyle Kral Syphax'ın ikametgahı olan Siga kenti, İspanya'daki Malaca'nın tam karşısına düşer, bugün ise ikinci Mauritania'ya aittir.

Lakin şunu da zikretmeliyim ki, bu memleketler uzun müddet kendi krallarının isimlerini muhafaza etmiş, uzak Mauritania "Bogud diyarı" diye tesmiye olunurken, bugün Caesariensis tesmiye olunan kısım "Bocchus memleketi" adıyla anılmıştır.

Siga geride bırakıldıktan sonra, vüsatinden ötürü "Portus Magnus" tesmiye olunan limana varılır, buradaki kentin ahalisi Roma vatandaşlığı haklarına maliktir, ardından Bocchus'un arazisi ile Masaesylilerin arazisi arasında hudut vazifesi gören Mulucha nehri gelir.

Bunun hemen bitişiğinde, yabancılar marifetiyle tesis edilmiş bir belde olan Quiza Xenitana ve denizden üç mil mesafede kain, kadim Latin haklarına sahip bir mahal olan Arsenaria yer alır.

Buradan sonra Cartenna'ya varılır, burası onun Setuan tesmiye olunduğunu ve Batı Afrika'nın şimal sahillerindeki en azametli akarsu teşkil ettiğini kaydeder. 1 Hardouin'e göre bugünkü Gomera, Mannert'e göre Nocor. 2 Kuvvetle muhtemeldir ki bugünkü Melilla. 3 Bugünkü Malviya.

Antoninus bu nehre Malva, Batlamyus ise Maloua der. 4 Bu kentin mevkii, Mariana'ya göre bugünkü Aresgol, Dupinet'ye göre Guardia yahut Sereni, Mannert ile D'Anville'e göre Ned-Roma ve Shaw'a göre Taçumbrit tarafından işgal olunmaktadır.

Marcus, son zikrolunan coğrafyacı ile hemfikir olmaya meyyaldir. 5 Bugün Malaga kenti. 6 Mauritania Caesariensis yahut Sezar Mauritania'sı, bugün Fransızların Cezayir vilayetini teşkil eder. 7 Bogud yahut Bogoas'tan mülhem "Bogudiana".

Son kral Bogud, Sezar'ın hararetli bir taraftarı olan Mauritania Caesariensis Kralı Bocchus tarafından mülkünden mahrum edilmiştir. 8 Yahut "Büyük Liman", D'Anville'e göre bugünkü Arzeu, Marcus'a göre ise Mers el-Kebir. 9 Muhtemelen evvelce zikrolunan Malva yahut Malvana nehri ile aynı akarsudur, nitekim mulucha yahut malacha kelimesi Grekçe bir kelime olup "ebegümeci" manasına gelen molokhe'den müştaktır, bu da malva kelimesinin Latince delalet ettiği manadır. Bkz. s. 383. 10 Grekçede "yabancı" manasına gelen xenos kelimesinden türemiştir. Pomponius Mela ile Antoninus bu mevkii Guiza, Batlamyus ise Quisa tesmiye eder.

D'Anville burayı Malvana yahut Mulucha nehrinin sağ cihetine yerleştirir, Shaw ise bugünkü Vahran (Oran) kasabasının civarında kain olduğunu ifade eder. 11 Hardouin ile Ansart'a göre bugünkü Marz-Agolet yahut onun civarında kaindir, pek çok kadim eserin bulunduğu bugünkü Arzen ise Marcus'un kanaatidir. 12 D'Anville'e göre bugünkü Tenez, Mannert'e göre ise Mesgraim'dir, Marcus da bu son görüşe iştirak eder.

Augustus devrinde ikinci lejyon tarafından tesis edilmiş bir koloni, aynı imparator marifetiyle bir praetor birliği yerleştirilerek kurulan bir diğer koloni olan Gunugum, Apollo Burnu ve evvelce Iol namıyla malum olup şimdilerde Caesarea tesmiye olunan pek meşhur bir şehir gelir, burası Kral Juba'nın taht merkeziydi ve artık tanrılaştırılmış bulunan İmparator Claudius marifetiyle koloni haklarına mazhar kılınmıştı.

Bunu Oppidum Novum takip eder, yine mezkûr imparatorun fermanıyla buraya kıdemli askerlerden (veteranlardan) müteşekkil bir koloni iskân edilmiştir.

Bunun bitişiğinde, Latin haklarına nail kılınmış bulunan Tipasa, İmparator Vespasianus marifetiyle benzer imtiyazlarla taltif edilen Icasium, Augustus marifetiyle tesis olunan bir koloni olan Rusconiae, Claudius tarafından Roma vatandaşlığı haklarıyla şereflendirilen Rusucurium, keza Augustus tarafından kurulan bir diğer koloni Ruzacus, yine mezkûr imparator marifetiyle tesis olunan diğer bir koloni Saldae, keza Igilgili kolonisi ve * Batlamyus ile Antoninus bu koloniyi Plinius gibi Apollo Burnu'nun batısına değil, şarkına yerleştirir. 1 Bugünkü Mestagan Burnu. 2 Dupinet ile Mannert'e göre mevkii bugünkü Tenez'e, Hardouin ile Shaw'a göre Şerşel'e (Zershell), D'Anville ve Ansart'a göre Vacur'a, başkalarına nazaran ise Cezayir şehrine tekabül eder.

Marcus, Iol isminin Arapçada "yüce olmak" yahut "şöhret bulmak" manasına gelen celle fiilinden neşet ettiğini ileri sürer.

Şerşel'deki muhteşem harabelerin Iol'a ait olduğuna ve bu ismin Caesarea Iol tesmiyesinin bir muhtasarı mahiyetinde bulunduğuna şüphe yoktur. 4 Yahut Yeni Şehir. 5 Skylaks bu şehre Thapsus, Ammianus Marcellinus ise Tiposa der.

Mannert'e nazaran bugünkü Damas civarında kain idi. 6 Yahut Icosium.

Fransızlar marifetiyle keşfedilen kitabeler vesilesiyle, bugünkü Cezayir şehri ile aynı mahalde yükseldiği tevsik olunmuştur.

D'Anville, Mannert ve diğerleri bu şehri Şerşel (Zershell) ile bir tutarak haddinden fazla batıya yerleştirirler.

Mannert, Antoninus Güzergâhı’ndaki bir hata yüzünden besbelli yanılgıya düşmüştür, zira bu hata sebebiyle mezkûr sahil boyunca uzanan bütün mevkiler, hayli uzun bir mesafe boyunca fazlasıyla batıya kaydırılmıştır, ne var ki memleketin Fransızlarca fethini takip eden araştırmalar, bu meseleyi bütünüyle açıklığa kavuşturan kitabeleri gün yüzüne çıkarmıştır. Mannert’e göre burası günümüzdeki Arbatel Burnu’nda bulunmaktaydı.

Marcus, İbranice ros yahut Arapça ras, yani “kaya” kelimesinin bu adın terkibine girdiğini düşünmektedir. D’Anville’e göre şimdiki Hur, Mannert’e göre ise Colcah. Marcus’a göre günümüzdeki Acor. Ortellius ve Mannert’e göre günümüzdeki Pedeles yahut Delys, D’Anville’e göre ise Tedles. Günümüzdeki Jijeli yahut Gigeri.

Burası muhtemelen eski devirlerde çevre memleketin ticaret merkezi idi.

Deniz sahilinde ve Ampsaga Nehri üzerinde kaim Tucca.

İç kısımlarda, Succabar olarak da tesmiye edilen Augusta kolonisi, Tubusuptus, Timici ve Tigaviae şehirleri, Sardabal, Aves ve Nabar nehirleri, Macurebi kavmi, Usar Nehri ve Nababes kavmi yer alır. Ampsaga Nehri’nin Caesarea’ya olan mesafesi 322 mildir.

İki Moritanya’nın uzunluğu 1038, genişliği ise 407 mildir.

BÖLÜM 2. (3.) NUMİDYA

Ampsaga Nehri’nde, Masinissa’nın şöhretiyle nam salmış bir memleket olan Numidya başlar.

Bu havaliye Grekler tarafından Metagonitis adı verilmişti, Numidyalılar ise sık sık otlak değiştirmelerinden ötürü “Nomades” [Göçebeler] namını almışlardı, zira bu yer değiştirmeler esnasında mapalia’larını, diğer bir deyişle evlerini arabalar üzerinde taşımayı adet edinmişlerdi. Hardouin’e göre tahrip olmuştur, muhtemelen denizin tecavüzleri neticesinde. Ampsaga’nın (şimdilerde Vadü’l-Kebir yahut Sufjimar, daha yukarı mecrasında ise Vadi Rumel olarak anılır) mansabında Marsa Zeitoun adında küçük bir liman yer alır. Mannert’e göre şimdiki Mazuna yakınlarındadır. D’Anville ve Mannert’e göre günümüzdeki Burgh, lâkin kuvvetle muhtemeldir ki mezkûr mevkinin hayli doğusundadır. Mannert’e göre günümüzdeki El-Herba. Marcus bunun Batlamyus’un Chinalaph’ı ve muhtemelen şimdiki Şelif olduğunu öne sürer. Batlamyus tarafından Savis olarak adlandırılan nehirle aynıdır ki o, Icosium’u bu nehrin kıyılarına yerleştirir. Mela tarafından Vabar olarak tesmiye edilmiştir. Marcus bunun günümüzdeki Giffer ile aynı olduğunu zanneder. Batlamyus tarafından Sisar olarak adlandırılmıştır, modern coğrafyacıların Budja şehri yakınlarında Akdeniz’e dökülen Ajebbi’sidir. Brotier bu okunuşun yanlış olduğunu, doğrusunun 222 olması icap ettiğini, zira Ampsaga Nehri yahut Vadü’l-Kebir ile günümüzdeki Şerşel olan Caesarea şehri arasındaki hakiki mesafenin bu kadar olduğunu söyler. Yalnızca Numidya değil, Hippo Regius yakınlarındaki Kartaca Krallığı hudutlarından Herkül Sütunları’na kadar uzanan bütün Kuzey Afrika sahili bu adı taşımaktaydı. Bu ad mezkûr havaliye Grekçe metagonos, yani “nesilden gelen” yahut “ardıl” kelimesinden mülhem verilmişti, nitekim Kartacalılar sahilde çok sayıda küçük kasaba ve köy kurmuşlardı ki bunlar menşeleri itibarıyla orada evvelce tesis edilmiş bulunan büyük şehirlerden daha sonraki bir tarihe aitti. Hardouin, iç kısımlardaki Mağribîlerin hâlâ aynı âdete uyarak evlerini otlaktan otlağa arabalar üstünde taşıdıklarını ifade eder.

Bu memleketin kasabaları Cullu ve Rusicade’dir, bu sonuncusundan kırk sekiz mil mesafede, iç kısımlarda, “Sitialılarınki” lakaplı Cirta kolonisi bulunur, daha da içeride ise Sicca adlı diğer bir koloni ile serbest Bulla Regia kasabası kaimdir.

Sahilde Tacatua, Hippo Regius, Annua Nehri ve Roma vatandaşlık haklarına malik Tabraca kasabası yer alır. Tusca Nehri Numidya’nın hududunu teşkil eder.

Bu memleket, mermeri ve vahşi hayvanları haricinde dikkate değer hiçbir şey neşvünema buldurmaz.

BÖLÜM 3. (4.) AFRİKA

Tusca Nehri’nin ötesinde Zeugitana mıntıkası ve hakiki manada Afrika namını taşıyan kısım başlar. Şimdiki Chollum yahut Collo. Mannert, D’Anville ve Shaw’a göre modern Sgigada yahut Store. Günümüzdeki Konstantin şehri bu mevki üzerinde kuruludur. Eski kentin pek çok kalıntısı hâlen gün yüzüne çıkarılmaktadır. Sitius, Sezar’ın maiyetinde hizmet görmüş ve Juba’nın mağlubiyetinden sonra buranın mülkiyetini elde etmiş bir subaydı. D’Anville ve Shaw’a göre Urbs yahut Kâf tesmiye olunur, nitekim Shaw orada Ordo Siccensium ibaresini havi bir kitabe bulmuştur. Yahut “Kraliyet Bulla’sı”, bu sıfat buranın Numidya krallarının ya bir ikametgâhı ya da bir tesisi olduğunu gösterir ve onu Kartaca’nın güneyindeki Bulla Mensa adlı küçük bir mevkiden tefrik eder. Bulla Regia, Kartaca’nın dört günlük yürüyüş mesafesinde güneybatısında, vadisi hâlâ Vadü’l-Bûl olarak anılan Bagrada Nehri’nin bir kolu üzerinde yer almaktaydı. Bu mevki, en uzun günü on dört saat sekizde bir olan ve İskenderiye’nin iki saat batısında bulunan konumuyla Batlamyus’un kayda geçmiş astronomi müşahedelerinin yapıldığı noktalardan biri idi. Shaw ve Mannert’e göre modern Tamseh, D’Anville’e göre ise Tagodet. Harabeleri modern Bona’nın güneyindedir. Numidya krallarının ikametgâhı olması hasebiyle Regius yahut “Kraliyet” unvanını almıştır. Keza Aziz Augustinus’un piskoposluk makamı olarak da şöhret bulmuştur. Sur ahalisinin bir kolonisi olup hâlihazırda Bona Körfezi’ni meydana getiren koy üzerinde kaimdi. M.S. 430 senesinde Vandallar tarafından tahrip edilinceye değin Afrika’nın en mamur şehirlerinden biri idi. Mannert’e göre şimdiki Mafragg. Hardouin’e göre hâlen Tabarka olarak anılmaktadır. Marcus’a göre şimdiki Zaina. Numidya mermerinin hususiyeti için bkz. Plinius, Kitap xxxvi. fasıl 7. Tusca yahut Zaina Nehri’nden Byzacium’un kuzey hudutlarına kadar uzanır. Türk vilayeti yahut Tunus Beyliği’ne tekabül eder. Bunu yalnızca kıta addedilen Afrika’dan tefrik etmek için değil,

Burada üç burun ile karşılaşırız, Beyaz Burun, Sardinya’ya bakan Apollon Burnu ve Sicilya’nın karşısındaki Merkür Burnu. Denize doğru uzanan bu burunlar iki körfez vücuda getirir ki bunlardan ilki, sulama maksadıyla açılan kanallardan ötürü verilmiş Grekçe Diarrhytus isminin tahrif edilmiş şekli olan Hippo Diarrhytus adlı şehre yakınlığından ötürü “Hipponensis” namını taşır.

Bu mevkiye mücavir, lâkin deniz sahilinden daha uzakta, vergiden muaf bir kasaba olan Theudalis kaimdir.

Ardından Apollon Burnu'na varılır ve ikinci körfez üzerinde, Roma vatandaşlığı haklarına malik bulunan ve Cato'nun ölümüyle ün kazanan Utica yer alır, Bagrada Nehri, Castra Cornelia denen mevki, yerkürenin üçte biri değil, aynı zamanda yalnızca Zeugitana eyaletini değil Numidia, Byzacium ve Tripolis eyaletlerini de ihtiva eden aynı adlı Roma İmparatorluğu prokonsüllük eyaletinden tefrik edilmek üzere, Büyük Kartaca'nın kalıntıları üzerinde kurulan Kartaca kolonisi, Maxula kolonisi, Carpi, Misua ve Merkür Burnu üzerinde yer alan hür bir belde olan Clypea kasabaları, keza hür bir belde olan Curubis ile Neapolis gelir. Burada, asıl manasıyla Afrika'nın ikinci kısmı başlar. Byzacium'da meskûn olanlar Libyphoenixler tesmiye olunur.

Byzacium, çevresi 250 mil olan bir mıntıkanın adıdır ve toprağın, çiftçinin ektiği tohumu yüz katı faiziyle geri vermesi sebebiyle fevkalade veludiyetiyle mümtazdır. Burada Leptis, Adrumetum, Ruspina ve Thapsus hür şehirleri bulunur, ardından Thenae, Macomades, Tacape ve Küçük Syrtis'e bitişik olan Sabrata gelir, Ampsaga'dan bu noktaya değin Numidia ve Afrika'nın uzunluğu 580 mil, tespit edilebildiği kadarıyla genişliği ise 200 mildir.

Afrika tesmiye ettiğimiz bu kısım iki eyalete, Eski ve Yeni'ye ayrılır, bunlar ikinci Scipio Africanus ile kralların emriyle vücuda getirilen ve Kartaca'dan 216 mil mesafede bulunan Thenae kentine kadar uzanan bir hendekle birbirinden tefrik edilir.

BÖLÜM 4. SYRTİSLER

Üçüncü bir Körfez, sığlıklarıyla tehlikeli kılınan iki Syrtis körfezi olmak üzere daha küçük iki körfeze ayrılır.

Candidum, günümüzde Ras-el-Abiad. Bu buruna dair atıflar, buranın bazılarının düşündüğü gibi daha batıdaki Zibeeb Burnu yahut Ras Sidi Bou-Shoushe olmayıp, Farina Burnu yahut Ras Sidi Ali-el-Mekki olduğunu göstermektedir. Shaw ise Zibeeb ismini birincisine tatbik eder. Günümüzde Cape Bon yahut Ras-Addar. Daha doğru bir tesmiye ile Hippo Diarrhytus yahut Zaritus, denizle irtibatlı olan ve bir diğer gölün sularını kabul eden büyük bir göl üzerinde kurulu bir Sur kolonisiydi. Mevkii onu sık sık vuku bulan seylaplara maruz bırakırdı, nitekim Yunanların beyanına nazaran Diarrhytos sıfatı buradan neşet etmiştir. Fakat bunun Fenike dilindeki bir unvanın bakiyesi olması daha muhtemel görünmektedir, zira kadim müellifler ismin hakiki şekli üzerinde müttefik değillerdi ve bu tereddüdün bir başka delili müellifimizin Hippo Dirutus tesmiyesinde mevcuttur. Bu mevki Batlamyus tarafından Hippo'nun güneydoğusuna ve Sisar Gölü'nün güney nihayetine yakın bir yere yerleştirilir. Bu mühim şehir Kartaca Körfezi'nin kuzey cüzünde, Bagrada'nın mansabının batısında ve Kartaca'nın yirmi yedi Roma mili kuzeybatısında kaim idi, lakin Bagrada'nın sahil şeridinde vücuda getirdiği taayyürat neticesinde, modern Bou-Shater mevkiindeki harabeleri günümüzde karanın iç kısmında kalmıştır. Üçüncü Pön Harbi'nde Utica, Kartaca'ya karşı Romalıların safında yer almış ve Kartaca arazisinin büyük kısmıyla mükâfatlandırılmıştır. Günümüzde Mejerdah tesmiye olunan nehir, pek ehemmiyetsiz cesametine rağmen Kartaca arazisinin başlıca nehridir. Ana mecra iki kolun birleşmesiyle teşekkül eder, bunların cenubisi olan kadim Bagrada'ya günümüzde Mellag, yukarı mecrasında ise Meskianah denir. Diğer kol ise Hamiz tesmiye olunur. Yahut "Cornelius Korgâhı". Yaşlı Cornelius Scipio Africanus'un M.Ö. 204'te Afrika'ya ayak bastığında ilk ordugâhını kurduğu mahal. Caesar, De Bello Civili, 2. kitap, 24 ve 25. fasıllarda Curio'nun Utica'ya karşı harekâtını tasvir ederken bu mevkiden bahseder. Bu mahal günümüzde Ghellah olarak anılır. Bu koloni ilk defa, Kartaca harabeleri üzerinde Junonia adıyla yeni şehri tesis etmek üzere 6000 yerleşimci gönderen Caius Gracchus tarafından ihdas olunmuştur. Roma senatosu daha sonra Gracchus'un diğer tasarruflarıyla birlikte bunu da fesh ve iptal etmiştir. Lakin Augustus devrinde, Strabon'un yazdığı veçhile Afrika'daki herhangi bir şehir kadar mamur olan yeni Kartaca şehri tesis edilmiştir. Pompeius fırkasına meyleden Utica'nın yerine Eski Afrika prokonsülünün makamı kılınmıştır. Ras-Sidi-Bou-Said, Kartaca Burnu yahut Carthagena ile nihayetlenen yarımada üzerinde yükselirdi. Gibbon'ın zikrettiği veçhile, "Bir su kemerinin bazı kırık kemerleri mütecessis seyyahın adımlarına rehberlik etmeseydi, bu mahal meçhul kalabilirdi." Kartaca'nın asıl şehri, İspanya'daki koloniler olan Yeni Kartaca ve Eski Kartaca'dan tefrik olunmak için 'Carthago Magna' tesmiye olunurdu. Marcus'a göre günümüzde Khades. Marcus burayı modern Gurtos ile bir tutar. Yunanlarca 'Aspis' tesmiye edilirdi. Yunanca ve Romaca isimlerini kalkan biçimindeki bir tepe üzerindeki mevkiinden almıştır. M.Ö. 310'da Sicilyalı Agathokles tarafından inşa edilmiştir. Birinci Pön Harbi'nde Manlius ve Regulus'un karaya çıkış noktası olmuş, ilk icraatları da M.Ö. 256'da burayı fethetmek olmuştur. Mevkii halen Kalebiah olarak bilinir ve harabeleri bilhassa calib-i dikkattir. Misua'nın mevkii ise Shaw ve D'Anville'e nazaran Sidi-Doud tarafından işgal edilmektedir. Shaw, mezkûr mahalde bulunan bir kitabenin burayı hür bir şehir yahut belde olarak değil, bir koloni olarak tavsif ettiğini bildirmektedir. Şimdiki adı Kurbah'tır. D'Anville'e göre şimdiki Nabal. Zeugitana, Tusca Nehri'nden Horrea-Caelia'ya, Byzacium ise bu son mevkiden Thenae'ye kadar uzanırdı. Kısmen Fenikeli muhacirlerden, kısmen de yerli Libyalı yahut Afrikalılardan neşet ettikleri için. Plinius, 17. Kitap, 3. Bölüm'de "Yüz elli katı" der. Shaw'dan öğrendiğimize göre bu bereket artık mevcut değildir, zira tarlalar sekiz, en fazla on iki kattan fazlasını vermemektedir. Modern Lempta onun mevkiini işgal eder. Aslen Kartaca'dan daha eski bir Fenike kolonisidir. Byzacium'un poytahtı idi ve Sinus Neapolitanus yahut Hammamet Körfezi'nin cenup nihayetinde kaim idi. Traianus, kitabelerden anlaşıldığı üzere Colonia Concordia Ulpia Trajana Augusta Frugifera Hadrumetana debdebeli ismi tahtında, yahut sikkelerde beyan edildiği veçhile Colonia Concordia Julia Hadrumetana Pia namıyla burayı bir koloni kılmıştır. Frugifera sıfatı, buranın Byzacium'un zahire üreten arazisi için başlıca limanlardan biri olduğuna işaret eder. Vandallar tarafından tahrip edilmiş, lakin İmparator Justinianus marifetiyle Justiniana yahut Justinianopolis tesmiyesiyle ihya edilmiştir.

Modern Susa bu mevkide yer almaktadır, antik şehirden ise geriye yalnızca silik izler kalmıştır. * Modern Manastır civarında bulunmaktadır. * Shaw, bu kentin harabelerini modern Demas kasabasında keşfetmiştir. * D'Anville'e göre şimdiki Teyne.

Bu mevki, prokonsüllük idaresindeki Afrika vilayeti ile Numidya kralı Masinissa ve ahfadının hâkimiyet sahası arasındaki hududu teşkil etmekteydi. ^ Marcus'a göre bugünkü Mahometa, D'Anville'e göre ise El Mahres. 7 D'Anville'e göre bugün Gabes olup, Gabes Körfezi'ne adını vermektedir.

Marcus burayı Giaps olarak tesmiye eder. ® Bugün Eski Trablus, D'Anville'e göre Sabart adıyla da anılır. * Aemilius Paulus'un damadı Scipio Aemilianus. ^^ Masinissa'nın oğlu Micipsa ve onun iki meşru kardeşi.

Masinissa'nın vasiyetini tenfiz memuru tayin edilen Scipio, hükümranlık kudretini Micipsa ile iki kardeşi Gulussa ve Mastanabal arasında paylaştırmıştır.

Bu vesileyle, Thense'den tam güneye, Büyük Çöl'ün sınırlarına kadar uzanan ve oradan kuzeybatı istikametinde Tusca nehrine yönelen uzun bir hendek kazarak Numidya'yı Zeugitana ve Byzacium'dan tefrik eylemiştir. " Syrtisler yahut 'Kayar Kumlar' günümüzde şöyle adlandırılır, Küçük Syrtis

kayar kumları ve denizin cezir ve meddi sebebiyle.

Polybios, Kartaca ile ona en yakın olan Küçük Syrtis arasındaki mesafenin 300 mil olduğunu beyan eder.

Körfez girişinin genişliğini 100 mil, çevre uzunluğunu ise 300 mil olarak aktarır.

Oraya karadan giden bir yol dahi vardır, bu yolu bulabilmek için yıldızların rehberliğine başvurulmalı, yalnızca kum ve engereklerden ibaret olan çöller aşılmalıdır.

Bu menzilleri geçtikten sonra, vahşi hayvanlar ve fillerle dolu muazzam ormanlara, ardından ıssız çöl sahalarına, bunların da ötesinde, Augylae ahalisinden on iki günlük mesafede bulunan Garamantlar kavmine varılır.

Garamantların yukarısında evvelce Gabes Körfezi, Büyük Syrtis ise Sidra Körfezi'dir.

İki Syrtis arasında kalan memlekete Trablus, evvelce Tripolis denilirdi, bu isim Solinus'un bildirdiğine göre Sabrata, Leptis ve Oea adlı üç şehirden neşet etmiştir. ^ Marcus bu fasla dair mütalaasında, gerek Hardouin'in gerekse Poinsinet'nin metnin manasını yanlış anladıklarını kaydeder.

Onlar Plinius'un burada Afrika'nın iç kısımlarından Syrtis'e uzanan bir güzergâhtan bahsettiğini zannetmektedirler, halbuki Lucan'ın Dokuzuncu Kitabında pek veciz tasvir ettiği üzere, Cato'nun Utica yürüyüşünde olduğu gibi deniz sahili boyunca ilerleyenlerin maruz kaldığı tehlikelerden söz ettiği gayet sarihtir.

Bu yol, şüphe yok ki kervanların antik Leptis olan Lebida'dan Sirenayka'daki Berenike'ye geçişlerinde takip ettikleri güzergâh ile aynıdır. 2 Büyük Syrtis sahiline uzanan ve Fizan ile Atlas dağlarını Sirenayka ve Berke'den ayıran sahilin orta kısımlarında tesadüf edilen sahalardır. 3 En şümullü manasıyla bu tesmiye, Büyük Çöl'ün doğu kısmındaki vahalarda meskûn cümle Libya kabilelerine teşmil edilirdi; nitekim Gaetulialılar da çölün batı kısmında yurt tutmuşlardı ve iki kavim arasındaki hudut, Bagrada'nın menbaları ile Usargala dağından çekilmekteydi.

Fakat daha dar ve burada anlaşılması icap eden manasıyla 'Garamantlar' tabiri, Büyük Sahra Çölü'nün açık ara en vasi vahasını teşkil eden Phazania, yani modern Fizan halkını ifade etmekteydi. t Augylae, bugünkü Evcele, Sirenayka mıntıkasında, Kirene'nin takriben 3,5 derece güneyinde, Berke çölünde bir vahaydı.

Plinius'un gerek burada gerekse işbu Kitabın Sekizinci Bölümünde, Herodotos'un Kuzey Afrika kabilelerine dair rivayetlerini telhis ederken, o müellifin hakikatte Nasamonlar hakkında zikrettiği hususları Augylaelilere atfettiği mülahaza edilmiştir.

Bu vaha, Kahire'den Fizan'a uzanan kervan yolunun başlıca konaklarından birini teşkil eder.

Rennell tarafından 30° 3' Kuzey Enlemi ve 22° 46' Doğu Boylamında, Berke'nin 180 mil güneydoğusunda, antik Ammonium olan Siva'nın 180 mil batı-kuzeybatısında ve Murzuk'un 426 mil doğu-kuzeydoğusunda tayin edilmiştir.

Bununla birlikte, sonraki salahiyetli kaynaklar Evcele köyünü 29° 15' Kuzey Enlemi ve 21° 55' Doğu Boylamına yerleştirir.

Bölüm 4

Psylli kavmi yer alırdı, onların da yukarısında çöllerle kuşatılmış Lycomedes Gölü bulunurdu.

Augylaeliler ise batıya bakan Habeşistan ile iki Syrtis arasındaki bölgenin hemen hemen tam ortasında, her iki tarafa da müsavi mesafede meskûndurlar.

İki Syrtis arasında uzanan sahil boyunun mesafesi 250 mildir.

Bu sahil üzerinde Oea şehri, Cinyps nehri ve aynı adı taşıyan memleket, Neapolis, Graphara ve Abrotonum kasabaları ile Büyük lakabıyla maruf ikinci Leptis yer alır. Akabinde çevresi 625 mil, ağzındaki genişliği ise 312 mil olan Büyük Syrtis'e gelinir, bunun da bitişiğinde Cisippades kavmi ikamet eder.

Bu körfezin nihayetinde, bazı müelliflerin Alachroae tesmiye ettiği Lotophagoi sahili uzanır ve bu sahil Philaeni Sunaklarına kadar varırdı, mezkûr sunaklar yığınlardan teşekkül etmiştir 1 Psylli kavmine dair mufassal malumat için 7. Kitap, 2. Bölüme müracaat ediniz.

Muhtemelen bugünkü Misrata Burnu civarında yurt tutmuşlardı. 2 Marcus'a göre bugünkü Lynxama Gölü. 3 Marcus, bu bahsin layıkıyla fehmedilmesi için kadimlerin Afrika'yı Ekvator'un kuzeyinde nihayete eriyor kabul ettiklerini, Herakles Boğazı'ndan itibaren Afrika'nın batı sahilinin güneybatıya doğru gitmeyip güneydoğu istikametinde Bâbü'lmendep Boğazı'na meylettiğini tahayyül ettiklerini hatırda tutmamız icap ettiğini beyan eder. * Bugünkü Trablus. 5 Libyalılar ve Sicilyalılardan mürekkep muhtelit nüfusu haiz mamur bir şehir.

Apuleius, üvey oğullarının kendisine isnat ettiği büyücülük ithamına karşı o beliğ ve fevkalade müdafaasını bu mevkide irat eylemiştir.

Bazı müelliflere nazaran bugünkü Trablus bu kentin harabeleri üzerine kurulmuştur, diğer rivayetler ise mezkûr şehirden altı fersah mesafede kain olduğunu bildirmektedir. 8 Bugün Vadi el-Kaham tesmiye edilir. ' Mannert, bunun Plinius'un zikrettiği Leptis Magna yahut "Büyük Leptis" şehrinin bir diğer adından ibaret olduğu re'yindedir.

Bu tahminin sıhhatinden şüphe duyulamaz. ** Daha yaygın okunuş Taphra yahut Taphara şeklindedir. D'Anville burayı Safakes kasabasıyla teşhis eder.

Scylax burayı Neapolis veya Leptis ile bir tutar, umumiyetle de Sabrata yahut Eski Trablus ile aynı yer addedilir. Şimdilerde Lebida denilmektedir, İmparator Septimius Severus'un doğum yeridir.

M.S. 366 senesinde bir Libya kabilesinin hücumuyla neredeyse tamamen harap edilmiş, akabinde vuku bulan Arap istilasıyla harabiyeti nihayete ermiştir. Harabeleri pek ehemmiyetlidir. "Deniz tenli adamlar", bu Yunanca ismin manasıdır.

Marcus'a göre bunlar, Büyük Leptis ile günümüzde Şibka-el-Lüdiye denilen Tritonis Gölü arasında ikamet etmekte idiler.

Lotophagilere dair daha tafsilatlı malumat için bkz. Kitap xiii. Bölüm 32. Kartaca vatandaşı iki birader, Kirene halkı ile kendi arazilerine dair giriştikleri bir ihtilafta, iki memleket arasındaki sınır çizgisinde diri diri kuma gömülmeye rıza göstermişlerdir. Bu kıssanın başlıca menbaı Sallustius'tur (Jugurtha Harbi).

Kıssa ayrıca Pomponius Mela, Kitap i. Bölüm 7 ve Valerius Maximus, Kitap v. Bölüm 6 tarafından da nakledilir, lakin biraderlerin Yunanca "övgü âşıkları" manasına gelen isimleri sebebiyle, hikâyenin uydurma bir menşeden gelip gelmediği şüphelidir. Kumdan.

Bunlar aşıldığında, sahilden pek uzak olmayan bir mevkide Triton nehrinin sularını toplayan ve adını da ondan alan engin bir bataklık uzanır, Callimachus tarafından Pallantias tesmiye olunmuştur ve onun ifadesine göre Küçük Syrtis'in berisinde yer alır, mamafih pek çok diğer müellif burayı iki Syrtis arasına yerleştirmektedir.

Büyük Syrtis'i nihayetlendiren burun Borion adını taşır, berisinde ise Kirene eyaleti uzanır. Ampsaga nehrinden bu hududa kadar uzanan Afrika, Roma hâkimiyetine tâbi 516 kavmi ihtiva eder, bunlardan altısı kolonidir, evvelce zikredilenlerin haricinde Uthina ve Tuburbi de bunların meyanındadır.

Roma vatandaşlığı hukukundan istifade eden şehirlerin adedi on beştir, bunlardan iç kısımlarda bulunan Assura, Abutucum, Aborium, Canopicum, Cilma, Simithium, Thunusidium, Tuburnicum, Tynidrumium, Tibiga, Büyük ve Küçük olmak üzere Ucita namıyla anılan iki kasaba ile Vaga'yı zikredeceğim. Kezalik Latin hukukuna malik Uzalita namında bir kasaba ve cizyeye tâbi Castra Cornelia kasabası bulunmaktadır.

Azat şehirlerin adedi ise otuzdur, bunlar arasında iç kesimlerde yer alan Acholla, Aggarita, Avina, Abzirita, Canopita, Melizita, Matera, Salaphita, Tusdrita, Tiphica, Tunica, Theuda, Tagasta, Tiga, Ulusubrita, ikinci bir Vaga, Visa ve Zama sayılabilir.

Geriye kalanların ekserisi, hakkıyla ifade etmek icap ederse, yalnızca şehir değil, birer kavim olarak tesmiye edilmelidir, nitekim Natabudeler, Capsitaniler, Musulamiler, Sabarbareler, Massyliler, Nisiveler, Vamacureler, Cinithiler, Musuniler, Marchubiiler ve has Afrika'yı Etiyopya'dan ayıran Nigris nehrine kadar uzanan Gaetulia'nın tamamı böyledir.

BÖLÜM 5. (5.) KİRENAİKA

Pentapolis namıyla da anılan Kirenaika mıntıkası, Kirene şehrine 400 mil mesafede bulunan Hammon kâhiniyle, keza oradaki Güneş Pınarı ile ve bilhassa beş şehriyle şöhret bulmuştur, bunlar Berenice, Arsinoe, Ptolemais, Apollonia ve bizzat Kirene'dir.

Bkz. s. 393, nottaki Tritonis Gölü. Shaw'a nazaran günümüzde El-Hammah denilmektedir. Bazı rivayetlere nazaran tanrıça Pallas yahut Minerva, Tritonis Gölü kıyılarında dünyaya gelmiştir. Bugünkü Tajuni Burnu. Marcus'a nazaran günümüzde Udina denilmektedir. Marcus'a nazaran günümüzde Tabersole denilmektedir. Byzacium'un kuzeyinde, Bagrada civarında ve Numidya hududundadır.

Bir Roma garnizonunun konuşlandığı mevki idi, ehemmiyetli kalıntıları hâlen modern Zanfour civarında müşahede edilmektedir. Ptolemaios tarafından Cannopissae olarak adlandırılmıştır, kendisi burayı Tabraca'nın şarkına yerleştirir. Bu mahallerin sahih imlasına dair büyük tereddütler mevcuttur, zira ekseriyetinin mevkii artık teşhis olunamamaktadır. Marcus'a nazaran bugünkü Porto Farina. Harabeleri modern El Ahah'ta görülebilen Achilla ve Achidla olarak da anılır.

Byzacium'un deniz sahilinde, Küçük Syrtis'in şimal nihayetinin biraz yukarısında yer almaktaydı. Bugün Malta olarak bilinen Melita adasından neşet etmiş bir koloniydi. Marcus'a nazaran günümüzde El-Jem denilmektedir. Modern Tunus şehri ismini buradan alır. Aziz Augustinus'un doğum yeridir.

Hippo Regius'un şimali batısında idi. Bu mahalin civarında, şayet Procopius tarafından zikredilen Tigisis ile aynı yer ise, kendi devrinde üzerinde Fenike lisanında şu ibare yazılmış iki sütun müşahede olunmakta idi, "

Bizler haydut Nun oğlu Yeşu'nun önünden kaçtık." Afrika'nın konsüllük eyaletinde bu isimde iki şehir bulunmaktaydı.

İlki Kartaca'nın beş günlük mesafesinde, Zeugitana ülkesinde kaim idi, Scipio'nun Hannibal'i mağlup ettiği yer burasıydı. Diğeri ise Numidya krallarının sıklıkla ikamet ettiği bir makam olması hasebiyle Regia yahut Krallık unvanını taşımaktaydı.

İç kesimlerde yer almaktaydı, günümüzde ise mevkiine 'Zowarin' yahut 'Zewarin' adı verilmektedir. Capsa harabeleri hâlen Cafsa yahut Gafsa ismini taşır.

Numidya'nın en güney ucunda, yılanların bolca bulunduğu kurak bir çölün ortasındaki bir vahada yer alan mühim bir şehirdi.

Jugurtha Harbi esnasında Jugurtha'nın hazinesiydi, Marius tarafından zapt edilerek yerle bir edilmiş, lakin bilahare yeniden inşa olunup koloni mertebesine getirilmiştir. Ampsaga nehri yahut Vadi-el-Kebir ile Kartaca topraklarının batı hududunu teşkil eden Tusca yahut Vadi-Zain arasında meskûn idiler. Shaw'a nazaran günümüzde Wanashrise olarak malum Zalycus dağının şarkında meskûn idiler. Kadim müellifler, Afrika'da Moritanyalar ile Numidya'nın güneyinde, kendi tasavvurlarına göre Afrika'yı Etiyopya'dan ayıran hatta kadar yaşayan cemi insanları 'Gaetulialılar' namıyla anarlardı. Büyük ihtimalle modern coğrafyacıların Quorra dediği nehir. Aşağıda zikredileceği üzere, beş başlıca şehrinden ötürü böyle tesmiye edilmiştir. Jüpiter Ammon yahut Hammon'a, tanrıların Devler ile giriştiği harpte darmadağın oldukları vakit büründüğü rivayet edilen koç suretinde ibadet edilirdi.

Kadim Ammonium, Libya Çölü'ndeki bugünkü Siva vahasıdır.

Berenike, Syrtis'i sınırlayan dış burun üzerinde yer alır, Yunanların mevkilerini pek sık değiştiren efsanelerine göre vaktiyle Hesperides şehri (daha evvel zikredilen) diye adlandırılmıştır.

1 B. ii. c. 106'da daha evvel zikredilmiş olan yerin aynısıdır.

Herodotos ve Pomponius Mela tarafından zikredilmiştir.

2 Daha evvel Hesperis veya Hesperides diye adlandırılmıştır.

Kyrenaika'nın en batısındaki şehirdi, Büyük Syrtis'in doğu ucunun hemen ötesinde, Pseudopenias adı verilen bir burun üzerinde ve Lethon nehrinin yakınında bulunmaktaydı.

Tarihi ehemmiyeti ancak Ptolemaioslar devrinden başlar, o devirde III. Ptolemaios'un yahut Euergetes'in zevcesine izafeten Berenike olarak adlandırılmıştır.

Büyük ölçüde geriledikten sonra, İmparator Iustinianos tarafından yeniden tahkim edilmiştir.

Harabeleri modern Bingazi'de görülebilir.

3 Ptolemaios Philadelphos'un kız kardeşi Arsinoe'den mülhem bu şekilde adlandırılmıştır.

Daha önceki adı Taucheira veya Teucheira idi, Marcus'a göre bu adı halen muhafaza etmektedir.

4 Harabeleri halen Tohneita veya Tolometa'da görülebilir.

Kyrenaika'nın kuzeybatı sahilinde yer almaktaydı ve aslen Barka adını taşımaktaydı.

Adını Ptolemaiosların hangisinden aldığı bilinmemektedir.

Muazzam harabelerinin çevresi dört milden az değildir.

5 Harabeleri, eski debdebesini gösterir vaziyette, bugünkü Marsa Susa'da halen görülebilir.

Aslen yalnızca Kyrene'nin limanı idi, lâkin Ptolemaioslar idaresinde o şehri gölgede bırakacak derecede inkişaf etti.

Daha sonraki devir Yunan yazarlarının Sozusa'sı olduğu kuvvetle muhtemeldir.

Eratosthenes buralıydı.

6 Kyrenaika'nın başlıca şehri ve Afrika'daki en mühim Helen kolonisi olup, ilk yerleşimciler geniş ölçüde Libya menşeli kadınlarla evlilik kurmuşlardır.

En müreffeh devirlerinde Yunanistan ve Mısır ile, bilhassa bu fasılda bahsedildiği üzere civarında millerce uzanan plantasyonları bulunan silphium yahut şeytantersi hususunda geniş bir ticaret yürütmüştür.

Bu bitkiden büyük miktarlar Güney İtalya'daki Capua'ya da ihraç edilmekte, orada itriyat imalatında geniş ölçüde kullanılmaktaydı.

Plautus'un piyesleri arasında (şayet bu tabir caizse) manzarası en zengin olan 'Rudens'in sahnesi Kyrene civarında geçer ve eserde silphiumun geniş mikyastaki ziraatine sıkça atıfta bulunulur, nitekim mezkûr bitkinin bir başı bölgenin sikkeleri üzerinde de görülür.

Filozoflar Aristippos ve Karneades ile şair Kallimakhos burada doğmuştur.

Modern Grennah'taki harabeleri pek geniştir ve eski ihtişamına delalet eder.

7 Bu Kitabın 1. F喜剧faslında.

Masalsı Hesperides bahçelerini Kyrenaika'nın mümbit topraklarında bulan, yalnızca Yunanların şairane muhayyilesiydi.

Skylaks, bu civardaki Hesperides bahçelerini ve gölünü sarih bir surette zikreder, burada ayrıca Hesperidae yahut Herodotos'un tesmiyesiyle Euesperidae adı verilen bir kavme de tesadüf edilir.

Hesperides bahçelerinin bu mevkiye isnat edilmesi, kuvvetle muhtemeldir ki büyük ölçüde bu isim benzerliğinin bir neticesiydi.

Yunanların mevkilerini pek sık değiştiren efsanelerine göre.

Şehirden pek uzak olmayan ve önünden akan Lethon nehri ve onunla birlikte, Hesperides bahçelerinin vaktiyle bulunduğunun söylendiği mukaddes bir koruluk mevcuttur, bu şehir Leptis'e 375 mil mesafededir.

Berenike'den umumiyetle Teuchira diye tesmiye olunan Arsinoe'ye kırk üç mildir, bundan sonra, yirmi iki mil mesafede, antik devirdeki adı Barke olan Ptolemais'e varılır, bu sonuncusundan kırk mil mesafede ise Girit Denizi'nin derinliklerine uzanan, Lakonia'nın burnu Tainaron'dan 350, Girit'ten ise 225 mil mesafede bulunan Phykus Burnu yer alır.

Bu burun geçildikten sonra, denizden on bir mil mesafede kain Kyrene'ye varılır.

Phykus'tan Apollonia'ya yirmi dört mil, oradan Khersonesos'a seksen sekiz mildir, oradan Katabathmos'a olan mesafe ise 216 mildir.

Marmaridai kavmi hemen hemen Paraetonium mıntıkasından Büyük Syrtis'e kadar uzanan bu sahilde mukimdir, onlardan sonra Ararauceles kavmi ve ardından, Syrtis sahilleri üzerinde, kumların tam ortasında yerleşik olmalarından ötürü Yunanların vaktiyle Mesammones tesmiye ettiği Nasamones kavmi gelir.

1 Şimdilerde Ras-Sem yahut Ras-El-Kazaat olarak adlandırılmaktadır.

Apollonia'nın biraz batısında ve Kyrene'nin kuzeybatısında yer alır.

2 Ansart'a göre, Ras-Sem Burnu ile Tainaron yahut Matapan Burnu arasındaki hakiki mesafe 264 mildir.

3 Daha evvel zikredildiği üzere Apollonia, Kyrene'nin limanını teşkil etmekteydi.

4 Mısır sahilinde, İskenderiye'nin takriben otuz beş mil batısındaki Khersonesos Parva'dan tefrik edilmek üzere Khersonesos Magna olarak adlandırılmıştır.

Şimdilerde Ras-El-Tin yahut daha yaygın olarak Raxatin diye adlandırılır.

5 Mevkiin kendine has hususiyetlerinden ötürü bu şekilde adlandırılmıştır, zira Yunanca bir kelime olan Katabathmos "iniş" manasına gelir.

Doğudan ve batıdan yüksek tepelerle çevrili derin bir vadi bu mevkiden Mısır hududuna kadar uzanır.

Bu faslın sonunda Plinius tarafından tekrar zikredilir.

Mevki halen benzer bir isimle bilinmekte olup, Marsa Sollem yahut "Merdiven Limanı" diye adlandırılmaktadır.

Daha eski devirlerde Mısır arazisi şimdiki Lago Segio olan Plinthinethes Körfezi'nde nihayete erer, Katabathmos'a kadar uzanmazdı.

6 Bu isim Herodotos tarafından bilinmemekteydi.

Marcus'un da kaydettiği gibi, muhtemelen Fenike menşeli olup, Yunancadan türetilen "göçebe" tabiri gibi "serseri bir hayat süren" manasına gelmektedir.

7 Şimdi El Bareton yahut Marsa-Labeit olarak adlandırılmaktadır.

Bu şehir mühim bir ehemmiyeti haizdi ve esasen Marmarika'ya ait olmakla birlikte siyaseten Mısır'ın Libya Nomos'una dahil edilmişti.

Şimdiki Ras-El-Hazeit olan Artos yahut Pythis burnunun yakınında bulunmaktaydı.

8 Nas-Ammon, yani "Ammon kabilesi" kelimelerinden mülhem bu şekilde tesmiye olunmuştur.

Kyrene topraklarının kıyıdan itibaren on beş mil mesafeye kadar ağaçlıklar bakımından zengin olduğu, mezkûr mıntıkanın ötesindeki aynı mesafelik sahanın ise yalnızca buğday ziraatine elverişli olduğu rivayet edilir, bundan sonra ise otuz mil genişliğinde ve 250 mil uzunluğunda bir arazi parçası laser [yahut silphium] haricinde hiçbir mahsul vermez.

Nasamones kavminden sonra Asbystai ve Makai kabilelerinin meskenlerine gelinir, onların da ötesinde, Büyük Syrtis'in batısına doğru on bir günlük mesafede, her cihetten yine kumlarla çevrili bir halk olan Amantes kavmi yer alır.

Bununla birlikte, bölgeleri Moritanya sularının taşkınlarını aldığından, ekseriyetle iki arşın kadar bir derinlikte hiç zahmetsizce su bulurlar.

Tıpkı bizim taş kestiğimiz gibi dağlarından çıkardıkları tuz bloklarıyla evler inşa ederler.

Bu kavimden Troglodytae halkına olan mesafe, güneybatı istikametinde yedi günlük bir yolculuktur, bu kavimle yegane münasebetimiz, yakut (karbunkl) adını verdiğimiz ve Etiyopya'nın içlerinden getirilen kıymetli taşı onlardan temin etmek maksadına matuftur.

Bu son zikredilen halka giden yol üzerinde, lakin daha evvel Küçük Syrtis'in ötesinde uzandığından bahsettiğimiz Afrika çöllerine doğru sapan mevkide Phazania bölgesi yer alır, Bochart'a göre bu bölgeye mensup Phazanii kavmini,

Nasamonlar, Libya'nın güçlü fakat vahşi bir kavmiydi, evvelemirde Büyük Syrtis sahillerinde ikamet etmekteydiler, lakin önce Cyrenaica'daki Grek yerleşimciler, bilahare de Romalılar tarafından iç kısımlara sürülmüşlerdi. "Orta" manasına gelen mesos ile "kum" manasına gelen psammos kelimelerinden türemiştir. 2 Bkz. s. 396'daki a notu. 3 Herodotos bu kavmi Nasamonların batısına ve şimdilerde Vadi el-Kaham denen Cinyps nehrinin kıyısına yerleştirir. * Nüshaların çoğunda bunlara "Hammanientes" denir. Bu ismin Grekçede "kum" demek olan psammos kelimesinden mülhem verildiği ileri sürülmüştür. ^ Bu rivayeti Herodotos'tan iktibas etmiştir, Kitap IV, Bölüm 158. * Grekçede "mağaralarda ikamet edenler" manasına gelen Troglodytai kelimesinden türemiştir.

Plinius bu tabiri evvelce (Kitap IV, Bölüm 25) Tuna kıyılarındaki kavimler için de kullanmıştır.

Bu, Grek coğrafyacıları tarafından mağaralardan gayrı meskeni bulunmayan muhtelif gayrimedenî ırklar için, bilhassa da Kızıldeniz'in batı sahillerinde, Yukarı Mısır ve Etiyopya kıyıları boyunca yaşayan ahaliler için tatbik edilen umumi bir isimdi. 7 4. Bölümün başlangıcında. » Modern Fizan'a adını veren bölge.

Alele ve Cilliba şehirlerini silah zoruyla boyunduruk altına aldığımız gibi, Sabrata'nın karşısında kain Cydamus'u da zapt ettik.

Bu mevkiler geçildikten sonra, doğudan batıya doğru uzanan uzun bir silsile halinde bir dağ sırası uzanır, bunlar ya bittabi ateşe maruz kalmış gibi bir intiba uyandıran tabii görünüşlerinden ötürü ya da güneş ışınlarının inikasından kavrulmuş olmaları hasebiyle halkımız tarafından Kara Dağlar tesmiye edilmiştir.

Bunun ötesi çöldür, ardından Garamantların bir şehri olan Talgae ve öğle vaktinden gece yarısına değin suları kaynama derecesine varan, ardından bir sonraki öğleye kadar aynı müddet boyunca donan bir pınarın bulunduğu Debris mevkii gelir, keza Garamantların o pek meşhur payitahtı Garama da oradadır, bütün bu yerler Roma ordusu tarafından zapt edilmiştir.

İşte bu vesileyle Cornelius Balbus bir zafer alayı ile taltif edilmiştir, nitekim zafer arabasıyla onurlandırılan ve Roma vatandaşlığı hakları bahşedilen yegane ecnebidir, zira aslen Gades doğumlu olmasına mukabil, tıpkı baba bir amcası yaşlı Balbus gibi kendisine de Roma vatandaşlığı bahşedilmiştir.

Yazarlarımızın, yukarıda zikredilen ve Balbus tarafından zapt edildiği bildirilen şehirlerin isimlerini bizlere nakletmiş olmaları da şayanıhayret bir husustur, zafer alayı merasiminde Cydamus ve Garama'nın yanı sıra, diğer tüm kavimlerin ve şehirlerin isimlerinin ve maketlerinin şu sıra ile taşındığını bildirmişlerdir, Tabudium kasabası, Niteris kavmi, Nigligemella kasabası, Bubeium kavmi veya kasabası, Enipi kavmi, Thuben kasabası, Kara Dağ olarak bilinen dağ, Nitibrum, Rapsa tesmiye edilen kasabalar, Discera kavmi, Debris kasabası, Nathabur nehri, Thapsagum kasabası, Nannagi kavmi, Boin kasabası, Pege kasabası, Dasibari nehri ve akabinde şu sıra ile Baracum, Buluba, Alasit, Galia, Balla, Maxalla, Zizama kasabaları ve önünde

* * Şimdilerde Tanet-Mellulen ya da Ghadames'ten Oserona'ya giden güzergah üzerindeki Mellulen menzili olarak anılmaktadır. 2 Zaouila yahut Zala, Augyla ile Mourzouk'un yarı yolundadır. ^ Şimdilerde Marcus'a göre, Eski Trablus yani kadim Sabrata ile hemen hemen aynı meridyen üzerinde kain olan Ghadames'tir. * Marcus'a göre bu silsile halen Arap dilinde "Kara Dağ" manasına gelen Cebel-i Esved adını taşımaktadır. * Güney istikametinde. Muhtemelen Beledü'l-Cerid Çölü'nü kastetmektedir. ^ Bu pınardan Plinius Kitap II, Bölüm 106'da da bahseder. Marcus, Plinius'un Debris'inin Batlamyus'un Bedir'i ile aynı olduğunu ileri sürer. İngiliz seyyah Oudney'nin tepelerin yamaçlarına oyulmuş, aşikâr surette ikamet maksatlı yapılmış fakat bugünkü ahalinin ne maksatla kullanıldığını bilmediği mağaralar keşfettiğini de zikreder. Bunların kadim Troglodytae'lerin, yani "mağara sakinlerinin" meskenleri olduğunu mülahaza eder. Bununla beraber Tibesti dağ silsilesinde, mağaralarda ikamet etmelerinden ötürü Taş Tibboolar tesmiye edilen bir ırka rastlamaktayız. 7 M.Ö. 19 yılında Garamantlar üzerindeki muzafferiyetlerinin ardından zafer alayı hakkı elde eden Genç Cornelius Balbus Gaditanus. 8 Keza Gades yerlisi olan Yaşlı L. Cornelius Balbus. M.Ö. 40 senesinde konsüllük makamına nail olmuştur, Plinius'un Kitap VII, Bölüm 44'te zikrettiği üzere bu şeref, Roma vatandaşı olmayan bir kimseye ilk defa bahşedilmiştir.

* Bir Roma generalinin zafer alayı esnasında, üzerlerine mağlup edilmiş kavimlerin ve memleketlerin isimleri iri harflerle nakşedilmiş levhalar "fercula" denilen sedyeler üzerinde yüksekte taşınırdı. Burada zapt edilen şehir ve kalelerin fildişi yahut ahşaptan maketleri ile boyunduruk altına alınan mıntıkanın dağlarının, nehirlerinin ve diğer mühim tabii unsurlarının münasip kitabelerle teçhiz edilmiş tasvirleri de teşhir edilirdi.

Marcus, burada zikredilen yer adlarının herhangi bir coğrafi sırayı takip etmediği, yalnızca Balbus’un fethinin birer parçası olmalarından ötürü taşıdıkları varsayılan ehemmiyete göre sıralandığı kanaatindedir, keza Balbus’un kuzey enleminin on beşinci derecesinin ötesine geçmediğini ve fetihlerinin Çad Gölü kıyıları kadar güneye uzanmadığını da düşünmektedir. 2 Garama mevkii halen "Gherma" adını taşımakta olup antik devirden kalma son derece kayda değer kalıntılar barındırır. Fizan’ın merkezi olan Murzuk’un dört günlük yol kuzeyindedir. 3 Marcus’a göre şimdiki Tibesti. 4 Marcus, burasının modern coğrafyacıların Belma ve Tibesti’nin kuzeydoğusundaki Febabo mevkii olabileceğini ileri sürer. 5 Marcus’a göre Discera, modern seyyahların Sokna’dan Murzuk’a giden yol üzerindeki İm-Zerah’ıdır, kendisi bunu takip eden yerlerin Thuben ve Kara Dağ’ın doğusunda ve kuzeydoğusunda bulunduğu görüşündedir. 6 Marcus ve seyyah Oudney’e göre Garama veya Gherma’nın kuzeybatısındaki Ümmi’l-Abid. 7 Marcus’un kanaatine göre Fizan’daki modern Tessava ile aynı yerdir. 8 Marcus, burasının modern Sana olabileceğini öne sürer. 9 Marcus’a göre, Oudney tarafından zikredilen Winega kasabası muhtemelen antik Pega idi. 10 Marcus’a göre Trablus’tan Murzuk’a giden güzergâh üzerindeki modern Missolat. 11 Marcus’a göre burası, İngiliz seyyahlar Denham, Clapperton ve Oudney’in Goriano Dağı’dır, zira onlar da Plinius’un buradaki ifadesini teyit edercesine kuvars, yeşim, oniks, akik ve karnelyan bulmuşlardır. buranın kıymetli taşların çıkarıldığı yer olduğunu bildiren bir kitabe. Bugüne değin Garamantların memleketine giden yolu açık tutmanın imkânsız olduğu görülmüştür, zira bu kavmin yağmacı çeteleri, yöre hakkında malumat sahibi olan bir kimse için pek de derine kazılması icap etmeyen kuyuları kumla doldurmuşlardır.

Bununla birlikte, İmparator Vespasianus’un saltanatının başlangıcında Romalıların Oea halkıyla yürüttükleri son savaşta, yalnızca dört günlük bir kestirme yol keşfedilmiştir, bu yol "Praeter Caput Saxi" olarak bilinir.

Kyrenaika arazisindeki son mahal, bir kasabadan ve ani, dik bir inişe sahip bir vadiden müteşekkil olan Katabathmos’tur.

Küçük Syrtis’ten bu sınıra kadar Kyrene Afrikası’nın uzunluğu 1060 mildir, tespit edilebildiği kadarıyla genişliği ise 800 mildir.

BÖLÜM 6. (6.) — LIBYA MAREOTIS.

Bunu takip eden mıntıkaya Libya Mareotis denir ve Mısır’a sınırdaştır.

Burası Marmaridalar, Adyrmakhidalar ve bunların ardından Mareotalar tarafından tutulur.

Katabathmos’tan Paraetonium’a kadar olan mesafe seksen altı mildir.

Tacitus tarafından zikredilmiştir, Kitap IV, Bölüm 50. Oea kasabasına Plinius tarafından 4. Bölümde değinilmiştir. 2 "Kayanın başının ötesinden." Marcus, bunun İngiliz seyyahlar Denham, Clapperton ve Oudney’in bahsettiği Cebel-Gelat veya Gelat Kayası olduğunu, Guriano yahut Gyr sıradağlarının bir kısmını teşkil ettiğini ileri sürer. Kendisi, seyyahların Eski ve Yeni Trablus’tan Plinius’un Maxala’sı olan Missolat’a ve oradan da Fizan’ın antik merkezi Gerama veya Gherma’ya giderken bu dağın eteğinden geçmek mecburiyetinde olduklarını belirtir. 3 Marcus’un müşahade ettiği üzere bu durum, buranın kuzey enleminin on altıncı derecesi kadar güneye uzanmasını engeller. 4 Ptolemaioslar devrinin Mareotis’i İskenderiye’den Plinthinethes Körfezi’ne kadar uzanırdı, Libya ise hakkıyla bu Körfez’den Katabathmos’a kadar uzanan toprak parçasıydı. Plinius burada iki tesmiyeyi birbirine karıştırarak, daha doğrusu tek bir ad altında birleştirerek hataya düşmektedir. Burası modern Barka’nın doğu kısmını ve Aşağı Mısır’ın batı bölgesini ihtiva eder. İsmini büyük olasılıkla Mareotis Gölü’nden almıştır, göl ismini buradan almış değildir.

Bu bölgede, Mısır’ın dini itikadı sebebiyle meşhur kılınmış bir mahal olan Apis yer alır.

Bu kasabadan Paraetonium altmış iki mil mesafededir ve oradan İskenderiye’ye kadar olan mesafe 200 mildir, bölgenin genişliği ise 169 mildir.

Eratosthenes, Kyrene’den İskenderiye’ye karayolu ile mesafenin 525 mil olduğunu söyler, Agrippa ise Aşağı Mısır dahil olmak üzere Atlas Denizi’nden itibaren bütün Afrika’nın uzunluğunu 3040 mil olarak verir.

Fevkalade dakiklikleriyle umumiyetle takdir gören Polybios ve Eratosthenes, okyanustan Büyük Kartaca’ya kadar uzunluğun 1100 mil ve Kartaca’dan Nil’in en yakın ağzı olan Kanopos’a kadar 1628 mil olduğunu ifade ederler, Isidoros ise Tingi’den Kanopos’a olan mesafenin 3599 mil olduğunu zikreder.

Artemidoros bu son mesafeyi Isidoros’tan kırk mil daha az hesaplar.

BÖLÜM 7. (7.) — AFRİKA CIVARINDAKİ ADALAR.

Bu denizler pek fazla ada ihtiva etmez.

Aralarında en meşhuru yirmi beş mil uzunluğunda ve yirmi iki mil genişliğindeki Meninx’tir, Eratosthenes tarafından Lotophagitis olarak adlandırılır.

Bu adanın iki kasabası vardır, Afrika’ya bakan cihette Meninx ve diğer tarafta Troas, Küçük Syrtis’in sağ tarafında yer alan burnun açıklarında, bir buçuk mil mesafede kaindir.

Bu adadan yüz mil mesafede ve soldaki burnun karşısında, bir kasabası bulunan hür Cercina adası yer alır,

Afrika’nın kuzey sahilinde, muhtemelen Paraetonium’un takriben on bir veya on iki mil batısında bir liman kasabasıydı, kimi zaman Mısır’a, kimi zaman Marmarika’ya ait olarak zikredilirdi. Skylaks burayı Mısır’ın batı sınırına, Marmaridaların hududuna yerleştirir. Ptolemaios da Plinius gibi buranın Libya Nomos’unda olduğunu ifade eder. Plinius’un el yazmalarında bu mahalin Paraetonium’a olan mesafesi yetmiş iki, altmış iki ve on iki mil olarak verilmiştir, nitekim Strabon Kitap XVII’de bu mesafeyi 100 stadia olarak kaydettiğinden, sonuncusu muhtemelen doğru okumadır.

Herodotos'un II. Kitap, 18. Bölümde zikrettiği Apis ile buranın aynı yer olup olmadığı son derece şüphelidir, ancak Pliny'nin buradaki ifadelerinden, buranın bir boğa suretinde tasvir edilen Mısır tanrısı Apis'in ibadetine vakfedilmiş olduğuna dair pek az şüphe uyanmaktadır. * Şimdilerde Zerbi ve Jerba olarak anılmaktadır, bu ad Meninx adının yerini daha Aurelius Victor devrinde dahi almış bulunan Girba adından türemiştir. Gabes Körfezi'nde yer alır. Solinus'a göre, C. Marius bir müddet burada gizlenmiştir. Erguvan boyası ile meşhur idi.

Bkz. IX. Kitap, 60. Bölüm. Şimdilerde Kerkeni, Karkenah veya Kamlah olarak anılmaktadır.

aynı adı taşıyan şehir.

Yirmi beş mil uzunluğunda olup, en geniş yerinde bu genişliğin yarısı kadardır, lakin nihayet bulduğu uç kısımda genişliği beş mili geçmez, Kartaca'ya bakan ufak Cercinitis adası buraya bir köprü ile bağlanmıştır.

Bunlardan takriben elli mil mesafede, altı mil uzunluğunda Lopadusa adası yer alır, onun da ötesinde Gaulos ile Afrika'nın o muzır sürüngeni olan akrebi toprağıyla helak eden Galata bulunur.

Akrebin Clypea'da da yaşayamayacağı rivayet edilir, mezkûr mahallin karşısında ise aynı adlı kasabasıyla Cosyra adası uzanır.

Kartaca Körfezi'nin tam karşısında Aegimuri olarak bilinen iki ada vardır, adadan ziyade kaya niteliği taşıyan Sunaklar ise daha ziyade Sicilya ile Sardinya arasında bulunur.

Kimi müellifler vaktiyle bu kayalıklarda meskûn bulunulduğunu, lakin zamanla denizin içinde tedricen battıklarını beyan etmektedir.

BÖLÜM 8. (8.) AFRIKA'NIN ÖTE YÜZÜNDEKİ MEMLEKETLER

Afrika'nın iç kesimlerinden güney istikametine doğru ilerlersek, Gaetuli kavminin ötesinde, aradaki çölleri aştıktan sonra, her şeyden evvel Liby-Mısırlılara, ardından da Ak-Etiyopyalıların meskûn olduğu memlekete varırız.

Bunların da ötesinde, daha evvel bahsi geçen Nigris nehrinden mülhem bu isimle anılan Etiyopya kavimlerinden Nigritae, Pharusii lakaplı Grymnetes ve okyanusun ta kenarında, daha evvel Moritanya hudutlarında yer aldıklarını zikrettiğimiz Perorsi kavmi bulunur.

Tüm bu kavimler aşıldıktan sonra, doğu istikametine doğru Garamantlar, Augylae ve Troglodytae kavimlerine varıncaya dek uzanan uçsuz bucaksız çöller uzanır, Afrika çöllerinin ötesine iki Etiyopya yerleştirenlerin kanaati fevkalade muhkem bir esasa dayanmaktadır, nitekim bilhassa Homeros'un ifade ettiği vechile Etiyopyalılar iki ayrı kavme, yani doğudakiler ve batıdakiler olmak üzere ikiye ayrılmıştır.

Nigris nehri, Nil ile aynı tabiata sahiptir, kamış, papirüs ve tamamen aynı canlıları husule getirir, senenin aynı mevsimlerinde taşar. Kaynağı Tarraeli Etiyopyalılar ile Oecalicae kavminin arasındadır.

Bu son kavmin şehri olan Magium, kimi müelliflerce çöllerin ortasına yerleştirilmiştir ve hemen yanında

Veyahut "Ak Etiyopyalılar", esmer çehreli olmalarına rağmen zenci değillerdir. Marcus, "aradaki çöller" ibaresinin, Gaetulialılar ile bir tarafta duran Liby-Mısırlılar ve Ak-Etiyopyalılar arasındaki sahadan ziyade, Ak-Etiyopyalılar ile Liby-Mısırlılar arasında uzanan çöl arazisine taalluk ettiği kanaatindedir. Bu üç kavmin güneyine ve güneydoğusuna matuf manasındadır, Marcus'a göre, Rennel Ak-Etiyopyalıların yukarı Senegambiya'nın bugünkü Mandingoları olduğunu kabul eder. Lakin Marcus, bunların Büyük Çöl'ün kenarında meskûn bulunan ve Mandingolar kadar siyah bir çehreye sahip olmayan Azanaghiler olduğu fikrindedir. Muhtemelen bugünkü Nigritia yahut Sudan ahalisidir. Marcus, diğer şarihlerin zannettiği vechile Pliny'nin burada Park ve diğer seyyahların bahsettiği Joliba'yı kastetmediği, aksine modern coğrafyacıların Zis tesmiye ettikleri ve Jackson'ın güneydoğudan kuzeybatıya doğru aktığını beyan ettiği nehirden bahsettiği görüşündedir. Mamafih Nijer mevzuunun tamamı neredeyse nüfuz edilemez bir müphemiyetle örtülüdür ve en son tahkikatta bulunanlar dahi bu hususta bir neticeye varamadıklarından, Pliny ve Mela'nın meseleye dair fikirlerini tetkik etmeye girişmek vakit ve sahife israfından gayrı bir netice doğurmayacaktır. "Çıplak" manasındaki kelimeden mülhemdir. İşbu Kitabın 1. Bölümünde zikredilmiştir. Odysseia, I. Kitap, 23 ve 24. satırlardaki ifadelere telmihte bulunmaktadır, İnsanların en uzakta olanı Etiyopyalılar ikiye ayrılmıştır, Kimi batarken Hyperion, kimi doğarken onun meclisinde.

onlara komşu olarak Atlantlar, ardından yarı insan yarı hayvan olan Aigipanlar, Blemmyes kavmi, Gamphasantlar, Satyroslar ve Himantopodesler gelir.

Atlantlar, anlatılanlara inanılacak olursa, insanlığa dair tüm vasıfları yitirmişlerdir, zira aralarında birbirlerini isimlerle ayırt etmenin hiçbir yolu yoktur ve gerek doğan gerekse batan Güneş'e baktıklarında, kendileri ve toprakları için ölümcül olduğu gerekçesiyle ona dehşetli lanetler savururlar, üstelik diğer faniler gibi rüyalar da görmezler.

Troglodyteler yerin altında kendilerine mesken vazifesi gören oyuklar açarlar, yılan etiyle beslenirler, eklemli ve anlaşılır bir sesleri olmayıp yalnızca bir nevi ciyaklama sesi çıkarırlar ve bu suretle lisan vasıtasıyla vuku bulan her türlü irtibattan tamamen mahrumdurlar.

Garamantlar arasında evlilik kurumu mevcut değildir, kadınlarıyla rastgele bir birliktelik içinde yaşarlar.

Augylalar, yeraltı aleminin tanrılarından gayrı hiçbir ilaha tapınmazlar.

Çıplak gezen ve savaş nedir bilmeyen Gamphasantlar, yabancılarla hiçbir şekilde münasebet kurmazlar.

Blemmyes kavminin başlarının olmadığı, ağızlarının ve gözlerinin göğüslerinde yer aldığı rivayet edilir.

Tarih boyunca konumları büyük farklılıklar gösteren bir Etiyopya kabilesidir. Yağmacı ve vahşi adetleri, suretleri ve yırtıcılıkları hakkında gayet olağandışı rivayetlerin yayılmasına sebebiyet vermiştir. Daha kadim coğrafyacılar onları Libya Çölü'nün ötesindeki bölgeye, vahaların civarına kadar, hayli batıya yerleştirirler. Bununla birlikte Antoninuslar devrinde, Ptolemaios Afrika tasvirini kaleme alırken, Astapus ve Astobores nehirleri arasında uzanan geniş ve neredeyse meçhul mıntıkada, Mısır'ın güneyinde ve doğusunda görünürler.

Mela, bu ırkın en batıda yerleşmiş olduğunu söyler. Burada verilen tasvir, onlardan Atarantlar ismiyle bahseden Herodotos'tan (Kitap iv. böl. 183-185) alınmıştır.

Kendilerini hiçbir rüyanın ziyaret etmediği bu kavme Herodotos, tıpkı Plinius'un adlandırdığı gibi Atlantlar der. Memleketlerinin, Atarantların diyarından on günlük mesafede olduğunu zikreder.

Bu dahi Herodotos'tan iktibas edilmiştir. Bu rivayetin bir teyidi mahiyetinde, günümüzün kadim Troglodyteler gibi mağaralarda yaşayan Kaya Tibbularının öylesine nevzuhur bir konuşma tarzına sahip olduklarını ve bunun Evcile ahalisi tarafından yalnızca kuş cıvıltısına benzetildiğini kaydetmek şayanı dikkattir. Burada kastedilenler Kızıldeniz sahillerindekiler değil, Fizan Troglodyteleridir.

Mela, onların yalnızca Manes'i yahut ahirete göçmüş olanların ruhlarını yegane ilahları olarak kabul ettiklerini ifade eder.

Bu durum, neredeyse kelimesi kelimesine, Herodotos tarafından Garamantlar için zikredilmiştir.

Satyroslar, beden suretleri haricinde insan nev'inin adetleriyle hiçbir müşterek cihete malik değillerdir ve Aigipanların şekli, resimlerde umumiyetle tasvir edildiği gibidir.

Himantopodesler, kayışa benzeyen ayakları olan ve bunların üzerinde tabiatları icabı yılankavi, sürünürcesine bir yürüyüşle ilerleyen bir insan ırkıdır.

Kadim Perslerin ahfadından olan Pharusiilerin, Hesperidlere yönelik seferi esnasında Herakles'in yoldaşları oldukları rivayet edilir.

Yukarıda zikredilenlerin haricinde, Afrika'ya dair kayda değer hiçbir şeye rastlamış değilim.

Hata muhtemelen Herodotos'tan istinsah ederken Mela tarafından yapılmış ve Plinius ondan iktibas ederken bu hatayı sürdürmüştür.

Kadim mitolojide boynuzlu, uzun kulaklı ve kuyruklu küçük kıllı adamlar suretinde tasvir edilen Satyroslara olan farazi benzerliklerinden ötürü böyle tesmiye edilmişlerdir. Muhtemelen insan zannedilen maymunlardır.

Yarı keçi, yarı insan. İşbu Kitabın 1. Bölümünde, s. 378'de Aigipan'a dair Nota bakınız.

Aşikar surette Grekçe "kayış" manasındaki himas ile "ayaklar" manasındaki podes kelimelerinden türetilmek istenmiştir. İç kısımlardaki vahşi bir kavmin isminin bu kelimeyle muhayyel bir benzerlik taşıması ve burada serdedilen harikulade hikayenin de mezkur isme uydurulmak maksadıyla uydurulmuş olması kuvvetle muhtemeldir. Heliodoros'un Aethiopica eserinin X. Kitabındaki bir ifadeden hareketle Marcus, Blemmyes kavminin başsız olduğuna dair rivayetin, Pers istilası vuku bulduğunda tek dizleri üzerine çöküp başlarını göğüslerine doğru eğme adetlerinden ileri geldiğini, bu suretle kendilerine bir zarar gelmeksizin düşman atlarının geçişine yol verdiklerini ileri sürer.

Daha evvel de zikredildiği üzere, kadimlerin Mısır'ı Afrika'nın değil Asya'nın bir cüzü saydıklarını hatırda tutmak icap eder. Kızıldeniz ve Süveyş Kıstağı, Asya ile Afrika arasında böylesine tabii ve bariz bir hudut teşkil etmekteyken bu zannın nasıl neşet ettiğini tayin etmek gayrikabil görünmektedir.

İşbu sayıların müellifimizin yazmalarında yanlış zikredilmiş olması muhtemeldir.

BÖLÜM 9. (9.) — MISIR VE THEBAIS

Afrika'ya bitişik olan Asya'dır, Timosthenes'e göre bunun vüsatı, Nil'in Kanopos ağzından Euxeinos'un ağzına kadar 2689 mildir.

Euxeinos'un ağzından Maiotis Gölü'nünkine kadar olan mesafe, Eratosthenes'e göre 1545 mildir.

Mısır dahi dahil olmak üzere Tanais'e kadar olan mecmu mesafe, Artemidoros ve Isidoros'a nazaran 6375 mildir. Sayıca birden fazla olan Mısır denizleri, isimlerini kıyılarında sakin olanlardan almışlardır, bu sebepten ötürü birlikte zikredileceklerdir.

Mısır, Afrika'nın hemen bitişiğinde yer alan memlekettir, iç kısımlarda, arkasında boylu boyunca uzanan Etiyopyalıların topraklarına doğru güney istikametinde uzanır.

Nil nehri kollar ayrılarak, her cihetten kuşattığı alt kısmının sağ ve sol hududunu teşkil eder.

Mezkur nehrin Kanopos ağzı vasıtasıyla Afrika'dan, Pelusion ağzı vasıtasıyla da Asya'dan ayrılır ki bu ikisi arasındaki mesafe 170 mildir.

Nil'in kuşattığı toprağa üçgen bir şekil verecek surette kollara ayrılmasından ötürü, kimi zatların Mısır'ı adalar meyanında saymasının hikmeti budur, nitekim bu ahval sebebiyle birçok kimse Mısır'ı, mezkur Grek harfine izafeten Delta olarak tesmiye etmiştir.

Nehrin yatağının kollara ilk ayrıldığı noktadan Kanopos ağzına olan mesafe 146 mil, Pelusion ağzına olan mesafe ise 166 mildir. Mısır'ın Etiyopya ile sınır komşusu olan yukarı kısmı Thebais adıyla bilinir.

Bu bölge, ekseriyetle "Nom" olarak adlandırılan şehir valiliklerine ayrılmıştır.

Bunlar Ombites, Apollopolites, Hermonthites, Thinites, Phaturites, Coptites, Tentyrites, Diopolites, Antaeopolites, Aphroditopolites ve Lycopolites nomlarıdır.

* Parisot, Plinius'un bu beyanında yanıldığını belirtir.

Aşağı Mısır'ın mühim bir kısmı, Nil'in kollarıyla teşekkül eden Delta'nın veya adanın hem sağında hem de solunda yer almaktaydı.

Bununla birlikte, yazarımızın Libya Mareotis tasvirinde, esasen Mısır'a dahil olan bir kısmı zaten hesaba kattığı unutulmamalıdır. 2 Üçgen biçiminden ötürü, A. 2 Ombites nomu, timsaha Sebak'ın timsali olarak tapınmaktaydı.

Başkenti Ombos idi. * Bu nom timsahı itlaf eder, güneşe tapınırdı.

Başkenti Apollinopolis Magna idi. * Osiris'e ve oğlu Orus'a tapınırdı.

Baş şehri Thermonthis idi. ^ Muhtemelen Mısır monarşisinin kurucusu olan Thisli Menes'in asıl krallığıdır. Osiris'e tapınırdı.

Başkenti This idi, sonraları Abydos olarak tesmiye olundu. 7 Baş şehri Thebes olan nom. 8 Başkenti Coptos idi. 3 Baş şehri Tentyra idi. Bu nom Athor veya Venüs'e, İsis'e ve Typhon'a tapınırdı. Timsahı itlaf ederdi. *" Belki de baş şehri Chemmis veya Panopolis olan Panopolites yahut Chemmites nomu ile aynıdır.

İlahlaştırılmış bir kahramana ilahi hürmet gösterirdi. * Muhtemelen Typhon'a tapınırdı.

Başkenti Antaeopolis idi. 2 Muhtemelen Heptanomis'te yer alan benzer isimli bir nomun bir koludur. 8 Kurdun ibadetine hasredilmiştir. Baş şehri Lycopolis idi.

Bu isimlerin Plinius tarafından tam bir coğrafi sıra dahilinde verilmediği mülahaza edilmelidir.

Pelusium civarında bulunan bölge şu nomları ihtiva eder, Pharbaethites, Bubastites, Sethroites ve Tanites.

Mütebaki nomlar şunlardır, Arabistanlı denilen nom, Jüpiter Hammon kehanet merkezine giden yol üzerinde bulunan Hammonites ve Oxyrynchites, Leontopolites, Athribites, Cynopolites, Hermopolites, Xoites, Mendesium, Sebennytes, Cabasites, Latopolites, Heliopolites, Prosopites, Panopolites, Busirites, Onuphites, Saites, Ptenethu, Phthemphu, Naucratites, Metelites, Gynaecopolites, Menelaites adlarıyla bilinenler, Libya'daki Mareotis haricinde, bunların tamamı İskenderiye havalisindedir. Nil üzerindeki bir adada yer alan Heracleopolites bir nomdur,

^ Bu nomlardan bazıları ehemmiyetsiz ve pek az kıymete haizdi.

Bubastites nomu Bubastis'e, Artemis'e veya Diana'ya tapınırdı ve burada ona adanmış güzel bir tapınak vardı. * Baş şehri Tanis idi.

Rivayete göre Musa bu nomda dünyaya gelmiştir. ^ Başkenti Athribis idi, burada sivriburunlu fareye ve timsaha tapınılırdı. 7 Köpek başlı ilah Anubis'e tapınmanın merkeziydi.

Başkenti Cynopolis idi, bu nom Heptanomis'e, diğer bir deyişle Hammonian nomunun da bağlı olduğu Orta Mısır'a ait bir nom olduğundan, Delta şehri ve bu ismi taşıyan diğer mahallerle karıştırılmamalıdır. 8 Yukarı ve Orta Mısır'ın sınır nomudur. ^ Başkenti Pachnamunis idi.

Yunan Leto'suna veya Romalıların Latona'sına tekabül eden bir tanrıçaya tapınırdı. ^^ Başkenti Busiris idi.

İsis'e tapınırdı ve bir dönem Suriye ile Arabistan'ın göçebe kabilelerini kurban ettiği rivayet olunurdu. " Baş şehri Onuphis idi. 12 Baş şehri Sais idi, Neith veya Athena'ya tapınırdı, Osiris'in mezarını ve bir mabedini barındırırdı. ^^ Başkenti Tava idi. 1* Baş şehri sahildeki Naucratis idi, Deipnosophistai yazarı Athenaeus'un doğum yeridir. Bazı müelliflerce Saites nomunun bir parçası sayılır.

Plinius'un zikrettiği isimler diğer kadim müelliflerin aktardıklarından oldukça farklıdır. 16 Bu nomun başkenti, Plinius'un dediği gibi Nil ile bir kanalın teşkil ettiği adada, Arsinoites nomunun girişinde yer alan ve yine Plinius'un tabiriyle "Herkül Şehri" olan Heracleopolis idi.

elli mil uzunluğunda olup, üzerinde "Herkül Şehri" tesmiye edilen bir şehir mevcuttur. Arsinoites adını taşıyan iki yer vardır, bunlar ile Memphites, Delta'nın tepe noktasına kadar uzanır, bunlara bitişik olarak, Afrika cihetinde iki Oasites nomu yer alır.

Kimi müellifler bu isimlerin bazılarında ihtilaf etmiş ve bunların yerine Heroopolites ile Crocodilopolites gibi başka nomları ikame eylemiştir.

Arsinoites ile Memphites arasında, çevresi 250 mil, yahut Mucianus'un nakline göre 450 mil ve derinliği elli adım olan, suni surette teşkil edilmiş bir göl uzanır, inşasını emreden krala nispetle Moeris adıyla anılır.

Oradan, evvelce Mısır krallarının müstahkem mevkii olan Memphis'e mesafe takriben altmış iki mildir, oradan Hammon kehanet merkezine ise on iki günlük mesafedir.

Memphis, Nil nehrinin Delta'yı teşkil ettiğini zikrettiğimiz muhtelif kollara ayrıldığı mahalleden on beş mil mesafededir.

Memphis ve Heliopolis'ten sonra, muhtemelen Thebaid'in güneyindeki en mühim şehirdi.

Harabeleri ehemmiyetsizdir, bunların bir kısmı modern Amasieh mezrasında görülebilir. ^ Yazar muhtemelen bu adı taşıyan nomun baş şehri olan Arsinoe veya Arsinoitis'i ve Kızıldeniz'deki Heroopolites Körfezi'nin kuzey ucundaki mezkûr şehri kastetmektedir.

İlki, kadim Mısır'ın en mümbit mıntıkası olan bugünkü El-Fayyum bölgesine tekabül eder. Bu mahalde timsaha tapınılırdı. Labirent ve Moeris Gölü bu nomdaydı. Medinetü'l-Fayyum veya El-Fares'teki geniş harabeler onun mevkisini teşkil eder.

Süveyş yakınlarında bir köy olan modern Ardscherud, Kızıldeniz kıyısındaki Arsinoe'ye tekabül eder.

Lakin Plinius'un burada kastettiğinin bu son Arsinoe olup olmadığı hususunda bir miktar şüphe mevcuttur. 2 Memphis, Orta Mısır'da kaim olan, bütün memleketin başkentliğini yapan ve M.Ö. 616 senesinde Psammetichos'un halefi olan Firavunların ikametgahı vazifesini gören bu nomun baş şehri idi.

Bu nomos, Thebais Krallığı’nın gerilemesiyle ehemmiyet kazanmış, lakin bilahare Büyük İskender’in halefleri idaresindeki İskenderiye’nin inkişafıyla gölgede kalmıştır.

Orta Mısır burada nihayete erer.

Bunlar ekseriyetle tek bir nomos telakki edilir ve Hammonium adı altında zikredilir.

Baş şehri, şer yahut helak edici cin olan Typhon’a yapılan ibadetin başlıca merkezi konumundaki Heroopolis idi.

Başkenti Arsinoe’nin aslen Crocodilopolis olarak tesmiye edildiği Arsinoites nomosu ile aynıdır.

Günümüzde Birketü’l-Karun olarak bilinir.

Bu, Orta Mısır’da Nil’in batı cihetinde uzanan, Nil taşkın sularının bir kısmının kabulü ve bilahare tevzi edilmesi maksadıyla istifade edilen muazzam bir göldü.

Suni vasıtalarla vücuda getirildiği zannı günümüzde umumiyetle terk edilmiş olup, tabii teşekküllü olduğu kabul edilmektedir. Arsinoites yahut Crocodilopolites nomosunda kain idi.

Müellifimizce uzunluğu mübalağalı verilmiş görünmektedir, zira günümüzde uzunluğu yalnızca otuz mil, en geniş yerindeki eni ise beş mildir.

Ve günümüze değin böyle oldukları umumiyetle kabul görür.

Etnograf Jablonski, bu nehrin adını Kıptice “muayyen vakitlerde yükselmek” manasına gelen tneialei kelimesinden aldığı kanaatindedir.

Vergilius şarihi Servius ise, her taşkından sonra geride bıraktığı taze çamur yahut balçığa telmihen, bu ismin Yunanca “taze çamur” manasındaki nea ilys kelimelerinden neşet ettiğini ifade eder.

Pek tuhaftır ki Champollion, bu manasız iştikakı Jablonski’nin dermeyan ettiği izaha tercih etmektedir.

Eski devir insanlarının zaviyesinden Nil’in muhtemel menbalarına dair calibi dikkat bir mütalaa, Lucanus’un Pharsalia eserinin Dokuzuncu Kitabı’nda bulunabilir.

Hintçe “siyah” manasına gelen “nilas” kelimesi de muhtemel bir köken olarak öne sürülmüştür.

Şayet muhayyilenin bir mahsulünden ibaret değilse, bu isim altında hangi mevkiin kastedildiğini herhangi bir katiyet derecesinde tespit etmek imkansızdır.

Bununla birlikte, eskilerin Çad Gölü ve Ay Dağları yahut Cebelü’l-Kamer hakkında bir nebze malumat sahibi olmaları ihtimal dahilindedir, ne var ki Nil’in bu mevkilerin herhangi birinden, bilhassa ilk zikredilenden neşet ettiği hayli şüphelidir.

İhtimal ki bir nehir bofa balığı nevi.

Coracinus hakkında bkz. Kitap IX, fasıl 24, 32 ve Kitap XXXII, fasıl 19, 24, 34, 44 ve 53, Silurus hakkında ise bkz. Kitap IX, fasıl 17, 25 ve Kitap XXXII, fasıl 31, 36, 40, 43, 44 ve devamı.

Kuzey Afrika’daki modern Vacur.

BÖLÜM 10, NİL NEHRİ

Nil’in menbaları meçhuldür ve çöller ile kavurucu kumlar arasından muazzam mesafeler katettiğinden, yalnızca umumun rivayetleriyle bilinir, ne harp musibetlerine maruz kalmış ne de sair bütün diyarları bihakkın teftiş etmiş olan o silahlı kuvvetlerce ziyaret edilmiştir.

Kral Juba’nın tahkik edebildiği kadarıyla, Aşağı Moritanya’da, okyanustan pek de uzak olmayan bir dağda neşet eder, hemen ardından Nilides adını taşıyan bir durgun su gölü meydana getirir.

Bu gölde alabeta, coracinus ve silurus namlarıyla maruf muhtelif balık nevileri bulunur, ayrıca buranın hakikaten Nil olduğuna delil teşkil etmek üzere oradan bir timsah getirilmiş ve bizzat Juba tarafından Caesarea’daki Isis mabedine vakfedilmiştir ki bugün dahi orada görülebilir.

Bu hakikatlere ilaveten, Moritanya’nın kar ve yağmurları arttığı nispette Nil sularının da aynı nispette kabardığı müşahede edilmiştir.

Bu gölden boşalan nehir, kurak ve kumluk sahralardan akmayı zül addeder ve birkaç günlük mesafe boyunca kendini gizler, akabinde Moritanya Caesariensis ahalisinden olan Massaesyli kavminin memleketindeki daha büyük cesametteki bir diğer gölde fışkırır ve oradan, yetiştirdiği hayvanların aynı hususiyetleriyle hüviyetine dair deliller serdederek, civarındaki insan topluluklarına adeta bir nazar atar.

Daha sonra sahranın kumları arasına bir kez daha gömülür ve Etiyopya hudutlarına vasıl oluncaya değin yirmi günlük bir mesafe boyunca gizli kalır.

Burada, insanın varlığını yeniden hissettiğinde, müelliflerin Nijer yahut Kara tesmiye ettikleri o aynı menbada, kuvvetle muhtemeldir ki tekrar zahir olur.

Bundan sonra Afrika ile Etiyopya arasındaki hudut hattını tayin ederek akar, kıyıları doğrudan doğruya insanoğluyla meskun olmasa da, çok sayıda vahşi canavarın ve envaiçeşit hayvanın uğrak yeridir.

Yolu üzerinde kesif ağaç ormanlarına hayat vererek, o havalide ikamet eden kavimlerin lisanında “aşağıdaki gölgelerden çıkan su” manasına gelen Astapus adı altında Etiyopya’nın ortasından akar.

İleriye doğru akarken, güzergahı üzerindeki sayısız adayı böler, bu adalardan bazıları öyle muazzam cesamettedir ki, akıntısı pek şiddetli aktığı halde onları geçmesi beş günden az sürmez.

Bu adaların en meşhuru olan Meroe’nin etrafını dolaşırken, nehrin sol kolu Astobores, diğer bir tabirle “gölgelerden çıkan suyun bir kolu” olarak adlandırılır, sağ kol ise Astosapes namını alır ki bu isim, asli manasına ilave taşır.

Hakikatte Nil’in herhangi bir kısmına en az 1200 yahut 1500 mil, asıl menbaına ise muhtemelen takriben 3000 mil mesafede bulunan bir mıntıka.

“Spargit.” Bu kelimenin burada “sular” manasına mı yoksa “böler” manasına mı geldiği şüphelidir. Lakin muhtemelen kastedilen mana ikincisidir.

Bu, nehrin üçüncü yahut şark kolu olup, günümüzde Tacazze olarak bilinir.

Habeşistan'ın yüksek yaylalarında, takriben 11° 40' kuzey enlemi ve 39° 40' doğu boylamında doğar, 17° 45' kuzey enlemi ve takriben 34° 5' doğu boylamında, Abyad ile Azrak'ın birleşmesiyle meydana gelen Nil'in ana koluna karışır, bu kavşak noktası, Plinius'un burada zikrettiği Meroe adasının tepe noktasıdır.

Suları yeniden kavuşup tek bir yatakta birleşene dek "Nil" adını almaz, hatta o vakit dahi, birleşme noktasının hem birkaç mil yukarısında hem de aşağısında Siris adıyla anılır.

Homeros bu nehrin tamamına Aegyptus adını vermiş, diğer bazı müellifler ise nehre Triton demişlerdir.

Akışı, araya giren adalar tarafından sık sık kesintiye uğrar ki bu adalar coşkun akıntının şiddetini artırmaktan gayrı bir işe yaramaz, nihayetinde her iki yakadan dağlar arasına sıkışıp kalsa da, akıntı hiçbir yerde bundan daha süratli ve hummalı değildir.

Ardından suları hızlanarak Etiyopyalıların memleketinde "Catadupi" namıyla bilinen mahalle doğru sürüklenir, burada, son Çavlank'ta nehrin aktığından değil, yoluna çıkan kayalar arasından dehşetli bir gürültüyle çavlandığından şikâyet edilir, bundan sonra ise sükûnete erer, sularının hiddeti kırılıp dizginlenir ve katettiği mesafenin uzunluğundan adeta bitap düşerek, pek çok ağız vasıtasıyla Mısır denizine dökülür.

Mamafih, yılın muayyen günlerinde suyunun hacmi fevkalade artar ve bütün Mısır'ı baştan başa katederken toprağı sular altında bırakır, böylelikle onun bereketini ziyadesiyle artırır. Nehrin bu kabarmasına dair muhtelif sebepler ileri sürülmüştür. Bunlar arasında en muhtemel olanları,

ya sularının, yılın bu mevsiminde aksi istikametten esen Etesiyen rüzgârları tarafından geriye püskürtülmesi ve berideki denizin nehrin ağızlarına doğru sürüklenmesidir, yahut sularının, Etesiyen rüzgârları vasıtasıyla yeryüzünün sair mahallerinden oraya taşınan bulutlardan boşalan Etiyopya'nın yaz yağmurlarıyla kabarmasıdır.

Riyaziyeci Timaeus ise gaybi mahiyette bir sebep iddia etmiştir, nehrin kaynağının Phiala namıyla maruf olduğunu, akıntının yeraltı kanallarına daldığını ve burada, koynunda gizlendiği buharlı kayalar arasında hararetin meydana getirdiği buğuları dışarı saldığını, lâkin taşkın günlerinde, Güneş'in arza daha fazla yaklaşması neticesinde, suların onun hararetinin tesiriyle yukarı çekildiğini ve böylece havaya maruz kalarak taştığını, akabinde ise büsbütün kuruyup gitmemek maksadıyla nehrin kendini bir kez daha gizlediğini söyler.

Bunun, Köpek Yıldızı'nın doğuşunda, Güneş Aslan burcuna girip nehrin kaynağının tam dikey hizasında durduğu ve o mevvkide hiçbir gölgenin düşmediği vakitte vuku bulduğunu beyan eder.

Müelliflerin ekserisi ise, bilakis, Güneş'in kuzeye doğru çekildiği vakit nehrin daha bol bir hacimle aktığı kanaatindedir, zira Güneş Yengeç ve Aslan burçlarına girdiğinde suları o nispette kurumaz, diğer taraftan, güney kutbuna yönelip yeniden Oğlak burcuna dahil olduğunda ise suları hararet sebebiyle emilir ve binaenaleyh daha az bir bollukla akar.

Şayet Timaeus ile hemfikir olup nehir sularının hararet sebebiyle topraktan çekip çıkarılabileceğine kani olan biri varsa, gölgesizliğin bu mıntıkalarda mütemadiyen süregelen bir hadise olduğu gerçeğini aklında tutması hayırlı olacaktır.

Nil, yaz gündönümünü takip eden ilk yeniayda yükselmeye başlar, Güneş Yengeç burcundan geçerken yavaş yavaş ve tedricen kabarır, Güneş Aslan burcundayken en yüksek seviyesine ulaşır ve Başak burcundan geçerken de yükseldiği gibi yavaş yavaş ve tedricen çekilir.

Herodotos’tan öğrendiğimize göre, Güneş Terazi burcuna girdiğinde, yani yüzüncü günde suları tamamen yatağına çekilmiş olur.

Yükseldiği esnada kralların yahut valilerin onun suları üzerinde yelken açması dahi suç sayılmıştır.

Suların yükselme miktarı kuyular vasıtasıyla tespit edilir [NOT: "Nilometre" kastedilmektedir]. En arzu edilen yüksekliği on altı arşındır, şayet sular bu seviyeye erişmezse taşkın her yere yayılmaz, lakin bu ölçüyü aşacak olursa, suların çekilmesindeki gecikme sebebiyle ziraat faaliyetlerini aksatır.

İkinci durumda, toprağın aşırı nemi yüzünden ekim vakti elden kaçar, birinci durumda ise toprak öylesine kurur ki ekim zamanı boşa gider. Memleketin her iki aşırı hali de dikkatle kaydetmek için haklı sebepleri vardır.

Su seviyesi yalnızca on iki arşına ulaştığında kıtlığın dehşeti yaşanır, on üç arşına vardığında açlık kaçınılmazdır, on dört arşınlık bir yükseliş sevinç vesilesi olur, on beş arşın bütün endişeleri bertaraf eder, on altı arşınlık bir artış ise sınırsız bir neşe ve coşku doğurur.

Bugüne kadar bilinen en büyük yükseliş, İmparator Claudius devrinde gerçekleşen on sekiz arşınlık artıştır, en düşüğü ise Pharsalia Muharebesi’nin vuku bulduğu yılda kaydedilen beş arşındır, nehir adeta bu mucizevi işaretle Pompeius Magnus’un katline duyduğu dehşeti ikrar etmiştir.

Sular en yüksek mertebesine eriştiğinde ahali bentleri açar ve suları arazilere salar.

Suların terk ettiği her bir mıntıkada derhal ekim işi başlar.

Yeryüzünde buhar neşretmeyen tek nehir budur.

Nil, Mısır topraklarına ilk defa Etiyopya sınırındaki Syene’de dahil olur, bu isim, üzerinde Arabistan tarafında Castra’nın kain bulunduğu ve çevresi bir mil tutan yarımadanın adıdır.

Bunun karşısında, Nil’in iki kola ayrıldığı yerden 600 mil mesafede dört Philae adası yer alır, evvelce zikrettiğimiz üzere Delta nam mevki de işte buradan başlar.

En azından Artemidorus’a göre mesafe böyledir ve o bize burada 250 kasaba bulunduğunu da bildirir, ne var ki Juba bu yerler arasındaki mesafenin 400 mil olduğunu beyan eder.

Aristocreon ise Elephantis’ten denize olan mesafenin 750 mil olduğunu nakleder, Elephantis, son Çağlayan’ın dört mil aşağısında, Syene’nin on altı mil ötesinde, İskenderiye’den 585 mil mesafede meskun bir adadır ve Mısır seyrüseferinin nihai hududunu teşkil eder.

İsmi zikredilen müellifler işte bu derece hataya düşmüşlerdir!

Bu ada, Etiyopyalıların sefineleri için bir toplanma yeridir, bu sefineler katlanabilir nitelikte imal edilmiştir ve ahali Çağlayanlara vardığında bunları omuzlarında taşır.

BÖLÜM 11. — MISIR ŞEHİRLERİ

Mısır, kadimliğine dair iftiharının yanı sıra Kral Amasis devrinde 20.000 meskun şehre malik olduğunu iddia eder, günümüzde de bu şehirler pek çoktur, gerçi artık hiçbirinin mühim bir şöhreti kalmamıştır.

Yine de şu mevkilerin büyük bir şöhrete sahip olarak anıldığını görmekteyiz, Apollon kenti², ardından Leukothea kenti³, sonra yüz kapısıyla bazılarınca bilinen Büyük Diospolis⁴, diğer adıyla Thebai, Nil'e olan yakınlığı sebebiyle Hindistan ve Arabistan metaları için en yakın ticaret merkezini teşkil eden Koptos⁵, ardından Venüs kenti⁶ ve sonra bir diğer Jüpiter kenti¹. Bundan sonra Tentyris² gelir, onun aşağısında Memnon'un kraliyet ikametgâhı olan ve Libya'da⁴, nehir hissesinden yedi buçuk mil mesafede bulunan Osiris tapınağıyla⁵ meşhur Abydos³ yer alır.

Bunun bitişiğinde Ptolemais⁶, ardından Panopolis⁷ ve sonra bir diğer Venüs kenti⁸ ve Libya tarafında, dağların Thebais vilayetinin sınırını teşkil ettiği Lykon⁹ gelir.

Bunlar geçildiğinde Merkür kentlerine¹⁰, Alabastron'a¹¹, Köpekler kentine¹ ve daha önce bahsi geçen Herakles kentine² varılır.

Ardından Arsinoe'ye³ ve daha evvel zikredilmiş olan Memphis'e⁴ gelinir, bu sonuncusu ile Arsinoites Nomos'u arasında, Libya tarafında, Piramitler olarak bilinen kuleler, inşasında hiç ahşap kullanılmamış olan Moeris Gölü üzerindeki Labirent⁵ ve Krialon kenti⁶ yer alır.

Bunların haricinde iç kısımlarda, Arabistan sınırlarında, fevkalade meşhur bir mevki olan Güneş Kenti⁷ bulunmaktadır.

* Psammetikhos hanedanının son kralı, M.Ö. 569. Mısırlıların katlettiği Apries'in yerine tahta geçmiştir. Bir hükümdar olarak büyük meziyetler sergilemiş olup tam Kambyses'in istilasından evvel vefat etmiştir. ² Büyük Apollinopolis vardı, Thebaid'de, Nil'in batı kıyısında, 25° kuzey enleminde, küçük Çağlayan'ın takriben on üç mil aşağısında yer alan modern İd把握 [Edfu], ahalisi timsahın ve ona tapanların düşmanıydı. Oradaki iki mabet kalıntısı, Mısır'ın kutsal yapı numuneleri arasında Dendera mabedinden hemen sonra ikinci kabul edilir. Küçük bir Apollinopolis ise Yukarı Mısır'da, Nil'in batı kıyısında, 27° kuzey enlemindeydi. Bir diğer Küçük Apollinopolis, Thebaid'de Koptites Nomos'u dâhilinde, 26° kuzey enleminde, Thebai ile Koptos arasında kain bir kasabaydı. Şimdiki Kus mevkiinde bulunmaktaydı. ³ Mevkii meçhuldür. Hardouin, buranın Batlamyus'un Eileithyia'sı, yani modern El-Kab olduğunu ileri sürer. ⁴ "Jüpiter Kenti", Thebai'nin Yunanca adı, Kutsal Kitap'taki No yahut No-Ammon. Thebaid'in merkezinde, Nil'in her iki yakasında, Koptos'un yukarısında ve Nomos Koptites dâhilinde yer almaktaydı. Dünyanın en muhteşem kalıntıları olan harabeleri, sahaları dâhilinde Karnak, Luksor, Medinet Habu ve Gurnah köylerini barındırır. ⁵ Hiyeroglifteki adı Kobto idi ve mevkii hâlihazırda modern Kuft veya Keft kasabası tarafından işgal edilmektedir. 26° kuzey enleminde, Nil'in sağ sahilinde, nehir kıyısından takriben bir mil mesafede kaindi. Kervanlar için bir mola yeri yahut daha ziyade bir su ikmal mahalli olarak, bir tarafta Libya ile Mısır, diğer tarafta ise M.Ö. 266'da Ptolemaios Philadelphos tarafından Kızıldeniz kıyısında kurulan Berenike limanı vasıtasıyla icra edilen Arabistan, Hindistan ve Mısır arasındaki ticaretle zenginleşmişti. Miladi yedinci asırda bir müddet Iustinianopolis adını taşımıştır. Mevkiinde Roma binalarına ait birkaç kalıntı görülebilmektedir. ⁶ Aphrodite yahut Aphroditopolis olarak da anılır. Kadim Mısır'da bu isimde birçok kasaba veya kent vardı. Aşağı Mısır'da bu adla anılan Atarbekhis ve Strabon'un Leontopolites hudutlarında zikrettiği bir kasaba mevcuttu. Heptanomis'te yahut Orta Mısır'da, kalıntılarına Atfih denilen, Nil'in doğu cihetinde ve Aphroditopolites nomos'unun merkezi olan mevki bulunmaktaydı. Yukarı Mısır'da yahut Thebais'te ise Nil'in batı cihetinde, Ptolemais ile Panopolis arasında, bir diğer Aphroditopolites nomos'unun merkezi olan bugünkü Tahta ile Nil'in batı yakasında, evvelkinden daha yukarıda ve onun gibi nehirden bir miktar mesafede bulunan ve kalıntılarına bugün Deyr denilen mevki vardı. Hermonthites nomos'unda kaindi. ¹ Bir diğer Diospolis. Büyük Diospolis önceki sahifede zikredilmiştir. ² Yahut Tentyra. Kadim Mısırlıların Dendôri yahut Hidendâri dediği, Arapların modern Dendere'si. ³ Kadim zamanlarda This, Kıptî dilinde Ebôt olarak anılan yer olup harabeleri bugün Arabat el-Medfune olarak bilinir. Nomos Thinites'in başlıca kentiydi, 26° 10' kuzey enlemi ile 32° 3' doğu boylamında kaindi. Thebaid'de Thebai'nin hemen ardından gelirdi. Umumi inanışa göre Osiris'in metfûn bulunduğu yer burasıydı. Strabon devrinde alelade bir köye dönüşmüştü. Harabeleri neredeyse kuma gömülü olmakla birlikte pek geniştir. Mamafih, This ile Abydos'un mutlak ayniyeti hususunda bir miktar şüphe mevcuttur. ⁴ Bu yerlerin harabeleri hâlâ Abydos'ta görülebilmektedir. ⁵ Nil'in batı yakasındaki ülkenin tamamını bu isimle anmaktadır. ⁶ Araplarca Absu veya Absai, kadim Mısırlılarca Psoe olarak tesmiye edilirdi. Ekseriyetle Abydos ile bir tutulan This mevkiinin aynısı olduğu ileri sürülmüştür. ⁷ Mevkiine Araplarca bugün Ahmin veya İhmin denilmektedir, Khmim ise kadim Mısır dilindeki adıdır. Panopolites nomos'unun başlıca kentiydi ve burada tanrı Ptah'a Priapos suretinde tapınılırdı. ⁸ Bir diğer Aphroditopolis, önceki sahifede ⁶ numaralı notta zikredilen bugünkü Tahta. Plinius bunu yukarıda bahsi geçen ve hâlihazırda Deyr tesmiye edilen yerden tefrik eder. ⁹ Bugün Asyut olarak bilinir. ¹⁰ Yahut Hermopolis, Nil'in doğu yakasında, 27° 54' kuzey enleminde yer alan modern Eş-Munun veya Aşmuneyn. Heptanomis'teki Hermopolites nomos'unun merkeziydi. Pek mamur ve kesif bir nüfusa sahip bir mevki idi. Burada bilhassa tanrı Typhon ile Thoth'a ibadet edilirdi. Kalemin ve harflerin mucidi olan ikincisi, Yunanların Hermes'ine (Romalıların Merkür'üne) tekabül etmekte olup mevkînin Grekçeleşmiş ismi buradan neşet etmiştir. Kalıntıları pek geniştir. ¹¹ Bu kasaba şüphesiz kaymaktaşı ocaklarıyla irtibatlıydı.

Anthony ve Alabastrites Tepesi, şimdiki adıyla Côteau Hessan,

Veya Kynopolis, Kynopolites nomos'unun merkezi. Burada Köpek Başlı tanrı Anubis'e tapınılırdı. Günümüzdeki Samallus onun yerinde kuruludur.

Burası Heptanomis sınırları içindeydi, lakin aynı adı taşıyan birkaç başka kent daha vardı ki bunlardan biri Delta'da ya da Aşağı Mısır'da bulunmaktaydı.

9. Bölümde, Herakleopolites nomos'undan bahsedilirken, bu nomos'un başkenti olan bu yer Herakleopolis olarak anılırdı.

Nil Nehri ile bir kanalın oluşturduğu bir ada üzerinde, Feyyum vadisinin girişinde yer almaktaydı.

Memphis ve Heliopolis'ten sonra muhtemelen Thebaid'in kuzeyindeki en mühim kentti. Mısır'a iki kraliyet hanedanı kazandırmıştır.

Burada firavunfaresine tapınılırdı, bundan da ahalinin timsaha düşman olduğu neticesi çıkarılabilir.

Kalıntıları ehemmiyetsizdir, Anasiyeh köyü bunların bir kısmını örtmektedir.

Arsinoites nomos'unun başkenti olup Nil'in batı kıyısında, nehir ile Moeris Gölü arasında, Memphis'in güneybatısında, 29° kuzey enleminde yer almaktaydı.

Firavunlar devrinde, halkın bu hayvana gösterdiği hürmetten ötürü "Timsahlar Kenti" olarak adlandırılmıştı.

Kalıntıları Medinet el-Feyyum veya El-Fares'te görülebilir.

Menf ve Metrabenny adlarıyla bilinen muazzam kalıntıları, Gize piramitlerinin takriben on mil yukarısında görülebilir.

Burası Moeris Gölü'nün veya Birket el-Karun'un ötesinde, Arsinoe kentine kısa bir mesafede yer almaktaydı. 1500'ü yer altında olmak üzere 3000 odası vardı.

Modern seyyahların onun varsayılan kalıntılarına dair verdikleri malumat, eskilerden mimarisi ve mevkisi hakkında öğrendiklerimizle uyuşmamaktadır. Ne maksatla inşa edildiği meçhuldür.

Tahmini mevkisine Havara denmektedir.

Şayet Hardouin'in ileri sürdüğü gibi bu Crocodilon kelimesinin bir kısaltması yahut tahrif edilmiş hali değilse, muhtemelen orada bu hayvana tapınılmasından ötürü "Koçlar Kenti" manasına gelebilir.

Heliopolis veya Ramses.

Kutsal Yazılarda On ve No isimleriyle anılır, Tekvin xli. 45 ve Hezekiel xxx. 15.

Nil'in Pelusium kolunun doğu tarafında, nehri Kızıldeniz'e bağlayan Büyük Kanal'ın sağ kıyısına yakın ve günümüzde Hindistan'a giden seyyahların kullandığı kara yolunun hemen bitişiğinde yer almaktaydı.

Mısır kentlerinin en kadim olanlarındandı, burada Yusuf'un kayınpederi

Bölüm 11. Ülkelerin Tasviri vb.

(10.) Ne var ki, en büyük hakkaniyetle, Büyük İskender tarafından Mısır Denizi kıyılarında, Afrika toprakları üzerinde, Kanopos Ağzı'ndan on iki mil mesafede ve Mareotis Gölü yakınında kurulan İskenderiye'ye övgülerimizi cömertçe sunabiliriz, bu mahal evvelce Rhakotes adını taşımaktaydı.

Bu kentin planı, dehasını pek çok veçhile sergileyip nam salmış olan mimar Dinochares tarafından çizilmiştir.

Kenti çevresi on beş mil olan geniş bir arazi üzerine inşa ederken, kenarları girintili çıkıntılı bir Makedon klamisinin dairesel biçimini vermiş, sağa ve sola köşeli çıkıntılar eklemiş, aynı zamanda arazinin beşte birini kraliyet sarayına tahsis etmiştir.

Kentin güney tarafında uzanan Mareotis Gölü, kendisini Kanopos ağzına bağlayan bir kanalla irtibatlıdır ve iç kısımlarla ulaşımı sağlamaya yarar.

Aynı zamanda çok sayıda adaya sahiptir ve Claudius Caesar'a göre genişliği otuz

başrahiplik vazifesini icra etmişti ve peygamber Yeremya'nın Ağıtlar Kitabı'nı burada kaleme aldığı varsayılır.

Rahipleri, Mısır'ın teolojik ve tarihi ilminin büyük muhafızlarıydı.

Solon, Thales ve Platon'un her birinin onun mekteplerini ziyaret ettiği rivayet edilirdi.

Macrobius'a göre, Suriye'nin Güneş Kenti olan Baalbek, buradan giden bir koloniydi.

Heliopolites nomos'unun başkentiydi, Güneş'e ve Apis'in rakibi olan Mnevis boğasına tapınırdı.

Josephus'tan öğreniyoruz ki Yahuda ve İsrail kabilelerinin dağılması ve yıkılışından sonra, çok sayıda Yahudi buraya sığınmış ve nüfusunun neredeyse yarısını teşkil etmiştir.

Fevkalade muazzam olan harabeleri, on ikinci asırda takriben üç millik bir sahayı kaplamaktaydı.

Plinius orada bulunan ve halen ayakta duran büyük dikilitaştan bahseder. (Bkz. Kitap xxxvi. b. 9.) Matariyeh köyü mevkisinin bir kısmını kaplamaktadır ve kırmızı granitten dikilitaşın yanı sıra Güneş Tapınağı'nın birkaç kalıntısı mevcuttur.

Şimdiki adı Birk-el-Mariout'tur.

Veya Dinocrates.

Herostratos tarafından eskisinin tahrip edilmesinden sonra inşa edilen Efes'teki yeni Diana Tapınağı'nın mimarıydı.

Athos Dağı'nı, sağ elinde bir şehir, sol elinde ise dağ akarsularının toplandığı bir havuz bulunan bir İskender heykeline dönüştürme tasarımını hazırlayan bu mimardı.

Holland, "laxitate" kelimesinin klamise raci olduğunu düşünmektedir.

Klamis, omuzlara giyilen bir atkı veya pelerindi ve bilhassa yüksek rütbeli askeri şahıslar tarafından kullanılırdı.

Dizlerden daha aşağıya inmezdi, önü açıktı, yalnızca boynu, sırtı ve omuzları örterdi.

mil, çevresi ise 150 mildir.

Diğer müellifler uzunluğunun kırk skhoinos olduğunu ve bir skhoinos'un otuz stadia ettiğini söylerler, binaenaleyh onlara göre uzunluğu 150 mil, genişliği de bir o kadardır.

Nil'in mecrasının son kısmında da hayli meşhur birçok kasaba bulunmaktadır, bilhassa nehrin kollarına isimlerini verenler, bütün ağızları kastetmiyorum, zira sayıları on ikiden az değildir, ayrıca ahalinin Sahte Ağızlar dediği dört ağız daha vardır.

Ben daha meşhur olan yedisine işaret ediyorum, İskenderiye'nin yanı başındaki Kanopos Ağzı, Bolbitine, Sebennys, Phatnis, Mendes, Tanis ve son olarak Pelusium.

Yukarıdakilerin haricinde Butos kasabaları da vardır,

Hakiki ebattaki boyutları 300 stadiadan veya otuz coğrafi milden biraz daha az uzunlukta ve 150 stadiadan biraz daha genişti.

Veya "Pseudostomata."

Yük gemilerinin seyrüseferine elverişli olmadığından, buralar küçük teknelerle aşılırdı. Firavunlar devrinde Canopus, Menelaites nomosunun merkezi ve Delta'nın başlıca limanı idi.

Adını muhtemelen, burada kendine has bir debdebeyle tapınılan, insan başlı ve deliklerle dolu bir testi suretindeki tanrı Canobus'tan almaktaydı.

Festivallerinin çokluğu ve ahlakındaki umumi serkeşlikle temayüz etmişti.

Harabelerinin izleri, bugünkü Ebu Kir'den takriben üç mil mesafede müşahede edilebilir. Bugünkü Reşid yahut Rosetta'ya tekabül eder.

Bu mevkinin savaş arabası imalatıyla meşhur olduğu zannedilmektedir. Günümüzde Semennud olarak bilinen Sebennys yahut Sebennytum kenti, nomoslardan birine ve Nil'in Sebennytik Ağzı'na adını vermiştir.

Yahut bugünkü Dimyat Ağzı ile aynı olduğu rivayet edilen Pathinetik veya Bucolic Ağız. Mendes nomosunun merkezi olup Araplarca Uşmun diye tesmiye olunur.

Bu ağız günümüzde Deibeh Ağzı olarak bilinir. Şimdilerde San veya Can denilmektedir.

Kimi zaman Saitik olarak da anılan Tanitik Ağız, günümüzde Ümmü Ferac adını taşır. Harabeleri bugünkü Tineh mevkiinde görülebilir. Bu şehir kadim zamanlarda Abaris adını taşımaktaydı.

Nil'in, kendi adıyla Pelusiak Ağız olarak anılan en doğudaki kolunun doğu yakasında, bataklıkların ortasında ve denizden takriben iki mil içeride kain idi.

Suriye ve Arabistan'a doğru bir sınır şehri olması hasebiyle muhkem surette tahkim edilmişti.

Coğrafyacı Batlamyus'un doğum yeriydi. Butos yahut Buto, Nil'in Sebennytik kolu üzerinde, ağzına yakın bir mevkide, Buto Gölü'nün güney kıyılarında yer almaktaydı.

Yunanların Leto veya Latona ile bir tuttukları tanrıça Buto kültünün başlıca merkezi idi. Kalıntılarının üzerinde bugünkü Kem Kasir bulunmaktadır.

Pharbaethos, Leontopolis, Athribis, İsis şehri, Busiris, Cynopolis, Aphrodites, Sais ve sonuncusundan ötürü kimi müelliflerin Naucratitik Ağız dediği, başkalarınca Herakleotik olarak anılan ve hemen bitişiğindeki Canopik Ağız yerine zikrettikleri Naucratis. Araplarca Harbait, kadim Mısırlılarca Farbait tesmiye edilirdi. Delta'da yer alır.

Leontopolites nomosunun merkeziydi ve Plinius'tan önceki hiçbir müellif kendisinden bahsetmediği için, muhtemelen geç devirde kurulmuştu. Mevkii gayrimuayyen olmakla birlikte, "Aslan Tepesi" manasına gelen Tell el-Sebua ileri sürülmüştür. Aşağı Mısır'daki Athribitik nomosun başkentiydi.

Nil'in Tanitik kolunun doğu sahilinde kaindi.

Bu nomos ve şehir, isimlerini oradaki ve Panopolis'teki yazıtlarda "en ulu tanrıça" olarak tavsif edilen tanrıça Thriphis'ten almıştır.

Bugünkü Moneys kanalının Nil'den ayrıldığı noktada, Atrib yahut Trieb mevkisindeki harabeler, kadim Athribis'i temsil eder.

Pek geniştirler ve aralarında Roma devrine ait mühim kalıntılar mevcuttur. Bu mevki, Delta'daki Busiris kenti veya kasabası yakınlarında kain idi.

Bugünkü Behbeit köyünün İsis mabedinin kalıntılarını örttüğü zannedilmektedir. Kadim kentin mühim kalıntılarının halen görülebildiği bugünkü Busir yahut Ebu Sir'dir.

Busirites nomosunun başlıca şehri olup Sais'in güneyinde, Phatnitik ağzın yakınında, Nil'in batı sahilinde yer almaktaydı.

Bu aynı zamanda Orta Mısır'da, Memfis civarında bulunan ve yine Ebu Sir adını taşıyan bir başka köyce temsil edilen bir kasabanın da adıydı.

Plinius, 36. Kitap, 16. Bölüm'de civardaki yeraltı mezarlarından söz eder. Burada kastedilen, Delta'daki aynı adlı yerdir. Muhtemelen Leontopolites nomosunda bulunan ve diğer adıyla Aphroditopolis olarak bilinen mezkur kasabadır. Kalıntıları günümüzde Sa el-Hacer olarak adlandırılır.

Delta'da, Nil'in Canopik kolunun doğu yakasında kain idi.

Aşağı Mısır'ın kadim başkenti olup Firavunların sarayını ve kabristanını ihtiva etmekteydi.

Aynı zamanda Sais olarak da bilinen Mısır tanrıçası Neith kültünün başlıca merkezi idi.

Saites nomosuna adını vermiştir. Mısır Deltası'nda ve Saites nomosunda, Nil'in Canopik kolunun doğu yakasında kain idi.

Muhtemelen Amasis'in saltanatı devrinde, Milattan Önce takriben 550 yıllarında kurulmuş bir Milet kolonisiydi ve halis bir Grek şehri olarak kalmıştır.

Son Firavunlar devrinde Mısır'da yabancıların yerleşmesine ve ticaret yapmasına müsaade edilen yegane mevki idi.

Sonraki devirlerde Aphrodite yahut Venüs kültü ile şöhret bulmuş ve ahlaki serkeşliği hususunda Canopus ile yarışmıştır. Coğrafyacı Batlamyus bu şekilde zikreder.

BÖLÜM 12. (11.) MISIR DENİZİ KIYISINDA YER ALAN ARABİSTAN SAHİLLERİ

Pelusiak Ağız'ın ötesinde, Kızıldeniz'e kadar uzanan ve ıtriyatı ile servetiyle pek meşhur, Mesut lakabıyla maruf Arabistan ile birleşen Arabistan uzanır.

Burası Catabaneler, Esbonitaeler ve Scenitaeler Arabistan'ı olarak tesmiye olunur, Suriye ile birleştiği kısımlar müstesna olmak üzere çoraklığıyla maruftur ve Casius Dağı haricinde dikkate değer hiçbir ciheti yoktur.

Doğuda Canchlaei, güneyde ise Nabataei kavmine komşu olan Cedrei adlı Arap kavimleri bunlarla birleşir.

Kızıldeniz'in sınır teşkil ettiği iki körfez... Doğrudan doğruya Mısır ile birleşen Arabistan kısmı olan Arabistan Petraea. Günümüzde dahi Arabia Felix tesmiye olunur. Arabistan'ın Mısır'a bitişen kısmı, yani Arabistan Petraea. Strabon bu kavmi Kızıldeniz'in ağzına kadar güneyde, yani Babülmendep Boğazı'nın doğusunda konumlandırır.

Forster ("Arabistan" adlı eserinin ikinci cildinde), bu ismin günümüzde bilhassa orta ve güney Arabistan'ı mesken tutan büyük kabile Beni Kahtan'ın tersyüz edilmiş bir şekli olduğunu kabul eder. Muhtemelen Hieronymus tarafından Amorilerin kralı Sihon'un kenti olarak zikredilen, Kutsal Metinler'deki Heşbon, yani Esebon ahalisidir. Grekçe "çadır" manasına gelen skene kelimesinden neşet eden "çadır ahalisi".

Bu ad, Arabistan'ın göçebe kabileleri için müşterek bir tesmiye teşkil ediyor görünmektedir.

Ammianus Marcellinus, onların Saraceni yahut Sarazenler ile aynı kavim olduğunu söyler. 7 Günümüzdeki El-Katiyeh veya El-Kas, Mısır ile Arabia Petraea sınırında, Sirbonis Gölü'nün ve Akdeniz'in hemen güneyinde yer alan yüksek bir kumtaşı tepeler silsilesinin zirvesidir.

Batı yamacında Büyük Pompeius'un mezarı bulunmaktaydı. 8 Hardouin'e göre, Kutsal Yazılar'daki Amalekliler ile aynıdır.

Bochart, bunların Babil civarında ikamet ettikleri zikredilen Chavilaei ile aynı kavim olduğu kanaatindedir. ^ Plinius'un bu kavme tayin ettiği mevki, günümüzdeki Hicaz bölgesinin kuzey kısmına tekabül etmektedir.

Forster, Tekvin xxv. 13'te adı geçen, günümüzdeki Harb kavmi ile Kedeyre kasabasının temsil ettiği İsmail'in oğlu Kedar yahut Cedar'a kadar kökenlerini takip ederek, onları Arrianos'un Cauraitleri veya Cadraitleri ve Ptolemaios'un Darraeleri ile bir tutar. Mezmurlar cxx. 5'e bakınız, "

Vay başıma ki Meşek'te gurbetteyim, Kedar çadırları arasında oturmaktayım!" ^ İsmail'in en büyük oğlundan türedikleri rivayet edilen, asıl yurtları Arap yarımadasının kuzeybatı kısmında, Moablıların ve Edomluların doğusunda ve güneydoğusunda bulunan bir Arap kavmidir.

Topraklarını genişleten ve Grek ile Roma tarihinde yer bulan Nabataei'nin, neredeyse bütün Arabia Petraea'yı, Kızıldeniz'in kuzeydoğu sahili boyunca, Aelanites Körfezi'nin her iki yakasında ve

kayalara oyulmuş başkentleri Petra'nın bulunduğu İdumea dağlarında meskûn olduğu görülür. * Şimdiki Bahrü's-Süveyş yahut Süveyş Körfezi. 2 Bahrü'l-Akabe yahut Akabe Körfezi. * Günümüzde Akabe, Arabia Petraea'nın bir İdumea kenti olup Kızıldeniz'in doğu körfezinin nihayetinde yer alır ve bu körfez mezkûr kente izafeten "Aelaniticus Sinus" tesmiye edilmiştir.

2. Samuel viii. 14 uyarınca Davud tarafından İdumea'nın diğer şehirleriyle birlikte Yahuda Krallığı'na ilhak edilmiş olup Süleyman'ın gemilerinin Ophir'e yelken açtığı Kızıldeniz limanlarından biriydi. 1. Krallar ix. 26 ve 2. Tarihler viii. 17'ye bakınız.

Romalılar devrinde ticari ehemmiyeti haiz bir mevki ve Onuncu Lejyon'un karargâhıydı.

Şimdilerde yerinde bir kale bulunmaktadır. * Mevkii günümüzde Gazze olarak bilinir.

Filistin'in güneybatı sınırındaki son şehirdi ve en eski zamanlardan beri tahkimatı kuvvetli bir yerdi.

Yahudiler tarafından Filistîlerin elinden defalarca alınmış, fakat bir o kadar da geri kaybedilmiştir.

Ayrıca Büyük Kyros ve İskender tarafından, daha sonra da şehri yerle bir eden Ptolemaios Lagos tarafından zapt edilmiştir.

Bilâhare kendini toparlamış, M.Ö. 96'da Aleksandros Yannaios tarafından tekrar yıkılmış, akabinde Gabinius tarafından yeniden inşa edilmiş ve nihayetinde Roma'nın Suriye eyaletine bağlanmıştır.

M.S. 65 senesinde bir kez daha tahrip edilmiş, ancak yeniden imar olunarak en sonunda M.S. 634'te Arapların eline geçmiştir. ^ Akdeniz kastedilmektedir. ^ Şimdiki Süveyş. Bkz. Kitap vi. b. 33. ^ Yahut "Çukur" Suriye.

Bu isim esasen, Makedonya fethinden sonra, Suriye'nin güneyinde Lübnan Dağı'nın iki büyük silsilesi arasında kalan, batıda Fenike, güneyde ise Filistin ile sınırlanan büyük vadiye verilmiştir.

Ptolemaioslar ile Selevkoslar arasındaki savaşlarda bu ad, bir müddet Mısır krallarına tabi olan Suriye'nin bütün güney kısmına teşmil edilmiştir, fakat Romalılar devrinde asıl Koile Suriye ile Lübnan Dağı'nın karşısındaki Şam çevresini kapsayan havali ve Filistin'in Şeria nehrinin doğusunda kalan cüzü ile sınırlandırılmıştır.

Mısır'a bağlanan körfezler Heroopolites ve Aelanites olarak tesmiye edilir.

Bizim denizimiz üzerinde bulunan Aelana ile Gazze kentleri arasında 150 mil mesafe vardır.

Agrippa, Kızıldeniz üzerindeki bir kent olan Arsinoe'nin, çöl yolu üzerinden Pelusium'a 125 mil mesafede olduğunu belirtir.

Bu kadar küçük bir mesafeyle ayrılmış iki yere tabiatın nakşettiği hususiyetler birbirinden ne kadar da farklıdır!

BÖLÜM 13. (12.) — SURİYE.

Bu memleketlerin hemen yanında, bir vakitler toprakların en haşmetlisi olan ve pek çok isimle anılan Suriye sahili uzanır, zira Arabistan ile bitişen kısım evvelce Palaestina, Judaea, Coele ve Phoenice olarak anılırdı.

İç kısımdaki memlekete Damascena, daha ileride ve daha güneyde kalan kısma ise Babylonia denilirdi.

Fırat ile Dicle arasında uzanan kısma Mezopotamya, Toroslar'ın ötesine Sophene ve aynı dağ silsilesinin bu tarafında kalan kısma ise Kommagene denirdi.

Ermenistan'ın ötesinde, kadim devirlerde Asur tesmiye edilen Adiabene memleketi vardı ve Kilikya'ya kavuştuğu kısımda bu memlekete Antiochia tesmiye olunurdu.

Kilikya ile Arabistan arasındaki uzunluğu 470 mil, Seleukeia Pieria'dan Fırat üzerindeki bir kent olan Zeugma'ya kadar genişliği ise 175 mildir.

Bu memleketi daha da tafsilatlı taksim edenler, Fenike'nin Suriye ile çevrelendiğini, evvela bir kısmı İdumea ile Judaea olan Suriye deniz sahilinin, bundan sonra Fenike'nin ve nihayet Suriye'nin geldiğini kabul ederler.

Bu sahillerin önünde uzanan deniz parçasının tamamına Fenike Denizi denir.

Fenike kavmi, harflerin kâşifi, gök bilimi, seyrüsefer ve harp sanatının ilk mucitleri olma şerefine mazhardır.

BÖLÜM 14. — İDUMEA, FİLİSTİN VE SAMARYA.

Pelusium'dan çıkıldığında Chabrias Ordugâhı'na varılır.

Kasius Dağı, Kasiuslu Jüpiter tapınağı ve Büyük Pompeius'un mezarı buradadır.

Pelusium'dan altmış beş mil mesafedeki Ostracine, Arabistan'ın sınır kentidir. * Yahut Arabistan'ın kuzey noktası olan Ostracine. 3 Bu, Seleukos tarafından M.Ö. 300 senesinde, Pieria Dağı'nın eteklerinde, Akdeniz'e nazır, Asi Nehri'nin dört mil kuzeyinde ve Antakya'nın on iki mil batısında kurulmuş büyük bir Suriye kalesiydi.

Miladımızın altıncı asrında bütünüyle harabeye dönmüştü.

Limanına, mendireğine, surlarına ve nekropolüne ait mühim kalıntılar mevcuttur.

Seleukeh yahut Kepse adıyla anılırlar. 3 Grekçe "birleşme yeri" manasındaki zeugma kelimesinden gelir, Seleukos Nikator tarafından, Kommagene ile Kyrrhestike sınırında, Fırat'ın batı kıyısında, nehrin Büyük İskender tarafından inşa ettirilen sefine köprüsüyle geçildiği yerde bina edilmiştir.

Günümüzdeki Kumkale'nin bu mevki üzerinde bulunduğu zannedilmektedir. 4 Bu hususta bkz. Kitap vii. b. 57.

Harflerin icadı ile gök bilimi ilminin ilk defa işlenmesi hususunda Mısırlılar ve diğer milletler hak iddia etmişlerdir.

Gök bilimi ilmini seyrüsefer maksatlarına muhtemelen ilk tatbik edenler Suriyeliler olmuştur.

Harp sanatının, Fenike kavminin mevcudiyetinden çok evvel bir sanat olarak tetkik edilmiş olduğuna dair şüphe pek azdır. * Strabon burayı Kasius Dağı ile Pelusium arasına yerleştirir. * Bu Kitabın 12. Bölümüne bakınız.

Atinalı Khabrias, isyan eden tebaasına karşı II. Nektanebo'ya yardım etmiştir. * Harabeleri bugünkü Ras Straki üzerinde görülmektedir.

BÖLÜM 14. ... (13.) Bundan sonra, Sirbonis Gölü'nün görünür hale geldiği noktada İdumea ve Filistin başlar.

Kimi müelliflerin çevresini 150 mil olarak kaydettikleri bu gölü Herodotos, Kasius Dağı'nın eteklerine yerleştirmiştir, şimdilerde ise ehemmiyetsiz bir bataklıktan ibarettir.

Şehirleri Rhinokolura ve iç kısımlarda Raphia, Gazze ve daha da içeride Anthedon'dur, ayrıca Argaris Dağı da buradadır.

Sahil boyunca ilerlendiğinde Samiriye bölgesine varılır, hür bir şehir olan Askalan, Azotos, biri iç kısımlarda yer alan iki İamnia... * Şimdiki adı Sebhet Berdavil'dir. Kasius Dağı'nın doğusunda, Mısır sahilinde uzanmaktaydı ve Mısır ile Filistin veya İdumea arasındaki sınır çizgisinin bu gölün sularının tam ortasından geçmiş olması muhtemeldir. Yoğun şekilde asfalt ile kaplı bulunmaktaydı.

Vaktiyle Akdeniz ile arasında bir irtibat mevcuttu, fakat burası tıkandığından, buharlaşma sebebiyle tedricen küçülmüş olup günümüzde neredeyse tamamen kurumuştur. * Mukaddes Kitap'ta "Mısır ırmağı" olarak zikredilen Vadi el-Ariş'in ağzında kain, bugünkü Kal'at el-Ariş yahut El-Ariş'tir.

İsmi Grekçede "burunların kesilmesi" manasına gelir ve muhtemelen Mısır'ın Habeş kralları devrinde, bu şekilde uzuvları kesilerek cezalandırılan mücrimlerin sürgün yeri olmasından neşet etmiştir.

Bununla beraber Poinsinet, bu ismin "sünnetliler şehri" manasına geldiğini ileri sürmektedir. * Mevkiinde bulunan yerleşim halen Refah olarak anılmaktadır, fakat hakikatte sahil boyunda kain idi.

Gazze'den 12. Bölümün bir notunda, 423. sayfada evvelce bahsedilmişti. * Plinius hilafını beyan etse de, Anthedon Filistin sahilinde idi.

Gazze'nin takriben üç mil güneybatısında kain olup Aleksandros Yannaios tarafından tahrip edilmiştir.

Julianus devrinde, Suriye Venüs'ü olan Astarte'nin ibadetine tahsis edilmişti.

Dupinet'ye nazaran, mevkiinin bugünkü ismi Daron'dur. * Brotier, burasının Mukaddes Kitap'taki Gerizim Dağı ile aynı olduğunu ifade eder, lâkin o dağ Samiriye'de, Filistin'in güney sahilinden hayli uzakta bulunmaktaydı.

Buradan bahseden yegâne müellif Plinius'tur. * Mukaddes Kitap'taki Aşkelon olup Gazze ile İamnia arasında, Akdeniz sahilinde kain beş Filistî şehrinden biridir.

Kadim devirlerde, kadın başlı bir balık suretindeki Derketo ibadetinin merkezi idi.

Halen Askalan adını taşıyan harabeleri fevkalade geniş olup azametli bir kuvvete delalet etmektedir.

Arpacık soğanı aslen bu beldeye mahsus idi ve ismini de buradan almıştır. * Mukaddes Kitap'taki Aşdod'dur.

Beş Filistî şehrinden biri ve Dagon ibadetinin başlıca merkezi idi.

Herodotos, Mısır kralı Psammetikhos'un yirmi dokuz yıl süren muhasarasına mukavemet ettiğini zikreder. Bilahare mükerreren zapt ve istirdat edilmiştir.

Askalan ile İamnia arasında kain idi ve mevkii bugünkü Esdad köyü ile gösterilmektedir, fakat kadim şehre ait hiçbir harabe müşahede edilmemektedir. * Bunlardan biri, Septuaginta tercümesine göre Yeşu'nun on beşinci babının 45. ayetinde Yahuda sıbtına tahsis edilmiş olan bir Filistî şehri idi, lakin İbrani metninde zikredilmeyip yalnızca...

...ve yeryüzündeki tufandan evvel mevcut olduğu rivayet edilen bir Fenike şehri olan Yafa gelir.

Bir tepenin yamacında kaindir ve önünde, Andromeda'nın bağlandığı zincirlerin izlerinin gösterildiği bir kaya uzanır. Burada masalsı ilahe Keto'ya tapınılır.

Bu mahalden sonra Apollonia ve ardından Strato Kulesi, diğer adıyla Sezariye gelir, burası... * ...II. Tarihler 26:6'da (İngilizce tercümesinde Yavne olarak adlandırılır), Kral Uzziya tarafından zapt ve tahrip edilen Filistî şehirlerinden biri olarak geçer.

İç kısımda yer alan aynı isimli mevki, muhtemelen Josephus'un Yahuda sıbtının Dan oğullarınca işgal edilen kısmında bulunduğunu zikrettiği ve 1. Makabeler 10:69-71'de de bahsi geçen yerdir. Biri ihtimalen diğerinin limanı vazifesini görmekteydi.

Limanın harabeleri halen Yebna adını muhafaza etmekte olup denizden takriben bir saat mesafede, Rubin nehrinin kıyısındaki bir tepe üzerinde kaindir. * Mukaddes Kitap'taki Yoppa'dır, şimdilerde Yafa tesmiye olunur.

Gerek birinci gerekse ikinci Mabet için Lübnan'dan getirilen keresteler buraya indirilmiştir.

Makabe savaşları esnasında defalarca el değiştirmiş ve nihayetinde Pompeius tarafından Roma'nın Suriye eyaletine ilhak edilmiştir.

Yeni Ahit'te Aziz Petrus ile irtibatlı olarak mükerreren zikredilir.

Yahudi harbinde korsanlar için bir iltica mahalli haline geldiğinden Cestius tarafından zapt edilerek tahrip olunmuş, harabeleri dahi Vespasianus tarafından yerle bir edilmiştir.

Bilahare yeniden inşa edilmiş ve Haçlı Seferleri devrinde nöbetleşe Hristiyanların ve Müslümanların eline geçmiştir. * Deniz canavarı tarafından yutulmak üzere terk edilmişken, bu hadise için Merkür'ün kanatlı ayakkabılarını ödünç almış olan Perseus tarafından tahlis edilmiştir.

Plinius 9. Kitap 4. Bölümde, mezkûr canavarın iskeletinin M. Aemilius Scaurus'un Curule Aedilis olduğu vakit Roma'da teşhir edildiğini beyan eder. * Muhtemelen Suriyelilerin kadın başlı balık ilahesi olan Derketo yahut Atargatis ile aynıdır. * Sezariye ile Yoppa arasında kaindir.

İsmini Mısır veya Suriye'nin Makedonyalı krallarına borçlu olması muhtemeldir.

Terk edilmiş bir köy olan, lakin Haçlı Seferleri devrinde bizzat büyük bir ehemmiyet arz etmiş bulunan Arsuf, kadim Apollonia'yı temsil eder.

Turris Stratonis'in mevkii, daha sonraları kıyıda yer alan, Büyük Hirodes tarafından kurulup Augustus Sezar'ın şerefine Caesarea adı verilen Caesarea şehri ile işgal edilmiştir.

Muazzam bir inşaata sahip dalgakıran ile koruma altına alınan limanının genişliği ve haşmetiyle nam salmıştı.

Bir müddet Filistin'in başlıca şehri ve Roma hükümetinin merkez makamı addedilmiştir.

Plinius'un zikrettiği üzere ismi sonradan yeniden değişmiş olsa da, Birinci Filistin'in Metropolitlik Makamı olarak Caesarea ismini muhafaza etmiştir.

Kutsal Topraklar'ın Haçlılar tarafından işgali esnasında da hayli ehemmiyet taşımıştır.

Harabeleri halen müşahede edilmektedir, lakin nice nesiller boyu bir taş ocağı vazifesi görmüş, Yafa, Sayda, Akka ve Beyrut bu mevkiden temin edilen taşlarla ikmal edilmiştir. Dalgakıranının veya mendireğinin ve kulelerinin muazzam kalıntıları halen mevcuttur.

Kral Hirodes, lakin şimdilerde İmparator Vespasianus tarafından teşkil olunan Prima Flavia Kolonisi, bu mahal, Arabistan sınırlarından 188 mil mesafede, Filistin'in hudut şehridir, bundan sonra ise Fenike gelir. Samarya'nın iç kısımlarında, vaktiyle Mamortha denilen Neapolis, bir dağ üzerinde yer alan Sebaste ve daha da yüksek bir dağ üzerinde Gamala kasabaları bulunur.

BÖLÜM 15. (14.) YAHUDİYE

İdumea ve Samarya'nın ötesinde, Yahudiye geniş bir sahaya yayılır.

Suriye'ye bitişen kısmı Celile tesmiye edilirken, Arabistan ile Mısır'a en yakın olan kısmı Perea adını taşır.

Bu sonuncusu engebeli dağlarla sık bir biçimde kaplıdır ve Yahudiye'nin geri kalanından Şeria Nehri ile ayrılır.

Yahudiye'nin kalan kısmı on Toparklığa ayrılmıştır, bunları şu sıra ile zikredeceğiz, Hurma koruluklarıyla kaplı ve pek çok pınarla sulanan Hiericus toparklığı ile Emmaus, Lydda, Yafa, Akrabatena, Gophna, Thamna, Bethleptephene, bir vakitler yalnızca Yahudiye'nin değil, Şark'ın da açık ara en meşhur şehri olan Hierosolyma'nın kurulmuş bulunduğu Orina ve aynı isimde meşhur bir kasabaya malik Herodium.

(15.) Şeria Nehri, ileride bahsedeceğimiz Caesarea'ya lakabını bahşetmiş olan Panias pınarından neşet eder.

Fenike yahut.

Bazıları tarafından Kutsal Metinler'deki Şekem şehri olarak telakki edilir, diğerlerince ise onun hemen mücavirinde olmakla birlikte müstakil bir mahal sayılır. Bugünkü adı Nablus yahut Nabolos olup, Ebal ve Gerizim Dağları arasında bulunur. Roma idaresi altındaki asıl adı Flavia Neapolis idi. Justin Martyr'in doğum yeridir.

İsrail Kralı Omri'nin M.Ö. 922 civarında mevkiini teşkil etmek üzere satın aldığı tepenin sahibi olan Şemer'den hareketle böyle anılan Samarya şehri. Hirodes, hamisi olan ve Grekçede "Sebastos" denilen Augustus'un şerefine Sebaste adını verdiği bu şehri büyük ölçüde imar etmiştir. Mevkisi günümüzde Sebustiye adını taşıyan fukara bir köy ile işgal edilmiştir.

Filistin'in, Josephus tarafından istihkamlarının metanetiyle meşhur olduğu sıklıkla zikredilen ve Taberiye Gölü kıyısında, Tarichea'nın karşısında bulunan bir kasabası. Yaman bir müdafaanın ardından, hayatta kalanların 4000'ini kılıçtan geçiren Vespasianus tarafından zapt edilmiş, bunun üzerine 5000 kişi kendilerini surlardan aşağı atarak aşağıdaki kayalıklarda parçalanmıştır. Mevkii neredeyse on sekiz asır boyunca unutulmuşken, Lord Lindsay burayı Taberiye Gölü'nün doğusundaki yüksek bir tepede, mezkur isimdeki kasabanın hemen karşısında keşfetmiştir. Günümüzde El-Hüsn olarak tesmiye edilir ve istihkam harabeleri pek geniştir.

Antakya Suriyesi.

Perea, Filistin'in Şeria Nehri'nin şarkında kalan kısmının umumi adı idi, lakin daha mutat olarak, dar manada, mezkur mıntıkanın yalnız bir cüzünü, yani şimalde Yermuk, cenupta ise Arnon nehirleri arasındaki nahiyeyi ifade etmekteydi.

Kutsal Yazılarda sıklıkla zikredilen Eriha. Antonius tarafından Kleopatra'ya hediye edilen hurma koruluğuyla meşhur idi. Şimdilerde mevkisini işgal eden tek şey Riha adlı bir Bedevi ordugahıdır.

Yeni Ahit'teki Emmaus köyünden sekiz veya on mil mesafede bir şehir. İleri sürüldüğüne göre, Kudüs'ün tahribinin hatırasına Nicopolis olarak adlandırılmıştır. Mevkii, Kudüs'ten Yafa'ya giden yol üzerinde, Amvas isimli bir köyle halen bellidir.

Yeni Ahit'te pek sık zikredilir. Bu kasaba, Yafa'nın güneydoğusunda, Kudüs'ün kuzeybatısında, deniz sahilinden uzanan birkaç yolun kavşağında yer almaktaydı. Yahudi harbinde Romalılar tarafından tahrip edilmiş, lakin kısa süre sonra yeniden inşa edilerek Diospolis olarak tesmiye edilmiştir. Lud adındaki bir köy onun mevkisini işgal etmektedir.

Nicopolis'ten dokuz mil mesafede kain, başlıca şehri Akrabbim'den mülhemdir. Vaktiyle Samarya'nın bir cüzünü teşkil eden Akrabbim toparklığı, Yahudiye'dekilerin en şimalde olanıydı.

Bünyamin diyarında kaindir. Josephus, burayı ehemmiyet bakımından yalnızca Kudüs'ten sonra ikinci sayar, Eusebius'a göre de bugünkü Nablus'a giden yol üzerinde Kudüs'ten on beş mil uzaktadır. Mezkur müellif burayı Kutsal Metinlerdeki Eşkol ile de bir tutar. Mevkii, yerlilerce Cifna tesmiye edilen küçük bir Hristiyan köyü ile belirlenmektedir.

Evvelki iki tanesi gibi, bu toparklık da uzun müddet Samarya'ya ait olmuştur. Thamna yahut Thamnis, Yeşu xix. 50 ve xxiv. 30'da Yeşu'nun defnedildiği mahal olarak geçen, Efraim Dağı'ndaki Timnat-Serah idi.

Diğer müelliflerin Bethleptepha toparklığı. Yahudiye'nin cenubunda ve Josephus tarafından ekseriyetle İdumea tesmiye edilen kısmında vaki olduğu anlaşılmaktadır. Reland, ismin Yeşu xix. 6'da zikredilen Şimon kabilesinin bir şehri olan Beyt-Lebaot'a benzediğini kaydetmiştir.

Grekçeden, Luka i. 39'da zikredildiği üzere "dağlık bölge" yahut "tepelik diyar" manasındadır.

Yahut "Mukaddes Solyma."

Filistin'in Büyük Hirodes tarafından inşa ettirilen, Kudüs'e takriben altmış stadia mesafede ve Tekoa'dan pek uzak olmayan bir kalesi. Mevkii, modern seyyahlar tarafından El-Fureydis yahut Cennet ile teşhis edilmiştir, tepesinde kalenin yıkık surlarının halen görülebildiği, "Frenk Dağı" tesmiye edilen mevki ile muhtemelen aynı yerdir.

Araplar tarafından Bahrü'l-Ürdün olarak adlandırılır.

Anti-Lübnan sıradağları üzerinde, Panias yahut Paneas Dağı'nda kaindir.

Bölüm 15

söz etme fırsatı bulacağız. Bu, pek latif bir akarsudur ve arazinin konumu elverdiğince yatağı boyunca kıvrılarak akar, kıyılarında mukim olanların arasında oyalanır.

Neredeyse büyük bir isteksizlikle, kasvetli ve meşum tabiatlı bir göl olan Asphaltites'e doğru ilerler, nihayetinde onun tarafından yutulur ve methedilen suları, gölün vebalı akıntılarına karışarak gözden kaybolur.

İşte bu sebepledir ki içinden geçtiği vadiler kendisine fırsat sunar sunmaz, birçok yazar tarafından Genesara olarak bilinen, on altı mil uzunluğunda ve altı mil genişliğindeki bir göle dökülür, bu gölün doğusunda Julias ve Hippo'nun sevimli kasabaları, güneyinde Tarichea (ki bu ad birçok kimse tarafından bizzat gölün kendisine de verilir) ve batısında, sıcak kaplıcaları sağlığı yeniden kazanmaya fevkalade vesile olan Tiberias uzanır.

(16.) Asphaltites, adını da borçlu olduğu ziftten başka hiçbir şey husule getirmez. Hayvanların bedenleri sularında batmaz, hatta boğaların ve develerin bedenleri dahi orada yüzer.

Uzunluğu 100 mili aşar, en geniş yeri yirmi beş, en dar yeri ise altı mildir.

Doğusunda Göçebe Arapların memleketi yer alır, güneyinde ise vaktiyle Hierosolyma'dan sonra Yahudiye'nin en muhkem mevkii olan Machaerus bulunur.

Aynı tarafta, şifalı vasıflarıyla dikkate şayan olan ve sularının kazandığı şöhreti adıyla da ikrar eden ılık bir pınar olan Callirrhoe yer alır.

Bölüm 16

(17.) Asphaltites'in batısında, onun muzır buharlarından sakınacak kadar mesafede, dünyadan el etek çekmiş, bütün yeryüzündeki diğer insanlardan daha hayret verici bir kavim olan Esseniler yaşar, zira aralarında hiç kadın yoktur, şehvete büsbütün yabancıdırlar, paraları bulunmaz, yegane yoldaşları hurma ağaçlarıdır.

Bununla birlikte, bahtın fırtınalarıyla oraya sürüklenen ve hayatın meşakkatlerinden bizar kalarak onların adetlerini benimsemeye gelen çok sayıda yabancıyla safları her geçen gün ziyadesiyle tazelenir.

İşte bu suretle, nakletmesi akla sığmaz görünse de, bu halk tek bir doğum dahi vuku bulmaksızın binlerce çağ boyunca varlığını ebediyen sürdürmektedir, zira başkalarının hissettiği hayat bıkkınlığı, bu kavim için pek velut bir nüfus menbaı teşkil eder.

Eskiden bu kavmin aşağısında, toprağının veludiyeti ve hurma korulukları bakımından yalnızca Hierosolyma’nın ardından gelen Engadda kasabası bulunmaktaydı, şimdiyse, tıpkı onun gibi, bir başka kül yığınından ibarettir.

Bunun yanı başında, Asfaltit Gölü’nden pek uzak olmayan sarp bir kaya üzerindeki Masada kalesine gelinir.

Yahudiye hakkında bu kadarı kâfidir.

BÖLÜM 16. (18.) DECAPOLIS

Suriye’nin Yahudiye ile birleşen tarafında, şehirlerinin adedinden mülhem bu isimle anılan Decapolis bölgesi yer alır, gerçi bu hususta müelliflerin hepsi müttefik değildir.

Bununla birlikte ekseriyeti, çayırlarına akıtılarak şevkle emilen Chrysorroos nehriyle velut kılınan Şam’ı bunlardan biri saymakta hemfikirdir, hepsi de Arabistan’a doğru gerileyen Philadelphia ve Raphana, şimdiki ismi orada kurulan bir İskit kolonisinden neşet eden Scythopolis (ki dadısı orada defnedildiğinden ötürü Liber Baba tarafından vaktiyle Nysa olarak tesmiye kılınmıştı), önünden Hieromix nehrinin aktığı Gadara, evvelce zikredilen Hippo, Dion, sularıyla zengin Pella, Galasa ve Canatha da bu meyandadır. Her biri bir krallığa muadil olan ve bunca krallıkla aynı mertebeyi işgal eden tetrarklıklar, bu şehirlerin arasında ve etrafında uzanır.

İsimleri şunlardır, Trachonitis, evvelce zikredilen pınarıyla Caesarea’nın yer aldığı Panias, Abila, Arca, Ampeloessa ve Gabe.

BÖLÜM 17. (19.) PHOENICE

Şimdi sahile ve Phoenice’ye avdet etmeliyiz. Vaktiyle burada Crocodilon adıyla bilinen bir kasaba mevcuttu, bu ismi taşıyan bir nehir halen vardır, Dorum ve Sycaminon ise şehirlerin isimleridir.

Hermon Dağı'nın güneyinde, Şeria Nehri üzerinde, nehrin kaynağının hemen aşağısında yer almaktaydı. Milattan önce 3 yılında Tetrarh Philippos tarafından inşa edilmiştir.

Kral Agrippa buraya Neronias adını vermiştir, lakin bu isim kısa süre sonra unutulmuştur. * İşbu Kitabın 14. Bölümünde, Şeria Nehri'nin doğduğu yer olarak zikredilir. * Heliopolis ile Şam arasında yer alan, bugün Nebi Habil olarak bilinen, Koile-Suriye'de kain müstahkem bir mevkidir. * Trablus ile Antaradus arasında, Lübnan Dağı'nın kuzeybatı eteğinde yer almaktadır.

Denizden kısa bir mesafede bulunmaktaydı ve ahalisinin Suriye Afroditi olan Astarte'ye gösterdiği tazim ile şöhret bulmuştu.

Burada Büyük İskender adına bir mabet inşa edilmiş olup, Romalı İmparator Alexander Severus, ebeveyninin bir şenliği kutlamak maksadıyla milattan sonra 205 yılında oraya gitmiş olması hasebiyle bu mabette dünyaya gelmiştir. Bu hadiseden ötürü kentin adı Caesarea olarak değiştirilmiştir.

Burckhardt, kentin mevkiini Tel-Arka tesmiye olunan bir tepe olarak tayin eder. 7 İsmini muhtemelen sayısız bağlarından alan bu yer hakkında malumat bulunmamaktadır. * Plinius tarafından 12. Kitap, 41. Bölümde Gabba olarak zikredilmiştir.

Caesarea ile Ptolemais arasında, Karmil Dağı'nın eteğinde, birincisinden on altı mil mesafede yer almaktaydı. Günümüze hiçbir kalıntısı intikal etmemiştir.

Büyük Hirodes tarafından tahkim edilmiş olan Celile'deki Gabala ile karıştırılmamalıdır. " Kent, Caesarea ile Ptolemais arasında yer almaktaydı.

Nehir, Pococke'a göre içinde timsahların da bulunduğu günümüz Nahr-el-Zerka'sı ile teşhis edilmiştir. *" İsrailoğullarının Kenan diyarını fethinden evvel Dor olarak anılmaktaydı. Yeşu 17:11 ve Hakimler 1:27 kısımlarına müracaat ediniz. Bilahare Menaşe sıbtının yarısına intikal etmiştir. Mevkii bugün Tantura olarak anılmaktadır. " D'Anville'e nazaran mevkii bugün Atlit olarak adlandırılır. Parisot buranın modern Kefr Lam olduğunu, diğerleri ise Karmil Dağı yakınındaki Hayfa olduğunu ileri sürer.

##

yalnızca hatırası baki kalmış şehirlerin. Buradan sonra Karmil Burnu'na ve dağın üzerinde, evvelce Ekbatana tesmiye olunan aynı adlı şehre varılır.

Bunun bitişiğinde Getta, Ceba ve dar sahillerine cam yapımında kullanılan bir nevi kumu bırakan Pacida yahut Belus Nehri yer alır, işbu nehir Karmil Dağı'nın eteğindeki Cendebia bataklıklarından neşet eder.

Bu nehrin hemen yakınında, evvelce Ace tesmiye olunan ve Claudius Caesar'ın bir kolonisi mahiyetindeki Ptolemais, akabinde Ekdippa kasabası ve Ak Burun olarak bilinen mevkii bulunur.

Daha sonra, evvelce bir ada olan, ana karadan yedi yüz adım genişliğinde gayet derin bir deniz boğazıyla ayrılan, lakin bilahare muhasara esnasında İskender tarafından inşa edilen tahkimatla karaya bağlanan Sur şehrine varılır, kadim devirlerde vücuda getirdiği nesliyle, doğurduğu Leptis, Utika ve Roma hakimiyetinin cihanşümul fütuhata susamış o amansız hasmı Kartaca şehirleriyle nam salmış olan Sur, dünyanın hudutlarının ötesinde tesis ettiği Gades dahi onun eseridir.

Gününüzde ise bütün şöhreti, murex kabuklusu ile erguvan boyasının istihsalinden ibaret kalmıştır. Eski Sur da dahil edildiğinde çevresi on dokuz mildir, kentin kendisi ise yirmi iki stadyum boyunca uzanır.

Sonraki kasabalar Sarepta ve Ornithon'dur, bunların ardından cam imalatıyla meşhur ve Boiotia'daki Thebai'nin anası olan Sayda gelir.

(20.) Bu mevkiin gerisinde, Simyra'ya kadar 1500 stadyum boyunca uzanan Lübnan silsilesi başlar, bu havaliye Koile Suriye adı verilir.

Bu dağ sırasının karşısında, aradaki bir vadiyle ondan ayrılan ve evvelce Lübnan'a bir sur ile raptedilmiş bulunan Antilübnan silsilesi uzanır.

Bunun ötesinde, iç kısımlarda Dekapolis mıntıkası, bununla birlikte evvelce zikredilen Tetrarhlıklar ve Filistin'in bütün vüsati yer alır.

Yine sahil boyunda ve Lübnan'ın eteklerinde Magoras Nehri, Felix Julia adını taşıyan Berytos kolonisi, Leontos kasabası, Lykos Nehri, Palaebyblos, Adonis Nehri ve Byblos kasabaları kaindir,

* Meşhur Sur erguvanının imal edildiği madde. ' Yahut ana kara üzerinde inşa edilmiş bulunan "Eski Sur". * İlyas Peygamber'in, oğlunu bilahare ölümden dirilttiği dul kadının yanına gönderildiği, 1. Krallar 17:9-10'da geçen Sarefat. Mevkii bugün Sarfand olarak bilinir. * Muhtemelen civardaki av hayvanlarının bolluğundan ötürü "Kuşlar Şehri" manasına gelmektedir. Mevkii günümüzde Adlan adını taşır. * Mevkii bugün Sayda olarak anılmaktadır. Davud ve Süleyman devrinde muhtemelen Sur krallarına tabi idi.

Thebai'nin kurucusu Kadmos'un, kentin kralı Agenor'un oğlu olduğu söylenirdi. Kutsal Yazılar'ın Lübnan'ı.

Eski Koile-Suriye olan bu aradaki bölgede bugün Dürzîler yaşamaktadır. * Muhtemelen bugünkü Nahr-el-Damur. * Bugün Beyrut.

Kimi yazarlarca İbrani Kutsal Yazıları'ndaki Berota yahut Berotai ile bir tutulmuştur. Bir Roma kolonisi olarak tam adı, "Colonia Julia Augusta Felix Berytus" idi.

Beşinci (Makedonya) ve Sekizinci (Augustus) lejyonların kıdemli askerleri tarafından kolonileştirilmiştir.

Beyrut yahut Berut, ticarî açıdan bakıldığında bugün Suriye'nin en mühim mevkiidir. 10 Bu yer hakkında hiçbir şey bilinmemektedir. İsmi, "Aslan Şehri" manasına gelir görünmektedir. 11 Bugün Nahr-el-Kelb yahut "Köpek Nehri". 12 Bu yerin konumu bilinmiyor görünmektedir. 13 Bugün Nahr-el-İbrahim. 14 Bu mevkide kurulu olan modern kasabaya Cübeyl denir. Lübnan'ın eteklerinde yer alır.

Eski adının Gebal olduğu anlaşılmaktadır ve Yeşu, xiii. 5, 1. Krallar, v. 18 ve Hezekiel, xxvii. 9'da Geballilerden bahsedilir. Kadim şehrin harabeleri pek geniştir.

Burada Astarte ve İsis'e tapınılmış olduğu anlaşılmaktadır. 1 Bugün Biblos'un takriben on iki mil kuzeyinde küçük bir kasaba olan Batrun'dur, Sur kralı İtobaal tarafından kurulduğu söylenir. 2 D'Anville'e göre bugün Grazir'dir. 3 Trablus'tan on iki mil mesafede.

İsminin bir kadırgaya yahut üç sıralı kürekliye (triremis) atıfta bulunduğu anlaşılmaktadır.

Daniel Kitabı, xi. 30'da zikredilen yerin burası olduğu söylenmiştir. 4 Polybios, buranın Antiokhos tarafından yakıldığından bahseder.

D'Anville'e göre mevkii halen Calamon adını taşımaktadır. 5 Burası esasen, aralarında altı yüz ayak mesafe bulunan, her biri kendi surlarına sahip, fakat hepsi ortak bir nizamla birbirine bağlı, tek bir meclis yerine malik ve hakikatte yalnızca tek bir şehir teşkil eden üç ayrı şehirden müteşekkildi.

Plinius'un burada ima ettiği üzere, sırasıyla Sur, Sayda ve Arados'un kolonileriydiler.

Halen ehemmiyetli bir yerleşimdir, Türkler tarafından Tarabolos yahut Trablus olarak anılır. 6 Mevkii halen Ortosa yahut Tortosa olarak bilinir. 7 Muhtemelen Trablus'un kuzeyindeki Nahr-el-Kebir yahut "Büyük Nehir" ile aynıdır.

"Hür" manasına gelen Grekçe ismini, bölge ahalisinin ona verdiği ada olan benzerliğinden almış olabilir. 8 Antarados yakınlarında mühim bir şehirdi. Harabelerinin çok geniş olduğundan bahsedilir.

Simyra'ya halen Sumira denmektedir. 9 Bugün Ervad denilen, Fenike'nin kuzey kıyısı açıklarında, ana karadan yirmi stadia mesafede bir ada; Plinius burada ölçümünde eksik kalmaktadır.

Arados şehri, çıplak bir kaya üzerine inşa edilmiş olmasına rağmen pek kalabalıktı ve Şark adetinin aksine evler çok katlıydı.

Hezekiel Peygamber tarafından Arvad adıyla zikredilir, bkz. bap xxvii. 8, 11.

Ehemmiyet bakımından Sur ve Sayda şehirlerinden hemen sonra gelirdi. 10 Modern ismi bilinmiyor görünmektedir.

BÖLÜM 18. SURİYE ANTİOKHİA

Suriyeliler, Saydalılar ve Aradoslular tarafından iskân edilmiş olan Botrys, Gigarta, Trieris, Calamos, Tripolis, Orthosia, Eleutheros nehri, Simyra ve Marathos kasabaları ve bunların karşısında, bir ada üzerinde kurulu, yedi stadia uzunluğunda ve ana karaya iki yüz adım mesafede bulunan Arados kasabası.

Adı geçen dağların nihayete erdiği memleket ve aradaki ovalar geçildikten sonra Bargylus Dağı'nın yükseldiği görülür.

Fenike burada son bulur ve Suriye yeniden başlar. Mevcut kasabalar Carne, Balanea, Paltos ve Gabale'dir, ardından hür Laodicea kasabasının bulunduğu burun gelir, daha sonra da Diospolis, Heraclea, Charadrus ve Posidium. (21.) Bundan sonra Suriye Antiochia Burnu'na varılır.

İç kısımlarda, Epidaphnes lakabıyla anılan ve Asi nehri ile ikiye bölünen hür Antiochia şehrinin kendisi yer alır. * Arados şehrinin neredeyse tam karşısında yer alması hasebiyle Antarados olarak da anılır.

Strabon'a göre Antarados limanına Carne yahut Carnos denirdi.

Haçlı Seferleri devrinde Tortosa adıyla bilinirdi. Şimdiki adı Tartus'tur. 2 Bugün Banyas'tır. Antarados'un yirmi dört mil kuzeyinde yer almaktaydı.

İsminin civardaki hamamlardan neşet ettiği zannedilmektedir.

Mevkii terk edilmiş haldedir, lâkin kadim kentin birkaç harabesi halen görülebilmektedir. 3 Balanea'dan sekiz mil mesafede.

Harabeleri Boldo adıyla bilinir. 4 Mevkii bugün, Laodicea yahut Lazkiye civarında küçük bir köy olan Cebele adıyla bilinmektedir.

Burada muhtemelen güneşe tapınılmıştı ve İmparator Heliogabalus ismini buradan almıştı. 5 Antakya'nın takriben elli mil güneyinde, bugün Lâdikîye yahut Lazkiye denilen, Avrupa çapında şöhrete sahip tütününün nefasetiyle meşhur yer.

I. Seleukos tarafından, Ramitha adlı daha eski bir kentin mevkii üzerine inşa edilmiştir. Sonraları Julius Caesar tarafından büyük lütuflar görmüştür.

Büyük Hirodes burada harabeleri halen mevcut olan bir su kemeri inşa ettirmiştir.

Bugün zavallı bir Türk köyüdür, lâkin civarında kadim şehrin ehemmiyetli kalıntıları görülebilir. 6 Plinius'un Benyamin sıbtına ait Lydda şehrini kastettiği öne sürülmüştür, bu da elbette fazlasıyla güneyde kalır ve takip ettiği sıranın tamamen haricinde kalırdı.

Eğer kastedilen yer orası değilse, bu Diospolis külliyen meçhuldür. 7 Laodicea'nın kuzeyinde birkaç mil mesafede.

Pococke, Minet Berdaneh yahut Burç Körfezi denilen bir mevkide bu yerin kimi izlerine rastlamıştır. 8 Plinius burada pek muhtemelen hataya düşmüştür ve hakikatte Kilikya'da, Platanus ile Cragus arasında bulunan bir yerden Suriye'deymiş gibi bahsetmektedir.

İsmi, bir dağ selinin yakınındaki konumuna işaret eder. 9 Heraclea'nın birkaç mil kuzeyinde, küçük bir koy üzerinde. 10 Yahut Suriye'nin Grek krallarının başkenti olan ve Seleukos Nikator tarafından inşa edilip babasının (yahut bazılarının dediği gibi oğlunun) ismi olan Antiokhos'un adını taşıyan on altı şehrin en meşhuru olan Antakya.

Asi nehri üzerinde kurulmuştu ve kadim dünyanın en güzel, en hoş şehirlerinden birini teşkil etmekteydi.

Modern Antakya, kadim şehrin yerleşkesinin kuzeybatı kısmında, nehir kenarında kurulmuş fakir bir kasabadır.

Justinianus tarafından inşa edilen surların izleri, günümüzde dahi dört millik bir hat boyunca sürülebilmektedir.

Halaskârımızın takipçileri, "Hristiyan" tesmiyesini ilk kez burada iktisap etmişlerdir.

Yani, "Daphne Yakınlarında", zira hemen civarında Apollon’a vakfedilmiş, bu isimle maruf meşhur bir koruluk bulunmaktadır. Şimdilerde Nahr-el-Asy [Asi Nehri] olarak anılır.

Burundaki yerleşim, serbest bir şehir olan ve Pieria diye tesmiye edilen Seleucia’dır. (22.) Bunun ötesinde, evvelce zikretmiş olduğumuz aynı isimli dağdan gayrı olan Casius Dağı uzanır.

Bu dağın irtifası öylesine azametlidir ki, gecenin dördüncü nöbetinde, zifiri karanlığın ortasında Güneş’in doğudan tulu edişi oradan müşahede edilebilir, böylelikle yalnızca geriye dönmekle, aynı anda hem gündüze hem de geceye nazar kılmak mümkün olur.

Zirvesine çıkan dolambaçlı yol on dokuz mil, amudi yüksekliği ise dört mildir.

Bu sahil üzerinde, Libanus ile Antilibanus silsilesi arasında, Heliopolis civarından neşet eden Orontes Nehri cereyan eder.

Kasabalar ise Rhosos ve onun gerisinde, Rhosos dağları ile Toros silsilesi arasındaki sahada kain Suriye Kapıları’dır.

Sahilde Myriandros kasabası ile üzerinde Bomitae kasabasının bulunduğu Amanos Dağı yer alır.

Bu dağ, Kilikya’yı Suriye’den tefrik eder.

BÖLÜM 19. (23.) SURİYE’NİN MÜTEBAKKİ KISIMLARI

İmdi Suriye’nin dahili kısımlarından bahsetmemiz iktiza eder.

Kole-Suriye [Çukur Suriye], Şimdilerde Pieria Dağı’nın eteğinde bulunan Seleuca yahut Kepse. Sabık bir haşiyede buna işaret edilmişti. Şimdilerde Cebel-i Akra adıyla bilinir. Mısır’ın en kuzeydoğu ucunda. Bkz. s. 422 ve 424. Dördüncü nöbetin bidayeti sabah saat üç idi. Bu dağın irtifası hakikatte kayda değer bir veçhe arz etmemekte olup, yalnızca 5318 kadem olduğu tahakkuk etmiştir. Plinius tarafından burada nakledilen harikulade rivayetin muhtemelen hiçbir esası yoktur, mamafih Spartianus’un bize bildirdiğine nazaran, İmparator Hadrianus bu fevkalade manzarayı müşahede etmek maksadıyla dağda bir gece geçirmiş, lâkin zuhur eden bir fırtına merakının tatminine mani olmuştur. Nymphaeum ile Seleucia civarında kain olup, etekleri Orontes’in suları ile yıkanırdı. Yahut Suriye’nin iç kısımlarındaki Baalbek. Ansart’a göre bu isim halen muhafaza edilmektedir. Şimdilerde Beylan tesmiye edilir. Toros Dağı’nın bir kısmı ile Rossicum Kayalığı arasındaki dar geçidin ismi buydu. Ansart’a göre mezkûr mevki günümüzde Saggal Doutan diye anılmaktadır. İssos Körfezi’nin şark cihetinde bir Fenike kolonisiydi, Ansart’ın beyanına nazaran kadim ismini halen muhafaza etmektedir. Şimdilerde Alma-Dağ [Gâvur Dağları] tesmiye edilen bu dağ, Toros Dağları’nın bir kolu olup İssos Körfezi’nin nihayetinden kuzeydoğuya, asıl silsileye doğru uzanır ve Suriye’yi Kilikya ile Kapadokya’dan ayırır. Üzerinde Suriye Kapıları ve Amanos Kapıları namıyla iki geçit bulunmaktaydı. Kilikya’nın Roma valisi olan Cicero tarafından kendisinden sıklıkla bahsedilir. Bu mevkiin yeri meçhuldür, zira buradan bahseden yegâne müellif Plinius’tur.

Nazerini Tetrarklığı’ndan Marsyas Nehri ile ayrılan Apamea kasabasına, diğer adı Hierapolis olan lâkin Suriyelilerce Mabog diye tesmiye edilen Bambyx’e (Yunanların Derketo dedikleri canavar Atargatis’e burada ibadet edilir) ve Suriye’nin en mümbit mıntıkası olan Chalcidene bölgesinin adını kendisinden aldığı, Belus üzerindeki Chalcis nam mevkiye maliktir.

Burada keza Cyrrhum ile Cyrrhestice’yi, Gazatae’yi, Gindareni’yi, Gabeni’yi, Granucomatae tesmiye edilen iki Tetrarklığı, Emeseni’yi, Hyla- Şimdilerde Orontes vadisinde kain ve Apamene vilayetinin merkezi olan Kal’atü’l-Mudik. Şehre zevcesi Apama’ya nispetle bu ismi veren Seleukos Nikator tarafından tahkim ve tevsi edilmiştir. Keza Pella şeklindeki Makedonca ismi de taşımıştır. Bir tepe üzerinde kurulmuş olup, Orontes’in büklümleriyle bir yarımada halini alacak derecede kuşatılmıştı, Khersonesos ismi de buradan neşet etmiştir. Bu mevkie ait pek geniş harabeler halen mevcuttur. Bunların, Strabon’un Phylarchi Arabes dediği ve Apamea’nın şarkında kain olup şimdilerde Nusayriler diye tesmiye edilen kavim olduğu ileri sürülmektedir. Burada zikredilen Marsyas Nehri, Orontes’in küçük bir kolu olup Apamea yakınlarında, şark cihetinden bu nehre mülaki olur. Burası Suriye’de Cyrrhestice mıntıkasında, Antakya’dan Mezopotamya’ya giden anayol üzerinde, Fırat’ın yirmi dört mil batısında, Zeugma’nın otuz altı mil güneybatısında, Beroea’dan iki buçuk, Antakya’dan ise beş günlük mesafede kain idi. Suriye tanrıçası Astarte ibadetinin başlıca merkezi olması hasebiyle "Mukaddes Şehir" manasındaki Yunanca ismini Seleukos Nikator’dan almıştır. Harabeleri ilk defa Maundrell tarafından keşfedilmiştir. Sabık tabılarda bu isim "Magog" şeklindedir, lâkin Sillig’in "Mabog" kıraati doğrudur ve Menbiç, Manbesja, Manbesjun, Menba, Manba, Manbegj gibi Şark formlarına ve modern Kara Bambuche yahut Büyük Menbiç ismine tekabül eder. Yarı balık tanrıça Astarte. Bu Chalcis mevkiinin Bekaa mıntıkasında bir yerlerde, muhtemelen Heliopolis yahut Baalbek’in cenubunda kain olduğu zannedilmektedir. Mevkiinin Zahle’de yahut yakınlarında bulunabileceği ileri sürülmüştür, bunun civarındaki Husn Niha köyünde dikkat çekici bazı bakiyeler müşahede edilmektedir. Yahut muhtemelen, Ebu’l-Fida’nın yontma taştan mamul büyük harabelerden bahsettiği Mecdelyencer’dedir. Ansart, Belus’un burada bir dağ ismi olduğunu ve şimdilerde Cebelü’s-Sımmak tesmiye edilen dağ ile aynı olabileceğini dermeyan eder. Chalcidene’nin kuzeyinde, Toroslar’ın eteklerinde, Antakya’nın seksen mil kuzeydoğusunda bir Suriye kasabası. Roma devrinde Onuncu Lejyon’un karargâhı idi. Modern Nebi Huri köyü yakınlarındaki harabeler kadim Cyrrhus’u temsil eder. Gazatae ve Gindareni hakkında hiçbir malumat yoktur. İhtimalen "Granum Ahalisi" manasındadır. Bu kavim hakkında hiçbir malumat bulunmamaktadır. Apamene mıntıkasında kain bir şehrin ahalisi olan Emesa halkı, sağ...

Iturei kavmi ve onların bir kolu olup Baetareni olarak adlandırılan halk, Mariamitani, Mammisea olarak bilinen Tetrarşik, Paradisus, Pagrae, Pinaritae, daha önce zikredilenin haricinde Seleucia adını taşıyan iki şehir ki bunlardan biri Fırat üzerindeki Seleucia, diğeri ise Belus üzerindeki Seleucia'dır ve Cardytenses.

Suriye'nin geri kalan kısmı (Fırat ile bağlantılı olarak zikredilecek kısımlar müstesna), Arethusii, Beroeenses ve Epiphaneenses halklarını ihtiva eder, veya Orontes'in doğu kıyısı ki Plinius bu Kitabın 26. Bölümünde buraya Palmira'nın ötesindeki çöl bölgesini tahsis eder.

Eski devirlerde muhteşem güneş tapınağıyla ve rahibi Bassianus veya diğer adıyla Heliogabalus'un henüz on dördüncü yaşındayken imparatorluk makamına getirilmesiyle meşhurdu.

Caracalla tarafından *ius Italicum* ile bir koloni haline getirilmiş, daha sonraları ise Phoenicia Libanesia'nın başkenti olmuştur.

Mevkiinin bugünkü adı Homs'tur. Hylatae bütünüyle meçhuldür.

Iturea, Filistin'in kuzeydoğusunda yer almakta olup Trachonitis ile birlikte Philip'in tetrarşik idaresine aitti.

Sınırları kesin olarak tayin edilememektedir, lakin muhtemelen Taberiye Gölü'nden Şam'a çekilecek bir hat üzerinden geçilebilir. Ptolemaios'a göre, Emesa'nın birkaç mil batısındaki Mariama halkı. Ptolemaios'a göre, Laodicea bölgesinde. Portae Amani veya "Amanus Geçitleri" yakınında. Pinara, son zikredilen Pieria'daki Pagrae yakınlarındaydı. Muhtemelen Mezopotamya'daki Seleucia olup günümüzde Fırat'ın sol kıyısında, mühim bir müstahkem mevki olan Zeugma geçidinin karşısında yer alan Birecik'tir. Mevkii şüphelidir. Sebj d'Aboulgazi öne sürülmüştür. Suriye'de bir şehir olan, Apamea'ya uzak olmayan, Epiphania ile Emesa arasında yerleşik Arethusa halkı. Sonraki devirlerde Restan adını almıştır. Suriye'de, Antakya ile Hierapolis'in tam ortasında bir kasaba olan Beroea halkı. Seleukos Nikator buraya Beroea şeklindeki Makedon adını vermiştir, lakin M.S. 638 senesinde Halep veya Chalybon olan kadim adına geri dönmüştür. Şehrin mevkii üzerinde günümüzdeki Halep bulunmaktadır. Doğusundaki bazı kazılar, civardaki antik kalıntıların yegane izleridir. Ptolemaios tarafından Antakya ve Larissa'nın da içinde bulunduğu Cassiotis bölgesine yerleştirilen Epiphania halkı. Antoninus Güzergahı burayı Larissa'dan on altı mil, Emesa'dan otuz iki mil ve Suriye Antakyası'ndan 101 mil mesafeye koyar. 2. Samuel viii. 9, 1. Krallar viii. 65, Yeşaya x. 9'da zikredilen ve Amos vi. 2'de "Büyük Hama" olarak tesmiye edilen kadim Hama ile aynı olduğu kabul edilir ki Aziz Jerome zamanında da bu adı muhafaza etmiştir.

ve doğuda, Libanus üzerindeki Laodiceni olarak adlandırılan Laodiceni, Leueadii ve Larissaei, ayrıca krallıklara bölünmüş ve barbarca isimler taşıyan diğer on yedi Tetrarşik idaresi.

BÖLÜM 20. (24.) FIRAT. Fırat'tan bahsetmek için de en münasip yer burası olacaktır.

Kaynağına en çok yaklaşanların beyanına göre bu nehir, Büyük Ermenistan'ın bir valiliği olan Caranitis'ten doğar.

Domitius Corbulo nehrin Aba Dağı'ndan doğduğunu söyler, Licinius Mucianus ise Zimara'nın on iki mil yukarısında, Capotes adını verdiği bir dağın eteğinden çıktığını ve menbaında Pyxurates tesmiye edildiğini ifade eder.

Önce Derxene'nin, ardından da Anaitica'nın yanından akarak Ermenistan bölgelerini Kapadokya'dan ayırır.

Dascusa, Zimara'dan yetmiş beş mil mesafededir, bu noktadan itibaren nehir Coele-Syria'da, Libanus ile Anti-Libanus arasındaki dar vadinin kuzey girişinde bir şehir olan Laodicea ad Libanum halkı. Mısır'ın Grek krallarının Coele-Syria'ya hakimiyeti esnasında, Suriye'nin güneybatı sınır kalesiydi. Laodicene adı verilen bir mıntıkanın başlıca şehriydi. Leucas yahut Leucadia hakkında hiçbir malumat yoktur. Suriye'deki Larissa, Apamene bölgesinde, Orontes'in batı kıyısında, Apamea ile Epiphania'nın takriben yarı yolunda bir şehirdi. Mevkiine günümüzde Kal'at Seycar denmektedir. İran platosunun batı kolunda, Toros silsilesinin bir parçası. Plinius'un yazdığı devirden bu yana nehrin aşağı mecrasında ehemmiyetli değişiklikler vuku bulmuştur. Caranitis, Türklerin bugünkü Arzrum veya Erzurum'udur. Bugün Dujik Dağı olarak tesmiye edilen bir Ermenistan dağı. Buradaki asıl okumanın Xerxene olması gerektiği ileri sürülmüştür. Muhtemelen Plinius'un 33. Kitap, 24. Bölüm'de bahsettiği tanrıça Anais'e tapınılan mıntıka. Fırat'ı teşkil eden iki dağ çayının birleştiği kavşaktan itibaren. Bu mevkii günümüzde Keban Madeni olarak bilinir. Küçük Ermenistan'da, Fırat nehri üzerinde bir hisar. Karasu ile Murad Çayı'nın, kaynaklarından 270 mil mesafede birleştikleri ve birleşerek Fırat'ı meydana getirdikleri Keban Madeni geçidi ve kurşun madenleri ile tevhit edilmiştir.

Sartona'ya kadar elli mil, oradan Kapadokya'daki Melitene'ye yetmiş dört mil ve oradan da Ermenistan'daki Elegia'ya on mil mesafe boyunca ulaşıma müsaittir, mecrası esnasında Lycus, Arsanias ve Arsanus nehirlerini sinesine çeker. Elegia mevkiinde Toros Dağları silsilesiyle karşılaşır, lakin bu silsile burada on iki mil genişliğinde olmasına rağmen nehrin akışına mani teşkil edecek tesirli bir set çekemez.

Dağlar arasındaki geçişi esnasında nehir Omma adını taşır, lakin daha sonra, içinden geçip gittiğinde Fırat namını alır.

Bu mevkiinin ötesinde kayalıklarla doludur ve hırçın bir akıntıyla çağlar.

Daha sonra, sol tarafında Orei ahalisinin memleketi olarak tesmiye edilen Arabistan cüzünü, üç Diğer neşirlerde burada "Pastona" okunur ki D'Anville bunun bugünkü Pastek olduğunu ifade etmiştir. Prokopius tarafından Küçük Ermenistan'ın başşehri olarak adlandırılmıştır. Anti-Toros ile Fırat arasında yerleşik olup bilhassa meyve ağaçları, zeytinyağı ve şarap hususundaki veludiyetiyle meşhurdur. Melitene şehrinin mevkii günümüzde Malatya olarak adlandırılmakta olup Fırat'ın bir kolu üzerinde ve mezkur nehrin bizzat yakınındadır. Umumiyetle burada doğru okumanın "yirmi dört" olacağı zannedilmektedir. Bu adı taşıyan iki mevkii mevcuttu.

Burada zikredilen yer, Küçük Ermenistan’ın bir kenti olup, Fırat’ın sağ kıyısında, nehrin Toros Dağları’na girmeden önce yaptığı ilk veya asıl büklümde yer almaktaydı.

Burası günümüzdeki İz Oğlu ile karşılanmaktadır. Fırat’a dökülen Lycus nehrinden bahseden başka bir yazara rastlanmamaktadır, gerçi vaktiyle bu adla anılan ve günümüzdeki Nimrud olan Larissa’nın aşağısında Dicle’ye kavuşan bir nehir bulunmaktadır.

D'Anville, bunun o havali ahalisince Bing-göl veya "Bin Pınar" olarak adlandırılan pek çok kaynaktan neşet ettiği kanaatindedir. Şimdilerde Murad-Çayı olarak adlandırılır. Ritter ise burayı Fırat’ın güney kolu addetmektedir.

Arsanus nehrinden Plinius dışında hiçbir yazar bahsetmemektedir. Parisot’ya göre, bu mevkideki boğaz günümüzde Nahur Çavlanı olarak anılmaktadır. Buradaki daha yaygın okuma "Omira" şeklindedir.

Hardouin, buranın Yehudit Kitabı, ii. 24’te bahsi geçen mıntıka olduğu fikrindedir.

Vulgata nüshasında iki defa Mambre nehri olarak geçtiği görülmektedir, lakin bizim tercümemizde Arhondi olarak adlandırılmıştır. Burnouf, çözdüğü bir çivi yazılı kitabeden hareketle bu kavmin adının Ayurd olduğu ve Hardouin’in, bu adın Yunanca "dağ" manasına gelen oros kelimesinden türediğini ve kavmi bir dağ kabilesi olarak nitelediğini varsaymakla hataya düştüğü neticesine varmıştır.

Şayet Burnouf haklı ise, buradaki doğru okumanın Arcei veya Arrhoei olması icap eder.

BÖLÜM 21. FIRAT KIYISINDAKİ SURİYE

...sağ taraftaki Commagene topraklarından itibaren [okunamadı] skhoinos genişliğindedir ve Toros silsilesini yarıp geçtiği yerde dahi üzerine bir köprü kurulmasına imkan tanır. Kapadokya’daki Claudiopolis mevkiinde doğu istikametine yönelir ve bu mücadelede Toros Dağları, nehri ilk defa burada yatağından saptırır, daha evvel mağlup edilmiş ve nehrin yatağıyla ikiye yarılmış olan sıradağlar, bu defa zaferi başka bir surette kazanarak onun akışını keser ve onu güney istikametine yönelmeye mecbur bırakır.

Tabiatın bu harbi işte böyle denk kuvvetlerle sürdürülür, nehir varmak istediği menzile doğru ilerlemekte, dağlar ise evvelemirde tasarladığı yoldan gitmesini ona men eylemektedir.

Çavlanları aştıktan sonra nehir yeniden seyrüsefere elverişli hale gelir ve buradan kırk mil mesafede, Commagene’nin pâyitahtı Samosata bulunur. Yukarıda zikredilen Arabistan, evvelce Antiochia olarak tesmiye edilen ve pınarının adından ötürü Kallirrhoe diye anılan Edessa ile Crassus’un hezimetiyle meşhur Carrhae kentlerine sahiptir. Skhoinosun uzunluğu yazarımız tarafından işbu Kitabın 11. Faslında zikredilmiştir. M. Saigey, Fars fersahının Plinius’un skhoinosu ile hemen hemen aynı uzunlukta olduğunu kabul eder. Commagene, Suriye’nin kuzeyinde, doğuda Fırat, batıda Kilikya ve kuzeyde Amanos ile mahdut bir bölge idi. Pâyitahtı Samosata idi. Plinius’un burada bahsettiği yer, muhtemelen Batlamyus’un Kapadokya eyaletlerinden biri olan Kataonia sınırları dahilinde zikrettiği yerle aynıdır. Parisot’ya göre, buranın mevkii günümüzde 'Ea Claudie' olarak anılmaktadır. Salmasius bu çavlanları, daha evvel bahsi geçen Nahur veya Elegia çavlanları ile karıştırmıştır. Halbuki bunların aynı olmadığı aşikardır. Şimdilerde Samsat denilmektedir. Edebiyat tarihinde, hiciv ustası Lukianos’un doğum yeri olması hasebiyle meşhurdur. Suni bir tepe üzerindeki bir yıkıntı yığınından gayrı geriye hiçbir şey kalmamıştır. Mezopotamya’nın kuzey kısmında, Osrhoene mıntıkasındadır. Fırat’ın küçük bir kolu olan ve şimdilerde Deysan denilen Syrtus üzerinde vaki idi. Plinius burayı Arabistan hudutlarına dahil ederken bir hayli serbest davranmaktadır. Suriye Kralı IV. Antiokhos’un hükümdarlığı devrinde Antiochia adını taşıdığı zannedilmektedir. Günümüzdeki Urfa kentinin bu mevkiye tekabül ettiği kabul edilir. "Güzel akıntı." Umumiyetle bunun Edessa’nın diğer bir adı olduğu varsayılır. Eski Ahit’teki Haran veya Karan olduğu zannedilmektedir.

Buraya bitişik olan ve menşeini Asurlulardan alan Mezopotamya valiliği dahilinde Anthemusia ve Nicephorium kentleri yer alır, bunların ardından, pâyitahtları Singara olan ve Praetavi adıyla maruf Araplar gelir.

Samosata’nın aşağısında, Suriye cihetinde, Marsyas nehri Fırat’a dökülür.

Commagene toprakları Cingilla’da nihayete erer ve Immei devleti başlar.

Burada nehrin sularıyla yıkanan kentler, umumiyetle Fırat üzerindeki Epiphania ve Antiochia olarak bilinen Epiphania ve Antiochia kentleridir, keza Samosata’dan yetmiş iki mil mesafede bulunan ve oradaki Fırat geçidiyle şöhret bulan Zeugma da buradadır.

Bunun tam karşısında, her iki kentin de banisi olan Seleukos’un bir köprü ile bağladığı Apamia yer alır. Mezopotamya’ya bitişik olan halka Rhoali denilmektedir.

Suriye’deki diğer kentler Europus ve vaktiyle Thapsacus olan... Plinius’un ima ettiği üzere, Crassus’un Parth kumandanı Surena tarafından hezimete uğratıldığı ve katledildiği yer burasıdır. Mezopotamya’da, Osroene mıntıkasında ve Edessa’dan pek de uzak olmayan bir mevkide vaki idi. Stephanos’a göre adını bir Suriye nehri olan Carrha’dan almıştır ve eski devirlerde Ay müracaatgâhı olan tapınağı ile meşhurdur. Strabon’a göre, şimdilerde Habur denilen Aborras bu kentin etrafından akardı. Tacitus tarafından Anthemusias olarak zikredilir. Haraks’lı İsidoros’a göre Edessa ile Fırat arasında kalmaktaydı. Şimdilerde Rakka olarak anılan, Mezopotamya’da, Fırat üzerinde, Bilecha nehrinin mansabına yakın müstahkem bir kenttir. Büyük İskender’in emriyle inşa edilmiş ve muhtemelen Seleukos tarafından ikmal edilmiştir. Tahkimatı Iustinianus tarafından tamir ettirilen Callinicum ile aynı mevki olduğu zannedilmektedir. Adı sonraki devirlerde İmparator Leon tarafından Leontopolis olarak değiştirilmiştir. Brotier’ye göre, şimdilerde Sincar denilmektedir.

Bazı müellifler buranın, Tekvin Kitabı xi. 2'de zikredilen ve üzerinde Babil Kulesi'nin inşa olunduğu "Şinar diyarındaki ova" mevkii olduğunu tahayyül ederler. * Bu Kitabın 17. Bölümünde zikredilmiştir. * Muhtemelen bu Kitabın 19. Bölümünde bahsi geçen, Kassiotis bölgesindeki ve Asi Nehri'nin batı kıyısındaki yer değildir, bu mevki hakkında, Dupinet'nin buraya Türklerce artık Adelphe dendiğini kaydetmesi haricinde hiçbir şey bilinmiyor görünmektedir. Muhtemelen coğrafyacı Stephanos ve Ptolemaios tarafından zikredilen "Antiochia ad Taurum"dur.

Bazı müellifler burayı, Halep'in yetmiş beş mil kuzeydoğusundaki bugünkü Antep'e yerleştirirler. Şimdilerde Rûm-Kale yahut "Roma Kalesi" olarak tesmiye olunur.

Zeugma için bkz. s. 424. Asropatene bölgesinin kuzeydoğusunda olup evvelce Rhaga diye adlandırılırdı. Seleukos Nikator tarafından yeniden imar edilmiş ve kendisince Euro-

pus, şimdilerde ise Amphipolis olarak adlandırılmıştır. Buradan sonra Arap Scenitae'lerine gelinir.

Fırat daha sonra mecrasında akarak Ura denilen mevkiye kadar ulaşır, orada doğuya doğru bir bükülme yaparak, Petra şehrine ve Arabia Felix topraklarına kadar uzanan Suriye'nin Palmira Çölleri'ni geride bırakır. (25.) Palmira, mevkiinin güzelliği, toprağının bereketi, sularının lezzeti ve bolluğu ile meşhur bir şehirdir.

Arazisi her taraftan kumlarla kuşatılmıştır ve bu suretle adeta tabiat eliyle dünyanın geri kalanından tecrit edilmiştir.

Roma ve Part gibi iki büyük imparatorluğun arasında bulunmasına rağmen bağımsızlığını muhafaza eder, aralarında bir ihtilaf tehlikesi baş gösterdiği ilk anda, her ikisinin de dikkatli teyakkuzunu celbetmekte asla geri kalmaz.

Partların Seleukia'sına, umumiyetle Dicle üzerindeki Seleukia olarak bilinen şehre 337 mil, Suriye sahilinin en yakın kısmına 203 mil ve Şam'a bundan yirmi yedi mil daha az mesafededir.

Albay Rawlinson, burayı kadim Rhages'ten pek uzak olmayan bugünkü Veramin ile teşhis etmiştir. Kalıntıları, bugünkü Rakka yakınlarında, El-Hammam geçidinde görülebilir.

Fırat kıyısında bulunmaktaydı ve burası Fırat'ın mutat ve uzun bir müddet boyunca yegane geçit yeriydi.

İsmini, "bir geçit" manasına gelen Aramice "Thiphsach" kelimesinden aldığı zannedilmektedir. Yahut "Çadırda Yaşayanlar".

Bkz. s. 422. Ortelius ve Hardouin'e göre burası, Plinius tarafından bu Kitabın 26. Bölümünde Sura olarak adlandırılan mevkidir, fakat Parisot bu kanaate iştirak etmez. Bochart, bu isim altında atıfta bulunulan yerin "Keldanilerin Ur şehri" olduğunu ileri sürer, lâkin Hardouin'in de müşahede ettiği veçhile, o mevki epeyce güneyde kalmaktadır. Palmira'nın bu çöllerin ortasında bulunması hasebiyle bu şekilde adlandırılmıştır.

Kral Süleyman tarafından Çölün bir vahasında, hurma korulukları ortasında inşa edilmiştir, nitekim Grekçe ismini buradan almıştır ki bu aynı zamanda İbranicedeki "hurma ağaçları şehri" manasına gelen "Tadmor" kelimesinin bir tercümesiydi. Fırat'tan hayli uzakta bulunmaktaydı.

Mevkiinde mühim harabeler mevcuttur, fakat bunların hepsi Roma devrine aittir ve Baalbek yahut Heliopolis'tekilerden fersah fersah geridedir. Arabia Petraea'da İdumaealıların kaya hisarıdır, şimdilerde Akabe Körfezi'nin ucu ile Ölü Deniz'in tam ortasında yer alan Vadi-Musa olarak adlandırılır. Ki milattan sonra 270 senesinde İmparator Aurelianus tarafından, kraliçesi Zenobia idaresi altında fethedilinceye dek bu halini sürdürmüştür.

Onun tarafından kısmen tahrip edilmiş, lakin bilahare Iustinianus tarafından tahkim edilmiştir, gerçi eski azametine asla kavuşamamıştır. Bkz. Kitap vi. b. 30.

(26.) Palmira çöllerinin aşağısında Stelendene bölgesi ile evvelce bahsi geçen Hierapolis, Beroea ve Khalkis yer alır.

Palmira'nın ötesinde Emesa bu çöllerden bir pay alır, keza Şam'a nispetle Petra'ya yarı yarıya daha yakın olan Elatium da öyle.

Sura'dan pek uzak olmayan bir mesafede, Fırat üzerinde bir Part kasabası olan Philiscum bulunur.

Bu mevkiden Seleukia'ya yelkenle on günlük, Babil'e ise takriben o kadar mesafedir.

Zeugma'nın 594 mil ötesinde, Massice köyü civarında Fırat iki kola ayrılır, bunlardan soldaki Mezopotamya içinden akıp Seleukia'nın önünden geçer ve bu şehri çevreleyerek akan Dicle'ye dökülür.

Sağdaki kolu ise Khaldaea'nın eski pâyitahtı olan Babil'e doğru akar ve şehrin ortasından geçer, ardından ismi Otris olan bir diğer şehrin içinden akar, daha sonra da bataklıklarda kaybolur.

Nil gibi bu nehir de muayyen vakitlerde ve hemen hemen aynı dönemde taşar.

Güneş Yengeç'in yirminci derecesine eriştiğinde, Mezopotamya'yı sular altında bırakır, Aslan'ı geçip Başak'a dahil olduğunda ise suları çekilmeye başlar.

Güneş Başak'ın yirmi dokuzuncu derecesine dahil olduğunda nehir mutat seviyesine tamamen rücu etmiş olur.

BÖLÜM 22. (27.) KİLİKYA VE MÜCAVİR KAVİMLER

Fakat şimdi Suriye sahiline dönelim ki Kilikya buraya bitişiktir.

Burada Diaphanes Nehri'ne rastlarız, * Plinius, Stelendene'den bahseden yegane müelliftir. Bu Kitabın 19. Bölümünde. Daha evvel Plinius tarafından zikredilmiştir. Bkz. s. 439.

Elatium hakkında hiçbir şey bilinmemektedir. Tarihte Flavia Firma Sura olarak da zikredilen mevkidir.

Philiscum'un mevkii tamamen meçhuldür. Bu mevki hakkında hiçbir şey bilinmemektedir. Parisot, Fırat'ın tıpkı Nil gibi periyodik olarak taştığının doğru olduğunu, lakin bu kabarmasının benzer sebeplerden neşet etmediğini ve aynı neticeleri hasıl etmediğini belirtir, zira nehir Nil kadar su hacmi taşımamakta ve yatağının civarındaki arazi, Mısır gibi, iki tepe silsilesi arasına sıkışmış bir vadi teşkil etmemektedir. Muhtemelen Grekçe "şeffaf" manasına gelen Diaphanes kelimesinden mülhemdir.

Yeri tespit edilememiştir, lakin şüphesiz İssos Körfezi'ne dökülen küçük bir çay idi.

Bölüm 22

Krokodilos Dağı, Amanos Dağı Geçitleri, Androkos, Pinaros ve Lykos nehirleri, İssos Körfezi ve aynı adlı kasaba, ardından Aleksandreia, Khloros nehri, bağımsız Aigai kasabası, Pyramos nehri, Kilikya Geçitleri, Mallos ve Magarsos kasabaları ve iç kesimlerde Tarsos.

Buradan sonra Aleion Ovalarına, Kassipolis kasabasına, Pyramos nehri kıyısında bağımsız bir kasaba olan Mopsos'a, Thynos, Zephyrion ve Ankhiale'ye varılır. Bunların hemen bitişiğinde Saros ve Kydnos nehirleri yer alır, bu nehirlerin ikincisi denizden bir miktar uzakta, bağımsız Tarsos kentinin içinden akar, benzer adlı bir kasabanın bulunduğu Kelenderitis bölgesi, vaktiyle Nymphaion'un yükseldiği mahal, şimdilerde Pompeiopolis denen Kilikya Soli'si, Adana, Kibyra, Pinare, Pedalie, Ale, Selinus, Arsinoe, Iotape, Doron ve denize yakın mevkide, hepsi de aynı adı taşıyan bir kasaba, liman ve mağaranın bulunduğu Korykos yer alır.

Bunlar geçildiğinde Kalykadnos nehrine, Sarpedon Burnu'na, Holmoi ve Myle kasabalarına, Kıbrıs adasından pek uzak olmayan Venüs Burnu ile kasabasına varılır.

Anakarada Myanda, Anemurium ve Coracesium kasabaları ile Kilikya'nın kadim sınırı olan Melas Nehri yer alır.

İç kısımlarda bilhassa anılmaya değer yerler, şimdilerde Caesarea olarak adlandırılan Anazarbus, Augusta, Castabala, vaktiyle Oeniandos olarak anılan Epiphania, Eleusa, Iconium,

1 Kalıntılarının Leake tarafından Crambusa adası civarında görülenler olduğu sanılmaktadır.

Burada kadim bir şehrin surları halen takip edilebilmekte olup, yontulmamış kayalardan teşkil edilmiş bir mendirek hisarın bir köşesinden koy boyunca yaklaşık 100 yarda kadar uzanmaktadır. 2 Strabon bu mağarayı, her yanı hayli yüksek kayalık bir çerçeveyle çevrili, dairevi biçimde geniş bir çukur olarak tarif eder, içine inildiğinde zeminin hem her dem yeşil hem de ekili çalılarla kaplı olduğu görülmüş ve bazı kısımlarında en kaliteli safran yetiştirilmiştir.

Ayrıca burada büyük bir pınar barındıran bir mağaranın bulunduğunu, buradan çıkan berrak su nehrinin hemen akabinde toprağa batarak yeraltından denize aktığını söyler. Buna Acı Su adı verilirdi.

Kadim devirlerde pek meşhur olan bu mağaranın modern bir seyyah tarafından incelenmediği anlaşılmaktadır.

Dev Typhon yahut Typhoeus'un yatağı olduğu rivayet edilirdi. 3 Şimdilerde Göksu adıyla bilinir. * Modern Lisanü'l-Garb ile aynı yer olduğu zannedilmektedir. ' Yahut Holmi, Seleucia'nın biraz güneybatısında, Dağlık Kilikya sahilindedir.

Leake, modern Ağaliman kasabasının Holmoe mevkiinde yer aldığını düşünmektedir. 6 Muhtemelen Livius, Diodoros Sikolos ve Batlamyus tarafından zikredilen Aphrodisias ile aynı yerdir. 7 Şimdilerde Küçük Asya'nın en güney noktası olan Anamur Burnu olarak adlandırılan burun üzerindedir.

Beaufort bu noktada mühim bir kadim kente ait izler keşfetmiştir. 8 Mevkisine şimdilerde Alanya yahut Alâiye denmektedir. Bu nokta, Strabon'un Pamfilya ile Kilikya arasındaki sınır hattıydı.

Burada Beaufort tarafından kadim kente ait bazı cılız kalıntılar görülmüş, lakin hiçbir kitabe bulunamamıştır. 9 Beaufort tarafından modern Manavgat Çayı ile teşhis edilmiştir. 10 Bu şekilde adlandırılması, ya bu adı taşıyan bitişik bir dağdan ya da kurucusu Anazarbus'tan ileri gelir. Sonraki devirlerdeki adı Caesarea ad Anazarbum idi.

Mevkisine Anavarza denmekte olup kadim kente ait hayli kalıntı sunduğu söylenmektedir. Augusta hakkında hiçbir şey bilinmemektedir, Batlamyus burayı Bryelice adlı bir bölgeye yerleştirir. 11 Ainsworth tarafından Kilikya'daki Karakaya'da görülen kalıntılarla teşhis edilmiştir. 12 Pompeius, Kilikyalı korsanları mağlup ettikten sonra onların bir kısmını buraya yerleştirmiştir.

Anazarbus'un otuz mil doğusundaydı, ancak mevkiinin tespit edilebildiği görülmemektedir. 13 Kilikya sahili açıklarında, Sebaste adıyla da anılan bir ada. 14 Bazı el yazmalarında burası "Eiconium" olarak okunur,

Kalykadnos Nehri üzerindeki, Tracheotis lakaplı Seleucia'dır; deniz sahilinden nakledilmiş bir şehir olup, orada adı Holmia idi.

Evvelce zikredilenlerin yanı sıra, iç kısımlarda Liparis, Bombos ve Paradisus nehirleri ile Imbarus Dağı bulunur.

BÖLÜM 23. İSAURYA VE HOMONADLAR. Bütün coğrafyacılar, İsaurya ahalisini hiçbir surette nazara almaksızın, Pamfilya'nın Kilikya ile birleştiğinden bahsetmişlerdir.

Şehirleri, iç kısımlarda Isaura, Clibanus ve Lalasis'tir, daha önce anılan Anemurium'un yanından denize doğru uzanır.

Benzer bir veçhile, bu konuyu ele alanların cümlesi, İsaurya'ya komşu olan Homonad milletinin mevcudiyetinden ve onların iç kısımlardaki kasabaları Homona'dan habersiz kalmışlardır.

Sarp kayalıklar ve vadiler arasında gizlenmiş kırk dört müstahkem kale daha bulunmaktadır.

1 Kalıntılarına Silifke denir.

Bu yer, Seleukos I tarafından Kalykadnos Nehri'nin batı kıyısında inşa edilmiş, Dağlık Seleucia'nın mühim bir şehriydi.

Bir Apollon kehânet ocağına ve Zeus Olympios şerefine düzenlenen yıllık oyunlara sahipti. Romalılar idaresinde serbest bir şehirdi. Almanya imparatoru Friedrich Barbarossa'nın vefat ettiği yer burasıdır.

Kalıntıları pitoresk ve geniştir. 2 Holmia ahalisinin Seleukos tarafından yeni şehri Seleucia'ya nakledilmiş olduğu kastedilmektedir. 3 Vitruvius tarafından, sularında yıkananları yağlama hassasına sahip olduğu söylenmiştir.

Şayet öyleyse, adını muhtemelen Yunanca "yağlı" manasındaki Liparos kelimesinden almıştır. Soli kasabasının yanından akardı.

Bombos ve Paradisus teşhis edilememiş gibi görünen nehirlerdir. 4 Toros sıradağlarının bir kolu. 5 Doğuda Likaonya, kuzeyde Frigya, batıda Pisidya, güneyde ise Kilikya ve Pamfilya ile sınırlıydı. 6 Toros Dağı'nın eteklerinde iyi tahkim edilmiş bir şehir.

İki kez harap edilmiştir, ilki Perdikkas tarafından kuşatıldığında ahalisi tarafından, ikincisi ise Romalı kumandan Servilius Isauricus tarafından.

Strabon, Galatyalı Amyntas'ın eskisinin harabelerinden onun civarında yeni bir şehir inşa ettiğini söyler.

D'Anville ve diğerleri Eski İsaurya mevkiini modern Beyşehir ile teşhis etmişlerdir ve Seydişehir'in Yeni Isaura mevkiini kapladığı kanaatindedirler, lakin Hamilton, Ulu Pınar köyü yakınlarındaki bir tepede bulunan kalıntıların Yeni Isaura mevkisine işaret ettiğini düşünmektedir.

Sonraki iki yer hakkında günümüzde hiçbir şey bilinmiyor görünmektedir. 7 Geçen Bölümde. 8 Pisidya'da, Caralitis Gölü'nün güney ucunda. Tacitus, Yıllıklar, iii. 48'de, bu kavmin kırk dört müstahkem kaleye sahip olduğunu söyler,

BÖLÜM 24. PİSİDYA. Vaktiyle Solymiler olarak adlandırılan Pisidyalılar, dağların daha yüksek kısımlarını işgal ederler.

Ülkelerinde Antiochia olarak da adlandırılan Caesarea kolonisi ile Oroanda ve Sagalessos kasabaları yer alır.

BÖLÜM 25. LİKAONYA. Bu kavim, Asya eyaletinin kaza dairesine tabi olan Likaonya ile çevrilidir, Philomelium, Tymbrium, Leucolithium, Pelta ve Tyrium ahalisi de mezkûr daireye müracaat eder.

Bu kaza dairesine ayrıca bir

oysa Strabon onlardan, yalnızca mağaralarda yaşayan, Pisidya kabilelerinin en barbarı olarak bahseder.

Augustus devrinde konsül Quirinius tarafından itaat altına alınmışlardır. 1 Pisidya, Pamfilya Körfezi sahiline paralel bir yarım daire çizen Toros Dağı ana silsilesinin o kısmınca teşkil edilen dağlık bir mıntıkaydı, dağların eteğindeki sahilin kendisi ise Pamfilya bölgesini meydana getirmekteydi.

Güneydoğusunda Kilikya, doğusunda ve kuzeydoğusunda Likaonya ile İsaurya, sınırlarının muhtelif devirlerde büyük değişiklikler gösterdiği kuzeyinde ise Phrygia Parorios ile çevriliydi.

Genellikle "Pisidya Antakyası" olarak adlandırılan kent, Frigya ile Pisidya arasındaki dağlık sınırın güney yamacında yer almaktaydı. Günümüzdeki Yalvaç'ın bu kentin yerini tuttuğu varsayılmaktadır, antik kentin kalıntıları pek çoktur.

Caesarea unvanı, muhtemelen imparatorluk devrinin başlarında bir Roma kolonisi haline geldiğinde kendisine verilmiştir.

D'Anville, modern Havran'ın onun yerini işgal ettiğini, Sadjakla'nın ise Sagalessos'un yerinde bulunduğunu öne sürer.

Bu ülke kuzeyde Galatya, doğuda Kapadokya, güneyde Dağlık Kilikya (Cilicia Aspera), güneybatıda İsaurya ve Phrygia Parorios, kuzeybatıda ise Büyük Frigya ile sınırlandırılmıştı.

Pers İmparatorluğu idaresinde Kapadokya satraplığına bağlanmıştı, lakin Yunan ve Roma coğrafyacılarınca Frigya'nın güneydoğu kısmı addolunurdu.

Frigya yahut Küçük Asya'nın batı kısmı, Asya kıtasında Asya adını alan ilk bölgedir. İşbu Kitabın 28 ve 29. Bölümlerine bakınız.

D'Anville, İl-Gıyn nam mevkiin Philomela sahasını kapladığı kanaatindedir.

Hardouin, buradaki okunuşun Tibrias ahalisini imleyen "Tibriani" olduğunu ileri sürer. Ansart ise Kyros'un Kroisos'un ordusunu mağlup ettiği Thymbrium mevkiinin kastedildiği fikrindedir.

Mevkii meçhuldür. Muhtemelen civarındaki beyaz taş yahut mermer ocaklarından ötürü bu şekilde tesmiye olunmuştur. Pelta ve Tyriæum da aynı şekilde gayrimuayyendir.

Likaonya Tetrarklığı, Galatya ile birleştiği kısımda olup meşhur İkonion şehriyle birlikte on dört devleti ihtiva eder. Likaonya'nın kendi dahilindeki en meşhur mahaller Toroslar üzerindeki Thebasa ile Galatya ve Kapadokya hudutlarındaki Hyde'dir.

Likaonya'nın [batı] tarafında ve Pamfilya'nın yukarısında, Traklar soyundan gelen bir kavim olan Milyalar yer alır, şehirleri Arykanda'dır.

BÖLÜM 26. — PAMFİLYA

Pamfilya'nın evvelki ismi Mopsopia idi. Pamfilya Denizi, Kilikya Denizi ile birleşir.

Pamfilya'nın şehirleri Side, bir dağın yamacında kurulu Aspendos, Pletenissum ve Perge'dir.

Ayrıca Leucolla Burnu, Sardemisus Dağı ile Aspendos'un önünden akan Eurymedon ve yakınında Lymesus'un yer aldığı Katarraktes nehirleri bulunur, bir de Olbia kasabası ile bu sahilin sonundaki Faselis vardır.

İkonion, Ksenophon zamanında Frigya'nın en doğudaki kasabası sayılırdı, halbuki sonraki bütün müellifler onu Likaonya'nın başlıca şehri olarak tavsif etmişlerdir. Resullerin İşleri kitabında, Yunanlar ve Yahudiler tarafından meskûn, gayet kalabalık bir şehir olarak tasvir olunur. Mevkiine günümüzde Konya denilmektedir.

Bunun, Strabon'un naklettiği Artemidoros'un Tarbassus'u olabileceği ileri sürülmüştür. Hyde, sonraki devirlerde Likaonya'nın piskoposluk şehirlerinden biri olmuştur.

Onların muhitine Herodotos Kitap I, fasıl 173'te Melyas demektedir. Arykanda şehri bilinmemektedir.

Kilikya ile birleştiğinde günümüzün Karaman vilayetini meydana getirir. Batıda Likya, doğuda Kilikya arasında, kuzeyde Pisidya ile sınırlanarak Pamfilya Körfezi boyunca kavis çizen Küçük Asya'nın dar bir güney sahil şeridiydi.

Rivayete göre bu ülkedeki ilk Yunan yerleşimleri, Troya Savaşı'ndan sonra Apollon'un (yahut Rhakios'un) oğlu Mopsos'a atfedilmiştir.

Şimdilerde Çavuş Burnu (Khelidonia) ile Anamur Burnu arasında uzanan Antalya Körfezi olarak adlandırılır.

D'Anville ve Beaufort'a nazaran günümüzde Candeloro olarak tesmiye olunur.

Yahut Eurymedon nehri üzerinde bir Argos kolonisi olan Aspendos. Plinius'un "dağ" dediği şey, bir tepe yahut yükseltiden ibarettir. Kadim ismini hâlâ muhafaza ettiği farz edilir. Kitap XXXI, fasıl 7'de Plinius, civarındaki tuzlu bir gölden bahseder.

Hardouin, doğru okunuşun 'Petnelessimi' olduğunu öne sürer.

Katarraktes ve Kestros nehirleri arasında, ilkinin ağzından altmış stadion mesafede, fevkalade haşmetli bir şehir. Artemis yahut Diana ibadetinin meşhur bir merkeziydi. Geç Roma İmparatorluğu'nda Pamphylia Secunda'nın başkenti idi. Aziz Pavlus'un Küçük Asya'da ziyaret ettiği ilk mevki burasıydı, bkz. Resullerin İşleri, xiii. 13 ve xiv. 25. Muazzam harabeleri bugün hâlâ Antalya'nın on altı mil kuzeydoğusundaki Murtana'da görülebilir.

BÖLÜM 27. — TOROS DAĞI

Pamfilya'ya bitişik olarak Likya Denizi ve Likya memleketi yer alır, burada şark sahillerinden gelen Toros silsilesi, Chelidonium Burnu ile o muazzam körfezi nihayete erdirir.

Uçsuz bucaksız bir sahaya yayılan ve sayısız kavmi birbirinden ayıran bu silsile, Hint Denizi'nden ilk neşet edişinden sonra, sağ cihette kuzeye, sol cihette ise güneye doğru kollara ayrılır.

Müteakiben batı istikametine yönelerek, şayet denizler karadaki muzaffer akışına set çekmeseydi, Asya'nın ortasını baştan başa kesip geçecekti.

Binaenaleyh kuzey istikametine meyledip bir kavis çizerek geniş bir memleketi kaplar, zira tabiat sanki kasten onun bu yürüyüşüne mani olmak üzere yoluna ikide bir denizler çıkarmaktadır, şurada Fenike Denizi, orada Karadeniz, bu tarafta Hazar ve Hyrkania Denizi ve ardından, bunların karşısında Maiotis Gölü.

İşbu manialarla bir dereceye kadar kesintiye uğrasa da, yine de bunların arasında kıvrılarak yol alır ve menziline varır.

Bugün Köprüçay olarak bilinir.

Şimdilerde Düden Çayı denilir. Toros dağlarından gürül gürül, çağlayanlar halinde dökülür, nitekim adını da buradan almıştır.

Muhtemelen modern Antalya'nın yerinde bulunmaktadır.

Likya ile Pamfilya hududunda, Solyma Dağı'nın eteklerindedir. Kalıntıları günümüzde Tekrova namını taşır.

Batıda ve doğuda Karia ile Pamfilya, kuzeyde ise Frigya'daki Kibyra arazisi ile kuşatılmıştı.

Antalya Körfezi.

Hâlâ Khelidonia Burnu veya Çavuş Burnu namıyla maruftur.

Parisot burada şu mülahazada bulunur, "

Plinius bu vesileyle, kadim insanların bildiği Asya toprakları boyunca uzanan sıradağları kendi çağı için hayli dikkate değer bir dakiklikle tasvir eder, bununla birlikte bu dağların kapladığı sahayı gereğinden çok daha dar bir çerçeveye hapsettiği aşikârdır. * Hazar ve Hyrkania Denizleri ekseriyetle bir ve aynı kabul edilir, lakin Plinius Kitap VI, Bölüm 13’te bu ikisini yine birbirinden ayırır, zira mezkûr iç denizin Cyrus (yahut Kura) Nehri geçildikten sonra Hazar adını almaya başladığını ve Caspii halkının bu denize yakın ikamet ettiğini, Bölüm 16’da ise kıyıları boyunca yaşayan Hyrcani kavminden ötürü Hyrkania Denizi olarak adlandırıldığını ifade eder.

Binaenaleyh, harfiyen bakılacak olursa batı tarafına Hazar, doğu tarafına ise Hyrkania Denizi denilmesi icap eder.

bu engellerin dahi arasından kendine bir yol bulur, nihayetinde galip gelerek kıvrımlı yatağıyla Rhiphaea dağlarının akraba silsilesine doğru kaçıp kurtulur.

Bütün bu akışı boyunca aralıksız biçimde yeni adlarla anıldığından, taşıdığı isimler pek çoktur.

Yolculuğunun ilk kısmında Imaüs adını taşır, ardından sırasıyla Emodus, Paropanisus, Circius, Cambades, Paryadres, Choatras, Oreges, Oroandes, Niphates, Taurus ve hatta kendi azametini dahi aştığı yerde Kafkas adlarıyla anılır.

Sanki ikide bir denizi istila etmeye yelteniyormuşçasına kollarını uzattığı yerlerde Sarpedon, Coracesius, Cragus ve sonra yeniden Taurus isimlerini alır. İnsanoğlunun geçişine imkân tanımak gayesiyle yarılıp bir yol açtığı mevkilerde dahi, bu geçitlere "Kapılar" adını vermek suretiyle kesintisiz bir bütünlük arz ettiği iddiasını muhafaza eder, nitekim bu geçitler bir mahalde "Ermenistan Kapıları", bir diğerinde "Hazar Kapıları" ve başka bir yerde de "Kilikya Kapıları" olarak zikredilir.

Buna ilaveten, ileriye doğru atılışı akamete uğradığında denizlerden geriye çekilir, bir yanda ve diğer yanda pek çok kavmin adını kendine örtü edinir, sağ cenahında Hyrkania ve Hazar silsilesi, sol cenahında ise Paryadres, Moschi, Amazon, Coraxi ve İskit silsilesi diye tesmiye olunur.

Yunanlar arasında ise bu dağlar umumiyetle Ceraunia ortak adıyla maruftur.

Imaüs adı, ilk merhalede Yunan coğrafyacıları tarafından Hindukuş için ve günümüzde ekseriyetle Himalaya adı verilen, ekvatora muvazi uzanan silsile için kullanılmıştır.

Bu ad tedricen kuzey-güney istikametinde uzanan kesişim noktasına, yani Orta Asya'nın meridyen eksenine veya Bolor silsilesine de teşmil edilmiştir.

Asya’nın 'Imaus'un berisi ve ötesi' (intra et extra Imaum) şeklinde taksimatı Strabon ve Plinius tarafından bilinmemekteydi, gerçi ikincisi Himalaya, Hindukuş ve Bolor'un kesişmesiyle teşekkül eden dağ düğümünü, 'quorum (Montes Emodi) promontorium Imaüs vocatur' [NOT: "Emodus Dağları'nın bu burnuna Imaüs denir"] tabiriyle tasvir eder. Bolor silsilesi, bir veya iki istisna haricinde, asırlar boyunca Çin ve Türkistan imparatorlukları arasındaki hududu teşkil etmiştir. Smith'in Kadim Coğrafya Sözlüğü.

Ermenistan Kapıları Kitap VI, Bölüm 12'de, Hazar Kapıları aynı Kitabın 16. Bölümünde ve Kilikya Kapıları da eldeki Kitabın 22. Bölümünde zikredilmektedir. Bir sonraki Kitabın IX. Bölümüne bakınız.

Strabon bu adı Kafkas silsilesinin yalnızca Hazar Denizi'ne bakan, Albania'nın kuzey hududunu çizen ve Amazonları yerleştirdiği doğu kısmına tahsis eder.

Mela ise bu adı, diğer müelliflerin Kafkas dediği silsilenin tamamına teşmil ediyor ve bu ikinci tabiri dağların yalnızca bir cüzüyle sınırlandırıyor görünmektedir. Plinius (Kitap V, Bölüm 27 ve Kitap VI, Bölüm 11)

BÖLÜM 28. — LYKİA Lykia'da, burnu geride bıraktıktan sonra Simena kasabasına, geceleri alevler püskürten Chimæra Dağı'na ve üzerindeki tepeler sıklıkla ateşe kesilen Hephæstium kentine varılır.

Vaktiyle burada Olympos kenti de yükselirdi, şimdilerde ise Gagæ, Corydalla ve Rhodiopolis namıyla bilinen dağlık mevkiler mevcuttur.

Denize yakın mevkide Limyra ve onunla aynı adı taşıyan nehir bulunur, Arycandus Nehri buraya dökülür,

tamamen aynı tasviri verir, üstelik Ceraunii silsilesini (yani başkalarının Kafkas dediği yeri) Büyük Taurus Silsilesi'nin bir cüzü saymak gibi fazladan bir hataya düşer. Kafkas namını, ana silsilenin doğu ucuna yakın bir noktadan hem kuzeydoğuya hem de güneydoğuya doğru yayılan ve Hazar'ın batı sahillerini kuşatan kesintisiz bir silsile addettiği dağ kollarına tatbik ediyor görünmektedir. Bkz. Kitap VI, Bölüm 10. Smith'in Kadim Coğrafya Sözlüğü.

Taurus silsilesinin teşkil ettiği Chelidonium, şimdiki adıyla Khelidonia Burnu.

Bkz. Kitap II, Bölüm 116.

Bu dağda aralıksız yanan alev, muasır seyyahlardan Beaufort tarafından tetkik edilmiştir.

Dağın şimdiki adı Yanar'dır, serpantinli bir scaglia kütlesinden müteşekkildir.

Spratt, alevin Apeninler'in muhtelif yerlerinde görüldüğü üzere, bir kaya yarığından neşet eden parlayıcı gaz akıntısından gayrı bir şey olmadığını söyler.

Homeros tarafından efsanevi bir canavar olarak tasvir edilmiş olup Vergilius şarihi Servius meseleyi şu veçhile izah eder,

dağın tepesinden alevler fışkırdığını, civarda aslanların bulunduğunu, orta kısımların keçilerle, eteklerin ise yılanlarla dolu olduğunu nakleder.

Simena'nın mevkii meçhul görünmektedir.

Adını Hephaistos'tan, yani Vulcanus'un Yunanca isminden almıştır. Plinius bu mevkiden Kitap II, Bölüm 110'da da bahseder.

Alev kuvvetle muhtemel parlayıcı bir gazdan ileri gelmekteydi yahut bir neft akıntısıyla tutuşmaktaydı.

Daha ziyade Olympos Dağı üzerinde mamur bir şehir olan Phoenicüs adıyla bilinir, şimdilerde Lykia'nın doğu sahilinde bir yanardağ olan ve ekseriyetle adını paylaştığı Yanar Dağ'dır.

Korsanların karargâhı haline gelince, Romalı kumandan Servilius Isauricus tarafından yerle bir edilmiştir.

Harabeleri Deliktaş nam mevkiide müşahede edilebilir.

Kitap XXXVI, Bölüm 34'te 'gagates lapis' yahut 'agat' taşının ismini aldığı mahal olarak tekrar zikredilecektir.

Alaca’daki harabeler Leake tarafından Gagae mevkiinin bir işareti olarak kabul edilir, ancak Sir Charles Fellowes burayı, etrafı harabelerle kaplı olan modern Hasköy köyü ile özdeşleştirmektedir.

Likya’daki Phaselis’ten Patara’ya giden yol üzerinde.

Mevkii, Phaselis’in takriben on altı mil güneybatısında yer alan Hacıvelle adında bir köydür.

Kalıntılar oldukça kayda değerdir.

Rhodiopolis’in kalıntıları Spratt ve Forbes tarafından Corydalla civarında bulunmuştur.

Muhtemelen modern Phineka olan Limyrus üzerinde, kuzeyindeki harabelerin Limyra’ya ait olduğu varsayılmaktadır.

akar, Masycites Dağı, Andriaca eyaleti, Myra, evvelce Habessus olarak adlandırılan Aperrae ve Antiphellos kasabaları ve bir köşede Phellos, ardından Pyrra ve daha sonra denizden on beş mil mesafede yer alan Xanthus şehri ve aynı adla bilinen bir nehir gelir.

Daha sonra evvelce Pataros olarak bilinen Patara’ya ve bir dağ üzerinde kurulu olan Sidyma’ya varırız.

Modern Aktar Dağı.

Şimdiki Andraki. Bu yer, bir sonraki bahsedilen Myra’nın limanıydı.

Şimdilerde Andraki olarak bilinen nehrin ağzında yer almaktaydı. Cramer, Resullerin İşleri 27, 5-6 uyarınca Aziz Pavlus’un İskenderiye gemisine burada bindirildiğini kaydeder.

Rumlar tarafından hâlâ Myra, Türkler tarafındansa Demre olarak adlandırılır. Denizden yirmi stadia uzaklıkta, bir kaya üzerine inşa edilmiştir. Aziz Pavlus, Roma’ya esir olarak yaptığı yolculuk esnasında buraya uğramıştır ve Resullerin İşleri 27, 5-6’da geçen bahsinden de önemli bir liman olduğu anlaşılmaktadır.

Bu şehrin, kısmen yekpare kayaya oyulmuş muhteşem harabeleri bugün dahi görülebilmektedir.

Cockerell tarafından Hassac Koyu’nun başında bulunan bir yazıttan hareketle, bu yerin asıl adının Aperies olduğu düşünülmektedir, öte yandan adı Aperrae olarak veren Gordianus sikkeleri de mevcuttur.

Stadiasmus tarafından Somena’nın altmış stadia batısında tayin edilmiştir ki Leake, bunun Plinius tarafından yukarıda zikredilen Simena ile aynı olduğunu varsayar.

Şimdi Likya’nın güney kıyısında, bir koyun başında yer alıp Antephelo yahut Andifilo olarak adlandırılmaktadır. Tiyatrosu, proscenium kısmı hariç olmak üzere halen bütündür.

Bunun yanı sıra antik çağa ait diğer ilginç kalıntılar da mevcuttur.

Fellowes, Phellos mevkiini, Antiphellos’un batı-kuzeybatısında yer alan ve bir kasabanın kalıntılarını bulduğu Saaret adlı bir köyün yakınına yerleştirir, ancak Spratt, Plinius’un sözlerinden hareketle buranın, yukarıda anılan Plinius’un Pyrra’sını işaret ettiğini kabul eder.

Modern coğrafyacılar, Phellos’u başka herhangi bir yönden ziyade Antiphellos’un kuzeyinde aramanın onun maksadına daha uygun olduğunu düşünmektedirler ve Antiphellos’un kuzeyinde, Fellerdağ adlı bir dağın uzantısı üzerindeki Çukurbağ harabelerinin Phellos’a ait olduğu sanılmaktadır.

Likya’nın en meşhur şehri.

Şimdi Eşen Çayı olarak adlandırılan aynı isimli nehrin batı kıyısında yer almaktaydı.

İki kez kuşatılmış ve her iki seferde de ahalisi, ilkin Harpagos komutasındaki Persler, ardından da Brutus komutasındaki Romalılar tarafından kuşatıldığında mülkleriyle beraber kendilerini yok etmişlerdir.

En meşhur tapınakları arasında Sarpedon ve Likya Apollon’u tapınakları bulunmaktaydı.

Şimdilerde Kınık adıyla bilinen harabeler Sir C. Fellows ve diğer seyyahlar tarafından incelenmiştir ve kalıntılarının bir kısmı bugün British Museum’da Ksanthos mermerleri adı altında görülebilmektedir.

Harabeleri halen aynı adı taşımaktadır.

Xanthus’un ağzının altmış stadia doğusunda, aynı adı taşıyan bir burun üzerinde yer alan mamur bir limandı.

Erken devirlerde Girit’ten gelen Dorlar tarafından kolonileştirilmiş ve adını kendisinden aldığı söylenen Patarus’un babası Apollon’a tapınmanın başlıca merkezi haline gelmiştir. Ptolemaios Philadelphos burayı genişletmiş ve Arsinoe olarak adlandırmıştır, ancak yine de eski adıyla daha iyi bilinmeyi sürdürmüştür. Bu yer, oradan Fenike’ye gitmek üzere gemiye binen Aziz Pavlus tarafından ziyaret edilmiştir.

Bkz. Resullerin İşleri 21, 1.

Bu ad, daha ziyade Likya’nın dağlık bir bölgesine aitti.

Strabon, sekiz zirvesi olan bir Cragus dağından ve aynı adı taşıyan bir şehirden bahseder.

Beaufort, yüksek ve engebeli dağlardan oluşan Yedi Burun grubunun Likya’nın antik Cragus Dağı olduğunu düşünmektedir.

Muhtemelen yanındaki Satalia Körfezi ile eşit büyüklükte olan Meğri Körfezi.

Burası Cragus’un eteklerinde, iç kısımlarda yer almaktaydı ve harabeleri dağ silsilesinin doğu yamacında, Telmessus ile silsilenin güney kıyısında sona erdiği yerin takriben yarı yolunda halen görülebilmektedir.

Kalıntıları Meğri’de yahut modern Meğri limanında görülebilir.

Mevkii bilinmemektedir.

Candyba mevkiinin Xanthus’un doğusunda ve sahilden birkaç mil uzaklıkta, Gendever adında bir yer olduğu tespit edilmiştir. Kaya mezarlarının gayet güzel işlendiği söylenir.

Oenian korusu yahut ormanının, şehrin üzerindeki dağı bugün kaplayan geniş çam ormanında halen tanınabileceği ileri sürülmüştür.

Podalia ve Choma mevkileri bilinmiyor görünmektedir.

Bazı baskılarda "Cyane."

Leake, bu yerin Cockerell tarafından Andriaca’nın batısında keşfedildiğini söyler.

Scott ve Forbes’un Likya anlatısından, Tristorus limanı ile Kassabar iç vadisi arasında, yazıtlardan eskiden bu adı taşıdığı anlaşılan Yavu, Gâvuristan ve Tursa olmak üzere üç mevkiin bulunduğu anlaşılmaktadır.

Bunlardan ilki başlıca yerleşimdir ve Roma ile ortaçağ yapılarının harabeleriyle kaplıdır.

Gâvuristan’da Likya kaya mezarları bulunmaktadır.

Harabeleri Likya’nın iç kısımlarında, modern Düver yakınlarında, Xanthus nehrinin takriben iki buçuk mil doğusunda görülebilir.

dağ.

Ardından Cragus Burnu ve ötesinde, kendisinden öncekiyle denk bir körfez gelir, üzerinde Pinara ve Likya’nın sınır kasabası olan Telmessus yer alır.

Likya evvelce yetmiş kasabayı barındırmaktaydı, şimdiyse yalnızca otuz altı kasabası vardır.

Bunların arasında, daha önce zikredilenlerin haricinde en meşhurları Canas, Oenian Korusu ile pek meşhur olan Candyba, Podalia, önünden Aedesa nehrinin aktığı Choma, Cyaneae, Ascandalis, Amelas, Noscopium, Tlos ve Telandrus’tur.

İç kısımlarda ayrıca üç şehri Oenianda, Balbura ve Bubon olan Cabalia bölgesini de ihtiva eder.

Daha önce bahsi geçen üç mevkiin yeri meçhul görünmektedir. Coğrafyacı Stephanos tarafından Karia'da olduğu zikredilmiştir. Mevkii, Ksanthos'un en kuzey kolu olan Katara Su'yun her iki yakasındaki Katara'da tespit edilmiştir.

Kalıntılar pek ehemmiyetli olup, akarsuyun iki yakasına da yayılmıştır.

Balbura nötr çoğul bir kelimedir. Balbura'nın batısında, şimdilerde İbecik denen mevkiin yakınında yer almaktaydı,

Telmessos geçildiğinde, Asya yahut Karpat Denizi'ne ve asıl manasıyla Asya tesmiye olunan mıntıkaya varılır.

Agrippa bu havaliyi iki kısma taksim etmiştir, bunlardan birini doğuda Phrygia ve Lykaonia, batıda Ege Denizi, güneyde Mısır Denizi ve kuzeyde Paphlagonia ile sınırlandırmış, uzunluğunu 473 mil, genişliğini ise 320 mil olarak hesap etmiştir.

Diğer kısmı ise doğuda Küçük Ermenistan, batıda Phrygia, Lykaonia ve Pamphylia, kuzeyde Pontos vilayeti ve güneyde Pamphylia Denizi ile tahdit etmiş, uzunluğunu 575 mil, genişliğini ise 325 mil olarak göstermiştir.

BÖLÜM 29, KARİA

Bitişikteki sahilde Karia, ardından Ionia ve onun da ötesinde Aiolis uzanır.

Karia, ortasında yer alan Doris'i kuşatır ve onun her iki yanından denize kadar iner.

Burada Pedalium Burnu, Telmedium'un sularını akıttığı Glaukos Nehri, Daidala kentleri, kaçakların mesken tuttuğu Krya, Akhon Nehri ve Kalynda kenti yer alır. Horzum Çayı'na dökülen küçük bir dere üzerinde.

Plinius, 35. Kitap, 17. Bölümde bu civarda rastlanan bir nevi tebeşirden bahseder.

Harabeleri halen görülebilmektedir, fakat pek dikkat çekici değildir. Küçük Asya'nın güneybatı köşesinde yer alır, kuzeyden ve kuzeydoğudan Messogis ve Kadmos dağlarıyla çevrilmiş olup Lydia ile Phrygia'dan ayrılır, güneydoğusunda ise Phrygia ve Lykia ile komşudur. Karia. Bugünkü İncir Burnu. Üzerinde bulunan Artemis yahut Diana tapınağından ötürü Artemisium adıyla da anılırdı. Telmissus Körfezi'ne dökülür, şimdiki Meğri. Bazı neşirlerde bu isim "Telmissus" olarak okunur. Karia'nın Peraia denen bölgesinde yer alır. Dağlık bir havaliye verilen isim olarak da bilinirdi.

Hoskyn'in haritasında Daidala harabeleri, Glaukos Körfezi'nin nihayetine doğru, muhtemelen Daidalos'un bir su yılanı tarafından ısırılarak vefat ettiği antik Ninus olan İnegi Çayı adlı küçük bir akarsuyun batısına yerleştirilmiştir. Glaukos Körfezi üzerinde, mamafih Stephanos bu şehri Lykia'da gösterir. Mela ise yalnızca bu adı taşıyan bir burundan bahseder. Leake, bu nehri Glaukos Körfezi'nin hemen batısına yerleştirir. Strabon'a göre denizden altmış stadion mesafede, Glaukos Körfezi'nin batısında ve Kaunos'un doğusunda yer alır. Mevkii kesin olmamakla birlikte, Fellows tarafından keşfedilen ve kitabelerden anlaşıldığı üzere Kadyanda adını taşıdığı sabit olan yer olması muhtemeldir, ki bu isim bize başka türlü malum değildir. Bu fikir

(28.) Kibyralıların dağlarından doğan İndos Nehri, dağlardan inen 100'ü aşkın sel yatağının yanı sıra daimi surette akan altmış beş ırmağı sinesine kabul eder.

Burada serbest bir şehir olan Kaunos, akabinde Pyrnos kenti, Rodos adasının yirmi mil mesafede bulunduğu Kressa limanı, vaktiyle Loryma'nın yükseldiği yer, Tisanusa, Paridion ve Larymna kasabaları, Thymnias Körfezi, Aphrodisias Burnu, Hyda kasabası, Schoinos Körfezi ve Bubassos mıntıkası yer alır.

Vaktiyle burada öteki adı Dulopolis olan Akanthos kenti bulunmaktaydı. Meğri'nin kuzey-kuzeydoğusunda, Glaukos yahut Meğri Körfezi kıyısında, yüksek bir ovada yer alan Üzümlü mevkii. Strabon ve Mela'nın Kalbis dediği nehir ile aynıdır, hâlihazırda Dalaman Çayı, Gingi yahut Tersakan adıyla bilinir, kaynakları Kibyra'nın yukarısındaki Kadmos Dağı'ndadır.

Söylendiğine göre ismini, üzerinden bir fil vasıtasıyla nehre atılan bir Hintliden almıştır. Yurtları Kibyratis olup başlıca şehirleri Kibyra idi.

Bu yer, Balbura, Bubon ve Oinoanda kentleriyle birleşerek Tetrapolis tesmiye edilmişti, Kibyra bu ittifakın reisi olup 30.000 piyade ve 2.000 süvari çıkarabiliyordu.

Bu mıntıkada çıkan demir, keski yahut benzeri keskin aletlerle kolayca işlenebilmekteydi.

Bu kudretli şehrin mevkiinin, Dalaman Çayı'nın yahut İndos'un bir kolu olan Horzum Çayı üzerindeki Horzum'da bulunduğu tespit edilmiştir.

Kalıntılar pek geniş bir alana yayılmış olup tiyatro gayet iyi muhafaza edilmiştir. Strabon tarafından Kalynda'nın batısında gösterilmiştir.

Mevkiine dair antik tasvirler muhtelif olmakla birlikte, şimdilerde Köyceğiz olarak bilinen yerin şehrin sahasına delalet ettiği söylenir.

Kaunoslulara Pers, Grek ve Roma tarihlerinde sıklıkla tesadüf edilir.

Plinius'un 15. Kitap, 19. Bölümde zikrettiği kuru incirleriyle meşhurdu. Mannert tarafından Strabon'un Physkos'u ve Batlamyus'un Phouska'sı olduğu zannedilmektedir. Leake, bu limana şimdilerde Rumlarca Aplothika, İtalyanlarca ise Porto Cavaliere dendiğini nakleder.

Ayrıca batı sahilinde bir Hellen kalesi ve kasabasına ait harabelerin bulunduğunu, bunların şüphe götürmez biçimde Loryma'ya ait olduğunu belirtir. Aynı adı taşıyan bir limanı vardı. Parisot'ya nazaran Mela tarafından Pandion tesmiye olunmuştur. Parisot, evvelce bahsi geçen Loryma ile aynı yer olduğunu ileri sürer. Schoinos Körfezi gibi, muhtemelen Dor Körfezi'nin, şimdiki Sömbeki Körfezi'nin bir cüzüdür. Çevresinden yelkenle geçen Hamilton, bu burnun modern ismini zikretmemiştir.

Strabon'un Kynos Sema'sı, şimdiki Deveboynu Burnu ile karıştırılmıştır. Hyda yahut Hyde'nin yeri meçhuldür. Bu adda bir şehir de bulunmaktaydı.

Bizanslı Stephanos'un anlattığına göre isim, Karia sahillerinde gemisi batan Podaleirios'un hayatını kurtaran bir çobandan mülhemdir.

Ardından bir burun üzerinde kain serbest bir belde olan Knidos'a, Triopia'ya, daha sonra da Pegusa ve Stadia kentlerine varılır. Doris bu son kentte başlar, lakin evvela, Karia'nın arkasında kalan havaliyi ve iç kısımlardaki muhtelif kaza sahalarını tavsif etmek yerinde olacaktır.

Bunların birincisi Cibyratica olarak adlandırılır, Cibyra ise Phrygia'nın bir kasabasıdır.

Yirmi beş devlet, en meşhur Laodicea kentiyle birlikte adli meseleler için buraya başvurur. (29.) Bu yer evvelemirde Diospolis, ardından Rhoas adını taşımıştır ve Lycus Nehri üzerinde kain olup, Asopus ve Caprus nehirleri de kentin eteklerini yıkar.

Aynı yargı çevresine dahil olan ve anılmaları münasip düşen diğer ahaliler Hydrelitae, Themisonlar ve Hierapolitae'dir.

İkinci yargı çevresi unvanını Synnas'tan alır, buraya Lycaones, Appiani, Eucarpeni, Dorylaei, Midaei, Julienses ve kayda değer olmayan on beş halk daha başvurur.

Üçüncü yargı çevresinin merkezi, eskiden Celaenae ve daha sonra Cibotos olarak tesmiye edilen Apamea'dadır.

Bu mevki Signia Dağı'nın eteklerinde kain olup, Maeander'e dökülen Marsyas, Obrima ve Orga nehirleri kentin önünden akar.

Burada Marsyas yerin altından çıkıp tekrar kendini gösterir, lakin çok geçmeden Marsyas'ın flüt çalma mahareti hususunda Apollo ile musiki müsabakasına giriştiği mevki olan Aulocrenae'de kendini bir kez daha yeraltına gömer.

Aulocrenae, Apamea'dan Phrygia istikametine uzanan yolda on mil mesafede bulunan bir vadiye verilen addır.

Bu yargı çevresine ait olanlar meyanında, kayda değer olmayan diğer dokuz kavmin yanı sıra Metropolitae, Dionysopolitae, Euphorbeni, Acmonenses, Pelteni ve Silbiani'yi zikretmek yerinde olacaktır.

Doris Körfezi üzerinde Leucopolis, Hamaxitos, Eleus ve Euthene mevcuttur. Ardından Karia kentleri olan Pitaium, Eutane ve Halicarnassus gelir.

Bu son mevkiin idaresine Büyük İskender tarafından Theangela, Sibde, Medmasa, Euralium, Pedasus ve Telmissus olmak üzere altı kasaba bağlanmıştır. Halicarnassus, Ceramus ve Iasus adlı iki körfezin arasında yer alır. Buradan sonra Myn-

Bununla birlikte, farklı vesilelerle bir Aulocrene bölgesinden, bir Aulocrene vadisinden ve bir Aulocrene dağından söz ettiği için anlattıkları son derece karışıktır. "Ana Şehir" halkı, Bizanslı Stephanos'un aktardığına göre bu adı Tanrıların Anası Kybele'den almıştır. Dionysopolis'in yeri hakkında hiçbir şey bilinmemektedir.

Cicero'nun kardeşi Quintus'a yazdığı bir mektupta adı geçer, mektupta buranın ahalisinin Quintus'a son derece düşmanca yaklaştığından söz edilir. Euphorbium'un mevkii, Leake'e göre, günümüzdeki Sandıklı ile belirlenir.

Synnada ile Apamea arasında yer almaktaydı, tıpkı Eucarpia gibi, adını muhtemelen topraklarının verimliliğinden almıştır. Acmonia'nın yeri Ahatköy olarak tespit edilmiştir, lâkin bu şüpheli görünmektedir. Peltae'nin yeri D'Anville tarafından Eis-Chak yahut Hou-Chak olarak adlandırılır. Metropolis yakınındaki Sibium veya Sibia halkı. Karia kıyısındaki Dor yerleşimleri bu adla anılırdı.

Dor Körfezi, muhtemelen aşağıda zikredilen Sinus Ceramicus idi. Bu yerler hakkında hiçbir şey bilinmiyor gibi görünmektedir. Pitaium ve Eutane bilinmiyor gibidir. Dor Heksapolisi'nin, diğer bir deyişle Altı Şehir Birliği'nin bir üyesi.

Bu meşhur şehrin mevkiini günümüzdeki Bodrum kaplamaktadır, kalıntıları pek geniştir.

İki tarihçi Herodotus ve Dionysios'un doğum yeri olarak şöhret bulmuştu.

Karia'nın en büyük ve en müstahkem şehriydi. Parisot'ya göre bu yerin mevkii günümüzde Angeh ve Karabağlar olarak adlandırılmaktadır. Bu yer, daha önce zikredilen Likya'daki Telmessos yahut Telmissos ile karıştırılmamalıdır. Halikarnassos'tan altı mil mesafede bulunmaktaydı.

Burada zikredilen diğer yerler hakkında hiçbir şey bilinmiyor gibidir. Şimdiki İstanköy, Kos yahut Bodrum Körfezi.

D'Anville'e göre adını, şimdiki Keramo olan Ceramus limanından almıştır. Şimdiki Mandalya Körfezi.

Adını, mevkii günümüzde Assem yahut Asın Kalesi olarak adlandırılan Iasos şehrinden almıştır.

Bölüm 29. Ülkelerin Tasviri vb.

...dos ve Palaeomyndos'un eski mevkii, keza Nariandos, Neapolis, Karyanda, serbest şehir Termera, Bargylia ve Iasos Körfezi'nin adını kendisinden aldığı Iasos kasabası. Karia bilhassa iç kısımlarındaki yerlerin şöhretiyle temayüz eder, zira burada serbest bir şehir olan Mylasa ile eski Symmaithos ve Kranaos kasabalarının mevkiinde yer alan Antiokheia bulunur, burası günümüzde Maiandros ve Orsinos nehirleriyle kuşatılmıştır.

Bu mıntıkada vaktiyle Maiandropolis de bulunmaktaydı, Kludros nehri üzerinde yer alan Eumeneia'ya, Glaukos nehrine, Lysias kasabasına ve Orthosia'ya da rastlarız,

Kalıntıları Gümüşlük olarak adlandırılan limanda görülebilir.

Bu, Karia kıyısında kurulmuş bir Dor kolonisiydi, muhtemelen Leleglerin eski kasabasının mevkiinde kurulmuştu. Bunun, Palaeomyndos'tan, yani "Eski Myndos"tan ayırt edilmesi için Myndos yeni kasabasının yalnızca bir diğer adı olduğu öne sürülmüştür. Coğrafyacı Skylaks'ın buralı olduğu rivayet edilir.

Kasabanın kısmen anakara üzerinde, kısmen de bir ada üzerinde inşa edildiği kabul edilir.

Paşalimanı'nın Karyanda'nın limanı olduğu düşünülmektedir. Termerium Burnu üzerinde bir Dor şehri. Iasos ve Myndos yakınlarında yer alır.

Leake, buranın Paşalimanı ile Asın Kalesi arasındaki koyda bulunmuş olabileceğini tahmin eder.

Burada, açık gökyüzü altında duran bir Artemis Cindyas heykeli vardı, üzerine ne yağmur ne kar düştüğüne dair akıl almaz bir rivayet anlatılırdı. Bir önceki sayfadaki ilgili nota bakınız. Kalıntıları hâlen Milas olarak adlandırılan mevkide görülebilir.

Iasos Körfezi sahilinden sekiz mil uzakta, beyaz güzel bir mermer kayalığın eteğinde yer alan, gayet müreffeh bir şehirdi. Roma iç savaşlarında Labienus tarafından kısmen tahrip edilmiştir.

Kalıntıları pek geniştir. Hamilton bu yerin mevkiini Kuyucak'ın dört ila beş mil güneydoğusunda, Akçay vadisinin ağzı yakınında tespit etmiştir. Çevredeki mıntıka incirlerinin nefisliğiyle meşhurdu.

Şehir Seleukos'un oğlu Antiokhos tarafından inşa edilmiştir. Şimdiki adı Büyük Menderes. Pococke günümüzdeki Çine Çayı'nın Orsinos olduğunu düşünür, Mannert ise bunun Maiandros'a dökülen kıvrımlı küçük bir nehir olan Dandalas olduğunu kabul eder. Ansart'a göre günümüzde Güzelhisar olarak adlandırılmaktadır. Dorylaeum'dan Apamea'ya giden yol üzerinde.

Adını, kasabaya kardeşi ve selefi II. Eumenes'in adını veren II. Attalos'tan aldığı söylenir.

Mevkii Işıklı olarak bilinir, hâlen çok sayıda kalıntı ve heykelle belirlidir. Maiandros'un bir kolu.

Modern adı zikredilmemiştir. Mannert, Yenişehir'de görülen kalıntıların kadim Orthosia'ya ait olduğunu kabul eder. Lysias kasabasının teşhis edilebildiği görünmemektedir.

Berecynthus bölgesi, Nysa ve Euanthia, Seleukeia ve Antiokheia olarak da adlandırılan Tralleis, burası Eudon nehriyle yıkanır, Thebais ise içinden akar. Bazı müellifler vaktiyle burada bir Pigmeler kavminin yaşadığını söyler.

Evvelce anılan kasabaların yanı sıra Thydonos, Pyrrha, Eurome, Herakleia, Amyzon, mezkûr yargı bölgesine adını vermiş serbest şehir Alabanda, serbest şehir Stratonikeia, Hynidos, Keramos, Troizina ve Phorontis bulunur. Bu bölgenin mevkii bilinmemektedir.

Bu mıntıkanın şimşir ağacıyla meşhur olduğunun görüldüğü Kitap XVI, fasıl 16'ya bakınız. Bacchus tapımına hasredilmiş aynı adlı pek çok yerden biri.

Maiandros'a dökülen Eudon deresinin yardığı boğazın her iki yakasında inşa edilmişti.

Kalıntıları Nazilli'nin biraz batısında, Sultanhisar'da görülebilir. Kalıntıları Aydın yakınındaki Güzelhisar'da görülebilir.

Kimi zaman İyonya'ya, kimi zaman Karia'ya dahil edilen müreffeh bir ticaret şehriydi.

Maiandros nehrinin bir kolu olan Eudon'un kıyısında bulunmaktaydı.

Seleukoslar devrinde Antiochia ve Seleucia olarak adlandırılmıştı. Etraftaki memleketin güzelliğinden ve bereketinden ötürü. Karia'nın İonia kenti, Latmos Körfezi'nin kuzey kıyısında, Maiandros'un ağzından elli stadia mesafede. Yahut Euroraus, Latmos ile paralel uzanan Grion Dağı'nın eteklerinde bir Karia kasabası. Alabanda'nın kuzeybatısındaki bir tapınak kalıntılarının Euromus'a ait olduğu kabul edilir. Mevkii belirsiz bir kasaba. Bu Kitabın 31. faslında anılan aynı isimli yerle karıştırılmamalıdır. İç kalesinin ve surlarının harabeleri, Latmos Dağı'nın doğu yamacında, Bafi'den Çeşme'ye giden yol üzerinde hâlen mevcuttur. Tralles'in yaklaşık yirmi mil güneyinde yer alır. Modern mevkii şüpheli olmakla birlikte, Maiandros'un günümüzde Çine Çayı olarak bilinen bir kolu üzerindeki Arap Hisarı'nın Alabanda'yı temsil ettiği varsayılır. Ahalisinin sefahatiyle nam salmıştı. Civarda bulunan bir taş, cam imalatında ve kapları sırlamakta kullanılırdı, bkz. 36. Kitap, 13. fasıl. I. Antiokhos Soter tarafından inşa edilmiş ve zevcesi Stratonike'nin şerefine isimlendirilmiştir. Alabanda'nın güneyinde, Marsyas Nehri'nin yakınında yer almaktaydı. Daha önce İdrias, ondan da evvel Khrysaoris adını taşıyan kadim bir şehrin mevkiinde kurulduğu zannedilmektedir. D'Anville burayı Keramo denen bir mevki ile bir tutar, fakat bu adla bilinen bir yer mevcut görünmemektedir. Strabon burayı Knidos ile Halikarnassos arasında deniz kenarına yerleştirir ve Keramos hemen Knidos'tan sonra gelir. Ptolemaios ise burayı körfezin güney tarafına yerleştiriyor görünmektedir. Hynidos hakkında hiçbir şey bilinmemektedir. Mevkii meçhuldür, lakin Mora Yarımadası'ndaki Argolis ve Troizen'den Küçük Asya sahillerine göç eden Dorlar tarafından tesis edildiğine pek şüphe yoktur. Phorontis hakkında da bir şey bilinmiyor görünmektedir.

Daha uzakta bulunan, ancak aynı kaza dairesine başvuranlar arasında Orthronienses, Alindienses yahut Hippini, Xystiani, Hydissenses, Apolloniatae, Trapezopolitae ve hür bir kavim olan Aphrodisienses yer alır.

Bunlardan maada, vaktiyle ayaktayken Trallicon kasabasının yanından da akmış olan Harpasus Nehri üzerinde kain Coscinus ve Harpasa kasabaları mevcuttur.

FASIL 30. LYDİA

Maiandros Nehri'nin kıvrımlı ve durmaksızın tekrarlanan bükümleriyle yıkanan Lydia, İonia'nın üst tarafında boylu boyunca uzanır, doğudan Phrygia, kuzeyden Mysia ile birleşir, güneyde ise Karia sınırına kadar varır, evvelce Maionia adını taşırdı.

En meşhur yeri, vaktiyle Timolos denilen Tmolos Dağı'nın yamacında kain Sardes'tir.

Bağlarla kaplı bu dağdan, Parisot, burada zikredilen kasabaların çoğunun Phrygia'nın kuzey kısmına ait olduğuna dikkat çeker. Karia'daki Alinda ahalisi, burası Karia Kraliçesi Ada tarafından Büyük İskender'e teslim edilmiştir. Karia'nın en muhkem mevkilerinden biriydi. Mevkii Fellowes tarafından Arap Hisarı ile Karpuzlu arasında, sarp bir kaya üzerindeki Demirci Deresi olarak tayin edilmiştir. Xystis gibi Hydissa hakkında da hiçbir şey bilinmiyor görünmektedir. Karia'daki Apollonia sakinleri, bu yer hakkında da malumat bulunmamaktadır. Pococke, Trapezopolis'in modern mevkiinin Karaca olarak adlandırıldığını söyler. Maiandros üzerindeki Antiochia'nın güneyinde, modern Geyre mevkiinde kain kadim Karia şehri Aphrodisias ahalisi. Bu mahalde esasen Aphrodite veya Venüs'e tapınıldığı anlaşılmaktadır. Strabon burayı Phrygia'ya yerleştirir. Yahut Coscinia, Karia'da Strabon'dan anlaşılabileceği üzere kasaba derecesinin altında sayılan bir mevkidir. Leake, Pococke'un mühim kalıntılar bulduğu Çine mevkiinin burası olduğunu düşünmektedir. Maiandros'un bir kolu olan Harpasus'un doğu yakasında. Kalıntılarının Harpas Kalesi denen mevkide görülenler olduğu zannedilir. 2. Kitap, 98. fasılda Plinius, bu mahalde bulunan harikulade bir kayadan bahseder. Şimdi Harpa olarak bilinir. Homeros tarafından yalnızca bu adla bilinir. Kalıntıları günümüzde Sart olarak adlandırılmakta olup ehemmiyet arz eden bir nesne barındırmasa da pek geniştir. Bir kaya üzerinde yer alan iç kalesi, neredeyse zaptedilemez addedilirdi. Şimdi Kızılca Musa Dağı olarak bilinir. Şarabı, safranı ve altını ile meşhurdu.

Khrysorrhoas olarak da tesmiye edilen Paktolos Nehri ile Tarnus'un pınarları kaynar, Gyges Gölü kıyısında kain olan bu meşhur şehre Maionia halkı Hyde derdi.

Bu kaza dairesine günümüzde Sardes kazası denilmektedir ve evvelce zikredilen yerlerin ahalisinden gayrı, şu zevat da buraya başvurmaktadır, Makedonyalı Cadueni, Loreni, Philadelpheni, Tmolos Dağı'nın eteğinde Kogamos Nehri kenarında kain Maionii, Maiandros kıyılarında kain ve Antoniopolitae olarak da tesmiye edilen Tripolitani, Apollonihieritae, Mesotimolitae ve kayda değmez diğer bazıları.

FASIL 31. İONİA

İonia, Iasos Körfezi'nden başlar ve sayısız koylara sahip, uzun ve girintili çıkıntılı bir sahile maliktir.

Evvela Basilicum Körfezi gelir, ardından Posideion Burnu ve kasabası ile vaktiyle Brankhidai, şimdilerde ise Didymaion Apollon kehânet ocağı olarak tesmiye edilen ve deniz sahilinden yirmi stadia mesafede bulunan mahal yer alır.

Oradan yüz seksen stadia mesafede Miletos kaindir, Günümüzde Sarabat olarak adlandırılır. Altın veren kumlarıyla meşhurdu. Thiatira ile Sardes arasındaki yol üzerinde, Sardes nekropolü buranın yakınında yer almaktaydı. Strabon, bazılarının yalnızca iç kaleyi bu adla andığını ifade eder. Mysia yahut Phrygia'da Kadus veya Kadi adında bir şehir vardı, fakat Makedonya'dan gelen bir koloni olduğu anlaşılan ve burada ima edilen yer hakkında hiçbir şey bilinmemektedir. Philadelphia halkı, günümüzde Alaşehir yahut "Güzel Şehir", Sardes'in on iki fersah güneydoğusunda ve Attalia'nın dokuz fersah güneyindedir. Kasabaları muhtemelen Pergamon'un güneydoğusunda, civarında yer aldıkları Grekçe "Apollon Mabedi" manasındaki 'AiroWwvos iepbv ibaresinden ötürü böyle adlandırılmıştır.

Bu mevkiler hakkında hiçbir şey bilinmemektedir. Mesotmolus sakinleri, isimden anlaşıldığı kadarıyla Tmolus Dağı'nın orta kısmında kurulmuş bir kasabadır. Şimdilerde Melasso Körfezi olarak adlandırılır. Şimdilerde Melasso Burnu. Branchidae'deki Didyma Apollon Tapınağı'nın kalıntıları, sahil boyunca seyredenlerce hâlâ görülebilmektedir. Miletos topraklarında ve Panormos limanının yukarısında bulunmaktaydı.

Mevkinin adı muhtemelen Didyma veya Didymi idi, lakin burası, tapınağın bakımını üstlenen bir rahip zümresinin adı olduğundan Branchidae olarak da anılmaktaydı.

Lidya kralı Kroisos'un bu kâhine danıştığını ve tapınağa kıymetli hediyeler sunduğunu Herodotos'tan öğrenmekteyiz.

Geriye yalnızca iki sütunu kalmış olan mabet, beyaz mermerdendi.

Bu mühim şehrin kalıntılarını bulmak güçtür, zira Maiandros Nehri sahilde büyük taşkınlar ve değişiklikler meydana getirmiştir.

Bunların ekseriyetle Menderes'in güney kıyısındaki yoksul Palatia köyünde bulunan kalıntılar olduğu zannedilir, lakin Forbiger, bunların daha yüksek bir ihtimalle Myus'un bakiyeleri olduğunu ve Miletos'un kalıntılarının ise Menderes'in Latmus Dağı eteklerinde vücuda getirdiği bir gölün içinde gömülü bulunduğunu ortaya koymuştur. Bkz. Kitap vii. böl. 57.

İosephos, onun Yunanistan'ın Persler tarafından istilasından çok kısa bir müddet önce yaşadığını nakleder. Şimdilerde Monte di Palatia tesmiye olunur. Latmus Dağı'nın batı eteğindeki konumu hasebiyle, ekseriyetle "Latmus üzerindeki Herakleia" şeklinde tesmiye edilmiştir.

Bu kasabanın harabeleri, mezkûr dağın eteğinde, Bafa Gölü sınırlarında hâlâ mevcuttur. Kalıntıları günümüzde Palatia'da görülebilmektedir.

İyonya Birliği'nin en küçük şehri olup Maiandros'un ağzında, denizden otuz stadia mesafede yer almaktaydı. Mannert, harabelerinin Türklerin Sarasun Kalesi dedikleri mevkide görüldüğünü ifade eder. Mykale Dağı'nın eteğinde kaim, on iki İyonya şehrinden biri.

Aslen sahil boyunda yükselmekteydi, fakat Maiandros'un alüvyon birikintileriyle sahilin tebeddül etmesi neticesinde karanın biraz içerisinde kaldı. Filozof Bias'ın doğum yeri olarak şöhret bulmuştur.

Harabeleri Samsun nam mevkide müşahede edilmektedir. Şimdilerde Santa Maria Burnu veya Samsun olarak anılır.

Bölüm 31

Eski devirlerde Lelegeis, Pityusa ve Anactoria isimleriyle maruf, bütün denizler üzerinde kurulmuş doksandan fazla şehrin anası olan İyonya'nın başkenti, düzyazıyı ilk kaleme alan yurttaşı Kadmos'a sahip olma şerefinden de mahrum bırakılmamalıdır.

Aulokrene Dağı'ndaki bir gölden doğan Maiandros Nehri, pek çok şehri sular ve çok sayıda yan kol kabul eder.

Öylesine menderesli, kıvrımlı bir mecrada akar ki, sıklıkla tam da çıktığı noktaya geri dönüyormuş gibi algılanır.

Evvela Apamea arazisinden, ardından Eumenia'dan ve sonra Bargyla ovalarından akar, bundan sonra dingin bir akıntıyla Karia'dan geçerek, tüm o toprakları fevkalade bereket bahşeden bir balçıkla sular ve nihayet Miletos'a on stadia mesafeden mutedil bir akışla denize dökülür.

Daha sonra Latmus Dağı'na, mezkûr dağla aynı adı taşıyan Herakleia kasabalarına, Carice'ye, evvelemirde Atina'dan gelen İyonyalılarca inşa edildiği rivayet olunan Myus'a, Naulochum'a ve Priene'ye gelinir.

Trogilia adını taşıyan sahil kesiminde Gesaus Nehri bulunur.

Bu mıntıka cümle İyonyalılarca mukaddes addedilir ve bu cihetle Panionia namıyla anılır. Buranın yakınlarında vaktiyle, isminin de ima ettiği üzere kaçaklar tarafından kurulmuş Phygela kasabası ve Marathesium yer almaktaydı.

Bu mevkilerin yukarısında, "Maiandroslu" lakabıyla temayüz etmiş ve Teselya'daki Magnesia'dan neşet etmiş Magnesia yükselir, Efes'e on beş mil, Tralles'e ise üç mil daha uzaktır.

Evvelce Thessaloche ve Androlitia isimlerine sahipti ve sahil kenarında kaim olup Derasidae namıyla bilinen adaları denizden tecrit ederek ana karaya raptetmiştir.

İç kısımlarda keza, Lycus nehrinin yıkadığı Thyatira yer alır, bir müddet Pelopia ve Euhippia olarak da tesmiye olunmuştur. Sahilde yine Mantium ve Amazonlar tarafından inşa edilmiş, geçmişte pek çok isimle anılmış olan Efes yükselir,

Truva Savaşı esnasında Alopes, akabinde Ortygia ve Merges, sonra Trachia unvanıyla Smyrna, keza Samornion ve Ptelea.

Bu şehir Pion Dağı üzerine bina kılınmıştır ve sularını Kilbiyen dağ silsilesinden alan, birçok çayın akıntısını getiren Kaystros tarafından yıkanır, keza şu gölün de sularını alır, Pegasaeus Gölü, ki kabul eder Bunun Yunanca "kaçış" manasına gelen sözcükten türediğini kastetmektedir. Efes ile Neapolis arasında.

Sisamlılara aitti, onlar da adalarına daha yakın olan Neapolis mukabilinde burayı Efeslilerle trampa etmişlerdi.

Modern Kuşadası [Scala Nova], bunlardan birinin mevkiinde yer almaktadır, hangisi olduğu ise gayrimuayyendir. Kalıntıları bugünkü İnek Pazarı'nda görülmektedir.

Maiandros'un bir kolu olan Lethaeus Nehri üzerinde kaim idi.

Artemis Leukophryene Mabedi ile meşhurdu, mezkûr mabedin harabeleri hâlâ mevcuttur. Bkz. Kitap ii. böl. 91. Günümüzde Akhisar yahut "Beyaz Kale" adıyla maruftur.

Strabon, buranın Seleukos Nikator tarafından kurulduğunu bildirmektedir. Atlarının mükemmelliği hasebiyle. Harabeleri bugünkü Ayasuluk yakınlarında görülmektedir.

Küçük Asya sahilindeki on iki İyon şehrinin reisiydi ve mabedi dünyanın harikalarından biri sayılan Artemis'in ibadetine vakfedilmişti.

Temellerine dair kimi izler müstesna, bu azametli binadan geriye bugün hiçbir şey kalmamıştır. Daha ziyade Karialılar ve Lelegler tarafından bina edildiği rivayet edilirdi. Şimdilerde Kara Su veya Küçük Menderes olarak anılır. Plinius her ne kadar Kaystros'un çok sayıda akarsu kabul ettiğini ifade ediyor görünse de, bunların mecraca pek kısa oldukları ve nehrin daralmış havzasını kuşatan dağ yamaçlarından inen su yollarından ibaret bulunabileceği mülahaza edilmiştir. Bu göl yahut bataklık, şu yolda kaim bataklık mahalli gibi görünmektedir,

Bölüm 31

Phyrites Nehri'nin taşıdığı sular da buna dâhildir. Bu akarsulardan geriye, toprağı olağanüstü derecede genişleten ve vaktiyle bir ada iken bugün ovaların ortasında kalan Syrie Adasını anakaraya bağlayan büyük miktarda balçık birikir.

Bu kentte Calippia Çeşmesi ile her biri Selenus adıyla bilinen ve zıt yönlerden akan iki akarsuyla çevrili Diana Tapınağı yer alır. Efes'ten ayrıldıktan sonra, Kolophonlulara ait bir başka Mantium'a ve iç kısımlarda, önünden Halesus Nehri'nin aktığı bizzat Kolophon'a varılır.

Buradan sonra Klaros Apollonu Tapınağı'na ve Lebedos'a gelinir, vaktiyle Notium kenti burada yükselmekteydi.

Ardından Coryceium Burnu, daha sonra da denizin içine 150 mil kadar uzanan ve anakaraya yaklaştıkça engin ovalara dönüşen Mimas Dağı gelir.

Büyük İskender, iki körfezi birbirine bağlayıp Erythrae ile Mimas'ı bir ada haline getirmek maksadıyla, yedi buçuk millik bir mesafeyi kapsayan bu ovanın yarılarak açılmasını işte bu mevkide emretmişti. İzmir'den Efes'e doğru uzanan, Phyrites'in döküldüğü ve oradan debisi yüksek bir akarsu olarak çıktığı yer. Phyrites, Efes'ten İzmir'e giden yolda geçilen küçük bir nehir olup, Efes mevkii yakınlarında, Ayasuluk'un on veya on iki mil yukarısında, sağ kıyıdan Kaystros'a karışır. Bu adanın diğer zikirleri için bkz. Kitap II, böl. 91. Yunancadan geldiği söylenir, "Pion'dan (gelen) güzel (akarsu)" manasındadır. Andraemon tarafından kurulan, Asya'daki on iki İon kentinden biridir. Notium bu kentin limanıydı.

Bu yerlerin hiçbirine ait herhangi bir kalıntı bulunmadığı görülmektedir. Hales veya Ales olarak da adlandırılır, sularının serinliğiyle meşhurdur. Kolophon yakınlarındaki Klaros'ta.

Germanicus Doğu'ya doğru giderken, bu kehanet ocağı ona pek yakında öleceğini bildirmiştir.

Chandler, mermer basamaklı bir su kaynağı bulduğu Zille'de bu mevkiyi keşfettiği kanaatindedir, bahsi geçen kaynağın mukaddes çeşme olduğunu düşünür.

Başkaları ise bu harabelerin Notium'a ait olabileceğini ileri sürer. Mevkiinin muhtemelen modern Ekklesia yakınlarında olduğu tahmin edilmektedir, fakat kentin kendisine dair hiçbir ize rastlanmaz. Kendi devrinde Notium'un var olmadığını ima eder, oysa hakikatte Notium, limanı olduğu Eski Kolophon'un yerini almış ve kimi zaman Yeni Kolophon adıyla anılmıştır. Şimdilerde Curco Burnu olarak bilinir. Bu mevki, günümüzde Erythrae Körfezi'ne uzanan küçük bir yarımadanın güney sahilindeki Eitri adıyla bilinir.

Kalıntıları pek geniştir. Erythrae yakınlarında vaktiyle Pteleon, Helos ve Dorion kasabaları bulunmaktaydı, şimdilerde ise Aleon Nehri, Mimas Dağı'nın bir burnu olan Corynaeum, Klazomenai, Parthenie ve bir adalar topluluğu teşkil ettiği devirde Chytrophoria adıyla bilinen Hippi yer alır, bunlar aynı İskender tarafından iki stadia uzunluğunda bir set vesilesiyle anakaraya bağlanmıştır.

İç kesimlerde, vaktiyle Tantalis olarak anılan ve Maeonia'nın başkenti olan, bugün Sale Gölü'nün bulunduğu yerdeki Sipylum, Hermesia ve Daphnus kentleri artık mevcut değildir,

Sipylum'un ardılı olan Archaepolis de yok olup gitmiştir, sırasıyla onun ardılı olan Colpe ve Libade de aynı akıbete uğramıştır. Oradan kıyıya doğru dönüldüğünde, on iki mil mesafede, başlangıçta [bu ismi taşıyan] bir Amazon tarafından kurulan ve İskender tarafından yeniden inşa edilen İzmir bulunur, kent çok uzak olmayan bir yerden doğan Meles Nehri ile tazelenir.

Bu bölgeden, Asya'nın neredeyse en meşhur dağları sayılabilecek silsileler geçer, İzmir'in ardındaki Mastusia ile Olympos'un eteklerine bağlanan Termetis.

Termetis, Erythrae Körfezi'nin güney tarafında.

Strabon'un devrinde bu kentin, ilk mevkii olan Chytrium'dan taşınmış olduğu anlaşılmaktadır.

Chandler, Vourla yakınlarında kente dair izler bulmuş ve buradan hareketle buranın gayet küçük ve ehemmiyetsiz bir mevki olduğu neticesine varmıştır. Nikandros'a göre bu, Klazomenai arazisinde bulunan ve neredeyse tamamen denizle çevrili bir dağdır. Yahut "Atlar", vaktiyle Klazomenai açıklarında, anakaraya pek yakın dört ada. Bu set muhtemelen Chandler'ın, kadim Klazomenai'nin mevkii olan Vourla civarında müşahede ettiği setle aynıdır. Bkz. Kitap II, böl. 91, burada bahsi geçen yerin yerin altına gömüldüğünden bahseder. Klazomenai'den. Bugün Türkler tarafından İzmir, Batı Avrupa milletlerince Smyrna olarak anılır, Küçük Asya'nın batı kıyısında yer alıp günümüze kadar ayakta kalabilmiş yegâne büyük kenttir.

Burası, Homeros'un doğum yeri olduğunu iddia eden kentlerin başında gelmekteydi, mezkûr şair burada Homereum adı verilen muhteşem bir binada bir kahraman yahut yarı tanrı sıfatıyla takdis edilirdi.

Kadim kentten geriye pek az kalıntı kalmıştır, modern kent ise Levant'ın en büyük ticaret merkezidir. Hardouin bunun bir kasaba adı olduğunu kabul eder, fakat Ortelius ve Pinetus'un bunun bir dağ adı olduğunu düşünmeleri gerçeğe daha uygun görünmektedir. Drakon Dağı ile birleşir, Drakon Tmolos'a, Tmolos Kadmos'a, Kadmos ise Toroslar'a uzanır.

İzmir'den çıkan Hermos Nehri bir ovalar sahası meydana getirir ve bu ovalara kendi adını verir.

Frigya'nın Dorylaeum kenti yakınlarından doğar ve yatağı boyunca muhtelif nehirleri sularına katar, bunlar arasında Karya'yı adını verdiği kavimden ayıran ve Phryx olarak anılan nehir de bulunur, ayrıca bizzat Frigya, Mysia ve Lidya nehirleriyle beslenen Hyllus ve Cryos da buraya dökülür.

Hermos'un ağzında vaktiyle Temnos kasabası yükselirdi, körfezin nihayetinde bugün Myrmeces adı verilen kayalıkları, vaktiyle bir ada iken şimdi bir burun üzerinde yer alan Leuce kasabasını ve İonia'nın sınır kasabası Phokaia'yı görmekteyiz. Az sonra bahsini edeceğimiz Aiolia'nın büyük bir kısmı, Hyrkanoi lakaplı Makedonlar ve Sipyloslu Magnetler gibi, İzmir'in adli salahiyetine müracaat eder.

Lakin Asya'nın bir diğer muazzam ışığı olan Efes'e ise, daha uzakta mukim şu halklar müracaat eder, Bu dağların tamamının teşhis edilebildiği kesin değildir.

Cadmus, Türklerin Baba Dağı'dır. 3 Bu Kitabın 29. Bölümünde zikredilmiştir. 3 Strabon'un zamanında Hermos'un bu kolunun Phrygios adıyla bilindiği anlaşılmaktadır. * D'Anville'e göre mevkii günümüzde Menemen olarak anılmaktadır.

Kryos, adını Yunanca "soğuk" manasına gelen kryos kelimesinden almıştır. * Bugünkü İzmir Körfezi, yahut "Karıncalar". 7 Muhtemelen üzerinde bulunduğu burnun beyazlığından ötürü bu şekilde adlandırılmıştır.

M.Ö. 352 yılında Pers generali Tachos tarafından inşa edilmiş olup, M.Ö. 131 yılında Konsül Licinius Crassus ile Aristonikos arasındaki muharebeye sahne olmasıyla dikkate değerdir.

Mevkiinin bugünkü adı Lefke'dir. 8 Harabeleri, Fouges veya Yeni Foça'nın güneybatısındaki Karaca Foça ya da Eski Foça'da görülmektedir.

Philogenes ve Damon önderliğindeki Phokaialı sömürgeciler tarafından kurulduğu rivayet olunur. ^ Tiberius Sezar'ın hükümdarlığında vuku bulan bir depremle yerle bir olan on iki şehirden biri olan Hyrkania halkı, bkz. Kitap ii. böl. 86. ^^ Sipylos Dağı eteklerindeki Magnesia şehri, yani "Magnesia ad Sipylum" ahalisi.

Hermos'un güney kıyısında yer almakta olup, M.Ö. 190 senesinde iki Scipio'nun Büyük Antiokhos'a karşı kazandığı ve Romalılara Doğu imparatorluğunun kapılarını açan zaferin mevkii olarak tarihte meşhurdur.

Bu yerleşim de Tiberius dönemindeki büyük zelzeleden zarar görmüş, buna mukabil beşinci asırda dahi ehemmiyetini muhafaza etmiştir.

Caesarienses halkı, Metropolitae halkı, hem Aşağı hem Yukarı Cilbiani halkı, Mysomacedones halkı, Mastaurenses halkı, Briulitae halkı, Hypsepeni halkı ve Dioshieritae halkı.

BÖLÜM 32. (30.) AIOLIS

Sırada, vaktiyle Mysia tesmiye olunan Aiolis ile Hellespontos'a mücavir Troas gelir.

Burada, Phokaia geride bırakıldıktan sonra Askania Limanı'na, ardından Larissa'nın vaktiyle kurulmuş olduğu mahalle, daha sonra da Kyme'ye, Sebastopolis tesmiye olunan Myrina'ya ve iç kısımlarda Aigai'ye, Attalia'ya, Posidea'ya, Neonteikhos'a ve Temnos'a varılır.

^ Muhtemelen Hierocaesarea tesmiye olunan bir mevkiin halkı. * İhtimal ki Lydia'daki Metropolis'in, bugünkü adıyla Ephesos ile Smyrna arasındaki Kaystros ovasında kain bir şehir olan Torbalı'nın ahalisi.

Muhtemelen bugünkü Turgutlu olan Cilbis, başlıca merkezleri idi. ' Kaystros'un yukarı vadisinde meskun bir ahali. * Yahut Mysialı Makedonlar. 5 Lydia'daki Mastaura ahalisi.

Mevkii halen Mastaura Kalesi olarak bilinir. 8 Mevkii meçhul olan Briula ahalisi. 7 Ephesos'tan kırk iki mil mesafede, Tmolos Dağı'nın cenup yamacında kain Lydia'nın küçük bir kasabası olan Hypsepa ahalisi.

Pers hakimiyeti devrinde, Ateşperestlik bu beldeye ithal edilmiştir.

Yün eğirici ve Minerva'nın rakibesi olan Arakhne, Ovidius tarafından burada ikamet eder şekilde tasvir edilir, şair iki ayrı yerde bu beldeden "küçük Hypsepa" diye bahseder.

Leake, Bereki'de müşahede olunan kalıntıların bu mevkie ait olduğu kanaatindedir. ** Dios Hieron, yani "Jüpiter Tapınağı" halkı. Burası Ionia'da Lebedos ile Kolophon arasında ufak bir yerleşim idi.

Kaystros kenarında bulunduğu ileri sürülmüşse de mevkii gayrimuayyendir. 3 Hakiki manada Aiolis, Adramyttion Körfezi'nin şimal methalinde bulunan Lekton Burnu'na kadar uzanırdı. ^ Kyme yakınlarında, Pelasg menşeli bir mevki.

Büyük Kyros, Mısırlı askerlerinden müteşekkil bir birliği buraya yerleştirdiğinden dolayı Mısır Larissası olarak tesmiye edilmiştir.

D'Anville'e nazaran bu mevki halen Yanıkköy [Larusar] olarak anılmaktadır. ^^ Kyme namındaki bir Amazon'dan ötürü bu ismi aldığı rivayet olunur. Hermos'un şimal cihetinde idi, Herodotos buraya Phrikonis lakabını verir.

Mevkiinin bugünkü Çandarlı olduğu zannolunmaktadır.

Şair Hesiodos'un pederi bu beldenin yerlisi idi. ^2 Muhtemelen İmparator Augustus'un şerefine bu unvanla anılmıştır. ^ Sahilden kısa bir mesafede kaindir.

Tacitus'tan öğrendiğimize göre, Tiberius devrindeki büyük zelzeleden mustarip olmuştur.

D'Anville'e göre mevkii Güzelhisar tesmiye olunur. 1"* Asıl ismi Agroeira yahut Alloeira idi.

Hermos nehri üzerinde halen Adala tesmiye olunan bir mahalle tesadüf edilir, ne var ki Hamilton orada antik çağdan kalma hiçbir ize rastlamamıştır.

Sahil boyunda Titanos nehrine ve adını bu nehirden alan şehre varılır.

Grynia da vaktiyle denizden kurtarılıp karaya raptolunmuş bir ada üzerinde burada yer almaktaydı, şimdilerde ise geriye yalnızca limanları kalmıştır.

Daha sonra Elaia kasabasına, Mysia'dan nebean eden Kaikos nehrine, Pitane kasabasına ve Kanaios nehrine varılır.

Aşağıda zikredilen şehirler ise artık mevcut değildir, Kanae, Lysimakhia, Atarnea, Karene, Kisthene, Killa, Kokylion, Thebe, Astyre,

* Yahut "Yeni Duvarlar".

Strabon buranın Larissa'dan otuz stadion mesafede bulunduğunu beyan eder. 3 Mevkii meçhuldür, lakin evvelki Bölümde zikredilen ve deniz sahilinde bulunan aynı isimli mahalle karıştırılmamalıdır.

Tiberius Sezar'ın hükümdarlığındaki büyük zelzelede hasar görmüştür. 5 Yahut Grynion, Myrina'dan kırk, Elaia'dan ise yetmiş stadion mesafededir.

Dahiliyesinde kadim bir kehanet merkezini barındıran bir Apollon kutsal alanı ile beyaz mermerden mamul muhteşem bir tapınak ihtiva etmekteydi.

İskender'in kumandanı Parmenion burayı hücumla zaptetmiş ve ahalisini köle olarak satmıştır.

Plinius tarafından Kitap xxxii. böl. 21'de tekrar zikredilir. * Bu cümlenin metni bozulmuş görünmektedir ve Plinius'un tam olarak ne kastettiğini tayin etmek müşkildir. ' Bergamalıların limanı.

Strabon burayı Kaikos nehrinin cenubunda, mezkur nehirden on iki, Pergamon'dan ise yüz yirmi stadion mesafede konumlandırır.

Mevkii kat'i olmamakla birlikte, Leake burayı cenup istikametinden Pergamon'a giden yol üzerinde bulunan Kliseli nam mevkide tayin eder. ^ Bugünkü isminin Ak-Su yahut Bakırçayı olduğu söylenir. 7 Çandarlı Körfezi sahilinde kaindir.

İmparator Titus'un saltanatı esnasında bir zelzele neticesinde neredeyse tamamen harap olmuştur.

Mevkiinin Çandarlı'da bulunduğu bazılarınca kabul edilmektedir. 8 Bugünkü Güvercin Burnu [Cape Coloni] yakınlarında kain olduğu zannolunmaktadır.

M.Ö. 191-190 senelerinde vuku bulan Antiokhos harbiyesinde Roma donanmasının kışlamak üzere karaya çekildiği ve bir hendek yahut istihkam ile muhafaza altına alındığı mevki burası idi. ' Adını Agathokles'in oğlu Lysimakhos'tan almıştır. 1® Lesbos'un karşısında müstahkem bir mahal.

Adramyttium’dan Caicus ovasına giden yol üzerindeydi. Yeri ekseriyetle Dikili Köy olarak tespit edilir. Veyahut Carine.

Kserkses’in ordusu, Hellespontos’a doğru ilerlerken bu mevkiden geçmiştir.

Yeri meçhuldür. Adramyttium körfezinin ve Pyrrha burnunun dışında yer almaktaydı. İlyada’da Chryse ve Tenedos ile birlikte zikredilmiştir. Kutchulan ya da bazılarının yazdığı şekliyle Cotschiolan-Kuni tesmiye olunan bir mevkinin bu kentin yerini tuttuğu zannedilmektedir. Veyahut Troia civarındaki Thebes. Antandros ile Adramyttium arasındaki Thebes ovasında.

Nezareti Antandrosluların elinde bulunan bir Artemis tapınağına sahipti. Mevkisi kati surette tespit edilebilmiş görünmemektedir.

Chrysa, Palaescepsis, Gergitha ve Neandros. Buradan sonra halen mevcudiyetini koruyan Perperene kentine, Herakleotes bölgesine, Coryphas kasabasına, Grylios ve Ollius nehirlerine, evvelce Politice Orgas adını taşıyan Aphrodisias mıntıkasına, Scepsis vilayetine ve kıyılarında Lyrnesos ile Miletos kasabalarının harabeye döndüğü Evenus nehrine varırız.

Bu mıntıkada keza İda Dağı ve kıyıda, vaktiyle Pedasus tesmiye olunan, mezkûr körfeze ve kaza dairesine adını veren Adramytteos yer alır.

Diğer nehirler İda Dağı’ndan dökülen Astron, Cormalos, Crianos, Alabastros ve Hieros’tur, iç kısımlarda ise Gargara Dağı bulunur

Bilhassa Homeros tarafından İlyada’da zikredilen Chryse olması pek muhtemeldir, lakin bu adı taşıyan muhtelif yerler mevcuttu. İşbu fasıldaki Scepsis haşiyesine müracaat ediniz. Veyahut Gergis, Gergithus yahut Gergithes, Troad bölgesinde, Skamandros’un kuzeyinde bir kasaba. Bir akropolisi ve muhkem surları olan bir yerdi.

Pergamon Kralı Attalos, Gergis ahalisini Caicus’un pınarları yakınındaki başka bir mevkiye nakletmiştir, nitekim bilahare Larissa civarında Gergetha yahut Gergithion tesmiye olunan bir yere tesadüf edilmektedir.

Eski Gergis kasabasının bazılarınca Sibylla’nın doğum yeri olduğu rivayet edilirdi ve sikkelerinin üzerinde onun sureti darbedilmişti. Hellespontos üzerinde kain olup Neandria olarak da tesmiye olunur. Adramyttium’un güneyindedir, civarında bakır madenleri ve meşhur bağlar bulunmaktaydı.

Thukydides’in burada vefat ettiği rivayet olunur. Koryphantes mıntıkasında, Midilli’nin karşısında ve Atarneus’un kuzeyindedir.

Plinius, Coryphas’ın istiridyelerinden bahseder. Bu Aphrodisias’ın teşhis edilebildiği görülmemektedir. Plinius tarafından yeniden zikredilmiştir.

Scepsis, Troad’ın iç kesimlerinde, Aleksandreia’nın güneydoğusunda, İda dağlarında yer alan kadim bir şehirdi.

Ahalisi Antigonos tarafından Aleksandreia’ya nakledilmiş, lakin Lysimakhos’un yurtlarına dönmelerine müsaade etmesi üzerine yeni bir şehir inşa etmişlerdir ve eski kasabanın kalıntıları o vakit Palaescepsis olarak tesmiye edilmiştir.

Burası edebiyat tarihinde, Aristoteles ve Theophrastos’un bazı elyazmalarının Pergamon’a nakledilmesine mani olmak gayesiyle toprağa gömüldüğü mahal olması hasebiyle şöhret bulmuştur.

Topraktan çıkarıldıklarında küften neredeyse tamamen harap oldukları görülmüş ve bu vaziyetteyken Sulla tarafından Atina’ya nakledilmişlerdir. Bazen Lycormas olarak anılır, günümüzde Fidhari yahut Fidharo adıyla bilinir. Homeros tarafından mükerreren zikredilmiştir. Halen İda yahut Kaz Dağı olarak bilinir. Daha ziyade Adramyttium yahut Adramyteum olarak bilinir, şimdiki Adramiti yahut Edremit.

Rivayete göre Lydia Kralı Kroisos’un biraderi Adramys tarafından tesis edilmiştir. Resullerin İşleri risalesinde bir liman olarak zikredilir.

Mevkiinde antik kalıntılardan hiçbir iz yoktur. Troad’daki İda Dağı’nın tepelerinden biridir, şimdi Kaz Dağı tesmiye olunur.

Vergilius ve Seneca’dan öğrendiğimize göre bu civardaki topraklar

aynı adlı bir kasabayla birlikte fevkalade veluttu.

Günümüzdeki İn köyünün antik Gargara kasabasının mevkisini tuttuğu zannedilmektedir. Şimdiki Antandro, Adramyttium Körfezi’nin nihayetindedir.

Aristoteles de evvelki adının Edonis olduğunu ve burada Edoni adlı bir Trak kabilesinin ikamet ettiğini ifade eder.

Herodotos ve Aristoteles, Kimmerlerin Asya seferleri esnasında burayı zaptettiklerinden bahseder. Şimdiki Baba Burnu yahut Santa Maria, Troad’ın güneybatı burnu. Yahut Sminthian Apollo.

Bunun, Plinius’un artık mevcut olmadığını belirttiği son zikredilen Chryse’de kain olduğu anlaşılmaktadır.

Strabon Chryse’yi bir tepeye yerleştirir, Smintheus mabedinden bahseder ve bu namın iştikakını kaydeden bir remizden, yani Skopas’ın eseri olan ahşap heykelin ayakları dibinde yatan fareden söz eder.

Kadim bir rivayete nazaran Apollon’a fare helak edicisi olması hasebiyle Smintheus tesmiye edilmiştir, zira Apion’a göre Smintheus "fare" manasına gelmekteydi. Rivayete göre bu mevki, eski devirlerde mücavir memlekete ve Colone’nin anakarada tam karşısına düştüğü Tenedos adasına hükmeden Trak prensi Kyknos’un ikametgâhıydı.

Ne var ki Plinius burayı iç kesimlere yerleştirmektedir. Bu Apollonia’nın mevkisi, Strabon’un Apolloniatis dediği aynı adlı göl üzerindeki Abullionte’dedir.

Kalıntıları gayet ehemmiyetsizdir. Veyahut Lycus, şimdiki adıyla Edrenos. Bu kavim hakkında hiçbir malumat yoktur. D’Anville, modern Balıkesir’in Miletopolis’in yerini tuttuğunu düşünmektedir. Stephanos Byzantinos, Kyzikos yakınlarında Poemaninum adında bir mevkiden bahseder. Troad bölgesindeki bir kasaba olan Polikhna ahalisi. Scepsis ve Gargara yakınlarındaki Pionia ahalisi. Asıl Mysia’nın büyük bir kısmında meskûndurlar.

aynı adlı bir kasabayla taçlanmıştır.

Yine kıyıda, evvelce Edonis, bilahare Cimmeris ve Assos olarak da tesmiye edilen, Apollonia namıyla da bilinen Antandros ile karşılaşırız. Palamedium kasabası da vaktiyle burada bulunmaktaydı. Lecton Burnu, Aiolia’yı Troas’tan ayırır.

Aiolia’da vaktiyle Polymedia kenti, keza Chrysa ve ikinci bir Larissa mevcuttu.

Smintheus tapınağı halen ayaktadır, iç kesimlerdeki Colone ise mahvolup gitmiştir.

Adramyttium’a adli muameleler için müracaat edenler arasında kasabaları Rhyndacus nehri üzerinde bulunan Apolloniatlar, Eriziler, Miletopolitler, Poemaneniler, Makedonyalı Asculaclar, Polichnaeler, Pionitalar, Kilikya Mandacadenileri ve Mysia’da kâin Abrettiniler ile Hellespontiler diye bilinen ahalinin yanı sıra daha az ehemmiyet arz eden sair zümreler yer alır.

Kendilerine mahsus bir hürmet gösterdikleri yerli bir ilahları vardı, Yunanlar buna *Zeus Abrettenus* derlerdi.

Olympos Dağı'nın eteklerindeki Olympeniler veya Olympieniler ile aynıdır, bunların hemen güneyinde ve batısında Abretteniler yer alırdı.

FASIL 33. TROAS VE BİTİŞİK KAVİMLER

Troas'taki ilk mevki Hamaxitus, sonra Cebrenia ve ardından vaktiyle Antigonia olarak anılan, şimdilerde ise bir Roma kolonisi olan Alexandria, yani bizzat Troas'tır.

Troas'ın güneybatı sahilinde, Larissa'nın elli stadia güneyindedir. Strabon zamanında varlığı son bulmuştu. Bu mevkiden bugüne kalan hiçbir harabe tespit edilememiştir, lakin Prokesch, Baba Burnu civarında görülen mimari kalıntıların Hamaxitus'a ait olduğunu düşünmeye meyillidir.

Yahut Cebrene veya Cebren. Scepsis topraklarından Menander nehri ile ayrılırdı. Leake, buranın batıda İda Dağı'nın yüksek kısımlarını işgal ettiğini ve mevkiinin Baramiç'ten pek uzak olmayan Kuşunlu Tepe nam mahalde bulunabileceğini tahmin etmektedir.

Resullerin İşleri xvi. 8'de zikredilmiştir. Şimdilerde Eski İstanbul olarak tesmiye olunur. Troas sahilinde, Bozcaada'nın güneydoğu ucunun karşısında ve Assus'un kuzeyinde vaki idi. Antigonus tarafından Antigonia Troas adıyla kurulmuş, Scepsis ile civardaki diğer kasabalardan getirilen ahalice şenlendirilmiştir. Bu şehrin harabeleri pek geniştir.

Daha sonra Nea kasabasına, seyrüsefere elverişli bir nehir olan Scamander'e ve kadim zamanlarda bir burun üzerinde Sigeum kasabasının kain olduğu noktaya varılır.

Kitap ii. fasıl 97'de zikredilen Nea.

Şimdilerde Menderes Çayı denir.

Troas'ın kuzeybatı burnunda yer alır. Homeros, Troya Savaşı esnasında Yunan donanmasını ve ordugâhını buraya yerleştirir. Burun şimdilerde Yenişehir olarak anılmaktadır.

Müteakiben, Simois ile birleştikten sonra Xanthus'un içine aktığı ve vaktiyle bir göl olan Palaescamander'i teşkil ettiği Akhalar Limanı'na gelinir.

Ansart'a göre şimdilerde Yenişehir denilmektedir. Yunanlar, Troya seferinde karaya bu noktada çıkmışlardır.

Genellikle Menderes Çayı veya Scamander ile bir tutulur.

Bugünkü Dümrek.

Yahut "kadim Scamander".

Homeros tarafından meşhur kılınan diğer nehirler, yani Rhesus, Heptaporus, Caresus ve Rhodius, varlıklarına dair hiçbir iz bırakmamıştır. Granicus ise farklı bir yol izleyerek Propontis'e dökülür.

Şimdilerde Kocabaş Çayı olarak bilinir, Büyük İskender'in M.Ö. 334 senesinde Pers İmparatorluğu'nu devirdiği üç mühim zaferin sahnesi olarak hatıralardadır. Keza M.Ö. 73 senesinde Lucullus tarafından Mithridates'e karşı burada bir zafer kazanılmıştır.

Yahut Marmara Denizi.

Mamafih, küçük Scamandria şehri hâlâ mevcuttur ve limanından bir buçuk mil mesafede, her türlü vergiden muaf, cihanşümul şöhretin menbaı olan Ilium yer alır.

Yeni Ilium'un, Yunanlar tarafından tahrip edilmiş olan Ilium veya Troya ile aynı mahalde inşa edilip edilmediği kati surette bilinmemektedir, lakin İlyada'da bahsi geçen muazzam hadiselerin, sonraki Ilium ile sahil arasındaki o daracık sahada vuku bulmuş olması ihtimal dışı addedilmiştir. Yeni Ilium'un mevkiinin ekseriyetle, Kumköy, Kalafat ve Çıplak adlı köyler arasında kalan ve şimdilerde Hisarlık olarak anılan harabelerle kaplı mahal olduğu kabul edilir.

Diktatör Sulla, Ilium'a hususi bir lütuf göstermiştir.

Körfezin ötesinde, Rhoeteum, Dardanium ve Arisbe kasabalarıyla meskûn Rhoeteum sahilleri uzanır.

Şimdilerde İntepe Burnu veya Barbieri denir.

Bugünkü Paleokastro muhtemelen buranın mevkiini işgal etmektedir.

Daha ziyade Dardanus veya Dardanum olarak adlandırılır, Dardanus tarafından inşa edildiği rivayet olunur. Dardanis yahut Dardanium burnunun takriben bir mil güneyinde vaki idi. Kati mevkii bilinmiyor görünmektedir, modern Çanakkale Boğazı'nın adını buradan aldığı zannedilmektedir.

Percote ile Abydus arasında kain olup, Aeneas'ın oğlu Ascanius ile Scamandrius tarafından kurulmuştur. Mevkiini Musa köyünün işgal ettiği sanılmaktadır. İskender'in ordusu Çanakkale Boğazı'nı geçtikten sonra burada toplanmıştır.

Vaktiyle Mytilene ahalisi tarafından Akhilleus'un kabri civarında kurulmuş, bilahare Sigeum yakınlarında donanmasının demirlediği noktanın hemen yanı başında Atinalılarca yeniden inşa edilmiş Achilleon kasabası da vardı.

Büyük İskender, M.Ö. 334 senesindeki Asya seferinde bu mahalli ziyaret etmiş ve Akhilleus'un mezarına çelenkler koymuştur.

Karşı burunda ise, Aias'ın mezarı yakınında, Sigeum'dan otuz stadia mesafede ve donanmasının demirlediği mevki civarında Rodoslular tarafından tesis edilmiş Aiantion kasabası bulunmaktaydı.

Aias'ın Yunanca adı olan Aias'tan mülhemdir.

Aiolia'nın ve Troas'ın bir kısmının yukarısında, iç kısımlarda, kadim zamanlarda Mysialıların ikamet ettiği Teuthrania nam mevki yer alır. Daha evvel bahsi geçen Caicus nehri buradan doğar.

Teuthrania, çok eski zamanlarda Teuthras'ın bir Mysia krallığı kurduğu rivayet edilen ve sonraları Lidya krallarınca zaptedilen, Temnus ile Lidya sınırları arasında, Mysia'nın güneybatı köşesinde idi, bu kısma Pergamene dahi denirdi.

Teuthrania, bütün Aiolia Mysialıların elinde bulunduğu vakitlerde bile başlı başına kudretli bir kavimdi.

Burada Pioniae, Andera,

Önceki fasılda Pionitae olarak tesmiye edilmiştir.

Troas'ta mevkii meçhul bir kasaba.

Cale, Stabulum, Conisium, Teium, Balcea, Tiare, Teuthranie, Samaca, Haliserne, Lycide, Parthenium, Thymbre, Oxyopum, Lygdamum, Apollonia ve Asya'nın açık ara en meşhur şehri olan, içinden Selinus nehrinin aktığı, önünden ise Pindasus Dağı'ndan doğan Cetius'un süzüldüğü Pergamum yer alır.

Pek uzağında olmayan ve deniz sahilinde kain olduğunu zikrettiğimiz Elaea bulunur.

Bu mıntıkanın kaza dairesine Pergamus dairesi denir, buraya Thyatireni, Mosyni, Mygdones, Bregmeni, Hierocometae, Perpereni, Tiareni, Hierolophienses, Hermocapelitae, Attalenses, Panteenses, Apollonidienses ve şöhreti meçhul diğer bazı topluluklar müracaat eder. Küçük Dardanum kasabası Rhoeteum'dan yetmiş stadia mesafededir.

Oradan on sekiz mil mesafede, Hellespontos'un ilk akmaya başladığı yer olan Trapeza Burnu yer alır. Eratosthenes Asya'da Solymilerin, Leleglerin, Bebryklerin, Stephanos'a göre Propontis üzerinde bir kent.

Burada anılan yerlerin çoğunun mevkisi bütünüyle meçhuldür. Pergama yahut Pergamus da denir.

Kalıntıları bugünkü Pergam veya Bergamo'da görülebilir.

Mysia'nın Teuthrania bölgesinde, Kaikos nehrinin kuzey kıyısında yer alan Pergamon krallığının başkentiydi.

Kralları devrinde kütüphanesi neredeyse İskenderiye kütüphanesine denkti, bu kütüphanenin kurulması, bir yazı malzemesi olarak parşömenin icadına yol açmış ve bu sebeple ona Charta Pergamena adı verilmiştir.

Bu şehir Hristiyanlığın erken merkezlerindendir ve Yuhanna'nın Vahyindeki mektupların hitap edildiği yedi Asya kilisesinden biridir.

Kalıntıları hâlâ görülebilir. Bir önceki bölümün başında. 5. Kitap, 31. Bölümde anılan Thyateira ahalisi. Mysia'nın doğusu ile Bithynia'nın batısında, Olympos Dağı ile sahil arasındaki bir bölge olan Mygdonia ahalisi. "Kutsal Köyün ahalisi."

Hierocome, Livius tarafından Maiandros nehrinin ötesinde bulunan bir yer olarak anılır. 32. Bölümde anılan Attalia ahalisi. İşbu bölümde daha önce anılmıştır. Yahut "Masa".

Şimdilerde Capo de Janisseri olarak bilinir. Milyler de denir, muhtemelen Süryani, Arap ırkındandırlar, Lykia'nın en eski sakinleri oldukları rivayet edilir. Günümüzde Leleglerin, tedricen Helen ırkına karışmış ve böylece bağımsız bir halk olarak varlıkları son bulmuş büyük Hint, Germen ırkının bir kolu olduğu kabul edilmektedir. Tarihten ziyade mitolojiye ait olması muhtemel bir kavim.

Strabon onların Trak menşeli olduğunu ve ilk yerleşim yerlerinin Mysia olduğunu öne sürer.

Kolykantilerin ve Tripsedrilerin yok olup gittiğini nakleder.

Isidoros bunlara Arimileri ve ayrıca Kral Seleukos tarafından Kilikia, Kappadokia, Kataonia ve Armenia arasında tesis edilmiş olup en vahşi kavimleri dize getirmesi hasebiyle ilk zamanlar Damea diye adlandırılan Apamea'nın bulunduğu mahalde yerleşik Kapretleri de ekler.

BÖLÜM 34. (31.) ASYA AÇIKLARINDA BULUNAN ADALAR.

Asya açıklarında uzanan adaların ilki, Nil'in Kanopos Ağzı'nda yer alan ve rivayete göre adını Menelaos'un dümencisi Kanopos'tan almış olan adadır.

Pharos adı verilen ikincisi, bir köprüyle İskenderiye'ye bağlanmıştır ve Diktatör Caesar tarafından bir koloni hâline getirilmiştir.

Eski devirlerde Mısır ana karasından bir günlük yelken mesafesindeydi, günümüzde ise orada bulunan kulede geceleri yakılan ateşler vasıtasıyla gemilere yollarını gösterir, zira sığlıkların sinsi tabiatı neticesinde İskenderiye'ye yalnızca üç kanaldan yaklaşılabilir, bunlar Steganos, Posideion ve Tauros kanallarıdır.

Phoinike Denizi'nde, Ioppe'nin açıklarında, tamamı tek bir kent teşkil eden Paria adası bulunur.

Rivayete göre Andromeda burada canavara terk edilmiştir, daha evvel anılan Arados adası da buradadır ki Mucianus'tan öğrendiğimize göre, bu ada ile ana kara arasında, denizin elli arşın derinliğinde, kösele borular vasıtasıyla ta dipteki bir pınardan tatlı su çıkarılmaktadır.

Bazılarınca Phrygia halkı olduğu varsayılır. İşbu Kitabın 29. Bölümünde anılmıştır. Yunanca "boyun eğdirmek" manasındaki damadzo kelimesinden gelir.

Hardouin, Ortelius ve diğerlerinin zannettiği gibi bilhassa Apamea kentine değil, Plinius tarafından genel olarak Asya'ya bu tesmiyenin atfedilmek istendiğini düşünür. Homeros tarafından bu şekilde tasvir edilmiştir. Bu, üzerine II. Ptolemaios Philadelphos tarafından inşa edilen fenerdi, pharus ismi de bu sebeple benzer yapılara verilmeye başlanmıştır.

Yine burası, müşterek rivayete göre, Eski Ahit'in Yunanca tercümesini yapan ve bundan ötürü Septuaginta olarak anılan yetmiş mütercimin çalışmalarını tamamlarken kapatıldıkları yerdir. Dar yahut tahkim edilmiş kanal. Neptun kanalı. İşbu Kitabın 14. Bölümünde de anılmıştır. İşbu Kitabın 17. Bölümünde. Kadim Arados olan Ruad kayıkçıları, tatlı suyu hâlen karşı sahilin birkaç çubuk uzağındaki deniz içinde bulunan Ayn İbrahim pınarından çekmektedirler.

BÖLÜM 35. KIBRIS.

Pamphylia Denizi ehemmiyetsiz bazı adalar ihtiva eder.

Kilikia Denizi ise gayet mühim büyüklükteki diğer dört adanın yanı sıra, Kilikia ve Suriye sahillerinin karşısında doğu, batı doğrultusunda uzanan Kıbrıs'a maliktir, eski devirlerde burası dokuz krallığın merkeziydi.

Timosthenes bu adanın çevresinin 427 mil olduğunu ifade eder, Isidoros ise 375 mil der, Artemidoros'a göre batıda uzanan Dinai ve Akamas burunları arasındaki uzunluğu 160 mil, Timosthenes'e göre ise 200 mildir.

Philonides vaktiyle buraya Akamantis dendiğini aktarır, Xenagoras ise Kerastis, Aspelia, Amathusia ve Makaria adlarını taşıdığını söyler, Astynomos ise adaya Kryptos ve Kolinia adlarını verir. Kentlerinin sayısı on beştir, bunlar Neapaphos, Palaipaphos, Kurias, Kition, Korineion, Salamis, Ama-

Şimdi Kıbrıs denilmektedir. Strabon bunu 425 olarak hesaplar.

Hardouin, Isidoros'un koy ve körfezlerin girintilerini hesaba katmadığına işaret eder. Kıbrıs'ın kuzeydoğu ucu. Şimdi Zafer Burnu (Capo Sant Andreas) olarak adlandırılır.

Plinius'un neşirlerinde umumiyetle Dinaretum ismiyle bilinir. Kıbrıs'ın meşhur metropoliti anısına şimdi Capo Sant Epifanio yahut Pifano denilmektedir.

Adanın en batı ucudur. Yunanca "boynuz" manasındaki keras kelimesinden türetilmiştir.

Sahilindeki çok sayıdaki burun veya çıkıntı sebebiyle bu şekilde adlandırılmış olması muhtemeldir. Münbit toprağına ve latif havasına hürmeten, Yunanca "kutsanmış, mesut" manasındaki makarios kelimesinden gelir. Zahiren Yunanca "gizlenmiş" manasındaki kryptos kelimesinden mülhemdir.

Stephanos Byzantinos, denizin yüzeyi altında sık sık gizlendiği için bu şekilde adlandırıldığını söyler. Yahut Yeni Paphos.

Mevki hâlen Baf veya Bafo olarak adlandırılır. Yahut Eski Paphos, şimdiki Kukla yahut Konuklia.

Eski Baf, Bocamo nehri üzerinde Zephyrium burnunun yakınında yer almakta olup burada elverişli bir limana sahipti, Yeni Baf ise daha iç kesimlerde, evvelkinden altmış stadia mesafede, velut bir ovanın ortasında bulunmaktaydı.

Eski Baf, denizden yükselişinin ardından buraya ayak bastığı rivayet olunan Aphrodite yahut Venüs ibadetinin başlıca merkeziydi. 10 Adanın en güney ucunda yer alır, günümüzde Gavatta yahut delle Gatte Burnu. 11 Kıbrıs'ın güney sahilinde yer alan bir kasaba.

Harabeleri Lamika ile bugün Salines olarak bilinen liman arasında görülebilir, oldukça geniştirler.

Plinius, 30. Kitap, 9. Bölümde, bu mevki yakınında bulunan ve günümüzde de işletilen tuz göllerinden bahseder. 1* Doğu sahilinin ortasında. Babası tarafından sürgün edildiği ana vatanının adını buraya veren Telamon oğlu Teukros tarafından kurulduğu rivayet edilmiştir.

Bölüm 35. Memleketlerin vb. Tasviri böylece, Lapethos, Soloe, Tamasos, Epidarum, Chytri, Arsinoe, Carpasium ve Golgi.

Cinyria, Marium ve Idalium kasabaları artık mevcut değildir.

Kilikya'daki Anemurium'dan elli mil mesafededir, iki sahil arasından akan denize Kilikya Boğazı denir.

Aynı mevkide Eleusa adası ile Suriye'ye bakan burnun önünde uzanan,

Clides olarak bilinen dört ada yer alır, diğer burnun ucunda ise Stiria bulunur, Neapaphos'un karşısında Hierocepia, Salamis'in karşısında da Salaminiae adaları vardır. Likya Denizi'nde Illyris, Telendos ve Attelebussa adaları, Cypris adı verilen üç çorak ada ve evvelce Caretha olarak anılan Dionysia bulunur.

Taurus Burnu'nun karşısında, aynı sayıda ve denizciler için son derece tehlikeli olan Chelidoniae adaları yer alır, daha ileride kasabasıyla birlikte Leucolla, Pactyae, Lasia, Nymphais, Macris ve üzerindeki kentin artık mevcut olmadığı Megista bulunur. Bunlardan sonra kayda değer olmayan pek çok ada gelir.

Bununla birlikte, Chimaera Burnu'nun karşısında Dolichiste, Choerogylion, Crambussa, Rhoge, çevresi sekiz mil olan Enagora, iki Daedala adası ve üç Crya adası yer alır, ^ Yahut Cleides, "Anahtarlar" manasına gelir.

Kıbrıs'ın kuzeydoğusunda uzanan küçük adacıklardan müteşekkil bir gruptu.

Adaların ismi bilahare kimi coğrafyacılar tarafından, Plinius'un yukarıda Dinae, başkalarının ise Dinaretum dediği Burun'a intikal ettirilmiştir. 2 Acamas Burnu, günümüzde Pifano. 3 Yahut "Mukaddes Bahçe".

Bunun ve Salaminia'nın isimleri modern coğrafyacılar tarafından pek bilinmemektedir. 4 Bu ada, Beaufort tarafından, Likya sahilinden dar bir boğazla ayrılan Beşadalar mevkisindeki adacıkla teşhis edilmiştir. Diğerlerinin teşhisi yapılabilmiş görünmemektedir.

Attelebussa'nın, adını Yunanlarca attelabos denilen kanatsız ve muzır bir çekirge türünden aldığı zannedilmektedir. 5 Likya sınırlarında, Pamfilya sahil şeridinin başladığı yerin açıklarında bulunmaktadır.

Beaufort bunların beş adet olduğunu belirtir, Plinius'un burada bahsettiği seyrüsefer tehlikelerinin hiçbirine tesadüf etmemiştir.

Yunanlar bunlara hâlâ Chelidoniae, İtalyan denizciler Celidoni derler, Türkler ise bunu Şelidan şeklinde bozmuşlardır. 6 Hardouin, bu dört adanın Pactyae grubunu oluşturan adaların isimleri olduğunu zanneder. Zikredilen isimler "Vahşi" yahut "Sarp Adalar", "Nympha'lar Adası", "Uzun Ada" ve "En Büyük Ada" manalarına geliyor görünmektedir.

Likya sahili açıklarındaydılar ve Rodoslulara ait oldukları anlaşılmaktadır.

Ansart'a göre Megista'nın modern ismi Kastelorizo'dur [Meis]. 7 Yahut Doliche, Likya Denizi'nde, Myra harabelerinin batısında bulunan "Uzun Ada". Modern ismi Kakava'dır.

Günümüzde meskûn değildir. 8 Hâlâ Grambousa olarak bilinen, Likya'nın doğu sahili açıklarında küçük bir ada.

Likya kıyısı açıklarında aynı adı taşıyan bir başkası daha var gibi görünmektedir, Likya kıyısı açıklarında bir ada. Hardouin bunların Karia kıyısındaki Daedala kenti karşısında olduğunu düşünür, muhtemelen Karia'daki Crya kenti açıklarında.

Strongyle ve Sidyma'nın tam karşısında Antiokhos adası yer alır, Likya kıyısında, Likya'da, bu Kitabın 29. Bölümüne bakınız.

Glaucus nehrinin ağzına doğru Lagussa, muhtemelen orada çok sayıda tavşan bulunması sebebiyle bu adı almıştır, Macris, Didymae, Helbo, Scope, Aspis, kenti artık var olmayan Telandria ve Karia kıyısındaki Caunus civarında Rhodussa bulunur.

BÖLÜM 36. RODOS

Fakat bunların hepsinin en güzeli, çevresi yüz yirmi beş mil veya Isidorus'a inanmayı yeğlersek yüz üç mil olan serbest Rodos adasıdır.

İçinde halen meskun olan Lindos, Camirus, D'Anville'e göre halen Lindo ve Camiro olarak bilinir, ve şimdi Rhodos olarak adlandırılan Ialysus kentlerini barındırır, Rodos'un üç kadim Dor kentinden biridir, Rodos kentinin güneybatısına üç çeyrek mil mesafede bulunuyordu ki Plinius burada ikisini birbirine karıştırıyor görünmektedir, mevkisinde bugün hala Ialiso adını taşıyan ve birkaç kadim kalıntının bulunabildiği bir köy yer alır.

Mısır'daki İskenderiye'den uzaklığı, Isidorus'a göre beş yüz seksen üç mildir, fakat Eratosthenes'e göre dört yüz altmış dokuzdur. Mucianus, Kıbrıs'a olan uzaklığının yüz altmış altı olduğunu söyler.

Bu ada vaktiyle, yılanlarının çokluğundan ötürü Ophiussa, ya eski kralı Asterius'tan yahut denizin bir "yıldız kümesi" olmasından ötürü Asteria, muhtemelen havasının berraklığı ve sükuneti sebebiyle Aethria, 2. Kitap 62. Bölüme bakınız, üç köşeli biçiminden ötürü Trinacria, belki sarmaşık bakımından bereketli oluşundan, Yunanca korymbethra, yahut yüksek konumundan ötürü "zirve" manasına gelen korymbos sözcüğünden mülhem Corymbia, yemyeşil ve çimenli toprağından ötürü Poeeessa, krallarından birinin adından yahut Atabyrion dağından veya Appianus'un bu adada bulunduğunu belirttiği Jüpiter Tabyrius tapınağından ötürü Atabyria ve daha sonraki zamanlarda "talihli" veya "mübarek" ada manasında Macaria ile "zehirli" veya "ölümcül" manasında Oloessa adlarıyla anılmıştır, bu son adı büyük olasılıkla Plinius'un dediği gibi daha yakın zamanlarda değil, yılanların ve muzır sürüngenlerin sığınağı olan sık ormanlarla kaplı bulunduğu eski çağlarda almıştı.

Rodosluların adaları şunlardır, çevreleyen denize adını vermiş olan ve bugün Skarpanto olarak bilinen Carpathus, Homeros tarafından İlyada'nın 2. Kitap 676. dizesinde zikredilmiştir, ayrıca bu eserin 4. Kitap 23. Bölümüne bakınız, Ross tarafından oldukça yüksek, tek bir dağ silsilesi olarak tasvir edilir; vaktiyle "deniz köpüğü" anlamına gelen Aeline olarak bilinen Casos; Knidos'tan on iki mil mesafede olan, halen Nicero olarak bilinen ve "murex" veya "erguvani" üretmesinden ötürü vaktiyle Porphyris olarak adlandırılan Nisyros; ve aynı civarda, Rodos ile Knidos'un tam ortasında yer alan Syme, bugün Simi olarak adlandırılır, Karia'nın güneybatı kıyısı açıklarında, Doris Körfezi'nin ağzında, Cynossema Burnu'nun batısında küçük bir ada.

Bu ada otuz yedi buçuk mil çevreye sahiptir ve bizi sekiz güzel limanla karşılar.

Bu adaların yanı sıra, Rodos civarında Cyclopis, Teganon, Cordylussa, Ansart'a göre bugün Azize Katerina Adası olarak adlandırılır, Diabetae adı verilen dört ada, Stephanos Byzantinos bu adaların Syme civarında uzandığını zikreder, belki de güneyinde yer alan ve bugün Siskle adı verilen adalar grubudur, Hymos, kendi adını taşıyan kentiyle Chalce, Carpathus veya Skarpanto'dan yaklaşık elli mil mesafededir, muhtemelen civarında yer aldığı Rodos'a tabiydi, şimdiki adı Heybeliada'dır [NOT: Halki], Seutlussa, Hardouin'e göre İyonya kıyısında, Halikarnassos'tan uzak olmayan bir ada, narthex veya ferula üretkenliğinden ötürü böyle adlandırılan Narthecussa, Dimastos, Progne; ve Knidos açıklarında Cisserussa, Therionarce ve Notium, Nisyros ile Mendeterus adlarında üç kenti bulunan Calydne adaları yer alır, daha ziyade Calydnae olmalıdır zira Kalymnos'un başlıcası olduğu bu grubu oluşturan birkaç ada vardı, Plinius'un sadece tek bir kenti, Coos kentini zikrettiği 4. Kitap 23. Bölüme bakınız, kadim kentlerin bazı kalıntıları halen görülebilir. Arconnesus'ta Halikarnassos'un güneyinde küçük bir Karia adası olan ve bugün Orak Adası olarak adlandırılan mevkide Ceramus kenti vardır.

Karia kıyısı açıklarında, yirmi adet olan ve Argiae olarak bilinen adalar ile muhtemelen neredeyse aralıksız yağan yağmurlardan ötürü böyle adlandırılan Hyetussa, Lepsia ve Leros bulunur.

Bununla birlikte, bu körfezdeki en meşhur ada, Halikarnassos'a on beş mil mesafede ve pek çok yazarın kanaatine göre çevresi yüz mil olan Cos adasıdır, bugün Stanko veya Stanchio olarak adlandırılır, Yunanca es tan Ko ifadesinin bozulmuş biçimidir.

Vaktiyle Merope olarak adlandırılırdı, Staphylus'a göre Cea; Dionysios'un bize bildirdiğine göre Meropis; ve ondan sonra Nymphaea.

Bu adada Prion Dağı vardır. Vaktiyle Porphyris olarak adlandırılan ve bu Bölümde daha önce zikredilen Nisyros'un, Cos adasından kopmuş olduğu kabul edilir.

Daha sonra kendi adını taşıyan bir kenti bulunan Caryanda adasına, Plinius 29. Bölümde anakarada bir Caryanda zikretmiştir, ve Halikarnassos'tan çok uzak olmayan Pidosus adasına geliriz.

Kerameikos Körfezi'nde ayrıca Priaponnesos, Hipponnesos, Psyra, Mya, Lampsa, Amyndus, Passala, Crusa, Pinnicussa, Sepiussa ve Melano bulunur.

Anakaradan kısa bir mesafede, Kral İskender'in son derece rezil tabiatlı kimi şahısları orada geride bırakmış olması vakıasından mülhem Cinaedopolis adını taşıyan bir ada vardır.

BÖLÜM 37. SAMOS

İyonya kıyısında Trageae, Corseae adaları ve daha önce zikredilmiş olan Icaros; vaktiyle Late olarak adlandırılan Lade; ve diğer kayda değmez olanlar arasında Miletos civarındaki iki Camelidae adası ile Mykale yakınlarında Philion, Argennon ve Sandalion'dan müteşekkil üç Trogiliae adası bulunur.

Ayrıca çevresi seksen yedi mil veya Isidorus'a göre yüz mil olan serbest Samos adası vardır.

Aristoteles bize, bu adanın evvela Parthenia olarak adlandırıldığını söyler, sonrasında

Anakarada bir kentin ve aynı adı taşıyan adada bir diğerinin bulunması muhtemeldir.

Leake, batı ucuna doğru Türklerin Paşa Limanı adını verdikleri güzel bir limanın yer aldığı büyük yarımadanın, vaktiyle Karyanda adası olup şimdi dar ve kumsal bir kıstakla anakaraya bağlandığından pek az şüphe duyulabileceğini belirtir. Dupinet'ye göre Karia kıyısında, Meffi limanı yakınındaki Hyali adası. Muhtemelen orada tanrı Priapos'a tapınılmasından ötürü böyle adlandırılmıştır. Bu adacıklardan pek azı, şayet varsa, günümüzde teşhis edilebilir.

Sepiussa, muhtemelen orada bol miktarda sepia, yani mürekkep balığı bulunması sebebiyle böyle anılmıştır. Sisam adasının tam karşısında. Kitap IV, Bölüm 23. Miletos kenti yakınında. Develere olan benzerliklerinden ötürü bu şekilde adlandırılmıştır. 31. Bölüm'de zikredilen Trogilium Burnu'nun önünde uzanır. Augustus, Sisamlılara hürriyetlerini bahşetmiştir.

Ada, Yunanlar tarafından hâlen Samo, Türkler tarafından ise Susam Adası olarak anılmaktadır. Bazılarının dediği gibi Juno'nun ardından anılmışsa "Bakire Adası", lakin Strabon'a göre adını Parthenius nehrinden almıştır. önce Dryussa, ardından Anthemussa.

Bu isimlere Aristocritus, Melamphyllus ve Cyparissia'yı eklemiştir, diğer müellifler ise burayı Parthenoarussa ve Stephane olarak zikrederler.

Bu adanın nehirleri Imbrasus, Chesius ve Ibettes'tir.

Ayrıca Gigartho ve Leucothea pınarları ile Cercetius Dağı da buradadır.

Sisam civarında Rhypara, Nymphaea ve Achillea adaları yer alır.

BÖLÜM 38. SAKIZ ADASI

Sisam'dan doksan dört mil mesafede, şöhretçe ona denk, kendiyle aynı adı taşıyan bir kenti havi hür Sakız adası yer alır.

Ephorus, bu adanın kadim adının Aethalia olduğunu söyler, Metrodorus ve Cleobulus ise Chia adını Chione adlı nympha'dan aldığını nakleder, başkaları da kar manasına gelen kelimeden mülhem böyle adlandırıldığını beyan eder, ada ayrıca Macris ve Pityusa olarak da anılmıştır.

Pelennaeus adında bir dağı vardır ve Sakız mermeri pek meşhurdur.

Kadim müelliflere göre çevresi 125 mildir, lakin Isidorus buna dokuz mil daha ekler.

Sisam ile Midilli arasında kain olup ekseriyetle Erythrae'nin karşısına düşer. Bitişiğindeki adalar Thallusa, bazı müelliflerce Daphnusa olarak anılır, Oenussa, Elaphitis, Euryanassa ve bu adı taşıyan bir kenti havi Arginusa'dır.

Bütün bu adalar Efes civarındadır, tıpkı Pisistratus Adaları, Anthinae, Myonnesos, Diarreusa, bu son ikisinde vaktiyle kentler mevcut olup artık yok olmuşlardır, kendi adını taşıyan bir kente sahip Poroselene, Çok sayıdaki meşelerinden ötürü. Çiçeklerinin bolluğundan ötürü. Koyu yahut siyah yapraklı, muhtemelen servilerine telmihen. Servi taşıyan. Bunun, Herakleides tarafından zikredilen Parthenia ve Aryusa isimlerinin müstensih hatasıyla birleşmesinden teşekkül etmiş olması muhtemeldir. Taç.

Bu ada Pythagoras'ın doğum yeridir. Günümüzde Khio, Scio, Saka Adası yahut Sakız Adası olarak bilinir. Sakız, Diktatör Sulla tarafından hür ilan edilmiştir. Chion, tamlayan Chionos. Uzunluğundan ötürü Macris ve çam ağaçlarından ötürü Pityusa. Dalechamps doğru ölçümün 112 olduğunu söyler. İşbu Kitabın 31. Bölümünde zikredilmiştir. Yeşil ve gümrah manasındadır. Defne yetiştiren.

Bu adacıklardan hiçbirinin modern isimleriyle teşhis edilebildiği görülmemektedir. Strabon tarafından Pordoselene olarak anılır. Civarındaki adaların

kırk adet olduğunu söyler, Plinius burada bunların yirmi ikisinin adını vermektedir. Proconnesus'un güneyinde, şimdiki adı Aloni. Klazomenai kenti yakınında. Ansart'a göre şimdiki adı Vurla'dır. Ansart'a göre şimdiki Kütah. Strabon ve diğer müelliflerden bu kentin bir yarımada üzerinde bulunduğunu ve Mimas Dağı'nı Lidya anakarasına bağlayan kıstağın güney cihetinde yer aldığını öğrenmekteyiz.

Anakreon ve Hekataios'un doğum yeridir. Yahut Kumru Adaları, muhtemelen bu adalarda mezkûr kuşların pek çok bulunmasından ötürü. Ansart'a göre şimdiki adı Antigona. Şimdiki Midilli. Herodotos tarafından da bu adanın Methymnalılarca tahrip edildiği ifade olunur.

Mytilene, Methymna, Eresus, Pyrrha, Antissa ve Arisbe kentleri, başlangıçta Aiol Heksapolisi'ni, yani Altı Kent Konfederasyonu'nu teşkil etmekteydi. Pococke'un Sigri Burnu'nun kuzeydoğusundaki Galas Limneonası'nda bulduğu kalıntılar Antissa'ya ait olabilir.

Burası, yedi telli lirin mucidi Terpander'in doğum yeridir. adıyla Poroselene, Cerciae, Halone, Commone, Illetia, Lepria ve Rhesperia, Procusae, Bolbulae, Phanae, Priapos, Syce, Melane, Aenare, Sidusa, Pele, Drymusa, Anhydros, Scopelos, Sycussa, Marathussa, Psile, Perirreusa ve ehemmiyetsiz daha pek çoğu.

Açık denizde, Sakız'dan yetmiş bir buçuk mil ve Erythrae'den de aynı mesafede, mezkûr adı taşıyan bir kenti havi meşhur Teos adası yer alır. İzmir civarında Peristerides, Carteria, Alopece, Elaeussa, Bachina, Pystira, Crommyonnesos ve Megale adaları bulunur.

Troas'ın karşısında Ascaniae ve Plateae olarak adlandırılan üç ada mevcuttur.

Ayrıca Lamiae, Plitaniae adı verilen iki ada, Plate, Scopelos, Getone, Arthedon, Coelaye, Lagussae ve Didymae de mevcuttur.

BÖLÜM 39. MİDİLLİ

Lakin Sakız'dan altmış beş mil mesafedeki Midilli, bunların hepsinin en meşhurudur.

Eskiden Himerte, Lasia, Pelasgia, Aegira, Aethiope ve Macaria olarak adlandırılmıştır ve dokuz kentiyle nam salmıştır.

Lakin bunlardan Pyrrha deniz tarafından yutulmuş, Arisbe bir zelzele neticesinde helak olmuş ve Methymna ise günümüzde Antissa'ya bağlanmıştır, bunlar, otuz yedi millik bir sahil boyunca Asya'nın dokuz kentine komşu vaziyettedir.

Agamede ve Hiera kentleri de yok olmuştur.

Eresus, Pyrrha ve hür Mytilene kenti hâlen ayaktadır, bunlardan sonuncusu 1500 senelik bir müddet zarfında kudretli bir şehir olmuştur.

Bütün adanın çevresi Isidorus'a göre 168 mildir, lakin daha eski müellifler 195 mil derler. Dağları Lepethymnus, Ordymnus, Macistus, Creon ve Olympus'tur.

Anakaranın en yakın noktasına yedi buçuk mil mesafededir.

Civarındaki adalar Sandaleon ve Leucae olarak adlandırılan beş adadır, bunlardan biri olan Cydonea sıcak bir su kaynağı barındırır.

Arginusae Adaları, Aegae'den dört mil mesafededir, bunların ardından Phellusa ve Pedna gelir.

Hellespontos'un ötesinde ve Sigeum kıyısının karşısında, Leucophrys, Phoenice ve Lyrnesos adlarıyla da bilinen Tenedos uzanır.

Burası Lesbos'tan elli altı mil, Sigeum'dan ise on iki buçuk mil mesafededir.

BÖLÜM 40. (32.) HELLESPONTOS VE MYSIA

Hellespontos'un akıntısı artık daha büyük bir şiddetle akmaya başlar ve deniz kıyıyı döver, yoluna çıkan engelleri anaforlarıyla oyup nihayetinde Asya'yı Avrupa'dan ayırıncaya dek sürükler.

Bu mevkide daha önce Trapeza olarak andığımız burun yer alır, bundan on mil mesafede ise boğazın yalnızca yedi stadia genişlikte olduğu Abydos şehri bulunur, ardından Percote kasabası, evvelce Pityusa olarak adlandırılan Lampsacus, Homeros'un Adrastia adıyla andığı Parium kolonisi, Priapos kasabası, Aisepos Nehri, Zeleia ve nihayet denizin genişlediği sahaya verilen ad olan Propontis gelir.

Daha sonra Granicus Nehri'ne ve vaktiyle bir kasabanın bulunduğu Artace Limanı'na varırız.

Bunun ötesinde, İskender'in anakaraya bağladığı ve üzerinde evvelce Arctonnesos, Dolionis ve Dindymis olarak anılmış bir Miletos şehri olan Cyzicus'un yer aldığı bir ada bulunur, yukarısında ise Dindymus Dağı'nın dorukları yükselir.

Daha sonra Placia, Ariace ve Scylace kasabalarına varırız, bu mevkilerin gerisinde "Mysia Olympos'u" olarak bilinen Olympos Dağı ve Olympena şehri yer alır.

Burada ayrıca Horisius Nehri ile vaktiyle Lycus olarak adlandırılan Rhyndacus Nehri de bulunur, bu son ırmak Miletopolis yakınlarındaki Artynias Gölü'nden doğar ve Macestos ile daha pek çok akarsuyu sinesine çekerek akışı boyunca Asya'yı Bithynia'dan ayırır.

Bu memleket evvela Cronia, ardından Thessalis, daha sonra da Malianda ve Strymonis adlarıyla anılmıştır.

Ahalisi Homeros tarafından, denizle çevrili bir kavim olmaları hasebiyle Halizonlar olarak adlandırılır.

Vaktiyle burada Attussa adında muazzam bir şehir vardı, günümüzde ise varlığını koruyan on iki şehir mevcuttur, bunların arasında diğer adı Juliopolis olan Gordiucome ve kıyıda Dascylos yer alır.

Ardından Gelbes Nehri'ne ve iç kısımlarda, Booscoete adıyla da bilinen Helgas yahut Germanicopolis kasabasına varırız, günümüzde daha ziyade Kolophonluların Myrlea'sı olarak bilinen Apamea, ayrıca Troas'ın kadim sınırı ve Mysia'nın başlangıcı olan Rhyndacus Nehri de buradadır.

Bunun bitişiğinde Ascanius Nehri'nin döküldüğü körfez, Bryllion kasabası, Hylas ve Cios nehirleri ile bu son zikredilen nehirle aynı adı taşıyan kasaba gelir, bu kasaba Miletoslular tarafından, civarda meskûn Phrygialıların ticareti için bir pazar yeri olarak, Phrygia Ascania'sı denilen mevkide kurulmuştur.

Binaenaleyh bunu, Phrygia'dan daha tafsilatlı bahsetmek adına gayet münasip bir vesile addedebiliriz.

BÖLÜM 41. PHRYGIA

Phrygia, Troas'ın ve evvelce zikredilen kavimlerin yukarısında uzanır.

Tarihte Büyük İskender’in Gordion düğümünü kestiği yer olarak meşhurdur, bu hadisenin cereyan ettiği mahal ise kentin Akropolisi, yani Kral Gordios’un eski sarayıdır. Benzer Dascylium ismini taşıyan birçok Asya kenti mevcuttu.

Burada bahsi geçenin mevkii henüz kesin olarak tespit edilebilmiş görünmemektedir. Daha ziyade "Gebes" olarak okunur. "Boğa Yatağı" yahut "İni".

İkinci ismini muhtemelen Romalı kumandan Germanicus’tan almıştır. Şimdi Medania yahut Mutania olarak tesmiye olunur.

Apamea adını, Bithynia Kralı Prusias’ın zevcesine bir iltifatı vesilesiyle almıştır.

İlk Sezarlar devrinde bir Roma kolonisi haline getirilmiştir. Kios Körfezi.

Nehir, vaktiyle Askanios Gölü olarak bilinen bir göle dökülür, muhtemelen Plinius’un 31. Kitap, 10. Bölüm’de zikrettiği göl budur. Stephanos Byzantinos, bunun burada civarında bulunduğu belirtilen Kios yahut Cius kenti ile aynı olduğunu ifade eder. Propontis kıyılarında bulunmaktaydı.

Lectum Burnu’ndan Etheleus Nehri’ne kadar uzandığı zikredilmektedir.

Kuzey cihetinde Galatia ile sınırlanır, güneyde Lycaonia, Pisidia ve Mygdonia ile birleşir, doğuda ise Cappadocia’ya temas eder.

Buradaki daha meşhur kentler, evvelce zikredilenlerin haricinde, Ancyra, Andria, Celaenae, Colossae, Carina, Cotyaion, Ceraine, Conium ve Midaium’dur.

Moesi, Brygi ve Thyni kavimlerinin Avrupa’dan karşıya geçtiklerini ve Mysi, Phryges ile Bithyni olarak tesmiye olunan halkların bunlardan neşet ettiğini rivayet eden müellifler vardır.

BÖLÜM 42. GALATIA VE KOMŞU KAVİMLER

Bu vesileyle, Phrygia’nın yukarısında uzanan ve bu vilayetten alınan toprakların mühim bir kısmını ve eski pâyitahtı Gordium’u da ihtiva eden Galatia’dan dahi bahsetmek iktiza eder görünmektedir.

Baba Burnu yahut Santa Maria, Troas’ın cenub-ı garbi burnu.

Phrygia Epictetus’ta, yani Bithynia krallarından bazılarının fethine izafeten tesmiye olunan "Zapt Edilmiş Phrygia"dadır.

Strabon bu mahalli "Lydia tarafına doğru, küçük bir kent yahut bir tepe hisarı" olarak zikreder.

Muhtemelen Macestus’un, şimdiki Susığırlı Su’yun yahut yukarı mecrasında tesmiye olunduğu üzere Simav Çayı’nın membaı civarında yer almaktaydı.

İşbu Kitabın 29. Bölümünde zikrolunduğu üzere, ahalisinin Apamea’ya nakledildiği mahaldir.

Hamilton (Researches, vb., s. 499), akropolisinin Marsyas Nehri’nin kaynaklarından takriben yarım mil mesafede bulunduğunu tahmin etmektedir.

Evvelemirde Herodotos tarafından zikredilmiştir ve Maiandros’un bir kolu olan Lykos üzerinde yer almaktadır.

Strabon zamanında bir hayli zeval bulmuştu ve Orta Çağ’da civarında Chonae namıyla bir kasaba zuhur etmiş, Colossae ise kayıplara karışmıştır.

Hamilton, bugünkü Honaz’ın takriben üç mil kuzeyinde kadim bir kentin vasi harabelerini bulmuştur.

Asya’nın ilk Hristiyan kiliselerinden biri idi ve Resul Pavlus mektuplarından birini bu mahalin ahalisine hitaben kaleme almıştır.

Buradan orayı bizzat ziyaret ettiği anlaşılmamaktadır, nitekim Bölüm 2, 1’den ziyaret etmediği neticesine varılabilir.

Bunun, işbu Kitabın 32. Bölümünde harabeye döndüğü zikredilen Carine ile aynı olduğu kanaati uyanmamaktadır. Mevkii meçhuldür.

Yahut Cotiseum veya Cotyaeum.

Dorylaeum’dan Philadelphia’ya giden Roma yolu üzerinde ve Strabon’a göre Phrygia Epictetus dahilinde idi.

Bugünkü Kütahya’nın kentin mevkiine delalet ettiği zannedilmektedir, lâkin kadim devirlere ait hiçbir kalıntı mevcut değildir.

Garpte, cenubda ve cenub-ı şarkide bu memleketlerle, şimal-i şarkide, şimalde ve şimal-i garpide ise Pontus, Paphlagonia ve Bithynia ile çevriliydi.

Bu havaliye yerleşen Gaullar; Tolistobogi, Voturi ve Ambitouti tesmiye olunurlar, Maeonia ile Paphlagonia’da meskûn olanlar ise Trocmi olarak adlandırılır.

Cappadocia, Galatia’nın şimal-i şarkisi boyunca uzanır, en münbit arazileri ise Tectosages ve Teutobodiaci kavimlerinin tasarrufundadır.

Bu havali mezkûr milletler tarafından işgal edilmiştir ve bunlar, sayıları 195’i bulan halklara ve tetrarklıklara ayrılmıştır.

Kentleri, Tectosages arasında Ancyra, Trocmi arasında Tavium ve Tolistobogi arasında Pessinus’tur.

Yukarıdakilerden maada, bu mıntıkanın halkları arasında en çok bilinenleri Actalenses, Arasenses, Comenses, Didienses, Hierorenses, Lystreni, Neapolitani, Oeandenses, Seleucenses, Sebasteni, Timoniacenses ve Thebaseni kavimleridir.

40. Bölümde Gordiucome namıyla zikredilmiştir.

Milattan evvel üçüncü asır esnasında muhtelif devirlerde Küçük Asya’yı istila edip buraya yerleşenler.

Sangarios’a karıştığı anlaşılan küçük bir çayın yakınındadır.

Esasen Phrygia’ya ait idi ve efsanevi kurucusu, rivayete göre bu mahalde bir çapa bularak kente buna istinaden tesmiye bahşeden Gordios oğlu Midas idi, ne var ki dikkat çekildiği üzere bu rivayet, çapa kelimesinin (ankura) Grek ve Phrygia dillerinde aynı olduğunu tazammun eder.

M.Ö. 277 civarında buraya yerleşen Tectosages kavminin Toulouse havalisinden geldiği zannedilmektedir.

Şimdilerde Angora yahut Engüri tesmiye olunur ve Angora keçisinin latif tiftiği, oldukça ehemmiyetli bir ticarete malik olan bu kentin başlıca emtiasından birini teşkil etmiş olabilir.

Buradaki kadim devirlerin başlıca abidesi, İmparator Augustus’un sağlığında onun şerefine mermerden inşa edilmiş olan mabettir.

Dahiliyesinde, Augustus’un takdire şayan icraatının bir kaydını muhtevi, monumentum veya marmor Ancyranum olarak bilinen Latince kitabe yer almaktadır.

Buradaki harabeler diğer cihetlerden de fevkalade derecede calib-i dikkattir.

Ansart’a göre şimdiki Çorum’dur.

Harabeleri, Galatia’nın cenub-ı garbisinde, Didymus Dağı’nın cenub yamacında Balhisar olarak anılır.

Burası, servetle dolu mabedi kentin haricinde bir tepe üzerinde yükselen, Agdistis lakaplı tanrıça Kybele’ye yapılan ibadetin başlıca merkezi olarak meşhur idi.

Hardouin, bunların işbu Kitabın 28. Bölümünde zikredilen, Lycia’nın iç kesimlerindeki Choma kentinin ahalisi olan Chomenses kavmi olduğunu ileri sürer.

Pavlus ve Barnabas’ın vaazlarının başlıca sahnelerinden biri olarak meşhur, Isauria hududundaki bir Lycaonia kenti olan Lystra ahalisi. Bkz. Resullerin İşleri 14.

Pisidia’daki Seleucia ahalisi.

Galatya ayrıca Pamfilya'daki Karbalia'ya, Baris civarındaki Milyas'a, Pisidya'nın bir bölgesi olan Kyllantikon ve Oroandikon'a ve Likaonya'nın bir cüzü olan Obizene'ye temas eder.

Daha evvel zikredilenlerin haricinde, nehirleri Sangarios ve sonuncusundan tanrıların Anası'nın rahiplerinin adlarını aldıkları Gallos'tur.

BÖLÜM 43. BİTİNYA

Ve şimdi bu sahildeki mütebaki mevkilere gelince.

Kios'tan iç kısımlara giden yol üzerinde, Bitinya'da, Olympos'un eteğinde Hannibal tarafından kurulmuş olan, Askanios Gölü aralarında bulunmak üzere Nikaia'dan yirmi beş mil mesafedeki Prusa yer alır.

Buradan sonra, vaktiyle Olbia namıyla maruf ve Askanios Körfezi'nin nihayetinde kain Nikaia'ya, keza Hypios Dağı'nın eteğinde Prusa namıyla anılan ikinci bir mevkiye gelinir. Pythopolis, Parthenopolis ve Koryfanta artık mevcut değildir.

Sahil boyunca Aision, Bryazon, Plataneos, Areos, Aisyros, Khrysorroas namıyla da anılan Geodos nehirlerine ve bir vakitler Megarike kasabasının kain bulunduğu buruna tesadüf ederiz.

Burada karanın içlerine sokulan körfez, mezkûr kasabanın adeta onun eteğinde uzanması hasebiyle Kraspedites namını almıştır.

Aynı körfezin 'Astakenos' namını almasına vesile olan Astakos dahi evvelce burada mevcuttu, Hannibal'in kabrinden gayrı bir şey göremediğimiz mahalde ise vaktiyle Libyssa kasabası yükselmekteydi.

Körfezin nihayetinde Bitinya'nın meşhur şehri Nikomedeia uzanır, ardından Astakenos Körfezi'nin nihayetlendiği ve Nikomedeia'dan otuz yedi mil mesafede bulunan Leukatas Burnu gelir, sonrasında karanın diğer yakaya yeniden takarrüp etmesiyle şehre kadar uzanan boğazlar halen mevcudiyetini korur.

Trakya Boğazı.

Bunların üzerinde, Nikomedeia'dan altmış iki mil mesafede, hür bir kasaba olan Khalkedon kaindir, burası evvelce Prokerastis, sonra Kolpusa, daha sonra ise banilerinin şehirlerini nereye inşa edeceklerini bilemeyişleri sebebiyle "Körler Şehri" namıyla anılmıştır, zira her veçhile daha müreccah bir mevki olan Byzantion yalnızca yedi stadia mesafededir.

Bitinya'nın iç kesimlerinde Apamea kolonisi, Agrippenses, Juliopolitae ve Bithynion bulunur, Bitinya'yı Galatya'dan ayıran nehirler ise Syrios, Laphias, Pharnakias, Alkes, Serinis, Lilaios, Skopios ve Hieras'tır.

Khalkedon'un berisinde evvelce Khrysopolis, ardından Amycus Limanı'nın üzerinde kain bulunduğu körfezin namını halen muhafaza ettiği Nikopolis uzanırdı, akabinde Naulokhon Burnu ve Neptün'e vakfedilmiş bir mabet olan Hestiai gelir.

Bundan sonra Asya'yı Avrupa'dan bir kez daha ayıran, karşıdan karşıya mesafesi yarım mil olan Boğaz'a varırız, burası Khalkedon'dan on iki mil buçuk mesafededir.

Bu boğazın ilk girişi, vaktiyle Spiropolis kasabasının bulunduğu noktada sekiz mil ve üç çeyrek mil genişliğindedir.

Kıyı şeridinin tamamını Thyniler, iç kısımları ise Bithyniler işgal eder.

Likya Körfezi ile bu mevkii arasında bulunan 282 kavmin ve dahi Asya'nın nihayeti burasıdır.

Hellespontos ve Propontis'in Trakya Bosporos'una kadar olan uzunluğunun 239 mil olduğunu evvelce zikretmiştik, İsidoros ise Khalkedon'dan Sigeion'a olan mesafeyi 322 mil buçuk olarak vermektedir.

FASIL 44. PROPONTIS ADALARI

Propontis adaları, Kyzikos'un önünde uzanan ve Kyzikos mermerinin temin edildiği Elaphonnesos'tur, burası Neuris ve Prokonnesos adlarıyla da bilinir.

Ardından Ophiussa, Akanthos, Phoebe, Skopelos, Porphyrione, aynı adı taşıyan bir kente sahip Halone, Delphakia, Polydora ve kentiyle birlikte Artakeon gelir.

Ayrıca Nikomedeia'nın karşısında Demonnesos, Herakleia'nın ötesinde ve Bithynia'nın karşısında, barbarların Bithynia dedikleri Thynias Adası, Antiokheia Adası ve Rhyndakos'un ağzında, çevresi on sekiz mil olan Besbikos yer alır, keza Elaea Adaları, Rhodussae denilen iki ada ile Erebinthus, Megale, Khalkitis ve Pityodes adaları da buradadır.

ÖZET, Bahsi geçen şehirler ve kavimler [okunamadı]. Meşhur nehirler [okunamadı]. Namlı dağlar [okunamadı]. Adalar, adetçe 118. Artık mevcut olmayan kavimler yahut şehirler [okunamadı].

Dikkate şayan hadiseler, rivayetler ve müşahedeler [okunamadı].

Zikredilen Romalı Müellifler, Agrippa, Suetonius Paulinus, M. Varro, Varro Atacinus, Cornelius Nepos, Hyginus, L. Vetus, Mela, Domitius Corbulo, Licinius Mucianus, Claudius Caesar, Arruntius, Müverrih Livius'un Oğlu, Sebosus, Zafer Alayları Sicili.

Metin kâtiplerinin "Jilio" kelimesini ekleyerek bir hataya düştükleri ve kastedilen şahsın bizzat tarihçinin kendisi olduğu ihtimal dışı değildir.

Bkz. II. Kitabın sonu. "Acta Triumphorum", muhtemelen Capitolium'da muhafaza edilen, zafer alayı ile taltif edilenlerin isimlerinin ve onların lehine senato yahut halk tarafından çıkarılan kararnamelerin kaydedildiği kütükleri ifade etmektedir. Bu kütük, "Tabulae Consulares" ile karıştırılmamalıdır.

YABANCI MÜELLİFLERDEN İKTİBASLAR Kral Juba, Miletli Hekataios, Hellanikos, Damastes, Dikaiarkhos, Baeton, Timosthenes, Philonides, Zenagoras, Astynomus, Staphylos, Aristoteles, Aristokritos, Khalkisli Dionysios, Ephoros, Eratosthenes, Hipparkhos, Rodoslu Panaitios, Antakyalı Serapion, Kallimakhos, Agathokles, Polybios, Matematikçi Timaios, Herodotos, Myrsilos, Aleksandros Polyhistor, Metrodoros, Periplus ile Periegesis'i kaleme alan Poseidonios, Sotades, Periandros, Sikyonlu Aristarkhos, Eudoksos, Antigenes, Kallikrates, Lampsakoslu Ksenophon, Syrakousailı Diodoros, Hanno, Himilko, Nymphodoros, Kalliphanes, Artemidoros, Megasthenes, Isidoros, Kleoboulos ve Aristokreon.

Juba II, Moritanya kralı.

Babasının Thapsus'taki mağlubiyetinin ardından, henüz bir çocukken Roma'ya esir olarak götürülmüş ve fatihin zafer alayını süslemeye mecbur bırakılmıştır.

Augustus Caesar bilahare krallığını kendisine iade etmiş ve onu Antonius ile Kleopatra'nın kızı olan Kleopatra yahut diğer adıyla Selene ile evlendirmiştir. Şöhretini her şeyden evvel edebi meşgalelerine borçludur.

Yetkesine azami hürmet gösteren Plinius tarafından eserlerine mütemadiyen atıfta bulunulur.

Pek çok eseri meyanında Afrika, Asur, Arabistan ve Roma Tarihi ile Sahne, Musiki, Gramer ve Resim Üzerine İncelemeler kaleme aldığı anlaşılmaktadır.

Bkz. IV. Kitabın sonu. Bkz. IV. Kitabın sonu. Bkz. IV. Kitabın sonu. Bkz. II. Kitabın sonu.

Büyük İskender tarafından, seferlerindeki mesafelerin ölçülmesi vazifesiyle istihdam edilmiştir. Bu mevzuda "İskender'in Seferlerinin Mesafeleri" başlıklı bir eser telif etmiştir.

Bkz. IV. Kitabın sonu. Bkz. IV. Kitabın sonu. Bkz. IV. Kitabın sonu. Bkz. IV. Kitabın sonu. Bkz. IV. Kitabın sonu. Bkz. II. Kitabın sonu. Bkz. IV. Kitabın sonu. Bkz. IV. Kitabın sonu. Bkz. IV. Kitabın sonu. Bkz. II. Kitabın sonu. Bkz. II. Kitabın sonu.

P. Scipio Aemilianus ile Laelius'un dostu.

Atina'daki Stoacı Mektebin riyasetinde bulunmuş ve orada vefat etmiştir.

Başlıca eseri, Cicero'nun "De Officiis" adlı eserini kaleme alırken kendisine numune teşkil eden Ahlaki Vazifeler Üzerine Bir İnceleme'dir.

Ayrıca felsefi fırkalar üzerine bir eser yazmıştır.

Bkz. II. Kitabın sonu. Bkz. IV. Kitabın sonu. Bkz. IV. Kitabın sonu. Bkz. IV. Kitabın sonu. Bkz. II. Kitabın sonu. Bkz. II. Kitabın sonu. Bkz. IV. Kitabın sonu. Bkz. III. Kitabın sonu. Bkz. III. Kitabın sonu. Bkz. II. Kitabın sonu.

Bu ismi taşıyan edebi sahada tanınmış dört şahıs mevcuttur, 1. Orta komedya devrine mensup Atinalı bir komedya şairi. 2. Trakya'daki Maroneia'dan yahut Girit'ten neşet etmiş, müstehcen ve hakaretamiz manzumeler kaleme almış ve nihayetinde Ptolemaios Philadelphos'un emriyle idam edilmiş bir müellif.

Kendisi Sotades vezninin yahut İonikos a Majore Tetrametron Brakhikatalektos'un mucididir. 3. Gizemler üzerine bir kitap telif etmiş Atinalı bir filozof. 4. Hakkında hiçbir malumat bulunmayan Byzantionlu bir filozof.

Plinius devrinden evvel bu ismi taşıyan iki yazar bulunmaktaydı, 1. Yedi Bilgeden biri olup, ahlaki ve siyasi kaideleri havi 2000 mısralık didaktik bir manzume kaleme alan Korinthoslu Periandros, ve 2. Agesilaos'un oğlu Arkhidamos ile muasır olan bir hekim ve fena bir şair.

Plinius'un burada hangisini kastettiği gayrimuayyendir.

Muhtemelen coğrafya üzerine yazan bir müelliftir.

Hakkında hiçbir şey bilinmediği anlaşılmaktadır.

Kyzikoslu için bkz. II. Kitabın sonu, Knidoslu için bkz. IV. Kitabın sonu.

Plutarkhos'un beyanına göre Büyük İskender'in seferlerinin tarihini yazdığı anlaşılan Yunan bir tarihçi.

Bkz. III. Kitabın sonu. Bkz. III. Kitabın sonu. Bkz. III. Kitabın sonu.

Libya'nın bir kısmı etrafında icra eylediği ve Pön dilindeki aslından günümüze bir Yunanca tercümesi kalan seyahatin, diğer bir deyişle Periplus'un müellifidir.

Hangi devirde yaşadığı bilinmemektedir, lakin Plinius (II. Kitap, 67. Fasıl ve V. Kitap, 1. Fasıl) seyahatin Kartaca'nın en müreffeh günlerinde vuku bulduğunu beyan eder.

Umumiyetle, M.Ö. 480 senesinde Himera'da maktul düşen Hamilkar'ın oğlu yahut babası olan Hanno ile aynı şahıs olabileceği kanaatine varılmıştır.

Plinius tarafından ayrıca II. Kitap, 67. Fasılda, Hanno'nun Afrika'nın batı sahilleri boyunca vuku bulan seyahatiyle aynı vakitte, Gades'ten şimale doğru, Avrupa'nın batı sahilleri boyunca bir keşif seyahati idare etmiş kişi olarak zikredilmektedir.

Festus Avienus tarafından Ora Maritima adlı coğrafi manzumesinde mükerreren zikredilmiştir.

Seyahatinin dört ay sürdüğü rivayet edilmektedir, lakin ne kadar uzağa vardığını takdir etmek mümkün değildir.

Bkz. III. Kitabın sonu. Bkz. III. Kitabın sonu. Bkz. II. Kitabın sonu.

Yunan coğrafyacı ve I. Seleukos Nikator'un dostu olup, onun tarafından başkenti muhtemelen bugünkü Patna civarında bir belde olan Palibothra'daki Prasiiler kralı Sandrokottos'a elçi olarak gönderilmiştir.

İskender'e Hindistan istilasında refakat edip etmediği katiyetle meçhuldür.

Hindistan üzerine dört kitaptan müteşekkil bir eser telif etmiş olup, sonraki devir Yunan müellifleri Hindistan'a dair malumatlarını bilhassa bu esere borçludur.

Arrianus bir yazar olarak kendisinden sitayişle bahseder, lakin Strabon onun doğruluğunu itham eder, nitekim Plinius'un da VI. Kitap, 21. Fasılda aynı hususu ima ettiği görülmektedir.

Eserinden yalnızca pek az fragman günümüze ulaşmıştır.

Bkz. II. Kitabın sonu. Bkz. IV. Kitabın sonu.

Bu ismi taşıyan, Khrysippos'un yeğeni ve talebesi olan bir filozof mevcuttu, lakin 10. Fasılda umumi coğrafya yahut Mısır coğrafyası üzerine bir eser telif etmiş olarak zikredilen şahsın kendisi olup olmadığı bilinmemektedir.