Hayat Çeşmesi: İlâhî İradenin Suret ve Maddeye Dökülüşü

On birinci yüzyılın ortasında Endülüs'te, Malaga ile Zaragoza arasında yaşayan Yahudi şair ve filozof Süleyman İbn Gabirol, Arapça kaleme aldığı büyük eseri Yenbûu'l-Hayât'ta (Hayat Çeşmesi, Fons Vitae) evrenin bütününü tek bir ilkeye bağlamaya girişir. Batı skolastik düşüncesini Avicebron adı altında derinden etkileyen bu eser, bir Üstat ile Talebe arasında geçen bir diyalog biçimindedir. Aşağıdaki pasaj, eserin beşinci kitabından, öğretinin kalbini oluşturan bölümdür. Burada İbn Gabirol, madde ile sureti birbirine bağlayan ve onları var eden ilkeyi ilâhî İrade olarak adlandırır. İrade, ruhun bedene yayıldığı gibi, en yüksek noktadan en aşağıya kadar bütün varlığa yayılan yaratıcı kudrettir. İbn Gabirol bunu unutulmaz bir benzetmeyle anlatır: İrade yazandır, suret yazının kendisidir, madde ise üzerine yazılan levhadır.

Türkçe çeviri · Çeviren Şira Nur Uysal

Talebe. İrade ne madde ne de suret ise, öyleyse nedir?

Üstat. İradeyi tanımlamak imkânsızdır. Yine de ona ilâhî bir kudret dediğimizde onu neredeyse tanımlamış oluruz. Bu kudret maddeyi ve sureti yaratır ve onları birbirine bağlar. Ruhun bedene yayıldığı gibi o da en yüksek noktadan en aşağıya kadar yayılır. İrade her şeyi harekete geçiren ve düzene koyan güçtür.

Talebe. İradenin cevherlere nasıl döküldüğünü açık bir misalle bana göster.

Üstat. Madde ile suret beden, hava ve ruh gibidir. İrade bunları birbirine bağlar ve ruhun bedende, ışığın havada yahut aklın ruhta bulunduğu gibi onlara dökülür. İrade Akıl cevherinin bütününe döküldüğünde o cevher bilen bir cevher olur ve her şeyin suretlerini kavramaya başlar. Ruhun bütün cevherine döküldüğünde ise o cevher canlı ve devingen olur.

Talebe. Söylediklerinden anladığım kadarıyla İrade ile suret arasında hiçbir fark yok mudur?

Üstat. Bundan daha büyük ne fark olabilir: İrade, bir yazar gibi, edicidir. Suret, yazının kendisi gibi, üzerinde iş görülen şeydir. Madde ise, bir levha yahut bir kâğıt parçası gibi, onların altında yatan mevzudur.

İrade, bir yazar gibi, edicidir. Suret, yazının kendisi gibi, üzerinde iş görülen şeydir. Madde ise onların altında yatan levhadır.

Özgün metin (İngilizce)

Disciple. If the Will is neither matter nor form, then what is it? Master. It is impossible to define the Will. However, it is almost defined when we say it is a divine power. This power creates matter and form and binds them together. It is spread from the highest point to the lowest, just like the soul is spread through the body. The Will is the force that moves and organizes all things. Disciple. Show me how the Will is poured into substances, using a clear example. Master. Matter and form are like the body, the air, and the soul. The Will binds these together and is poured into them like the soul is in the body, like light is in the air, or like the intellect is in the soul. When the Will is poured into the entire matter of the Intelligence, that matter becomes knowing and begins to understand the forms of all things. When it is poured into the whole matter of the Soul, that matter becomes living and moving. Disciple. From what you seem to say, is there no difference between the Will and form? Master. What greater difference could there be than this: the Will is the actor, like a writer. Form is the thing acted upon, like the writing itself. Matter is the subject lying beneath them, like a tablet or a piece of paper.

Bu metin neden önemli

Bu pasaj, İbn Gabirol'ün bütün felsefesinin can damarıdır. Antik Neoplatonizmden devraldığı sudur (emanation) öğretisini, madde ve suret ikiliğiyle birleştirir; ama ona kendine has bir taç ekler: her şeyin kaynağında duran ilâhî İrade. Plotinos'ta Bir'den taşan varlık burada bilinçli bir yaratıcı kudrete dönüşür ve bu, Yahudi tektanrıcılığı ile Yunan kozmolojisini bir potada eritir. İbn Gabirol'ün yazar-yazı-levha benzetmesi yüzyıllar boyunca yankılandı: Latinceye Avicebron adıyla çevrilen eser, Duns Scotus ve Fransisken okulu üzerinden skolastik düşünceyi biçimlendirdi, sonraki yüzyıllarda ise Kabala ve Hristiyan Kabalası içinde ilâhî ışığın maddeye inişi öğretisiyle iç içe okundu. Işığın havaya, ruhun bedene yayılışı imgesi, kadim ezoterik geleneğin ortak dilidir.

Bülten

Yeni metinlerden ilk sen haberdar ol

Tam çeviriler, PDF'ler ve yeni eklenen kaynaklar hazırlandıkça e-postana düşsün.

Künye

Kaynak eser: Fons Vitae (Yenbûu'l-Hayât / Hayat Çeşmesi), Beşinci Kitap, 37. bölüm
Neşir: Latince tenkitli baskı, 1895 (Avencebrolis Fons Vitae; kaynak: Internet Archive, Harvard University nüshası, ia_identifier: avencebrolisibn00domigoog)
Konum: Beşinci Kitap, 37. bölüm (Latince baskı s. 408; Falaquera'nın İbranîce özetinde V. Kitap, 60-62. kısımlara denk gelir)
Çeviren: Şira Nur Uysal
Dijital nüsha: Source Library

Bu Türkçe çeviri © Şira Nur Uysal, CC BY 4.0 ile paylaşılmıştır (serbestçe kullanın, kaynak gösterin). Kullanım & lisans →

← Kütüphaneye dön