Geç Antik Çağın İskenderiye okuluna mensup, Proklos'un öğrencisi Ammonios Hermeiou, Aristoteles'in Peri Hermeneias (Yorum Üzerine) adlı eserine yazdığı bu şerhte, dilin, zihindeki tasavvurların ve nesnelerin birbiriyle ilişkisini inceler. Aşağıdaki pasajda düşünürün ele aldığı mesele, doğruluğun ve yanlışlığın nerede barındığıdır. Ammonios'a göre ne yalın nesneler ne de yalın sözcükler tek başlarına doğru ya da yanlış olarak nitelenebilir. Doğruluk, ancak düşüncenin nesneye ve sözün varlığın dokusuna uyduğu o ince bağıntıda doğar. Bu, Neoplatonik geleneğin en zarif kavrayışlarından biridir: hakikat bir uygunluk, bir denk düşme halidir.

Türkçe çeviri (önizleme) · Çeviren Şira Nur Uysal

Öyleyse der ki, doğruluk ile yanlışlık yalın olanların hiçbirinde bulunmaz, ancak bileşik düşünceler ile bileşik sözlere ilişkin olarak var olur. Zira bir nesneye ilişkin olarak, şimdi aradığımız o doğru ya da yanlış diye bir şey var olmaz. Çünkü böylesi bir doğruluk ile yanlışlık, düşüncelerin yahut sözlerin nesnelere karşı belli bir bağıntısı içinde teşekkül eder.

Düşünceler nesnelere uyduğunda, yahut sözler nesnelerin varlığıyla uyuştuğunda, işte o zaman her birine ilişkin doğrunun kurulduğunu söyleriz. Ne var ki durum böyle olmadığında, orada yanlış vardır. Söz gelimi yürümekte olan Sokrates: onun yürüdüğünü ister düşünelim ister söyleyelim, hem düşünce doğrudur hem de önerme. Fakat yürümekte olanın yürümediğine ister inanalım ister bunu söyleyelim, yalan söylemek kaçınılmaz olur.

Oysa nesnelerin kendileri, kendi başlarına ele alındıklarında, ne doğru ne de yanlış olarak adlandırılır. Ama bu, bilgide düşünülen doğruluğa göredir. Zira Sokrates'in bir insan olduğunu doğru olarak söylemeye alışığız, fakat Sokrates'in heykelinin bir insan olduğunu yanlış olarak söyleriz. Bununla da başka bir şey imlemeyiz, ancak insan kavramının Sokrates'in tözüne gerçekten yüklendiğini, heykele ise artık yüklenmediğini kastederiz.

Özgün metin (İngilizce)

Therefore, he says that truth and falsehood will not be considered in any of the simple ones, but subsist only concerning composite thoughts and composite voices. For concerning an object, there would not subsist anything true or false—which we are now seeking—because such truth and falsehood are formed in a certain relation of the thoughts or voices to the objects. For when the thoughts fit the objects, or the voices agree with the subsistence of the objects, then we say that the true is established concerning each of them. But when they are not so, then there is the false. For instance, Socrates walking: if we either think or say that he walks, both the thought is true and the statement. But if we either believe or say that he who is walking is not walking, it is necessary to lie. But the objects themselves, considered by themselves, would be called neither true nor false. But this is according to the truth considered in knowledge. For we are accustomed to say truly that Socrates is a man, but falsely that the statue of Socrates is a man, signifying nothing else through these than that the account of man is truly predicated of the substance of Socrates, but no longer of the statue.

Bu metin neden önemli

Ammonios Hermeiou (yaklaşık İ.S. 440-520), Proklos'un öğrencisi olarak yetişmiş ve İskenderiye felsefe okulunun başına geçmiş bir Neoplatoncudur. Aristoteles'in mantık eserlerine yazdığı şerhler, Geç Antik Çağın Platonculuğu ile Aristotelesçiliği bağdaştırma çabasının en önemli tanıklarındandır. Buradaki metin, onun Peri Hermeneias (Yorum Üzerine) üzerine yazdığı şerhtir. Bu şerh, Rönesans döneminde yeniden keşfedilmiş ve 1546 yılında Venedik'te Aldine matbaası tarafından basılmıştır. Pasaj, hakikatin nesnelerde değil, düşünce ile nesne arasındaki uygunlukta barındığını savunarak, ortaçağ ve modern doğruluk kuramlarına derin bir miras bırakmıştır.

Eser hakkında

Geç Antik Çağ düşünce dünyasının belirleyici merkezlerinden biri olan İskenderiye felsefe okulunda faaliyet gösteren Ammonios Hermeiou, Atina'da Proklos'un tedrisatından geçmiş Neoplatonik bir filozoftur. Beşinci yüzyılın sonları ile altıncı yüzyılın başlarında dersler veren düşünür, özellikle Aristoteles'in mantık külliyatını Platoncu metafizik çerçeveyle uzlaştırma gayretiyle tanınır. İskenderiye geleneği, felsefi metinleri ayrıntılı şerhler yoluyla kuşaktan kuşağa aktarma disiplinini benimsemişti. Ammonios da bu doğrultuda ders halkalarında Aristoteles metinlerini adım adım tahlil ederek hem Geç Antik Çağın akademik zeminini biçimlendirmiş hem de metinlerinin yüzyıllar sonra, 1546 yılında Venedik'teki Aldine matbaası aracılığıyla Rönesans hümanizmine ulaşmasını sağlamıştır.

Ele aldığımız şerh, Aristoteles'in dil felsefesi ve mantık alanındaki temel metni Peri Hermeneias (Yorum Üzerine) üzerine inşa edilmiş kapsamlı bir çalışmadır. Eserin ana odağı; ses, sözcük, zihinsel kavrayış ve harici gerçeklik arasındaki çok katmanlı bağıntıyı çözmektir. Ammonios, Aristoteles'in metnini satır satır takip ederken dilin sadece kurallı bir dizge olmadığını, doğrudan ontolojik bir temele dayandığını gösterir. Şerhin bütününde, kavramların tek başlarına henüz bir yargı değeri taşımadığı, hakikat yahut yanılgının ancak bu kavramlar bir araya getirilip bir önerme haline sokulduğunda ortaya çıktığı fikri işlenir. Dolayısıyla eser, mantıksal çözümlemeyi salt biçimsel bir uğraş olarak bırakmayıp bilgi kuramının merkezine yerleştirir.

Sayfamızda yer alan pasaj, şerhin doğruluğun ve yanlışlığın nerede ikamet ettiğini araştıran can alıcı bir kesitini sunmaktadır. Düşünür burada yalın terimlerin kendi başlarına doğru ya da yanlış olamayacağını, bu niteliklerin yalnızca bileşik düşünce ve önermelerde aranabileceğini açıklar. Okur bu metni incelerken, yürüyen Sokrates ve onun heykeli üzerinden verilen somut örneklere dikkat etmelidir. Bu örnekler, bilginin nesnesiyle kurduğu uygunluk ilişkisini açığa çıkarır. Pasajı, zihindeki yargı ile dış dünyadaki töz arasındaki bağın nasıl kurulduğunu anlamaya dönük temel bir mantık ve epistemoloji sorgulaması olarak okumak, metnin taşıdığı felsefi derinliği kavramayı kolaylaştıracaktır.

Bu eser Neoplatonizm Koleksiyonu'nun parçasıdır →

Künye

Kaynak eser: Ammonii Hermiae in Aristotelis De interpretatione librum commentarius (Ammonios'un Aristoteles'in Yorum Üzerine adlı eserine şerhi)
Neşir: Aldine baskısı, Aldo Manuzio ve Andrea Torresano, Venedik, 1546
Konum: Sayfa 47
Çeviren: Şira Nur Uysal
Dijital nüsha: Source Library

Bu Türkçe çeviri © Şira Nur Uysal, CC BY-SA 4.0 ile paylaşılmıştır (serbestçe kullanın, kaynak gösterin, değiştirirseniz aynı lisansla paylaşın). Kullanım & lisans →

Bu Çeviriye Atıf

Uysal, Ş. N. (Çev.). (2026). Doğruluk ile Yanlışlık Yalnızca Bileşiklerde Bulunur. Kadim Kütüphane. https://kadimkutuphane.com/ammonios-yorum-uzerine-serh-dogruluk-ve-yanlislik

Özgün Sayfalar60 sayfa