Rönesans hekimi ve doğa filozofu Girolamo Fracastoro, göklerden eksantrik yörüngeleri kovmayı ve tüm gök cisimlerini tek bir merkez çevresinde dönen eşmerkezli kürelere bağlamayı amaçlayan Homocentrica adlı eseriyle tanınır. Aşağıdaki pasaj, dokuzuncu ve sekizinci kürelerin devinimini, ekinoksların yavaş kayışını ve gezegen hesaplarının neden tutmadığını sade bir dille tartışır. Bu satırlarda Fracastoro, gökbilimcilerin dokuzuncu kürede kurdukları hayalî Koç burcunu ve sekizinci küreye atfedilen o gizemli titreşim devinimini ölçüp biçer.

Türkçe çeviri (önizleme) · Çeviren Şira Nur Uysal

Dostumuzun hayalleri konusuna gelince, önce şunu söyleyeyim ki gezegenlerin hesaplarının epeyce kusurlu olduğu görüşünü ben de paylaşıyorum. Ne var ki bunun nedeni sizin yazdığınız şey gibi görünmüyor bana. Sizin dediğiniz gibi gökbilimciler dokuzuncu kürede kımıltısız duran hayalî bir Zodyak kurmuyorlar. Tersine sonrakiler onu devingen kılıyorlar. Yani orada tasarlanan sabit Koç burcu boylamda her iki yüz yılda bir derece kadar ilerliyor ve onunla birlikte alt küreler de deviniyor.

Fakat hesapların uyuşmamasının asıl nedeni şu. Onlar sekizinci kürenin kendi Koç burcuyla birlikte dokuzuncunun Koç burcu çevresinde iki küçük daire çizmesini istiyorlar. Bu küre kendi öz devinimiyle, yani titreşim devinimiyle hareket ederek yedi bin yılda tamamlanan o iki küçük daireyi çizecek. İşte bu hesap her bakımdan tutmuyor, özellikle de Satürn ile Mars söz konusu olduğunda.

Özgün metin (İngilizce)

But coming to the fantasies of our friend, I say first that I too am of the opinion that the calculations of the Planets are very faulty; but the cause does not seem to me that which you write, that the Astrologers make an imaginary Zodiac in the ninth sphere that is immobile; rather, the later ones make it mobile, that is, that the fixed Aries, imagined therein, moves in longitude about one degree every two hundred years, and with it, it also moves the lower spheres. But the cause that the calculations do not correspond is that they want the eighth sphere, with its Aries, to make two small circles around the Aries of the ninth, and to move by its own motion, by the motion of trepidation, and to make those two small circles which are completed in seven thousand years. This calculation does not correspond in all respects, especially in Saturn and Mars.

Bu metin neden önemli

Girolamo Fracastoro (yaklaşık 1478 - 1553), Veronalı hekim, şair ve gökbilimci olarak Rönesans doğa felsefesinin öncü adlarındandır. Homocentrica adlı eserinde Batlamyus astronomisinin karmaşık eksantrik ve episikl düzeneklerine karşı çıkarak, gök cisimlerinin tümünü ortak bir merkez çevresinde dönen eşmerkezli kürelere dayandırmaya çalıştı. Bu pasajın alındığı mektupta, sekizinci kürenin titreşim devinimi ve ekinoksların devinimi ele alınır. Bunlar Ortaçağ ve Rönesans gökbiliminin en tartışmalı sorunlarıydı. Fracastoro burada bir çağdaşının kuramını değerlendirirken kendi eşmerkezli evren tasavvurunun ardında yatan gözlemsel kaygıyı da sezdirir. Metin, Fracastoro'nun 1739 tarihli Opera Omnia külliyatının birinci cildinden alınmıştır.

Eser hakkında

On altıncı yüzyıl İtalyan Rönesansı'nın çok yönlü doğa bilginlerinden olan Girolamo Fracastoro, tıp, edebiyat ve doğa felsefesi sahalarındaki çalışmalarıyla tanınan Veronalı bir düşünürdür. Padova Üniversitesinde tıp ve felsefe eğitimi aldığı dönemde dönemin önde gelen entelektüel çevreleriyle temas kurmuş, klasik Aristotelesçi gelenek ile yeni filizlenen matematiksel doğa araştırmaları arasında bir sentez aramıştır. Fracastoro'nun gökbilim alanındaki mesaisi, çağdaşı Kopernik ile benzer bir döneme rastlar; nitekim her iki düşünür de Batlamyus modelinin getirdiği karmaşık geometrik çözümlerin evrenin fiziksel gerçekliğiyle bağdaşmadığı kanaatini taşımaktaydı.

Düşünürün kozmolojiye dair temel görüşlerini sistemleştirdiği Homocentrica, Antik Çağ'da Eudoxos tarafından geliştirilen ve Aristoteles tarafından benimsenen eşmerkezli küreler kuramını yeniden canlandırma girişimini temsil eder. Batlamyus astronomisinin gök cisimlerinin hız ve konum değişimlerini açıklamak üzere başvurduğu eksantrik çemberler ve episikl mekanizmaları, Fracastoro'ya göre göğün kusursuz kabul edilen dairesel doğasına aykırı yapay varsayımlardır. Eserin ana savı, gözlemlenen bütün göksel devinimlerin, Dünya'yı müşterek merkez kabul eden katı ve saydam kürelerin birleşik hareketleriyle fiziksel bakımdan izah edilebileceğidir. Eser boyunca matematiksel modellerin yalnızca görünüşleri kurtarmakla kalmayıp aynı zamanda doğa felsefesinin temel fizik ilkeleriyle de uyuşması gerektiği savunulur.

Bu sayfada yer alan pasaj, Fracastoro'nun külliyatı içinde yer alan ve sekizinci ile dokuzuncu kürelerin karmaşık devinimlerini tartışan mektuplardan birinden alınmıştır. Metin, dönemin gökbilimcileri arasında süregelen ekinoksların devinimi ile titreşim devinimi hesaplarındaki uyuşmazlıkları eleştirel bir gözle ele alır. Okur, bu satırları incelerken Fracastoro'nun yalnızca soyut bir felsefeci olmadığını, çağının teknik astronomi hesaplarını, burçlar kuşağının kayma oranlarını ve özellikle Satürn ile Mars gibi dış gezegenlerin gözlemlenen konumlarındaki sapmaları yakından takip eden titiz bir gözlemci tavrı takındığını fark edebilir. Pasaj, gök modellerinin matematiksel kurgudan ibaret kalmayıp gözlem verileriyle sınanması gerektiğine işaret eden döneme özgü kuramsal arayışın canlı bir tanıklığıdır.

Bu eser Kozmoloji Koleksiyonu'nun parçasıdır →

Künye

Kaynak eser: Opera Omnia, Vol. I (Homocentrica ile ilgili mektup ve parçalar)
Neşir: Complete Works, Vol. I, 1739 (Latince asıl), Source Library İngilizce çevirisi
Konum: Sayfa 347 (kitap içi numaralandırma s. 97)
Çeviren: Şira Nur Uysal
Dijital nüsha: Source Library

Bu Türkçe çeviri © Şira Nur Uysal, CC BY-SA 4.0 ile paylaşılmıştır (serbestçe kullanın, kaynak gösterin, değiştirirseniz aynı lisansla paylaşın). Kullanım & lisans →

Bu Çeviriye Atıf

Uysal, Ş. N. (Çev.). (2026). Homocentrica: Dokuzuncu ve Sekizinci Kürenin Devinimi Üzerine. Kadim Kütüphane. https://kadimkutuphane.com/fracastoro-homocentrica-dokuzuncu-sekizinci-kure

Özgün Sayfalar60 sayfa