Sokrates'in Tanrısı Üzerine: Yer ile Gök Arasındaki Aracılar

Platon bütün tabiatı, bilhassa onun canlı varlıkları kuşatan kısmını, üçe bölmüştür; ve en yüce, orta ve en aşağı mertebeden Tanrılar bulunduğu kanaatindedir. Şu kadar var ki bu bölünme yalnız mekân ayrımına değil, tabiattaki mertebe üstünlüğüne de dayanır; ki bu üstünlük bir iki değil, birçok kipte temayüz eder. Lâkin işe mekân ayrımından başlamak daha aydınlık bir yoldu; zira bu ayrım, azametlerinin gerektirdiği üzere, gökleri ölümsüz Tanrılara tahsis etmiştir. Bu göksel Tanrıların kimini görerek kavrarız, kimini ise akılla idrak etmeye çalışırız:
«Ey ışığın parlak hizmetkârları,
Gökler boyunca akıp giden yılı yöneten sizler»

Gözlerimizle yalnızca o başlıca Tanrıları müşahede etmiyoruz: günün yaratıcısı Güneş'i ve Güneş'in rakibi, gecenin şanı olan Ay'ı; ister hilâl olsun ister yarım, ister şişkin olsun ister dolun; ışığında değişken bir parlaklık sergileyen, Güneş'ten uzaklaştıkça daha geniş aydınlanan ve yolu ile ışığı eşit ölçüde artarken artışlarıyla, sonra da aynı derecede eksilişleriyle ayı tayin eden Ay'ı. Kaldeliler'in düşündüğü gibi kendine ait sabit bir ışığı mı vardır, bir yanı ışıkla donanmış öbür yanı parlaklıktan yoksun mudur ve böylece rengârenk yüzünün sayısız devriyle görünüşünü mü değiştirir; yoksa kendi parlaklığından bütünüyle yoksun olup yabancı bir ışığa mı muhtaçtır, mat bir gövdeyle yahut ayna gibi cilâlı bir gövdeyle Güneş'in ışınlarını kâh eğik kâh dosdoğru mu alır ve Lucretius'un sözleriyle:
«Yörüngesinden sahte bir ışık saçar»
Bu görüşlerden hangisi doğru olursa olsun — ki bunu ilerde ele alacağım — Güneş ile Ay'ın Tanrı olduğu sonucuna kolayca varmayacak ne bir Yunanlı ne de bir barbar vardır.

Yalnız bunlar da değil: söylediğim gibi, cahillerin alelâde gezginler yahut gezegenler diye andığı beş yıldız da öyledir. Oysa onlar şaşmaz, muayyen ve yerleşik seyirlerinde, ilahî değişimleriyle en muntazam ve ebedî hareketleri icra ederler; görünüşte türlü türlü olan, lâkin daima aynı ölçüde bir hızla yapılan ve yörüngelerinin konumuna, basıklığına ve eğimine göre kâh ileri gidişler kâh geri dönüşler sergileyen hayret verici hareketler. Yıldızların doğuşlarını ve batışlarını bilen kimse bunları da iyi bilir.

Platon ile aynı kanaatte olan sizler, aynı görünür Tanrılar zümresine şu öbür yıldızları da katmalısınız:
«Yağmurlu Hyadlar, Arcturus ve iki Ayı»
ve keza, geceler sert bir zarafet ve haşin bir güzellikle boyandığında, açık bir gökyüzünde bezenmiş ve taçlanmış göksel koroyu kendileri sayesinde seyrettiğimiz o parlak Tanrıları; Ennius'un dediği gibi, kâinatın bu en kusursuz kalkanı üzerinde şaşırtıcı bir parlaklıkla işlenmiş nakışları temaşa ederek.

Tabiatın gözümüzden esirgediği başka bir Tanrılar cinsi daha vardır; yine de onları zihnin gözüyle keskince tarayarak, akıl yoluyla hayranlıkla temaşa edebiliriz. Bunların arasında, Ennius'un adlarını ölçülü bir düzenle iki mısraya sığdırdığı şu on iki Tanrı bulunur:
«Juno, Vesta, Minerva, Ceres, Diana, Venus, Mars,
Mercurius, Jovi, Neptunus, Vulcanus, Apollo»
ve bunlara benzer başkaları; adları kulaklarımıza çoktandır tanıdık olan, lâkin güçleri ancak zihnimizce tahmin edilen Tanrılar. Zira dikkatimiz onlara, hayatın işlerinde her birinin başında bulunduğu alanlarda bize bahşettikleri türlü nimetler aracılığıyla çekilir.

Ne var ki Felsefe'nin sırra ermemiş sayıp reddettiği cahiller güruhu — kutsallık kavrayışları yanlış yere konmuş, hakiki akıldan mahrum, dinden yoksun ve hakikati kavramaktan âciz olanlar — Tanrıları ya haddinden fazla abartılmış bir ibadetle yahut en küstah bir istihfafla itibarsızlaştırır; bir kısmı hurafe yüzünden daima telâş içindeyken, öbür kısmı daima kibirle şişinir. Semanın yüce doruklarında yerleşmiş, insan bulaşığından uzak bu Tanrıların hepsine hürmet edenler pek çoktur, lâkin gereği gibi değil: hepsi onlardan korkar, ama cehaletle; azı da varlıklarını inkâr eder, ama dinsizlik ruhuyla. Platon bu Tanrıları cisimsiz saymıştır: sonu ve başlangıcı olmayan, hem geçmiş hem gelecek zaman bakımından ebedî canlı tabiatlar; kendilerine has tabiatları gereği bedenle temastan kendiliğinden ayrılmış; aklın kemâliyle en yüce saadeti haiz; dışarıdan bir iyiliğe ortak oldukları için değil kendiliklerinden iyi olan; ve muhtaç oldukları her şeyi hemen, yalın, engelsiz ve mutlak bir kolaylıkla kendilerine sağlayabilen varlıklar.

Lâkin bunların ebeveyni olan, her şeyin efendisi ve müellifi bulunan, etmek yahut çekmek gibi her türlü mecburiyetten âzade olan ve hiçbir zorunlulukla hiçbir vazifeye bağlanmayan Zât hakkında şimdi neden söze başlayayım? Zira semavî bir belâgatle donanmış Platon, ölümsüz Tanrılara lâyık bir dille konuşurken sık sık ilân eder ki, azametinin inanılmaz ve tarif edilemez aşkınlığı sebebiyle O, insan dilinin yoksulluğu içinde hiçbir tanım altında zerrece dahi kavranamaz; ve bu Tanrı'nın aklî idraki, hikmet sahipleri bedenden aklın kudretiyle olabildiğince ayrıldıklarında ancak bir şimşek gibi çakabilir; hem de bazen bu bilgi, en koyu karanlığın ortasında göz kamaştırıcı bir ışık gibi, bir anda parlayıverir. (Bu pasaj dikkate değerdir: Platon'un bugün elimizde olan hiçbir eserinde birebir geçmez. Yedinci Mektup'taki, ruhta «sıçrayan bir ateşten» gibi tutuşan ışık benzetmesine yakındır.)

Bu sebeple bu mevzuun tartışmasını bırakacağım; zira mevzuun genişliğine denk düşecek kelimeler yalnız bende eksik değildir, üstadım Platon bile onları bulamazdı. Öyleyse, kudretimi çok aşan şeyler karşısında derhâl geri çekilme borusu çalacak ve nihayet sözümü gökten yeryüzüne indireceğim. Burada başlıca canlı varlık biziz, insanlarız; gerçi çoğumuz terbiye ihmali yüzünden öylesine bozulmuş, bütün hatalarla ve en iğrenç suçlarla öylesine yoğrulmuş, tabiatımızın yumuşaklığını neredeyse büsbütün terk ederek öylesine yırtıcılaşmışızdır ki, yeryüzünde insandan daha aşağılık bir hayvan yok gibi görünebilir. Lâkin şimdiki maksadımız huyları tartışmak değil, şeylerin tabiî taksimini ele almaktır.

Şu hâlde insanlar yeryüzünde otururlar: konuşma armağanına sahip, ruhları ölümsüz lâkin uzuvları ölümlü; zihinleri hafif ve kaygılı, bedenleri hayvanî ve dermansız; huyları birbirine benzemez ama hataları benzer; küstahça atılgan, uzun ömürlü umutlar besleyen, boşuna didinen, talihleri değişken; tek tek ölümlü, lâkin bütün türleri hesaba katıldığında ebedî; düzenli bir sırayla sahneden çekilip yerlerini dolduracak evlât bırakan; zamanları gelip geçici, hikmete geç eren, ölüme çabuk kavuşan ve hayattan hoşnutsuz varlıklar. İşte böylece elinizde şimdilik iki tür canlı varlık var: meskenlerinin yüceliğinde, varlıklarının ebediliğinde ve tabiatlarının kemâlinde insanlardan büsbütün ayrılan ve onlarla hiçbir yakın irtibatı bulunmayan Tanrılar; zira en yüce olanlar, en aşağı meskenlerden öylesine engin bir mesafeyle ayrılmıştır. Orada hayat ebedî ve tükenmezdir, burada ise çürüyen ve kesintili; oradaki tabiatlar saadete yükseltilmiştir, aşağıdakiler ise sefalete bastırılmış.

Ne olacak öyleyse? Tabiat kendini hiçbir bağla birbirine bağlamadı mı; ilahî ve insanî parçalara bölünmesine, âdeta yarılıp sakat kalmasına göz mü yumdu? Zira yine aynı Platon der ki: «Hiçbir Tanrı insanlarla karışmaz.» Lâkin onların yüce tabiatının başlıca alâmeti tam da budur: bizimle hiçbir temasla kirlenmezler. Onların ancak bir kısmını körelmiş görüşümüzle görebiliriz — büyüklükleri ve renkleri hakkında insanların hâlâ şüphe içinde olduğu yıldızlar gibi — geri kalanı ise yalnız anlayışımızca, o da kolay olmayan bir idrakle bilinir. Ne var ki ölümsüz Tanrılar söz konusu olduğunda buna hiç şaşmamak gerekir; zira Talih'in lütfuyla servete eren ve bir krallığın sallantılı tahtına, sarsak kürsüsüne yükselen insanlar arasında bile huzura çıkmak nadirdir: bütün seyirciler uzakta tutulur ve onlar itibarlarını inziva içinde sürerler. Ülfet istihfaf doğurur, mahremiyet ise hayranlık kazandırır.

«Peki ben ne yapayım?» diye itiraz edebilir biri; «sizin bu pek semavî, lâkin nerdeyse insanlıktan uzak hükmünüzden sonra? Madem insanlar ölümsüz Tanrılardan büsbütün koparılmıştır ve yeryüzünün bu Tartaros diyarına öyle sürülmüştür ki göksel Tanrılarla her türlü irtibat onlara yasaktır; madem göksellerden hiçbiri, çobanın koyun sürüsünü, seyisin atlarını, sığırtmacın böğüren davarlarını arada bir yokladığı gibi — azgınları dizginlemek, hastaları iyileştirmek, muhtaç olanlara yardım etmek için — onları yoklamaz; madem, dediğiniz gibi, hiçbir Tanrı insan işlerine karışmaz: öyleyse dualarımı kime yönelteyim? Adaklarımı kime adayayım? Kurbanlarımı kime keseyim? Bütün ömrümce kimi çağırayım: talihsizin yardımcısı, iyinin dostu, kötünün hasmı olarak? Ve nihayet — ki buna en sık ihtiyaç duyulur — yeminime kimi şahit göstereyim? Vergilius'un Ascanius'u gibi mi diyeyim:
«Şimdi bu baş üzerine yemin ederim,
Babamın da vaktiyle üzerine yemin ettiği baş»

Hiç şüphesiz Iulus, baban bu yemini kanca bağlı olduğu Troyalılar arasında, belki savaşta tanıdığı Yunanlılar arasında da edebilirdi; lâkin daha yeni tanıdığın Rutuller arasında, kimse bu başa inanmıyorsa, hangi Tanrı sana kefil olacaktı? Yoksa vahşi Mezentius gibi sağ elini ve mızrağını mı istersin? Zira o, ancak kendini savunduğu bu ikisini şahit tutardı:
«Benim için sağ elim ve fırlattığım mızrak,
İşte şimdi nişan alıp savurduğum, birer Tanrıdır»
Rica ederim, uzak olsun böyle kana bulanmış Tanrılar: kıyımdan yorulmuş bir sağ el ve kanla paslanmış bir mızrak. Ne biri ne öbürü, şahit tutulmaya yahut üzerine yemin edilmeye lâyıktır; zira bu, Tanrıların en yücesine mahsus bir şereftir. Nitekim Ennius'un dediği gibi, ciddî bir yemine Jovisjurandum yani Jupiter adına ant da denir. Peki, ne dersiniz? Romalıların en eski âdetince, taş suretindeki Jupiter adına mı yemin edeyim? Ama Platon'un «Tanrı asla insanlarla karışmaz» görüşü doğruysa, taş beni Jupiter'den daha kolay işitecektir.»

Hakikat böyle değildir; zira Platon kendi görüşünü benim ağzımdan savunacaktır. «Ben» der o, «Tanrıların bizden o kadar ayrılmış ve yabancılaşmış olduğunu iddia etmiyorum ki dualarımız bile onlara ulaşmasın; zira onları insanlığın işlerine ilgi göstermekten değil, yalnızca insanla temastan uzak tuttum.»

Bundan başka, en yüksek esîr ile aşağıdaki yeryüzü arasında, havanın bu aralığında yerleşmiş, orta tabiattan bazı ilahî güçler vardır; özlemlerimiz ve hak edişlerimiz Tanrılara onların aracılığıyla taşınır. Yunanlılar bunlara daimon adını verir; yerin sakinleriyle göğün sakinleri arasına haberci olarak konmuş olan bu varlıklar, dualarla ihsanları, yakarışlarla yardımları birinden öbürüne taşırlar; her iki taraf için bir tür tercüman ve ulaktırlar. (Yunanca daimon, Latincede daemon olarak karşılanır ve burada «cin» yahut «şeytan» anlamına gelmez. Hristiyanlığın sonradan bu kelimeye yüklediği kötücül anlam Apuleius'ta yoktur: daimon, iyi ya da kötü olabilen, insanla Tanrı arasındaki aracı varlık cinsinin adıdır.)

Platon'un Şölen'de söylediği üzere, bütün vahiyler, büyücülerin türlü hârikaları ve her çeşit kehanet aynı bu daimonlar aracılığıyla yürütülür. Zira bu zümreden hususî olarak görevlendirilmiş fertler, her birine düşen alana göre her şeyi idare eder: kimi rüyalar kurar, kimi kurban bağırsaklarında uğursuz yarıklar açar, kimi kuşların uçuşunu yönetir, kimi başkalarına ötüşünü öğretir, kimi kâhinlere ilham verir, kimi gök gürültüsü salıverir, kimi bulutlarda şimşeği çaktırır yahut gelecek olayların bilgisine ulaştığımız başka şeyleri vukua getirir. (Platon Şölen'de daimonu «ölümlüyle ölümsüz arasında» duran bir aracı sayar; ilahî olanla insanî olan onun sayesinde birbirine bağlanır. Apuleius'un bütün risalesi bu öğretinin genişletilmiş bir şerhidir.)

Ve inanmak için sebebimiz var ki bütün bu ayrıntılar göksel Tanrıların iradesi, kudreti ve yetkisiyle, lâkin daimonların itaati, yardımı ve hizmetiyle olur. Nitekim Hannibal'i bir gözünü kaybedeceğine dair rüyaların uyarması, bağırsak muayenesinin Flaminius'a tehlikeli bir kıyım haber vermesi ve kuş falının Attius Navius'a bileği taşı mucizesini müjdelemesi, hep onların istihdamı, hizmeti ve ihtimamı sayesindeydi. (Attius Navius, kral Tarquinius'a kuş falının gücünü ispat için bir bileği taşını usturayla ikiye böldüğü rivayet edilen efsanevî Romalı kâhindir.) Aynı şekilde gelecekteki iktidarın alâmetleri de bazı kişilere önceden bildirilir: nitekim Tarquinius Priscus'un başındaki başlığın üzerinde bir kartal dolandı ve Servius Tullius'un başından bir alev parladı. Nihayet, falcıların bütün kehanetleri, Etrüsklerin keffaret kurbanları, yıldırım düşen yerlerin kutsal çitle çevrilmesi ve Sibyllaların mısraları da onlara borçludur; bunların hepsi, dediğim gibi, insanlarla Tanrılar arasındaki irtibatı yürüten belli tesirlerle vuku bulur.

Doğrusu, göksel Tanrıların azametine yakışmazdı ki içlerinden biri Hannibal için bir rüya kursun, yahut Flaminius'un elinden kurbanı çeksin, yahut Attius Navius için kuşun uçuşunu yönlendirsin, yahut Sibylla'nın kehanetlerini mısraya döksün, yahut Tarquinius'un başından şapkayı kapıp geri koymaya tenezzül etsin, yahut Servius'un başına yakmayan parlak bir alev yerleştirsin. Gök Tanrılarının bu cins işlere inmesi yaraşmaz. Bu, havanın bölgelerinde — yere bitişik, göklerin sınırındaki bölgelerde — oturan aradaki Tanrıların işidir; tıpkı dünyanın her kısmında ona mahsus hayvanların bulunması gibi: uçanlar havada, yürüyenler yerde yaşar.

Zira herkesçe bilinen dört unsur vardır, tabiat âdeta dört büyük paya bölünmüştür; ve toprağa, suya ve ateşe mahsus hayvanlar mevcuttur. Nitekim Aristoteles bize bildirir ki, kanatlarla donanmış bazı hayvanlar yanan fırınlarda uçuşur, bütün ömrünü ateşte geçirir, orada canlanır ve onunla birlikte ölür. (Bu, kaynağın kendi iddiasıdır; Aristoteles'in Hayvanların Tarihi'nde geçen ateşte yaşayan canlı anlatısıdır ve semenderle ilgili antik inanışla akrabadır. Çeviri hatası değildir.) Bundan başka, daha önce belirttiğimiz gibi, yukarıda esîrde — yani ateşin en parlak harında — yüzen bunca yıldız görülüyor. Durum böyleyken, tabiat neden bu kadar geniş yayılan dördüncü unsuru, havayı, her şeyden boş ve kendi sakinlerinden yoksun bıraksın? Neden ateşte alev hayvanları, suda yüzenler, toprakta toprak tabiatlı olanlar meydana geldiği gibi, bu havada da canlı varlıklar meydana gelmesin?

Zira kuşları havaya tahsis edenin görüşünü yanlış saymak için her türlü sebebiniz var. Çünkü hiçbiri kendini Olympos Dağı'nın doruğundan yukarı çıkaramaz; ki bu dağ bütün dağların en yükseği sayılsa da, yüksekliğini dosdoğru bir hatla ölçerseniz, geometricilerin kanaatince zirvesine olan mesafe on stadyaya bile varmaz. Oysa havanın uçsuz bucaksız kütlesi Ay'ın devir dairesinin en yakın kısmına kadar uzanır; onun ötesinde esîr yukarı doğru başlar. Öyleyse, Ay'ın devirlerinin en yakın yerinden Olympos'un en yüksek doruğuna dek uzanan bu koca hava gövdesi için ne diyeceğiz? Kendine mahsus canlı varlıklardan yoksun mu kalacak; tabiatın bu kısmı cansız ve âciz mi olacak? Üstelik meseleye dikkatle bakarsanız, kuşların kendileri hava hayvanı olmaktan çok kara hayvanı sayılmaya daha lâyıktır; zira bütün geçimleri daima yerdedir: yiyeceklerini orada bulur, orada dinlenirler; uçarken de havanın yalnız yere en yakın kısmından geçerler. Kanatlarının kürek çeker gibi hareketinden yorulduklarında ise yer onlara bir liman olur. Şu hâlde akıl açıkça gerektiriyorsa ki havada da ona mahsus hayvanların bulunduğu kabul edilsin, geriye bunların ne olduğunu ve tabiatlarının ne olduğunu düşünmek kalır.

Onlar hiçbir surette toprak tabiatlı hayvanlar değildir; zira böyleleri ağırlıkları yüzünden aşağı meyleder. Lâkin ateş tabiatlı da değildirler; yoksa sıcaklıklarıyla yukarı taşınırlardı. Öyleyse, bulundukları yerin ortada oluşuna uygun olarak, tarafımızdan bir orta tabiat tasavvur edilmelidir; ki sakinlerin tabiatı bölgenin tabiatına uysun. Şu hâlde zihnimizde öyle bedenler kuralım ve fikrimizde öyle bedenler doğuralım ki, ne yersel bedenler kadar ağır ne de esîrsel bedenler kadar hafif olsunlar; ikisinden de belli ölçüde ayrı, yahut ikisinin karışımından mürekkep; ikisine ortaklıktan ya uzaklaşmış ya onunla ölçülenmiş olsunlar. Ne var ki ikisinin karışımı sayılırlarsa, hiçbiriyle karışmamış varsayıldıklarından daha kolay tasavvur edilirler. Şu hâlde bu daimonların bedenlerinin biraz ağırlığı olmalıdır ki yukarı taşınmasınlar; biraz da hafifliği olmalıdır ki aşağıdaki diyarlara düşmesinler.

Yine de, size şairler gibi inanılmaz şeyler uyduruyormuşum gibi görünmeyeyim diye, bu dengelenmiş orta tabiata bir misal vereceğim. Bulutların, bu beden inceliğinden pek de farklı olmayan bir tarzda toplandığını görüyoruz. Lâkin bunlar tamamen ağırlıktan yoksun bedenler kadar hafif olsaydı, yüksek bir dağın doruklarını, sırtlarının altına bastırılmış birer çelenk zinciri gibi hiç kuşatamazlardı — ki bunu sık sık müşahede ederiz. Öte yandan, tabiatları gereği o kadar yoğun ve o kadar ağır olsalardı ki daha faal bir hafiflikle birleşmek onları yükseltemesin, o zaman kurşun ve taş kütlesi gibi kendi meyilleriyle yere çarparlardı. Oysa asılı ve oynak olduklarından, hava denizinde gemiler gibi rüzgârlarca şuraya buraya sürülürler, kâh yakınlaşır kâh uzaklaşırlar. Zira su nemiyle dolu iseler, âdeta doğurmak üzereymiş gibi aşağı bastırılırlar. İşte bu yüzdendir ki daha nemli bulutlar karanlık kütleler hâlinde ve daha ağır bir hareketle alçalırken, duru olanlar daha yükseğe çıkar ve beyaz kütleler hâlinde, yün yumakları gibi daha hızlı bir uçuşla sürüklenir. Lucretius'un Altıncı Kitabında gök gürültüsü hakkında ne kadar güzel söylediğini işitmediniz mi?
«Lâciverd gökler korkunç gürültülerle sarsılır,
Çünkü yükselen esîrsel bulutlar
Ters rüzgârlarla sürülüp birbirine çarpar»

Peki hepsi yerden doğup yine ona akan bulutlar böyle yükseğe uçabiliyorsa, terkipleri çok daha ince olan daimonların bedenleri hakkında ne sonuca varmalısınız? Zira onlar, bulutların tabiatı gibi, pis buharlardan ve yoğun sislerden yığılmış değildir; havanın en saf, akışkan ve duru unsurundan teşekkül etmişlerdir. Bu sebeple insan gözüne her fırsatta görünmezler; yalnız ilahî bir buyrukla kendilerini göstermeye izin verdiklerinde görünürler. Zira onlarda hiçbir yersel yoğunluk ışığın yerini tutup idrakimize çarpmaz ve o katılıkla görme ışınımızı durdurmaz; sahip oldukları bedenlerin hatları öylesine seyrek, parlak ve incedir ki, seyrekliği yüzünden görüşümüzün bütün ışınlarını içinden geçirir, parlaklığıyla onları kırar ve inceliğiyle şaşırtır.

Homeros'taki şu Minerva tasviri de bundandır: Akhilleus'un öfkesini dizginlemek üzere Yunanlıların meclisinin ortasında beliriverir. Bir an müsaade ederseniz, size o Yunanca mısraı Latince vereyim; işte hemen, irticalen. Dediğim gibi Minerva, Juno'nun buyruğuyla Akhilleus'un öfkesini yatıştırmaya gelmişti:
«Yalnız onun gözüne göründü, öbürlerinin hiçbiri görmedi»
Bundandır Vergilius'un Juturna'sı da: binlerce adamın ortasında, kardeşine yardım etmek için
«Askerlerin arasına karıştı, kimse fark etmedi»
Böylece Plautus'taki komutanın kalkanıyla başardığını övündüğü şeyi eksiksiz gerçekleştirmişti:
«Işığıyla düşmanlarının gözünü kamaştıran kalkan»

Geri kalan misalleri uzun uzadıya tartışmayalım. Şairler, bu daimon çokluğundan hareketle, hakikatten hiç de uzak olmayan bir tarzda, Tanrıları bazı insanlardan nefret eder ve bazılarını sever göstermeye, kimine refah ve yükseliş bahşedip kimine karşı çıkıp onu kahretmeye alışkındır. Zira daimonlar acımayla yumuşar, öfkeyle kımıldar, sıkıntıyla kıvranır, neşeyle coşarlar; insan zihninin bütün duygulanımlarına tâbidirler ve ruhun benzer sarsıntıları, duyguların benzer çalkantılarıyla insan düşüncesinin bütün dalgalanmalarına kapılırlar. Oysa bütün bu fırtınalar ve kasırgalar göksel Tanrıların dingin hâline büsbütün yabancıdır. Zira bütün gökseller daima aynı zihin hâlini, ebedî bir sükûnetle yaşarlar; bu hâl onlarda ne haz yönüne ne acı yönüne kendi sabit yerinden sürülür; hiçbir şeyle kendi ezelî kaidesinden ani bir davranışa çekilmez; ne dışarıdan bir kuvvetle, zira Tanrılıktan daha güçlü hiçbir şey yoktur; ne de kendi dürtüsüyle, zira Tanrılıktan daha kâmil hiçbir şey yoktur.

Kaldı ki, önceki bir varlık hâlinden daha iyi olan bir başka hâle geçen kimse nasıl kâmil sayılabilir? Hele ki hiç kimse, öncekinden bıkmadıkça yeni bir şeye kendiliğinden sarılmazken; zira öncekileri beğenmemeden yeni bir tutum benimsenemez. Bundan çıkan sonuç şudur: bir Tanrı ne iyilik ne sevgi cinsinden hiçbir zamansal işle meşgul edilmemelidir; şu hâlde ne öfkeyle ne acımayla etkilenir, ne bir kaygıyla huzursuz olur, ne bir neşeyle coşar; zihnin bütün ihtiraslarından âzadedir, öyle ki ne kederlenir ne sevinir, ne ani bir dürtüyle ister ne istemekten döner.

Lâkin bütün bunlar ve bu cinsten öbür nitelikler, daimonların orta tabiatına tam olarak uyar. Zira onlar hem meskenlerinin yeri hem tabiatları bakımından bizimle Tanrılar arasındadır: ölümsüzlüğü gök Tanrılarıyla, ihtirasları ise aşağı varlıklarla paylaşırlar. Zira tıpkı bizim gibi, zihni yatıştıran ve kımıldatan her şeyden etkilenmeye kabiliyetlidirler: öfkeyle kışkırtılır, acımayla etkilenir, armağanlarla ayartılır, dualarla yatıştırılır, hakaretlerle çileden çıkar, şereflerle yumuşar ve tıpkı bizim gibi bütün öbür hâllerle savrulurlar. Nitekim tabiatlarını bir tanımda toplayacak olursak: daimonlar cins bakımından canlı varlıklardır, zihin bakımından akıllı, duygular bakımından edilgin, beden bakımından havaî, süre bakımından ebedîdirler. Saydığım bu beş vasıftan ilk üçü bizimkilerin aynıdır, dördüncüsü kendilerine mahsustur, sonuncusunu ise ölümsüz Tanrılarla paylaşırlar — ki Tanrılardan farkları ihtirasa tâbi oluşlarıdır. («Edilgin» diye çevrilen passive, ihtirasların yani duygulanımların etkisine açık olmak demektir; Apuleius'un tanımının can alıcı maddesidir: daimonu Tanrıdan ayıran şey tam da budur.)

Şu hâlde, bence, daimonlara edilgin demekle saçmalamış olmuyorum; zira onlar da bizimle aynı çalkantılara tâbidir. İşte bu yüzdendir ki dinlerin türlü âyinlerine ve kutsal törenlerde sunulan çeşitli yatıştırıcı adaklara bir parça itimat edebiliriz. Bu Tanrılar zümresinde kurbanlardan, yahut merasimlerden, yahut gece ya da gündüz, alenî ya da gizli icra edilen, kimi en büyük sevinçle dolu kimi aşırı bir hüzünle damgalanmış törelerden hoşlananlar da vardır. Nitekim Mısır tanrılarının hemen hepsi ağıtlardan, Yunan tanrıları umumiyetle danslardan, barbarlarınkiler ise zillerin, teflerin ve kavalların çıkardığı sesten haz duyar.

Aynı şekilde kutsal âyinlere dair öbür hususlar da bölgelere göre epeyce çeşitlenir: kutsal alayları şişiren kalabalıklar, gizemler, rahiplerin ifa ettiği vazifeler, adanmışların yerine getirdiği töreler; keza Tanrıların suretleri ve nişaneleri, tapınaklarında icra edilen ibadetler ile tapınakların konumları, kurbanlarındaki kan ve renk farkları. Bütün bu ayrıntılar her yerin âdetine mahsus alışılmış biçimde düzenlenmiş ve tayin edilmiştir; öyle ki, kutsal âyinlerinde bir şey tembellik yahut inatçılık yüzünden ihmal edildiğinde Tanrıların gücendiğini bilhassa rüyalar, kehanetler ve bildirimler yoluyla sık sık öğrenmişizdir. Bu hâllere dair elimde bol bol misal var. Ne var ki bunlar öylesine yaygın anlatılır ve öylesine herkesçe bilinir ki, hiç kimse andıklarından çok daha fazlasını atlamaksızın onları saymaya kalkışamaz. Bu sebeple şimdilik bu ayrıntılara kelime harcamaktan vazgeçiyorum; zira bunlar bütün insanlar nezdinde kesin bir itibar kazanmamış olsalar bile, hiç değilse herkesin malumudur.

Şu hâlde, filozofların saydığı daimon cinslerinin bulunduğunu Latin dilinde tartışmak daha yerinde olacaktır; tâ ki Sokrates'in önseziş alâmeti ve onun tanıdık daimonu hakkında daha açık ve daha eksiksiz bir anlayışa varasınız. (Sokrates'in «işareti» — Yunanca daimonion — onu bir şey yapmaya sevk etmez, yalnız yapmaktan alıkoyardı: içten gelen bir ses yahut alâmet. Apuleius risalenin ikinci yarısında bu meseleyi ele alır.)

Şimdi, belli bir anlamda, insan ruhu daha bedende bulunduğu hâlde bile bir daimon diye adlandırılır.

«Söyle bana Euryalus, bu ateşi zihinlere Tanrılar mı üfler,
yoksa kızgın arzu mu bir Tanrı gibi hükmeder sahibinin bağrında?»

Eğer durum böyleyse, ruhun iyiye yönelmiş bir özlemi iyi bir daimondur. İşte bundan ötürüdür ki kimileri, daha evvel de belirttiğimiz üzere, bahtiyar olanlara eudaimones denildiğini düşünürler — yani daimonu iyi olanlar, başka bir deyişle zihni erdemde kemale ermiş olanlar. Bu daimonu bizim dilimizde, kendi yorumlama tarzıma göre, Genius adıyla anabilirsiniz. Bunun büsbütün doğru olup olmadığından pek emin değilim, lâkin her hâlükârda, ne olursa olsun ona böyle diyebilirsiniz; zira herkesin zihni olan bu Tanrı, ölümsüz olmakla beraber, yine de bir bakıma insanla birlikte doğar. Öyle ki Genius'a yakardığımız dualar ve yalvardığımız kimselerin dizlerine [genua] sarılırken kullandığımız sözler, bana bu bağlantıya ve birleşmeye şahitlik ediyor gibi görünür; çünkü bunlar iki kelimede bedeni ve zihni birden kuşatır — ki bizim varlığımız o ikisinin ortaklığından ve birleşmesinden ibarettir.

(Buradaki bağlantı Latince bir ses benzerliğine dayanır: genius ile genua (dizler) ve gigno (doğurmak) kelimeleri Apuleius'a aynı kökten geliyormuş gibi görünür. Yalvarırken dize sarılmak ile insanın doğuşta kendisiyle birlikte gelen koruyucusuna yakarması böylece tek bir jestte birleşir. Modern dilbilim bu köken bağını doğrulamaz, lâkin metnin akıl yürütmesi ona dayanır.)

İkinci bir anlama göre daimonların bir başka türü daha vardır: bu, insan ruhunun şimdiki hayattaki vazifelerini yerine getirip bedeni terk etmiş hâlidir. Eski Latin dilinde buna Lemur adı verildiğini görüyorum. Şimdi, bu Lemures arasından, kendi soyunu koruma vazifesini üstlenip bir evde uğurlu ve dingin bir tesirle oturana Lar familiaris denir. Kendine ait sabit bir mesken bulunmayıp, hayatındaki kötü işleri yüzünden bir tür sürgün gibi başıboş dolaşmakla cezalandırılanlara ise âdeten Larvae denir; bunlar iyilere boş bir korku, kötülere ise bir ceza kaynağı olurlar. Fakat bunlardan herhangi birine düşen payın ne olduğu, Lar mı yoksa Larva mı olduğu belirsiz kaldığında, ona Deus Manes denir; Tanrı adı buraya hürmet olsun diye eklenmiştir. Zira yalnızca şunlara Tanrı denir: Lemures sırasından olup hayatının seyrini adaletle ve basiretle düzenlemiş, sonradan insanlarca ilahî varlıklar diye anılmış ve her yerde mabetlerle, dinî ayinlerle tapınılmış olanlar — misal olarak Boiotia'da Amphiaraos, Afrika'da Mopsos, Mısır'da Osiris ve başka milletlerde başkaları, lâkin Asklepios her yerde. Bununla birlikte bütün bu taksim, bir zamanlar bir insan bedeninde bulunmuş olan daimonlara aittir.

(Bu dört Latince ad tek bir düzenin basamaklarıdır: Lemur bedenden ayrılmış her ruhun genel adıdır; huzurlu olanı evin koruyucusu Lar, huzursuzu başıboş dolaşan Larva, hangisi olduğu bilinmeyeni ise saygıyla anılan Manes olur. Türkçede tam karşılıkları bulunmadığı için asılları korunmuştur.)

Lâkin daimonların daha yüce ve daha ulu bir türü daha vardır; sayıca daha az değil, fakat mertebece çok daha üstün olan bu daimonlar, bedenin bağlarından ve birleşiminden ebediyen azade kılınmış olup belli güçlere başkanlık ederler. Bunların arasında, tabiatları birbirinden farklı güçlere sahip olan Uyku ile Aşk da vardır: Aşk uyanıklığa kışkırtır, Uyku ise dinginliğe salar.

Platon, daimonların bu daha yüksek mertebesinden her insana kendine mahsus bir daimon tahsis edildiği kanaatindedir; öyle ki bu daimon, kişinin hayattaki davranışının hem şahidi hem de bekçisi olsun. Kimseye görünmeksizin daima hazır bulunur ve yalnızca kişinin fiillerinin değil, düşüncelerinin bile gözeticisidir. Fakat hayat sona erip de ruhun yargıçlarının önüne dönmesi gerektiğinde, ona başkanlık etmiş olan daimon derhâl onu yakalar ve kendi zimmetindeki emanet olarak yargıya götürür; ruh davasını savunurken orada onun yanında bulunur, bir yalanı varsa onu kınar, doğru olanı söylüyorsa sözünü pekiştirir; ve hüküm onun şahitliğine uygun olarak verilir. Şu hâlde, Platon'un benim açıkladığım bu ilahî görüşünü işiten sizler, yapacağınız her işe yahut üzerinde düşüneceğiniz her konuya zihinlerinizi öyle bir ayarlayın ki, o bekçilerden ne zihnin içinde ne de dışında hiçbir şeyin gizli kalmadığını bilen kimseler gibi olun; bilin ki daimon bütün bu meselelere titizlikle iştirak eder, her şeyi görür, her şeyi anlar ve zihnin en derin köşelerinde, vicdanın yerinde ikamet eder.

(Son ibare Latince aslında vice conscientiae — «vicdanın yerine geçerek» demektir. Antik yorumcular bu cümleye özel bir ağırlık verdiler: Olympiodoros'a göre kişiye tahsis edilen daimon, doğrudan doğruya vicdanın kendisidir. Yani Sokrates'in daimonu ne bir hayalet ne de bir dış sestir; ruhun en tepe noktasıdır.)

Sözünü ettiğim bu varlık büsbütün bizim bekçimizdir: bize mahsus muhafızımız, evimizdeki gözcümüz, kendi öz düzenleyicimiz, en iç liflerimize kadar araştıran, aralıksız gözleyen, hiç ayrılmayan şahidimiz, kötü fiillerimizi azarlayan, iyilerini onaylayan. Kendisine gerektiği gibi kulak verilir, gayretle araştırılır ve Sokrates'in ona adaletle ve masumiyetle tapındığı tarzda hürmetle sayılırsa, belirsizlikte bizi önceden uyaran, şüpheli meselelerde öğüt veren, tehlikede savunan ve ihtiyaçta yardım eden odur. O ayrıca rüyalarla, işaretlerle ve zaruret gerektirdiğinde belki açıkça da, kötülüğü sizden savuşturmaya, nimetlerinizi artırmaya, çöktüğünüzde size yardım etmeye, düşerken sizi tutmaya, karanlığınızı aydınlatmaya, refahınızı düzenlemeye ve talihsizliğinizi hafifletmeye muktedirdir.

Öyleyse, en yüksek derecede kâmil bir insan olan ve hatta Apollon'un şahitliğiyle bilge sayılan Sokrates'in, kendisine ait bu Tanrı'yı bilip ona hürmet etmesinde ne şaşılacak bir şey var? Ve bu Lar'ın, onun muhafızının, neredeyse diyebilirim ki yol arkadaşının ve ev halkından bir dostunun, ondan savuşturulması gereken her şeyi savuşturmasında, önceden görülmesi gerekeni görmesinde ve uyarılması gereken hususlarda onu önceden uyarmasında? Çünkü bilgeliğin işlevleri kimi zaman yetersiz kaldığında Sokrates'in muhtaç olduğu şey öğüt değil, önbilgiydi; ta ki şüphe içinde bocalarken, önceden uyarılmak sayesinde sağlam bir yerde dursun. Zira öyle pek çok mesele vardır ki, bilge kimseler bile onlar için kâhinlere ve kehanetlere başvururlar. Homeros'ta, sanki büyükçe bir aynada olduğu gibi, kehanet ile bilgeliğin bu iki hasletinin birbirinden ne kadar uzağa ayrıldığını gayet açık görmüyor musunuz? Zira seferin bütün o iki direği — hükümranlıkta güçlü Agamemnon ile savaşta kudretli Akhilleus — anlaşmazlığa düştüğünde ve belagatiyle ünlü, hüneriyle nam salmış, Atreusoğlu'nun gururunu yatıştırabilecek, Peleusoğlu'nun öfkesini dizginleyebilecek, karakterinin ağırlığıyla ikisini de dinlemeye mecbur edip misallerle uyaracak ve sözleriyle yumuşatacak bir adam gerektiğinde, böyle bir anda konuşmayı kim üstlendi? Elbette Nestor, o Pylos'lu hatip — belagatinde öyle yumuşak, tecrübeyle öyle ihtiyatlı, yaşıyla öyle saygıdeğer; bedeninin yıllarla zayıfladığı, lâkin zihninin öğütte dinç, sözlerinin ballı bir tatlılıkla aktığı herkesçe bilinen adam.

Aynı şekilde, şüpheli ve ters şartlarda, gece yarısı düşmanın ordugâhına sızacak casuslar seçilecek olduğunda, öğüt ve yardım, zihin ve el, ruh ve kılıç olarak Odysseus ile Diomedes seçilmez mi? Fakat öte yandan, Yunanlılar Aulis'te alıkonulup rüzgârlarca tutulduğunda ve bezginlikten savaşın güçlüklerinden kaçınmaya başladıklarında; yol almanın mümkün olup olmadığı, denizin dinginliği ve rüzgârların merhameti kurban bağırsaklarının işaretlerinden, kuşların tuttuğu yollardan ve yılanların yuttuğu yiyecekten anlaşılacak olduğunda, Yunan bilgeliğinin o iki yüce zirvesi, İthaka'lı ile Pylos'lu, ikisi de sustular; lâkin kehanette çok daha mahir olan Kalkhas, kuşları, sunakları ve ağacı görür görmez, kehaneti sayesinde derhâl fırtınaları yatıştırdı, donanmayı denize çıkardı ve on yıl sürecek bir savaşı önceden bildirdi. Truva ordusunda da tıpkı böyle: işler kehanetin yardımını gerektirdiğinde o bilge meclis susar; ne Hiketaon, ne Lampos, ne de Klytios bir görüş bildirmeye cüret eder; hepsi sessizce ya Helenos'un iç karartan kuş falına, ya da Kassandra'nın itibar görmeyen önbildirilerine kulak verirler. Sokrates de aynı tarzda, ne zaman bilgeliğin sahasına girmeyen bir öğüde ihtiyaç duyduysa, o vakit daimonunun kâhince gücüyle yönetildi; onun uyarılarına titizlikle kulak verdi ve bu yüzden kendi Tanrı'sına çok daha yüksek derecede makbul oldu.

Sokrates'in daimonunun genellikle ona bir şeyleri yasaklamayı âdet edinmesinin, fakat hiçbir zaman onu bir fiili yapmaya teşvik etmemesinin sebebi de bir ölçüde daha evvel söylenmişti. Zira kendiliğinden fazlasıyla kâmil ve gerekli bütün vazifeleri yerine getirmeye hazır bir adam olan Sokrates, kendisini teşvik edecek kimseye hiçbir vakit muhtaç olmadı; lâkin girişimlerinin herhangi birinde tehlike pusuya yatmışsa, bazen kendisini men edecek birine ihtiyaç duyardı; ta ki uyarılmış olarak gereken tedbiri alsın ve girişiminden şimdilik vazgeçsin — ya ileride daha emniyetli bir zamanda ona yeniden başlamak, ya da ona başka bir yoldan girişmek için. Böyle vesilelerde «ilahî olandan gelen belli bir ses işittiğini» söylerdi. Platon böyle nakleder; ve kimse onun sıradan insan sohbetlerinden alâmet çıkarmayı âdet edindiğini sanmasın. Meselâ bir kez, Phaidros'la birlikte şehrin sınırları dışında, gölgeli bir ağacın örtüsü altında ve bütün gözlerden uzaktayken, kendisine Ilisos ırmağının o küçük deresini geçmemesi gerektiğini bildiren bir işaret aldı — ta ki kendisini kınamasına gücenen Aşk'ı bir geri alma kasidesiyle yatıştırıncaya kadar. Kaldı ki eğer alâmet gözleyen biri olsaydı, bazen onlardan olumlu bir teşvik de alırdı; nitekim alâmetleri aşırı bir batıl itikatla gözleyen pek çok kişinin böyle yaptığını sık sık görürüz — onlar kendi zihinleriyle değil, başkalarının sözleriyle yönetilirler; ara sokaklarda sinsice dolaşıp yabancıların lafından öğüt devşirirler ve deyim yerindeyse, anlayışlarıyla değil kulaklarıyla düşünürler.

Ne olursa olsun şu kesindir ki, kâhinlerin sözlerini işitenler genellikle kulaklarıyla bir ses alırlar; o sesin tabiatından şüpheleri yoktur ve onun bir insan ağzından çıktığını bilirler. Sokrates ise yalnızca bir ses işittiğini söylemedi, kendisine ulaştırılan «belli bir ses» işittiğini söyledi. Bu eklemeden mutlaka anlamalısınız ki kastedilen ne alelade ne de insanî bir sestir; öyle olsaydı «belli bir ses» demenin hiçbir faydası olmazdı, bunun yerine «ses» ya da «birinin sesi» demek gerekirdi — nitekim Terentius'taki fahişe şöyle der: «Az önce yüzbaşının sesini işittim sandım.» Fakat «belli bir ses» işittiğini söyleyen kimse, ya o sesin nereden geldiğini bilmiyordur, ya onun hakkında şüphe içindedir, ya da onda alışılmadık ve esrarlı bir şey bulunduğunu gösteriyordur — Sokrates'in, kendisine tam yerinde ve ilahî bir kaynaktan ulaştırıldığını söylediği o ses hakkında yaptığı gibi. Doğrusu ben, onun daimonunun alâmetlerini yalnızca kulaklarıyla değil, gözleriyle de algılamayı âdet edindiğini düşünüyorum; zira kendisine bir ses değil, ilahî bir işaret sunulduğunu pek sık beyan ederdi. Bu işaret, daimonunun sureti de olabilirdi — ki onu yalnızca Sokrates görürdü, tıpkı Homeros'ta Athena'yı yalnızca Akhilleus'un görmesi gibi.

Sanıyorum çoğunuz demin söylediğime güçlükle inanacak ve Sokrates'in görmeyi âdet edindiği daimonun sureti neydi diye hayli merak edeceksiniz. Ne var ki bence oldukça iyi bir otorite sayılan Aristoteles, Pythagorasçıların, biri hiç daimon görmediğini söylerse buna büyük şaşkınlık göstermeyi âdet edindiklerini bildirir. Şu hâlde, eğer ilahî bir sureti görme gücüne herhangi biri sahip olabiliyorsa, bilgeliğin yüceliği kendisini en yüksek ilahî varlığa denk kılan Sokrates'e bu neden bilhassa nasip olmasın? Zira Tanrısallığa, kemale ermiş derecede zihnen iyi olan bir insandan daha benzer ve daha makbul hiçbir şey yoktur; çünkü o, kendisi ölümsüz Tanrılarca ne kadar aşılıyorsa, öteki insanları da o kadar aşar. Öyleyse Sokrates'in misalinden ve anılmasından biz de yükselmiş hissetmiyor muyuz? Ve kendimizi buna benzer bir felsefenin kutlu tahsiline adamamız, buna benzer İlahî Varlıklardan sakınmamız gerekmez mi? Bir tahsil ki, hangi sebeple bilmiyorum, kendimizin ondan uzaklaştırılmasına göz yumuyoruz. Ve beni bu kadar şaşırtan başka hiçbir şey yok ki: bütün insanlar en mutlu şekilde yaşamayı arzuluyor, böyle yaşamanın zihni işlemekten başka bir yolu olmadığını da biliyor, buna rağmen zihinlerini işlenmemiş bırakıyorlar. Tıpkı şunun gibi: biri açık seçik görmek istiyorsa, gördüğü gözlerine dikkat etmesi gerekir; hızlı koşmak istiyorsa, koştuğu ayaklarına özen gösterilmelidir; sağlam bir yumruk dövüşçüsü olmak istiyorsan da, o hüneri icra ettiğin kolların güçlendirilmelidir. Bütün öteki uzuvlar için de böyledir: her birinin bakımı senin tahsilin olmalıdır.

Ve madem bunun doğru olduğunu herkes kolayca görebilir, insanların akıl yardımıyla zihinlerini neden işlemediklerini kendime bir türlü izah edemiyor ve meselenin hak ettiği ölçüde hayret ediyorum. Zira bu yaşama sanatı herkes için aynı derecede zorunludur; oysa resim sanatı için durum aynı değildir, şarkı söyleme sanatı için de: onları saygın herhangi bir kimse, anlayışına bir kusur, bir alçaklık ve bir utanç yüklenmeksizin küçümseyebilir. Ismenias gibi kaval çalmayı bilmem, yine de kavalcı olmadığım için utanç duymam; Apelles gibi renklerle resim yapmayı, Lysippos gibi yontmayı bilmem, yine de bir sanatkâr olmadığım için utanmam; öteki sanatlar için de aynı şey geçerlidir, hepsini tek tek saymayayım — onları bilmemekte serbestsiniz ve bundan utanç duymazsınız. Fakat öte yandan, lütfen şunu söyleyin: «Sokrates'in, Platon'un ve Pythagoras'ın yaşadığı gibi doğru yaşamayı bilmem, doğru yaşamayı bilmediğim için de utanç duymam.» İşte bunu söylemeye asla cüret edemeyeceksiniz.

Bilhassa hayret edilecek şey şudur ki, insanlar hakkında cahil görünmeyi hiç istemedikleri şeyleri öğrenmeyi yine de ihmal ediyorlar; aynı sanatı hem bilmekten hem de bilmemekten aynı anda kaçıyorlar. Bu yüzden gündelik harcamalarını incelerseniz, olağan giderlerinde savurganca cömert olduklarını, fakat kendilerine hiçbir şey ayırmadıklarını görürsünüz — kendilerine derken, daimonlarına gereken özeni kastediyorum; ki o özen, felsefenin gizli yükümlülüklerinden başka bir şey değildir. Şüphesiz görkemli villalar inşa ediyor, evlerini zengince donatıyor ve kalabalık bir maiyet topluyorlar; lâkin bütün bunlarda ve bunca büyük bolluğun ortasında utanılacak tek şey vardır: efendinin kendisi — ve haklı olarak; zira özenle topladıkları eşya yığınları vardır, kendileri ise kaba, işlenmemiş ve cahil olarak onların arasında dolaşıp dururlar.

Buna göre, mirasını uğruna saçtıkları şeylerin göze en hoş gelen ve en incelikle yapılmış şeyler olduğunu görürsünüz: şehirlere rakip olacak villalar, mabetler gibi bezenmiş evler, özenle kıvrılmış bukleleriyle pek kalabalık hizmetkâr alayları, pahalı mobilyalar — her şey varlıklılığa delalet eder, her şey servetten dem vurur, her şeyde incelik izleri bulunur; efendinin kendisi hariç. O ise tek başına, tıpkı Tantalos gibi, zenginliklerinin ortasında muhtaç, yoksul ve yoksundur; geri çekilen meyveye uzanmasa, kaçışan suyla susuzluğunu gidermeye çalışmasa bile, gerçek saadetten — yani hakiki bir hayattan, mesut ve basiretli bir varoluştan — yoksun olarak hâlâ açlık ve susuzluk çeker.

(Tantalos, yeraltında suyun içinde durduğu hâlde eğildiğinde suyun çekildiği, üstündeki meyveye uzandığında dalın yükseldiği efsanevî kişidir. Apuleius imgeyi tersine çevirir: zengin adam ondan da beterdir, zira Tantalos'u en azından bir şey alıkoyar; zengin adamı hiçbir şey alıkoymaz, o yine de aç kalır.)

Zira o, zengin adamlara tıpkı satın alırken atlara baktığımız gibi bakmanın âdet olduğunu fark etmez; çünkü at satın alırken ne koşum takımına ne kemerin süslerine bakarız, ne de boynun bütün ziynetleriyle zenginliğini seyreder, ondan gümüşten, altından yahut değerli taşlardan yapılmış türlü desende zincirler sarkıyor mu diye inceleriz; başını ve boynunu işlemeli süsler çevreliyor mu, gemleri kabartmalı, eyeri boyalı, kolanları yaldızlı mı diye bakmayız. Aksine, bütün bu dış gösteriş kaldırılınca çıplak atın kendisine bakar, dikkatimizi yalnızca bedenine ve mizacına yöneltiriz; ta ki güzel biçimli mi, yarış için dinç mi ve yük taşımaya güçlü mü anlayalım. Önce bedeninde şunlar var mı diye bakarız:

«İnce bir baş ve küçük bir karın,
dolgun bir sırt ve canlı bir göğüs,
adaleli etle bereketlenmiş.»

Bir de belinden çift bir omurga geçiyor mu diye; zira ben onun beni yalnızca hızla taşımasını değil, rahat bir oturuş vermesini de isterim.

Şu hâlde, insanları incelerken de benzer bir şekilde, bu dışarıdan gelme ayrıntıları hesaba katmayın; adamın kendisine yakından bakın ve onu yoksulluk hâlinde görün — benim Sokrates'imin olduğu gibi. Dışarıdan gelme dediğim şeyler, ana babamızın verdikleri ve Talih'in bağışladıklarıdır; bunların hiçbirini benim Sokrates'imin övgüleriyle karıştırmam: ne doğuş asaleti, ne yüksek şecere, ne uzun bir atalar dizisi, ne de gıpta edilen zenginlikler; zira bunların hepsi, diyorum, dışarıdan gelmedir. Protaonios'tan devşirilecek şan, torununa yüz karası olmayacak bir adam olmasıyla zaten yeterlidir. Aynı şekilde, dışarıdan gelme her şeyi sayıp dökebilirsiniz. Soylu doğmuş mudur? Ana babasını övüyorsunuz. Zengin midir? Talih'e itimadım yoktur; bu yüzden bu şeylere zerre kadar hayranlık duymam. Güçlü müdür? Hastalık onu zayıflatacaktır. Koşuda hızlı mıdır? Yaşlılığa düşecektir. Güzel midir? Biraz bekleyin, artık olmayacaktır. Fakat iyi yetişmiş, felsefenin uğraşlarında son derece bilgili, bilge ve insan için mümkün olduğu ölçüde iyiliğin bilgisinde mahir midir? İşte ancak şimdi adamın kendisini övüyorsunuz.

Zira bu, ne babasından kalan bir miras, ne tesadüfe bağlı, ne halkın oylarına tâbi, ne bedenin çürümesine mahkûm, ne de yaşla değişebilen bir şeydir. Bütün bunlara benim Sokrates'im sahipti ve bu yüzden başka şeylere sahip olmayı umursamadı. Öyleyse siz neden kendinizi bilgelik tahsiline vermiyorsunuz? Ya da hiç değilse, övgülerinizde size ait olmayan bir şey işitmemeye çalışmıyorsunuz? Ta ki sizi taltif etmek isteyen kimse, Accius'un Philoktetes'inde Odysseus'u övdüğü gibi övsün sizi — o tragedyanın başında şöyle der:

«Ünlü kahraman, küçük bir adada doğmuş,
adı meşhur ve zihni kudretli,
bir zamanlar Yunan gemilerine savaşın yol gösteren ışığı,
Dardanos soyuna korkunç öç alıcı,
Laertes'in oğlu.»

Babasını en sona bırakır. Fakat siz o adamın bütün övgülerini işittiniz; Laertes, Antikleia ve Akrisios bundan hiçbir pay talep edemezler. Gördüğünüz gibi övgülerin tamamı yalnızca Odysseus'a ait bir mülktür. Homeros da size aynı Odysseus hakkında başka bir şey öğretmez; ona daima Bilgeliği yoldaş kılar ve şairce ona Athena adını verir. İşte onun refakatinde Odysseus bütün dehşetli tehlikelerle karşılaşır ve bütün ters şartların üstesinden gelir. Zira onun yardımıyla Kyklops'un mağarasına girdi, fakat oradan kurtuldu; Güneş'in öküzlerini gördü, fakat onlardan uzak durdu; aşağıdaki diyarlara indi, fakat oradan çıktı. Aynı Bilgelik yoldaşıyla Skylla'nın yanından geçti ve ona kapılmadı; Kharybdis onu kuşattı ve onu alıkoyamadı; Kirke'nin kâsesini içti ve dönüşüme uğramadı; Lotophagoi'ye vardı, yine de onların yanında kalmadı; Sirenleri işitti, yine de onlara yaklaşmadı.

(Risale burada, bir sonuç cümlesi olmaksızın sona erer. Bu bir kopukluk değil, retorik bir bitiştir: Apuleius, sıralı Odysseus misalleriyle dinleyiciyi kendi hayatına dair aynı soruyla baş başa bırakır.)