Şeylerin Tabiatı Üzerine: Doğal Şeylerin Doğuşu

Bütün tabii şeylerin doğuşu iki türlüdür: biri Tabiat eliyle, Sanat olmaksızın vuku bulur; diğeri Sanat yoluyla, yani Simya yoluyla meydana getirilir. Gerçi umumiyetle şöyle de denebilir: her şey, çürümenin yardımıyla topraktan doğar. Zira çürüme en yüce derecedir ve doğuşa atılan ilk adımdır. (Paracelsus'un putrefactio dediği çürüme, bugün anladığımız manada bir bozulmadan ziyade bir eşiktir: eski suretin dağılıp yeni suretin belirdiği geçiş hâli. Metin boyunca «çürüme» hep bu manada okunmalıdır.) Lâkin çürüme nemli bir hararetten neşet eder. Zira sabit ve nemli bir hararet çürümeyi husule getirir; bütün tabii şeyleri ilk suretinden ve özünden, kuvvetinden ve tesirinden alıp başka bir şeye kalbeder. Nasıl ki bağırsaklardaki çürüme bütün gıdaları kalbedip fışkıya indirgerse, karnın dışında da camdaki çürüme her şeyi bir suretten başka bir surete, bir özden başka bir öze, bir renkten başka bir renge, bir kokudan başka bir kokuya, bir faziletten başka bir fazilete, bir kuvvetten başka bir kuvvete, bir hassalar takımından başka bir takıma, tek kelimeyle bir nitelikten başka bir niteliğe kalbeder. Zira günlük tecrübeyle bilinir ve ispat edilir ki sıhhat veren, deva olan nice iyi şey, çürümesinin ardından kötü, muzır ve düpedüz zehir olur. Bunun aksine nice şey de kötü, muzır, zehirli ve zararlıdır ki çürümesinin ardından iyi olur, bütün kötü tesirini yitirir ve kayda değer devalar meydana getirir. Zira çürüme büyük tesirler doğurur; bunun güzel bir misalini mukaddes İncil'de buluruz: Mesih orada şöyle der: «Bir buğday tanesi tarlaya atılıp çürümedikçe yüz kat meyve veremez.» Bundan bilinir ki nice şey çürüme yoluyla çoğalır ve mükemmel meyveler verir. Zira çürüme bütün şeylerin değişimi ve ölümü, bütün tabii nesnelerin ilk özünün yok oluşudur; oradan bize yeniden doğuş ve evvelkinden on bin kat daha iyi bir yeni doğum zuhur eder.

Öyleyse madem çürüme doğuşun ilk basamağı ve başlangıcıdır, bu süreci enine boyuna idrak etmemiz son derece elzemdir. Lâkin çürümenin birçok nevi vardır; biri doğuşunu ötekinden daha iyi, biri ötekinden daha çabuk husule getirir. Nemli ve sıcak olanın çürümenin ilk derecesini ve başlangıcını teşkil ettiğini de söylemiştik; bir tavuk yumurtalarını nasıl husule getirirse o da her şeyi öylece husule getirir. Bu yüzden çürümede ve çürümeyle her şey, sonunda ne olacaksa, evvela sümüksü bir balgam ve canlı bir madde hâline gelir. Bunun misalini yumurtalarda görürsün: içlerinde sümüksü bir nem vardır ki mütemadi hararetle çürür ve canlı civcive dönüşüp canlanır; hem yalnız tavuktan gelen hararetle değil, ona benzeyen herhangi bir hararetle. Zira böyle bir derece hararetle yumurtalar camda ve kül sıcağında olgunluğa erdirilebilir, öyle ki canlı kuşlar olurlar. Hatta her insan yumurtayı kendi koltuğunun altında olgunlaştırabilir ve civcivi tavuk kadar iyi husule getirebilir. Burada dikkat edilecek bir husus daha vardır. Şayet canlı kuş, mühürlü bir kabak imbikte üçüncü derece ateşle yakılıp toz ve kül edilir, sonra yine kapalı hâlde bir venter equinus içinde en yüksek derece çürümeyle çürütülüp sümüksü bir balgam hâline getirilirse, o balgam yeniden olgunluğa erdirilebilir; böylece yenilenip iade edilerek yeniden canlı bir kuş olabilir — yeter ki balgam bir kez daha kendi kavanozuna yahut kabına kapatılsın. («Venter equinus» kelimesi kelimesine «at karnı» demektir; simyada, at gübresi yığınının kendiliğinden verdiği yumuşak ve sürekli sıcaklıkla çalışan kuluçka düzeneğini adlandırır. «Kabak imbik» ise cucurbita denilen şişkin damıtma kabıdır.) Bu, ölüyü yeniden doğuş ve berraklaştırma yoluyla diriltmektir ki Tabiat'ın hakikaten büyük ve derin bir mucizesidir. Bu usulle bütün kuşlar öldürülüp yeniden yaşatılabilir, yenilenip iade edilebilir. Bu, Tanrı'nın ölümlü insana açtığı mucizelerin ve sırların en büyüğü ve en yücesidir. Zira bilmelisin ki bu yolla insanlar tabii bir baba ve ana olmaksızın husule getirilebilir; yani kadından gelen tabii yoldan değil, mahir bir Spagiristin sanatı ve gayretiyle bir insan doğabilir ve büyüyebilir — nitekim bu, ileride tarif edilecektir.

Tabiat için insanların hayvanlardan doğması da mümkündür ve bu neticenin tabii sebepleri vardır; lâkin yine de sapkınlık ve dinsizlik olmaksızın husule getirilemez. Bir adam bir hayvanla temas eder ve o hayvan, bir kadın gibi, adamın tohumunu iştah ve şehvetle rahmine alıp orada kapatırsa, tohum zaruri olarak çürür ve bedenin mütemadi hararetiyle ondan bir hayvan değil bir insan doğar. Zira daima hangi tohum ekilirse ondan o meyve çıkar. Böyle olmasaydı bu, Tabiat'ın ışığına aykırı ve felsefeye muhalif olurdu. Tohum neyse ondan biten ot da odur. Soğan tohumundan soğan biter; gül, ceviz yahut marul değil. Buğdaydan buğday, arpadan arpa, yulaftan yulaf çıkar. Tohumu olup ekilen bütün öteki meyvelerde de hâl böyledir.

Aynı şekilde, bir kadınla bir adamdan akıldan yoksun bir hayvanın doğması da mümkündür ve Tabiat'a aykırı değildir. Bu yüzden kadın hakkında adam hakkındaki hükmün aynısı verilmemelidir; yani bu sebeple, Tabiat'a aykırı davranmış gibi, sapkın sayılmamalıdır; netice muhayyileye atfedilmelidir. Bunun sebebi çok kere muhayyiledir: gebe bir kadının muhayyilesi öylesine faaldir ki tohumu bedenine aldığında ceninini türlü şekillerde kalbedebilir; zira onun iç yıldızları cenine öyle kuvvetle yönelmiştir ki üzerinde iz ve tesir bırakırlar. Bu yüzden ananın rahmindeki bebek, teşekkülü boyunca, çömlekçinin elindeki çamur ne kadar çömlekçinin elinde ve iradesindeyse o kadar ananın elinde ve iradesindedir; çömlekçi çamurdan neyi dilerse, hoşuna gideni yapar ve şekillendirir. İşte gebe ana da meyveyi kendi bedeninde muhayyilesine ve yıldızlarının hâline göre şekillendirir. Böylece çok kere olur ki bir adamın tohumundan sığırlar yahut başka korkunç canavarlar doğar; çünkü ananın muhayyilesi cenine kuvvetle yönelmiştir. (Paracelsus'ta muhayyile (imaginatio) yalnız bir hayal kurma yetisi değil, bedene ve maddeye tesir eden fiilî bir kuvvettir; bütün sihrî fiilin ilkesi sayılır. Bu ve bunu izleyen bahisler devrinin tohum kuramını ve halk telakkilerini nakleder; müşahedeye dayalı bir bilgi olarak okunmamalıdır.)

Lâkin nice çeşitli şeyin çürümeden doğup canlandığını işitmiştin; şunu da bilmelisin ki muhtelif otlardan, bir çürüme süreciyle hayvanlar husule gelir — bu işlerde tecrübesi olanlar bunu bilir. Burada şunu da öğrenmelisin: çürümede ve çürümeyle husule gelen hayvanların hepsi bir miktar zehir taşır ve zehirlidir; lâkin biri ötekinden çok daha fazla ve çok daha kuvvetli bir ağı taşır, biri şu surette, öteki bu surettedir. Yılanlarda, kara kurbağalarında, kurbağalarda, Basilisklerde, örümceklerde, arılarda, karıncalarda, tırtıl gibi nice kurtta, çekirgelerde ve öteki mahluklarda gördüğün gibi — hepsi çürümeden husule gelir. Zira hayvanlar arasında nice canavar doğar. Bir de çürümeyle değil, denildiği gibi camda sanatla yapılan canavarlar vardır; bunlar çok kere pek acayip suretlerde ve korkunç görünüşte belirir: meselâ birçok başlı, birçok ayaklı yahut birçok kuyruklu, muhtelif renklerde; kimi zaman balık kuyruklu yahut kuş kanatlı kurtlar ve daha evvel benzeri hiç görülmemiş alışılmadık şekiller. Şu hâlde yalnız anası babası olmayan yahut kendilerine benzemeyen ana babadan doğan hayvanlar canavar diye anılmaz; başka yollardan husule gelenler de öyle anılır.

Basilisk hakkında da böyle görürsün: o, bütün ötekilerin üstünde bir canavardır ve ondan daha çok korkulacak bir şey yoktur; zira insan onun salt bakışı ve görünüşüyle öldürülebilir, çünkü onda hepsinden daha öldürücü bir zehir vardır ve dünyada hiçbir şey onunla mukayese edilemez. Bu zehri, bilinmeyen bir yolla, gözlerinde taşır; öyle ki bu zehir muhayyileye tesir eder — hayız gören bir kadından pek de farksız değildir; o da gözlerinde zehir taşır, öyle ki salt bakışıyla ayna lekelenir ve kirlenir. Aynı şekilde bir yaraya yahut çıbana bakarsa onu da öyle etkiler ve iyileşmesine mâni olur. Nefesiyle de, bakışıyla olduğu gibi, nice nesneyi etkiler, onları bozuk ve zayıf kılar; dokunuşuyla da öyle. Görürsün ki aybaşı günlerinde şaraba dokunursa şarap çok geçmeden döner ve koyulaşır. Dokunduğu sirke bozulur ve işe yaramaz olur. En cömert şarap kuvvetini yitirir. Aynı şekilde kehribar, misk kedisi kokusu, misk ve keskin kokulu öteki maddeler böyle bir kadınca taşınıp ellenince kokularını yitirir. Altın, mercan ve nice cevher renginden olur; tıpkı aynaların bu şekilde etkilenmesi gibi. (Hayız gören kadına dair bu inanışlar Antik Çağ'dan Rönesans'a taşınan yaygın bir halk telakkisidir ve Plinius'un Naturalis Historia'sına kadar geri gider. Metnin bu bahisleri — bedensel farklılığı ahlaki bir damga sayan aşağıdaki hüküm de dâhil — devrinin önyargılarına aittir; tıbbî yahut ahlaki bir hakikat olarak değil, tarihî bir belge olarak okunmalıdır.) Lâkin — basilisk üzerine yazma niyetime döneyim — zehri gözünde nasıl taşır? Bilmelisin ki o kuvveti ve o zehri, yukarıda söylendiği gibi, temiz olmayan kadınlardan alır. Zira Basilisk, kadının başlıca pisliğinden, yani hayız kanından husule gelir ve büyür. Menideki kandan da öyle: cam bir kaba konup at gübresinde çürümeye bırakılırsa, o çürümeden bir Basilisk husule gelir. Lâkin kim onu husule getirmeyi dileyecek kadar pervasız ve atılgan olur; hatta evvela kendini aynalarla giydirip korumadan onu alıp derhal öldürmeyi göze alır? Ben kimseyi buna teşvik etmem ve herkese ihtiyatlı olmasını tavsiye ederim.

Lâkin canavarlar üzerine risalemize devam edelim. Bil ki hayvanlar arasında, kendilerine benzeyenlerden üreme dışındaki yollarla husule gelen canavarca oluşumlar nadiren uzun yaşar; hele öteki hayvanların yanında yahut arasında. Zira aşılanmış tabiatları gereği ve ilahî düzenlemeyle bütün canavarlar, kendi benzerlerinden usulünce doğmuş hayvanlara menfurdur. İnsandaki canavarca oluşumlar da öyle, nadiren uzun yaşar. Ne kadar acayip ve dikkate şayan iseler ölüm onlara o kadar çabuk gelir; öyle ki insanların gözü önünde hemen hiçbiri üçüncü günü aşmaz — meğerki derhal gizli bir yere taşınıp bütün insanlardan ayrılsın. Şunu da bilmek gerek ki Tanrı bu neviden canavarlardan tiksinir. Onlar Tanrı'yı hoşnut etmez ve Tanrı'nın suretini taşımadıklarında hiçbiri kurtulamaz. İnsan ancak şunu tahmin edebilir: onlar Şeytan tarafından şekillendirilmiş ve Tanrı'dan ziyade Şeytan'ın hizmeti için doğmuşlardır; zira hiçbir canavardan hiçbir hayırlı iş çıkmamıştır, bilakis kötülük, günah ve her türlü şeytani hile çıkmıştır. Nasıl ki cellat, oğullarının kulaklarını keserek, gözlerini oyarak, yanaklarını dağlayarak, parmaklarını, ellerini yahut başlarını keserek onları damgalarsa, Şeytan da kendi oğullarını, ananın muhayyilesi yoluyla öylece damgalar; onlar bu damgayı ananın döllenme anındaki kötü arzularından, şehvetlerinden ve düşüncelerinden alırlar. Bu yüzden herhangi bir uzvu mutat sayıdan eksik yahut fazla olan yahut herhangi bir uzvu çift olan bütün insanlardan kaçınılmalıdır. Zira bu, Şeytan'ın habercisidir ve gizli bir kötülüğün ve hilenin muhakkak nişanıdır.

Lâkin homunculusların doğuşunu da hiçbir surette unutmamalıyız. Zira bu işte bir hakikat payı vardır; gerçi uzun zaman en gizli surette ve sır tutularak saklanmış, eski Filozoflardan bazıları arasında, bir insanın kadın bedeni ve tabii rahim olmaksızın vücuda gelmesinin Tabiat ve Sanat için mümkün olup olmadığı hususunda az şüphe ve münakaşa doğmamıştır. Buna cevabım şudur: bu, Spagirik Sanat'a ve Tabiat'a hiçbir surette aykırı değildir; hatta tamamen mümkündür. Bunu başarmak için şöyle ilerlemelisin. İnsanın menisini mühürlü bir kabak imbikte, venter equinus'un en yüksek çürümesiyle kırk gün kendi başına çürümeye bırak; ta ki nihayet yaşamaya, hareket etmeye ve kımıldamaya başlasın — ki bu kolayca görülebilir. Bu müddetten sonra bir dereceye kadar insana benzer olacaktır, lâkin yine de saydam ve bedensizdir. Şimdi bundan sonra her gün ihtiyatla ve basiretle insan kanının arkanumuyla beslenir ve kırk hafta boyunca bir venter equinus'un mütemadi ve mutedil hararetinde tutulursa, bundan böyle hakiki ve canlı bir bebek olur; kadından doğan bir çocuğun bütün uzuvlarına sahip, lâkin çok daha küçük. Buna homunculus deriz; sonrasında en büyük itina ve gayretle terbiye edilmeli, ta ki büyüyüp anlayış göstermeye başlasın. (Bu meşhur homunculus tarifi 16. yüzyıl tabiat felsefesine ait bir tasavvurdur: Paracelsus'un tohum, çürüme ve Sanat kuramının mantıkî sonucu olarak kurulmuş bir düşünce yapısıdır. Deneysel bir tarif gibi okunmamalıdır; ne o çağda ne sonrasında böyle bir şey vuku bulmuştur. Metin, sansürlenmeden kaynaktaki hâliyle verilmiştir.) İşte bu, Tanrı'nın ölümlü ve hataya düşen insana açtığı en büyük sırlardan biridir. Tanrı'nın bir mucizesi ve harikasıdır, arkanumların üstünde bir arkanumdur ve hiçbir şeyin gizli kalmayıp her şeyin aşikâr olacağı ahir zamana kadar sır tutulmayı hak eder.

Ve gerçi bugüne dek insanlara malum olmamışsa da, orman perilerine, nymphalara ve devlere çoktan malumdu; zira onlar bizzat bu kaynaktan neşet etmişlerdi. Çünkü böyle homunculuslar erginliğe erdiklerinde onlardan devler, cüceler ve büyük işlerin aleti olan, düşmanlarına karşı büyük zaferler kazanan, bütün gizli ve saklı hususları bilen öteki harikulade halklar husule gelir. Hayatlarını Sanat'la kazandıkları, bedenlerini, etlerini, kemiklerini ve kanlarını Sanat'la kazandıkları ve Sanat'la doğdukları için, Sanat onlarda cisimlenmiştir ve onlarla birlikte doğar; bu yüzden onların öğrenmeye ihtiyaçları yoktur, bilakis başkaları onlardan öğrenmeye mecburdur. Zira onlar Sanat'tan neşet etmiş ve onunla yaşarlar, bir bahçedeki gül yahut çiçek gibi; ve orman perilerinin ve nymphaların çocukları diye anılırlar, çünkü faziletlerince insanlara değil ruhlara benzerler.

Burada madenlerin doğuşundan da söz etmek gerekirdi; lâkin bunlar hakkında Madenlerin Doğuşu adlı kitabımızda yeterince yazdığımızdan, meseleyi burada pek kısa ele alacak ve yalnız dar bir yerde orada atladığımızı işaret edeceğiz. Şunu bil ki yedi madenin hepsi üçlü bir maddeden doğar: yani Cıva, Kükürt ve Tuz'dan, lâkin ayrı ve kendine has renklerle. Bu manada Hermes hakikaten demiştir ki yedi madenin hepsi üç cevherden yapılmış ve terkip edilmiştir; aynı şekilde tentürler ve Filozof Taşı da. Bu üç cevhere o, Ruh, Can ve Beden adını verir. Lâkin bunun nasıl anlaşılacağını yahut bununla neyi kastettiğini göstermedi; gerçi belki üç ilkeyi de biliyordu, lâkin onlardan hiç bahsetmez. Bu yüzden onun yanıldığını söylemiyorum, sustuğunu söylüyorum. Şimdi bu üç ayrı cevher — ruh, can ve beden — doğru anlaşılsın diye bilinmelidir ki onlar, bütün yedi madenin kendilerinden doğduğu üç ilkeden, yani Cıva, Kükürt ve Tuz'dan başka bir şeye işaret etmez. Zira Cıva ruhtur, Kükürt candır, Tuz bedendir. Hermes'in sözünü ettiği, ruhla beden arasındaki maden candır ki o da hakikaten Kükürt'tür. O, birbirine zıt olan bu ikisini, bedeni ve ruhu birleştirir ve onları tek bir öze kalbeder. (Cıva — Kükürt — Tuz üçlüsü Paracelsus'un tria prima dediği ilkelerdir: eczanedeki maddelerin kendileri değil, her cisimdeki uçuculuk, yanıcılık ve sabitlik yönlerini adlandıran ilkelerdir. Aşağıda geçen Archeus ise her varlığın içinde iş gören, maddeyi ayıklayıp kendi suretine göre düzenleyen görünmez tabii işçidir; yerin Archeus'u madenleri dağların bağrında olgunlaştıran kuvvettir. Simya dili madenleri gezegen adlarıyla anar: aşağıda geçen Sol Güneş yani altın, Luna ise Ay yani gümüştür; bir madeni «boyamak» onu o madenin tabiatına çevirmektir.) Lâkin şu anlaşılmamalıdır ki herhangi bir Cıva'dan, herhangi bir Kükürt'ten ve herhangi bir Tuz'dan bu yedi maden, yahut aynı şekilde Tentür yahut Filozof Taşı, Simyacının ateşteki sanatı ve gayretiyle husule getirilebilir; bilakis bütün bu yedi maden dağlarda, yerin Archeus'u eliyle doğmalıdır.

Simyacı madenleri husule getirmekten yahut yapmaktan ziyade onları kalbetmeyi daha kolay bulacaktır. Yine de canlı Cıva bütün yedi madenin anasıdır ve Madenlerin Anası diye anılmayı hak eder. Zira o açık bir madendir ve âdeta bütün renkleri kendinde taşır, onları ateşte kendinden verir; aynı şekilde, gizli bir surette, bütün madenleri de kendinde taşır, lâkin ateş olmadan onları kendinden vermez. Madenlerin yeniden doğuşu ve yenilenmesi ise şöyle vuku bulur: Nasıl ki insan anasının rahmine, yani ilk insanın çıktığı toprağa dönebilir ve böylece ahir günde yeni baştan doğabilirse, bütün madenler de aynı şekilde canlı cıvaya dönebilir, Cıva olabilir ve ateşle yeniden doğup berraklaşabilir — şayet ananın rahmindeki çocuk gibi kırk hafta mütemadi hararette kalırlarsa. Şimdi onlar alelade madenler olarak değil, boyayan madenler olarak doğarlar: zira denildiği gibi Luna yeniden doğarsa, sonrasında bütün madenleri Luna'ya boyar. Altın da öteki madenleri Sol'e boyar; bütün öteki madenler için de aynı şekilde anlaşılmalıdır.

Şimdi Hermes, canın, ruhu bedene bağlayan yegâne vasıta olduğunu söylediğinde hakikat hakkında yetersiz bir tasavvura sahip değildi. Ve madem Kükürt o candır ve ateş gibi her şeyi çabuklaştırıp hazırlar, ruhla bedeni birbirine bağlayabilir, onları cisimleştirip birleştirebilir; öyle ki pek asil bir beden husule gelsin. Yine de madenlerin canı sayılacak olan, alelade yanıcı kükürt değildir; o can, başka bir yanıcı ve bozulur bedendir. Bu yüzden hiçbir ateşle yakılamaz, zira kendisi tamamen ateştir; hakikatte Kükürt'ün Beşinci Özü'nden başka bir şey değildir. O da Reverbere edilmiş Kükürt'ten şarap ruhuyla çekilir, yakut renklidir ve yakutun kendisi kadar berraktır. Bu hakikaten beyaz madenleri kalbetmek ve canlı cıvayı sabit ve makbul altına pıhtılaştırmak için muazzam ve mükemmel bir arkanumdur. Bunu seni zengin edecek bir hazine bilip el üstünde tut; madenlerin kalbedilmesinde yalnız bu sırla yetinmelisin. (Beşinci Öz (quinta essentia), dört Unsur'un ötesindeki beşinci ve bozulmaz cevherdir; simyada bir maddenin en saf, en tesirli özünün ayrıştırılması manasına gelir. «Şarap ruhu» damıtılmış alkoldür.) Minerallerin ve yarı madenlerin doğuşuna gelince, madenler hakkında başlangıçta söylediğimizden fazlasını bilmeye lüzum yoktur: onlar da aynı şekilde o üç ilkeden husule gelir; lâkin madenler gibi bu ilkelerin kemalinden değil, daha eksik ve daha zayıf Cıva, Kükürt ve Tuz'dan, yine de kendilerine has ayrı renklerle.

Cevherlerin doğuşu, toprağın inceliğinden, berrak ve billûrî Cıva, Kükürt ve Tuz'dan, yine kendilerine has ayrı renklerine göre vuku bulur ve oradan akar. Alelade taşların doğuşu ise suyun inceliğinden, sümüksü Cıva, Kükürt ve Tuz eliyledir. Zira bütün taşlar suyun sümüğünden husule gelir; çakıllar ve kum da aynı kaynaktan taşlara pıhtılaşır. Bu, göze aşikârdır: zira suya konan her taş çok geçmeden sümüğü kendine çeker. Şimdi o sümüksü madde böyle taşlardan alınıp bir kabak imbikte pıhtılaştırılırsa, suda kendiliğinden husule gelip pıhtılaşacak olanla aynı neviden bir taş husule gelir — lâkin ancak uzun bir zaman süresinin ardından.