Cusalı Nicholas'ın "Bilgili Cehalet"iyle taçlanacak olan karşıtların birliği (coincidentia oppositorum) öğretisinin kökü, ondan beş yüzyıl önce yazılmış bu Neoplatonik başyapıtta atar. İrlandalı düşünür Johannes Scotus Eriugena, "Doğanın Bölünüşü Üzerine" adlı diyaloğunda Tanrı'yı, var olan ile var olmayanın, benzer ile benzemezin, karşıt ile karşıtın ötesinde ve hepsini kendinde toplayan bir birlik olarak tanımlar. Aşağıdaki pasaj, bu geleneğin en çarpıcı ifadesini sunar: Tanrı, ancak bilinmeyerek bilinebilir; O'na dair cehalet, gerçek bilgeliğin ta kendisidir.

Türkçe çeviri (önizleme) · Çeviren Şira Nur Uysal

Akıl her yerde şunu göstermeye ve kesin hakikat araştırmalarıyla kanıtlamaya çalışır: Tanrı hakkında hiçbir şey gereğince söylenemez, çünkü O her türlü aklı, duyulur ve düşünülür her anlamlandırmayı aşar. O, bilinmeyerek daha iyi bilinir; O'na dair cehalet, gerçek bilgeliktir. O, her şeyde olumlanmaktan çok, daha hakiki ve daha sadık biçimde olumsuzlanır. Zira O'ndan neyi olumsuzlarsanız, doğru olumsuzlamış olursunuz; ama olumladığınız her şeyi doğru olumlamış olmazsınız.

Nitekim O'nun şu ya da bu olduğunu ileri sürerseniz, yanlışlıkla suçlanırsınız, çünkü O var olan, sözle anlatılabilen yahut kavranabilen şeylerden hiçbiri değildir. Fakat O'nun ne şu, ne bu, ne de başka herhangi bir şey olduğunu bildirirseniz, doğruyu söylemiş görünürsünüz, çünkü O ne var olan şeylerdendir ne de var olmayan şeylerden.

Hiç kimse O'na yaklaşamaz; meğer ki zihnin yolculuğunu önce güçlendirip bütün duyuları, düşünsel işlemleri, duyulur şeyleri ve var olan ile var olmayan her şeyi geride bıraksın; ve böylece, mümkün olduğunca, bir bilmezlik hâline geçerek her tözün ve her anlağın üzerinde olan O'nun birliğine yükseltilsin.

Özgün metin (İngilizce)

But Reason strives universally in this: to persuade and to prove through certain investigations of truth that nothing can be said properly of God, since He surpasses every intellect and all sensible and intelligible significations. He is better known by not knowing; the ignorance of Him is true wisdom. He is more truly and faithfully denied in all things than He is affirmed. For whatever you deny of Him, you will deny truly; but not everything you affirm will you affirm truly. Indeed, if you should assert that He is this or that, you will be convicted of falsehood, because He is none of those things which exist, which can be spoken of, or understood. But if you pronounce that He is neither this, nor that, nor any other thing, you will be seen to be truthful, because He is none of the things that are, nor the things that are not. No one can approach Him unless, having first strengthened the journey of the mind, they leave behind all senses, intellectual operations, sensible things, and everything that is and is not; and so, as far as is possible, be restored in a state of unknowing to the unity of Him who is above all essence and intelligence.

Bu metin neden önemli

Bu metin, Cusalı Nicholas'ın (1401 - 1464) "De Docta Ignorantia" (Bilgili Cehalet) eserinde sistemleştirdiği iki büyük fikrin kökenini gösterdiği için önemlidir: bilgili cehalet ve karşıtların birliği. Eriugena'nın burada "bilinmeyerek daha iyi bilinir" diye formüle ettiği apofatik (olumsuzlayıcı) ilahiyat, Pseudo-Dionysius'tan devraldığı Yunan Neoplatonik mirasını Latin Batı'ya taşır. Aynı eserin ilerleyen sayfalarında Eriugena, Tanrı'yı "benzerlerin benzerliği, benzemezlerin benzemezliği, karşıtların karşıtlığı" olarak tanımlayarak coincidentia oppositorum düşüncesini doğrudan haber verir. Kütüphanemizde Cusa'nın kendi "Bilgili Cehalet" metni temiz bir nüsha hâlinde bulunmadığından, aynı Neoplatonik geleneğin bu kurucu birincil kaynağını, konunun en sadık ve en berrak ifadesi olarak seçtik.

Eser hakkında

Dokuzuncu yüzyılda Karolenj Rönesansı ortamında yetişen İrlandalı filozof ve teolog Johannes Scotus Eriugena, dönemin Latin Batı dünyasında Grekçe metinleri doğrudan okuyup tercüme edebilen ender düşünürler arasında yer alır. Karolenj saray çevresinde yürüttüğü ilmi faaliyetlerle tanınan düşünür, bilhassa Doğu Hristiyanlığı kanalıyla aktarılan Geç Antik Çağ Neoplatonik birikimini Latin dünyasına aktaran temel isimlerden biridir. Eriugena, Platonik düşüncenin Hristiyan teolojisiyle yoğrulduğu bu zengin miras üzerinden akıl ile inanç, yaratılış ile ilahi hakikat arasındaki bağı felsefi bir disiplinle ele almıştır.

Düşünürün başyapıtı kabul edilen beş kitaplık De Divisione Naturae (Periphyseon / Doğanın Bölünüşü Üzerine), usta ile çırak arasında geçen felsefi bir diyalog formunda inşa edilmiştir. Eser, "doğa" kavramını hem var olanları hem de var olmayanları içine alan kapsayıcı bir evren tablosu olarak kurar. Eriugena bu çerçevede doğayı dört temel aşamada inceler: yaratan ve yaratılmayan, hem yaratılan hem yaratan, yaratılan ve yaratmayan, son olarak da ne yaratan ne de yaratılan. Bu sistematik ontoloji, varlığın nihai ilkesi olan Tanrı'dan çıkışını ve nihayetinde yine O'na dönüşünü anlatırken, ilahi olanın hiçbir sonlu kavram yahut töz kategorisiyle sınırlandırılamayacağını savunur.

Bu sayfada sunulan pasaj, eserin ilk kitabının altmış sekizinci bölümünden alınmıştır ve metnin temelini teşkil eden apofatik yöntemin özünü sergiler. Eriugena burada, Tanrı'yı bilmeye dönük zihinsel çabanın kaçınılmaz olarak bilinen tüm kategorileri aşmak zorunda olduğunu vurgular. Okur, bu metni yalnızca felsefi bir soyutlama olarak değil, aklın kendi sınırlarıyla yüzleştiği ve idrakin bir bilmeme hâlinde tamamlandığı düşünsel bir arınma çağrısı olarak değerlendirmelidir. İnsan zihni duyulur olanı ve kavramsal tözleri geride bıraktıkça, her türlü nitelemenin ötesindeki o mutlak birliğe yaklaşmanın felsefi zeminini kavramaya başlar.

Bu eser Neoplatonizm Koleksiyonu'nun parçasıdır →

Künye

Kaynak eser: De Divisione Naturae libri quinque (Periphyseon) — On the Division of Nature
Neşir: 1681 baskısı (Thomas Gale nüshası); özgün metin 9. yüzyıl
Konum: Kitap I, § 68 (çeviri sayfası 55); Source Library nüshası
Çeviren: Şira Nur Uysal
Dijital nüsha: Source Library

Bu Türkçe çeviri © Şira Nur Uysal, CC BY-SA 4.0 ile paylaşılmıştır (serbestçe kullanın, kaynak gösterin, değiştirirseniz aynı lisansla paylaşın). Kullanım & lisans →

Bu Çeviriye Atıf

Uysal, Ş. N. (Çev.). (2026). Karşıtların Birliği: Bilinmeyerek Bilinen Tanrı. Kadim Kütüphane. https://kadimkutuphane.com/eriugena-periphyseon-ziddin-birligi-neoplatonizm

Özgün Sayfalar60 sayfa