Kayserili Eusebios (yaklaşık 260-339), Kilise tarihinin babası sayılan bir piskopos ve bilgindir. On beş kitaplık İncil'e Hazırlık'ta Yunan dinini ve felsefesini eleştirmek için onların kendi yazarlarından uzun alıntılar yapar. Bu yüzden eser, Philon Byblos, Porphyrios ve kayıp birçok yazarın parçalarını koruyan bir hazine hâline gelmiştir. Bu bölüm E. H. Gifford'un 1903 çevirisinden aktarılmıştır.
“Topaç, fırıldak ve eklemleri bükülen bebekler,
En tatlı nağmelerin koruyucusu Nymphaların,
Hesperos kızlarının güzel altın elmaları.”
Bu gizemin yararsız simgelerini kınamak amacıyla sergilemek de faydasız olmayacaktır: zar, top, çember, elmalar, fırıldak, ayna ve bir tutam yün.
Böylece Athena, Dionysos'un kalbini çalıp kaçırdıktan sonra, kalbin atışından ötürü Pallas olarak adlandırıldı; onu parça parça eden Titanlar ise sacayağı üzerine bir kazan koyup Dionysos'un uzuvlarını içine attılar ve önce onları haşladıktan sonra,
“Şişlere geçirip ateşin üzerinde tuttular.”
Fakat sonrasında Zeus ansızın belirir; sanırım şayet bir tanrı idiyse kızaran etin kokusunu almıştı, zira sizin tanrılarınız bu kokunun kendi payları olduğunu kabul ederler; bir yıldırımla Titanları çarpar ve gömmesi için Dionysos'un uzuvlarını oğlu Apollon'a teslim eder. O da Zeus'a itaatsizlik etmeyip parçalanmış haldeki ölü bedeni Parnassos'a götürüp oraya defnetti.
Korybantların ayinlerine de kabul edilmek isterseniz, onlardan ikisi üçüncü kardeşi öldürdü, cesedin başını erguvan renkli bir beze sarıp üzerine bir çelenk koydu, tunç bir kalkan üzerinde taşıyarak Olimpos Dağı'nın yamacına gömdü.
İşte onların gizemleri bunlardır; kısacası cinayetler ve definler! İlgililerin “Gizemlerin Efendileri” dedikleri rahipleri ise bu faciaya eklenecek daha fazla mucize uydurur; sofraya bütün bir maydanoz kökü konulmasını yasaklarlar, çünkü maydanozun Korybanttan fışkıran kandan bittiğini sanırlar; tıpkı Thesmophoria bayramını kutlayan kadınların nar tanelerini yemekten kaçınmaları gibi; zira Dionysos'un kanından yere damlayan damlaların nara dönüştüğünü varsayarlar.
Korybantlara Kabeirler dedikleri gibi, bu bayrama da Kabeiria adını verirler. Zira tam da bu iki kardeş katili, Dionysos'un uzvunun konulduğu sandığı kaçırıp soylu bir yükün tedarikçileri olarak deniz yoluyla Tyrrhenia'ya getirdiler! Burada sürgünde yaşadılar ve Tyrrhenialılara, tapınmaları için son derece muhterem din öğretilerini, sandığı ve içindekileri aktardılar; bu sebeple bazıları haksız sayılmayacak şekilde, hadım edilmiş olduğundan ötürü Dionysos'a Attis denildiğini ileri sürerler.
Barbar olan Tyrrhenialıların böylesi iğrenç ihtiraslara vakıf kılınmasında şaşılacak ne var ki, Atinalılar arasında ve Hellas'ın geri kalanında da söylemekten bile hicap duyduğum utanç verici Deo efsanesi bulunmaktadır.
Zira kızı Kore'yi aramak için Eleusis civarında dolaşan Deo (bu yer Attika'dadır) yorgun düşer ve keder içinde bir kuyunun başına oturur. Gizemlere kabul edilenlere, inisiyeler tanrıçayı yasında taklit ediyor gibi görünmesinler diye, günümüzde bile bu yasaktır.
O dönemde Eleusis'te Topraktan-doğanlar yaşıyordu; isimleri Baubo, Dysaules, Triptolemos, ayrıca Eumolpos ve Eubuleus idi. Triptolemos bir sığırtmaç, Eumolpos bir çoban, Eubuleus ise bir domuz çobanıydı. Bu sonunculardan Atina'daki Eumolposoğullarının ve Habercilerin, sanırım Hierophantların, müreffeh soyu türedi.
Ve ardından Baubo (anlatmaktan çekinmeyeceğim) Deo'yu konukseverlikle karşılayıp ona bir içecek sunar. Tanrıça bunu almayı reddedip kederle dolu olduğu için içmeyince, Baubo küçümsendiğini düşünerek çok öfkelenir ve kendini tanrıçaya teşhir eder; gördüğü manzaradan hoşnut olan Deo ise gördüğü şeyden zevk aldığı için sonunda içeceği gönülsüzce kabul eder.
İşte Atinalıların gizli ayinleri bunlardır! Orpheus'un kaydettiği şeyler bunlardır! Fakat onların hayasızlığına bizzat gizemlerin üstadının şahit olması için Orpheus'un kendi sözlerini önünüze sereceğim:
“Böyle konuştu ve hızla sıyrılan dökümlü giysileri
Bedeninin tüm gizli güzelliğini sergiledi.
Çocuk Iakkhos gülerek uzattı elini
Dokunmak için onun narin göğüslerine ve gülümsedi Baubo;
O vakit tanrıça da gülümsedi neşeli bir düşünceyle,
Ve içeceği barındıran parlak kaseyi aldı.”
Eleusis gizemlerinin bir de parolası vardır: Oruç tuttum, içeceği içtim, sandıktan aldım, işi bitirip sepete geri koydum ve sepetten de sandığa koydum. Gerçekten de ne soylu manzaralar ve bir tanrıçaya ne kadar yaraşır!
Bu gizemler daha ziyade geceye, meşale ışığına ve Erekhtheusoğullarının ve diğer Greklerin yüce gönüllü, daha doğrusu dar kafalı halkına layıktır; “ölümden sonra kendilerini hiç ummadıkları şeylerin beklediği insanlara”.
Efesli Herakleitos bu uğursuz kehaneti kime yöneltmektedir? “Gece gezenlere, büyücülere, erkek ve kadın bakkhalara, inisiyelere.” Bunları ölümün ardından gelecek olanla tehdit eder; bunlara ateşi önceden bildirir. Zira onlar insanların gizem saydıkları şeylerde kutsallıktan uzak bir inisiyasyon alırlar.
Dolayısıyla gelenek, boş inanç ve yılanın gizemleri, sahte bir dindarlıkla iğrenç inisiyasyonlarını ve saygısızca kendinden geçme ayinlerini teşvik eden insanların dindarca riayet ettiği bir tür aldatmacadır.
O mistik sandıklar da nedir? Zira onların kutsal şeylerini açığa vurmalı ve yasak sırlarını anlatmalıyım. Onlar susamlı çörekler, piramitler, toplar, bol yumrulu yassı çörekler ve tuz topakları değil midir? Ayrıca Dionysos Bassareus'un mistik simgesi bir yılan değil midir?
Ve bunların yanı sıra narlar, incir ağacı sürgünleri, kamışlar, sarmaşıklar, yuvarlak çörekler ve haşhaşlar yok mudur?
İşte onların kutsal şeyleri bunlardır! Bunlara ek olarak Themis'in gizli simgeleri, mercanköşk, bir kandil, bir kılıç ve örtmeceli ve mistik bir isim olan kadın tarağı vardır.
Yüzsüzce bir hayasızlık! Eski zamanlarda iffetli insanlar için haz gecenin, gece de sessizliğin içine gizlenirdi; oysa şimdi şehvete adanmış gece, inisiye edilecek olanların dilindedir ve ateş, meşalelerin ışığıyla onların ahlaksız tutkularını sergilemektedir.
Söndür ateşi ey Hierophant! Işıklarından utan ey meşale taşıyıcısı! O alev senin Iakkhos'unu ifşa ediyor. Bırak gece gizemleri örtsün; karanlık o pek ağırbaşlı ayinlerinize saygı göstersin. Ateş ikiyüzlü değildir; onun görevi açığa çıkarmak ve cezalandırmaktır.
İşte ateistlerin gizemleri bunlardır. Onlara haklı olarak ateist diyorum, çünkü gerçekten Tanrı olan O'nu bilmemişler, Titanlar tarafından parçalanmış bir çocuğa ve feryat eden zavallı bir kadına tapmışlardır; utançtan ötürü anılamayacak şeylere hayasızca tapmakta ve böylece iki katlı bir ateizme sürüklenmektedirler: Birincisi, Tanrı'dan habersiz olup gerçekten Tanrı olan O'nu tanımamalarıdır; diğeri ve ikinci yanılgı ise var olmayanları var gibi kabul etmeleri ve gerçek bir varlığı, daha doğrusu hiçbir varlığı olmayıp yalnızca bu adı almış olanlara tanrı demeleridir.’
Bu yazarın sözleri buraya kadar.
BÖLÜM IV
Öyleyse bütün bunlardan kurtulduğumuzu ve korkunç ve pek ızdıraplı bir hastalıktan kurtulur gibi uzun ve köhne bir yanılgıdan azat edildiğimizi haklı bir gerekçeyle ikrar ediyoruz. İlk olarak Kadir-i Mutlak Tanrı'nın lütfu ve inayetiyle, ikinci olarak Kurtarıcımızın İncil'deki öğretisinin tarif edilemez gücüyle ve üçüncü olarak da sağlam bir akıl yürütmeyle kurtulduk; çünkü çoktan ölüler arasına karışmış ve ardıllarının izlemesi için erdemli insanlar olarak bir hatıra bile bırakmayıp aşırı ölçüsüzlük, şehvet, ayrıca zalimlik ve delilik örnekleri miras bırakmış ölümlüleri Tanrı'nın tapılası ismiyle onurlandırmanın kutsallığa aykırı ve dine saygısızca bir şey olduğuna hükmettik.
Özgün metin (İngilizce)
“Cone, humming top, and dolls that bend their limbs,
Fair golden apples from the guardian Nymphs
Of sweetest song, daughters of Hesperus.”
‘Nor will it be useless to set forth for condemnation the useless symbols of this mystery: dice, ball, hoop, apples, humming-top, mirror, and lock of wool.
‘So then Athena, having stolen away the heart of Dionysus, was called Pallas from the pulsation of the heart: and the Titans, who had torn him in pieces, put a cauldron on a trivet, and threw in the limbs of Dionysus, and, having first boiled them down,
“Then pierc’d with spits and held them o’er the fire.”
‘But afterwards Zeus suddenly appears—I suppose, if he was a god, he perceived the savour of the roasting flesh, for your gods acknowledge that savour to be their perquisite,—and with a thunderbolt he smites the Titans, and delivers the limbs of Dionysus to his son Apollo to bury: and he did not disobey Zeus, but bore the dead body, mangled as it was, to Parnassus and there deposited it.
‘If you wish to be initiated in the orgies of the Corybantes also, two of them slew the third brother, and wrapped up the head of the corpse in a purple cloth, and put a wreath upon it, and carried him on a brazen shield, and buried him under the side of Mount Olympus.
‘These are their mysteries, murders in short, and burials! And their priests, whom those concerned call “Lords of the Mysteries,” invent more wonders to add to the tragedy, forbidding to set a whole root of parsley on the table, because they think forsooth that parsley has sprung from the blood which streamed forth from the Corybant; just as the women who celebrate the Thesmophoria guard against eating the seeds of the pomegranate, for the drops which fell on the ground from the blood of Dionysus they suppose to have grown into pomegranates.
‘As they call the Corybantes Cabeiri, they also proclaim the festival as the Cabeiria. For these very two fratricides, having carried off the chest in which the member of Dionysus was deposited, brought it by sea to Tyrrhenia, as purveyors of a noble cargo! And here they lived in exile, and imparted to the Tyrrhenians their highly venerable doctrine of religion, the chest and its contents, for them to worship; for which cause some not unreasonably will have it that Dionysus is called Attis, as having been mutilated.
‘And what wonder if Tyrrhenians, who were barbarians, are initiated in such foul passions, when there is found among the Athenians, and in the rest of Hellas—I blush even to say it—the shameful legend of Deo.
‘For Deo, wandering in search of her daughter Koré in the neighbourhood of Eleusis—this place is in Attica—grows weary, and sits down in sorrow upon a well. This is forbidden to those who are admitted to the mysteries even to the present day, lest the initiated should seem to be imitating the goddess in her mourning.
‘Now at that time Eleusis was inhabited by the Earth-born: their names were Baubo, and Dysaules, and Triptolemus, also Eumolpus and Eubuleus. Triptolemus was a herdsman, Eumolpus a shepherd, and Eubuleus a swineherd. And from these last grew the flourishing family of the Eumolpidae, and that of the Heralds, the Hierophants I suppose, at Athens.
‘And then Baubo—for I shall not shrink from telling it—having received Deo hospitably, offers her a draught. And when she refused to take it, and would not drink—for she was full of sorrow—Baubo became much annoyed as being forsooth disdained, and exposed herself to the goddess: and Deo, pleased at the sight, at last reluctantly accepted the draught, because she was delighted at what she saw.
‘These are the secret mysteries of the Athenians! These are the things which Orpheus records! But I will set before you the very words of Orpheus, that you may have the master of mysteries himself as witness of their shamelessness:
“She spake, and quick her flowing robes withdrawn
Showed all the secret beauty of her form.
The child Iacchus, laughing, stretched his hand
To touch her tender breasts, and Baubo smil’d;
Then, too, the goddess smil’d with cheerful thought,
And took the shining bowl which held the draught.”
‘There is also the watchword of the Eleusinian mysteries: I fasted, I drank the draught, I took from the chest, I finished the work and put it back into the basket, and from the basket into the chest. Noble indeed the sights, and becoming to a goddess!
‘Worthy rather are these mysteries of night, and of torch-light, and of the great-hearted, or rather weak-minded, people of the Erechtheidae, and of the other Greeks also, “men for whom there remain after death things that they little look for.”
‘To whom then does Heracleitus the Ephesian address this foreboding? “To night-walkers, sorcerers, bacchanals male and female, to the initiated.” These he threatens with what follows death; to these he predicts the fire. For they receive an unholy initiation in what men regard as mysteries.
‘Custom therefore, and vain opinion, and the mysteries of the serpent are a kind of fraud devoutly observed by men who, with spurious piety, promote their abominable initiations and profane orgiastic rites.
‘What also are those mystic chests? For I must lay bare their holy things, and tell out their forbidden secrets. Are they not sesame-cakes, and pyramids, and balls, and flat cakes full of knobs, and lumps of salt? A serpent also, mystic symbol of Dionysus Bassarus?
‘And besides these are there not pomegranates, and shoots of fig-trees, and reeds, and ivies, and round cakes also, and poppies?
‘These are their holy things! And there are in addition the secret symbols of Themis, wild marjoram, a lamp, a sword, a woman’s comb, which is an euphemistic and mystical name.
‘O barefaced shamelessness! In times of old for modest men pleasure was veiled in night, and night in silence: but now the night that is sacred to wantonness is the talk of those who are to be initiated, and the fire exposes their lewd passions by the light of torches.
‘Quench thou the fire, O Hierophant! Blush for thy lights, O bearer of the torch! That flame exposes thine Iacchus. Suffer the night to conceal the mysteries: let darkness pay respect to your dignified orgies. The fire is no hypocrite: its duty is to expose and to punish.
‘These are the atheists’ mysteries. And atheists I rightly call them, since they have not known Him who is truly God, but worship a child torn in pieces by Titans, and a poor wailing woman; and things for very shame unmentionable they shamelessly worship, and so are involved in a twofold atheism: the first, in that they are ignorant of God, not acknowledging Him who is God indeed; and the other and second delusion this, that they regard those which are not as though they were, and call them gods who have no true being, or rather no being at all, but have only received the name.’
So far this author.
CHAPTER IV
WITH good reason then do we avow that we have been freed from all this, and rescued from the long and antiquated delusion as from some terrible and most grievous disease. First, we have been delivered by the grace and beneficence of Almighty God, and secondly by the ineffable power of our Saviour’s teaching in the Gospel, and thirdly by sound reasoning, because we judged that it is an unholy and impious thing to honour with the adorable name of God mortals who have long been lying among the dead, and have not even left a memory of themselves as virtuous men, but have handed down examples of extreme incontinence and wantonness, of cruelty also and insanity, for those who come after them to follow.
Bu metin neden önemli
Bu bölümde Eusebios, İskenderiyeli Klemens'in Yunanlılara Öğüt'ünden uzun bir pasajı aktararak Dionysos'un Titanlarca parçalanmasını, Orfik oyuncakları ve Eleusis gizemlerinin parolasını anlatır: "Oruç tuttum, kykeon'u içtim, sandıktan aldım, işi bitirdim." Gizemlerin içeriğine dair böyle doğrudan ifadeler son derece azdır; düşmanca bir bakışla aktarılmış olsalar da antik inisiyasyonun ritüel dilini anlamada temel kaynaklardandır.
Bu eser İnisiyasyon Koleksiyonu'nun parçasıdır →
- Kaynak eser
- Eusebii Pamphili Evangelicae Praeparationis Libri XV, E. H. Gifford çevirisi, Oxford, 1903
- Neşir
- MS 4. yüzyılın başı / 1903 (E. H. Gifford çevirisi)
- Konum
- II. Kitap, 3. Bölüm (İskenderiyeli Klemens'ten alıntılanan gizemler)
- Çeviren
- Şira Nur Uysal
- Dijital nüsha
- Internet Archive
Uysal, Ş. N. (Çev.). (2026). Eusebios, İncil'e Hazırlık: Dionysos ve Eleusis Gizemleri. Kadim Kütüphane. https://kadimkutuphane.com/eusebios-incile-hazirlik-orfik-ve-eleusis-gizemleri@misc{kk_eusebios_incile_hazirlik_orfik_ve_eleusi,
author = {Uysal, Şira Nur},
title = {{Eusebios, İncil'e Hazırlık: Dionysos ve Eleusis Gizemleri}},
year = {2026},
publisher = {Kadim Kütüphane},
url = {https://kadimkutuphane.com/eusebios-incile-hazirlik-orfik-ve-eleusis-gizemleri},
note = {Türkçe çeviri, özgün eser: Kayserili Eusebios},
}Yeni metinlerden ilk sen haberdar ol
Tam çeviriler, PDF'ler ve yeni eklenen kaynaklar hazırlandıkça e-postana düşsün.
