Kraliçe I. Elizabeth'in hekimi William Gilbert, 1600 tarihli De Magnete adlı eserinde mıknatısın çekim gücünü Aristotelesçi skolastik açıklamalardan koparıp doğrudan gözlem ve deneye dayandırır. İkinci kitabın bu bölümünde Gilbert daha da ileri gider ve kendini hareket ettirebilen mıknatısın bir ruha benzediğini, tıpkı düzenli devinimleri yüzünden canlı sayılan gök cisimleri gibi olduğunu öne sürer. Böylece yeryüzünün kendisi büyük bir mıknatıs, canlı ve düzenli bir kozmik cisim olarak belirir.
Şu halde, başka doğalardan farklı olarak, içine yerleştirilmiş bir kuvvet aracılığıyla gerçekleşen böylesine hayranlık verici ve şaşırtıcı bir etkide, Miletli Thales'in görüşü pek de akıldışı değildir; mıknatısa bir ruh atfettiği için Scaliger'in kınaması da azgın bir sayıklama sayılmaz. Zira mıknatıs, bütünün bütününde ve her parçanın parçasında tam olarak bulunan o kuvvet tarafından tahrik edilir, yönlendirilir ve dairesel biçimde hareket ettirilir; ileride görüleceği üzere. Ve bu, bir ruha çok benzer görünür.
Çünkü kendini hareket ettirme gücü bir ruhu gösteriyor gibidir; nitekim göksel olan gök cisimleri de, hayranlık verici bir düzen içinde hareket ettikleri için, kimileri tarafından canlı sayılırlar. Eğer iki mıknatıs, su yüzeyinde kendi kayıkları içinde birbirlerine maruz bırakılırsa, hemen birbirlerine koşmazlar; önce karşılıklı olarak dönerler, ya da küçük olan, belirli bir dairesel devinimle kendini hareket ettirerek büyük olana boyun eğer; ve nihayet, doğalarına göre düzenlendiklerinde, birbirlerine doğru koşarlar.
Kendini hareket ettirme gücü bir ruhu gösteriyor gibidir; nitekim gök cisimleri de, hayranlık verici bir düzen içinde hareket ettikleri için canlı sayılırlar.
Özgün metin (İngilizce)
Bu metin neden önemli
Bu pasaj, modern deneysel bilimin doğuş anına tanıklık ederken bile eski canlı kozmos anlayışının izlerini taşır. Gilbert, mıknatısın çekimini boş bir sempati ya da gizli bir nitelik olarak değil, cisimde içkin bir kuvvet olarak açıklar; ama bu kuvveti bir ruha benzetmekten de çekinmez. Yeryüzünü dev bir mıknatıs, düzenli devinimleri olan canlı bir cisim olarak gören bu bakış, Kepler'i ve gök mekaniğinin sonraki kuşaklarını doğrudan etkilemiştir. Kozmosun cansız bir makine değil, kendi içinden hareket eden canlı bir bütün olduğu düşüncesi, hermetik ve Yeni Platoncu geleneğin bilime bıraktığı köprüdür.
Yeni metinlerden ilk sen haberdar ol
Tam çeviriler, PDF'ler ve yeni eklenen kaynaklar hazırlandıkça e-postana düşsün.
- Kaynak eser
- De Magnete, Magneticisque Corporibus, et de Magno Magnete Tellure (On the Magnet), Kitap II
- Neşir
- Londra, 1600 (Latince asıl); Source Library İngilizce çevirisi
- Konum
- Kitap II, Bölüm 4 çevresi, s. 86 (özgün sayfa numarası 68)
- Çeviren
- Şira Nur Uysal
- Dijital nüsha
- Source Library