Aeneis VI: Yeraltına İniş

Ağlayarak böyle konuşur ve donanmasının dizginini gevşetir; sonunda Euboialı Kumai kıyısına ulaşır. Pruvalar denize dönülür; gemiler demirlerinin dişleriyle sıkıca karaya oturur, kavisli tekneler kıyı boyunca dizilir. Savaşçı topluluk sabırsızlıkla Hesperia kıyısına atlar; kimi çakmaktaşının damarlarında saklı kıvılcım tohumlarını arar, kimi ormanları, yabani hayvanların sık örtülerini tarar ve akarsuları bulup gösterir. Ama iyi yürekli Aeneas, Apollon’un yüksekte taht kurduğu kaleyi ve korkunç Sibylla’nın mağara derinliğindeki yalnız gizemini arar; onun aklına ve ruhuna Delos’lu kâhin tanrı yüksek bir ilham üfler, geleceği açığa vurur.

Şimdi Trivia’nın kutsal korularına ve altın çatılı tapınağa yaklaşırlar. Söylenceye göre Daidalos, Minos’un ülkesinden kaçarken kanatlarını göğe açmaya cüret ettiğinde, alışılmadık yolunda kuzeyin buzlu yıldızına doğru süzülmüş ve sonunda Khalkis kalesine hafifçe konmuştu. Ayak bastığı bu ilk toprakta kanatlı kürek çekişini sana, ey Phoibos, adamış ve inşa ettiği devasa tapınağa yerleştirmişti. Kapılarda Androgeos’un ölümü işlenmiştir; ardından Kekrops’un çocuklarının — yazık! — her yıl fidye olarak yedi oğulun canını ödemeye mahkûm edilişi; kura kabı orada durur, kuralar çekilir. Tam karşıda denizden Knossos toprağı yükselir; üzerinde boğaya duyulan zalim aşk, Pasiphaë’nin gizlenmiş hilesi, Minotauros’un karışık soyu ve utanç verici tutkunun kaydı olan çift doğası işlenmiştir; üzerinde ünlü sarayın yorucu, çıkışsız labirenti de vardır; ama Daidalos, prensesin büyük aşkına acıyarak sarayın dolambaçlı hilesini bizzat çözmüş, ipin ucuyla âşığın kör ayaklarını yönlendirmiştir. Sen de, ey İkaros, eğer keder buna izin verseydi, bu eserde küçük olmayan bir pay taşırdın. İki kez baban kaderini altına işlemeye çalıştı; iki kez elleri düştü. Gözleri bütün öyküyü sırayla tarayabilirdi, eğer Akhates görevinden çoktan dönmemiş olsaydı; onunla birlikte Phoibos ve Trivia’nın rahibesi, Glaukos’un kızı Deiphobe geldi ve krala şöyle seslendi: ‘Şu an istenen şey bu görüntüler değil; şimdi sürüden yedi bozulmamış boğayı, bir o kadar da özenle seçilmiş iki yaşındaki koyunu kurban etmek gerekir.’ Böyle konuştu Aeneas’a; onlar da kutsal buyruğunu yerine getirmekte gecikmediler; rahibe Teukroslar’ı yüce tapınağa çağırdı.

Euboia kayalığının yamacına devasa bir mağara oyulmuştur; oraya yüz geniş geçit yüz kapıyla açılır, oradan da Sibylla’nın yanıtları aynı sayıda yankılanır. Eşiğe vardıklarında bakire haykırır: kaderini sormanın zamanı geldi; tanrı, işte! tanrı! Kapının önünde böyle konuşurken birden ne yüzü, ne rengi, ne de düzenli örgüleri aynı kaldı; vahşi yüreği soluk soluğa göğsünde çılgınca çarpar; boyu uzar, sesi ölümlü olmaktan çıkar, çünkü tanrı artık ona daha yakın bir tanrısallıkla üfler. ‘Adamak ve dua etmek için mi oyalanıyorsun,’ diye haykırır, ‘ey Troyalı Aeneas? Oyalanıyor musun? Çünkü büyülü evin devasa kapıları ancak o zaman açılacak.’ Böyle konuştu ve sessizliğe gömüldü. Teukroslar’ın demir bedenlerinde soğuk bir titreme dolaştı, kral ise yürekten yakarmaya başladı:

‘Phoibos, Troya’nın ağır acılarına her zaman acıyan sen, Dardanos okunu Paris’in elinden Aiakos’un oğluna yönelten sen, senin rehberliğinde büyük ülkeleri kuşatan bütün bu denizleri, uzaklardaki Massylia halklarını ve Syrtis’in çevrelediği toprakları geçtim; Troya’nın talihi buraya kadar bizi izlesin. Siz de artık serbestçe Pergamon halkını esirgeyebilirsiniz, ey İlion’a ve Dardania’nın büyük şanına haksızlık edilmiş tanrılar ve tanrıçalar. Ve sen, ey en kutsal kâhin kadın, geleceği önceden bilen, bahşet — çünkü yazgım hak etmediğim bir ülke istemiyor — Teukroslar’a, onların gezgin tanrılarına ve fırtınalarla sarsılmış Troya ilahlarına Latium’da bir barınak. O zaman Phoibos’a ve Trivia’ya som mermerden bir tapınak, Phoibos’un adına bayram günleri adayacağım. Seni de krallığımızda görkemli bir kutsal alan bekliyor. Çünkü buraya senin kehanetlerini ve halkıma açıklanan yazgı sırlarını yerleştireceğim, ey lütufkâr olan, seçilmiş adamları da sana adayacağım. Yalnız sen dizelerini yapraklara emanet etme, sakın rüzgârların oyuncağı olup dağılmasınlar; kendin söyle onları, sana yalvarıyorum.’ Dudakları sözünü tamamladı.

Ama henüz Phoibos’un eline alışmamış olan kâhin kadın, mağarada şiddetle çırpınır, koca tanrılığı göğsünden silkip atmaya çalışır; tanrı da onu ne kadar çok yorarsa, çılgın ağzını o kadar terbiye eder, vahşi göğsünü boyun eğdirir ve kendi baskısına göre biçimlendirir. Ve şimdi evin yüz büyük kapısı kendiliğinden açılır ve kâhinin yanıtını havada taşır:

‘Ey denizin büyük tehlikelerini sonunda geride bırakan! Yine de karada seni daha ağır tehlikeler bekliyor, Dardanoslar Lavinium ülkesine varacaklar; yüreğini bu kaygıdan kurtar; ama gelişlerinden böyle sevinç duymayacaklar. Savaşlar, korkunç savaşlar görüyorum, Tiber’in kan seliyle köpürdüğünü. Bir Simoeis eksik olmayacak sana, bir Xanthos, bir Dor ordugâhı; Latium için şimdiden başka bir Akhilleus bulunmuştur, o da bir tanrıça oğlu; Iuno’nun varlığı da Teukroslar’ı hiç terk etmeyecek; oysa sen ihtiyaç içindeyken, İtalya’nın hangi halklarına, hangi kentlerine yalvarmayacaksın! Yine bir yabancı gelin olacak bütün Teukros felaketinin kaynağı, yine yabancı bir gerdek odası… Sıkıntılara boyun eğme, tam tersine talihinin sana izin verdiği kadar cesurca karşılarına çık. Kurtuluşun yolu, hiç ummadığın kadar, önce bir Yunan kentinden açılacak.’

Böyle sözlerle Kumai Sibyllası, mağaradan şaşırtıcı dehşetleri terennüm eder, karanlığa sarılı gerçeği mağara boyunca yankılatır: Apollon da onun çılgın göğsünde dizginleri şaklatıp mahmuzunu vurur böylece. Kasılma dinip çılgın dudaklar sessizliğe gömülür gömülmez, kahraman Aeneas söze başlar: ‘Hiçbir emek biçimi, ey bakire, gözüme yabancı ya da ani görünmüyor; bütün bunları önceden tahmin etmiş, ruhumda içten içe tekrarlamıştım. Tek bir şey diliyorum: madem burası yeraltı kralının kapısı ve Akheron’un taşkın kasvetli bataklığı, sevgili babama gidip onu yüz yüze görmem bana bahşedilsin; sen yolu göster, kutsal kapıları aç. Onu bu omuzlarda alevlerin ve bin düşman silahının ortasından kurtardım, düşmanın içinden sağ salim getirdim; benimle bütün denizleri aştı, yaşının gücünü aşan zayıflığında okyanusun ve göğün bütün tehditlerine benimle katlandı. Hatta beni senin lütfunu aramaya, senin eşiğine yaklaşmaya o gönderdi, o buyurdu. Yalvarırım, oğula ve babaya acı, ey lütufkâr olan! Çünkü sen her şeye kadirsin, Hekate seni boşuna Avernus korularının egemeni kılmadı. Orpheus, Trakya lirinin ve tellerin müziğiyle karısının hayaletini geri çağırabildiyse — Pollux kardeşini ölümle takas ederek kurtardıysa ve bunu bunca kez gidip geldiyse — büyük Theseus’tan, Alkides’ten söz etmeye ne gerek? Ben de Zeus’un egemen soyundanım.’

Böyle yalvardı ve sunakları kucakladı; bunun üzerine kâhin kadın söze başladı:

‘Ey tanrı soyundan gelen, Troyalı Ankhises’in çocuğu, Avernus’a inmek kolaydır: kapkara Dis’in kapısı gece gündüz açık durur; ama adımları geri çevirip yukarı havaya çıkmak, işte iş, işte emek budur. Tanrı soyundan pek azı başarabilmiştir bunu, ya Iuppiter’in lütfu ya da kendi erdeminin ateşi onları göğe yükseltmiştir. Ortası tümüyle ormanla örtülüdür, Kokytos’un kara kıvrımları çevresini sarar. Ama eğer ruhun bu kadar tutkulu ve iki kez Styks gölünü aşmayı, iki kez kara Tartaros’u görmeyi bu kadar arzuluyorsa, bu çılgın işe dalmak hoşuna gidiyorsa, önce ne yapılması gerektiğini öğren. Gölgeli bir ağaçta gizlenmiş, yapraklarıyla ve esnek dalıyla bütünüyle altından bir dal saklıdır, alttaki Iuno’ya adanmış; orman derinliğinde sarılıdır, loş karanlık vadilerle kuşatılmıştır. Ama ağaçtan bu altın saçaklı meyveyi ilk koparan kişiye ancak yerin gizli yerlerine girmek bahşedilir. Bunu güzel Proserpina, kendisine sunulacak özel armağan olarak buyurmuştur. İlki koparılınca, ikincisi altından yerini doldurur, dal yine aynı madenle filizlenir. Öyleyse gözlerin onu izlesin, bulduğunda elin gerektiği gibi koparsın; çünkü eğer alınyazın seni çağırıyorsa hafifçe ve isteyerek gelecektir; yoksa hiçbir gücün onu yenmeye, sert çeliğin bile onu kesmeye yetmeyecektir. Yine de bir dostun cansız bir beden olarak yatıyor, yazık! Sen bunu bilmiyorsun, bütün donanmayı ölümle kirletiyor, sen ise bizim öğüdümüzü arayıp saraylarımızda oyalanıyorsun. Önce onu dinlenme yerine yatır, mezara gizle; oraya kara sığırlar götür; bu ilk kefaretin olsun; ancak o zaman Styks korularını ve yaşayanların ayak basmadığı ülkeyi görebileceksin.’ Konuştu ve dudakları sessizliğe kapandı.

Aeneas mağaradan çıkar, gözleri sabit, yüzü kederli, ruhu görünmeyen sonuçları içten içe evirip çevirerek mağarayı terk eder. Yanında sadık Akhates yürür, adımlarını aynı kaygıyla atar. Uzun süre karşılıklı konuşarak yol alırlar: kâhinin sözünü ettiği cansız yoldaş kimdi, gömülecek beden hangisiydi? Ve tam o sırada, kuru kıyıda vaktinden önce ölmüş Misenus’u görürler, Aiolos’un oğlu Misenus’u, tunç nefesiyle adamları coşturmakta ve borazan sesiyle savaşı alevlendirmekte kimsenin geçemediği. Büyük Hektor’un maiyetinde bulunmuştu; Hektor’un safında savaşmış, hem borazanı hem mızrağıyla ün kazanmıştı: muzaffer Akhilleus onu hayattan mahrum ettikten sonra, yiğit kahraman Dardanoslu Aeneas’ın maiyetine katılmış, ondan daha aşağı bir öndere hiç uymamıştı. Ama şimdi, ah aptal!, boş kabuğunu denizler üzerinde yankılandırıp tanrılarla yarışa tutuşurken, kıskanç Triton — eğer buna inanmak gerekirse — onu kayalar arasında yakalamış, köpüklü dalgalara batırmıştı. Böylece herkes onu yüksek sesle uğuldayarak, iyi yürekli Aeneas en önde olmak üzere, çevrelediler. Sonra ağlayarak Sibylla’nın buyruklarını hızla yerine getirmeye koyulup cenaze sunağı için ağaçları üst üste yığmaya, göğe doğru yükseltmeye çabaladılar. Kadim ormana, av hayvanlarının derin sığınaklarına girerler; reçineli çamlar devrilir, baltaların vuruşuyla pelit ağaçları çınlar, dişbudak kalasları ve meşeler kamalarla yarılır; dağlardan koca dişbudak gövdeleri yuvarlanır. Aeneas da işin başındadır, adamlarını coşturur, onların aletleriyle kendini donatır. Ve yapayalnız, kederli yüreğiyle her şeyi düşünerek uçsuz bucaksız ormana bakar ve şöyle dua eder: ‘Keşke o altın dal şu an bu orman derinliğinde bir ağaçta bize kendini gösterse! Çünkü kâhinin senin hakkında söylediği her şey, ey Misenus, ne yazık ki fazlasıyla doğru çıktı.’ Bunu söyler söylemez, gökten aşağı iki güvercin uçarak gelir, tam gözlerinin önünde yeşil çimenliğe konar. Kral-kahraman onları annesinin kuşları olarak tanır ve sevinçle dua eder: ‘Ah, bana kılavuzluk edin, eğer bir yol varsa, hava yolculuğunuzu zengin dalın verimli toprağın üzerinde gölge saldığı korulara doğrultun! Ve sen, ey tanrıça anne, kararsız talihimizi terk etme.’ Böyle dedi ve adımlarını durdurdu, ne işaret ettiklerini, nereye yöneldiklerini gözlemleyerek. Beslenip uçarak, izleyen gözlerin onları görebileceği bir mesafede ilerlerler; sonra, Avernus’un kötü kokulu boğazına geldiklerinde, hızla yükselirler ve saydam havada süzülerek bir ağaca konarlar, dallarının arasından altının zıt parıltısı ışıldar. Nasıl kış ortasında orman, yabancı bir ağaca ekilmiş ökseotunun tuhaf yapraklarıyla çiçek açar, pürüzsüz gövdeleri filizlenen safran rengiyle sararsa, gölgeli pelit ağacında da o yapraklı altın öyle görünüyordu, hafif rüzgârda yaprak-altın öyle çınlıyordu. Aeneas hemen onu kavrar, direncini hevesle kırar ve Sibylla’nın çatısı altına taşır.

Bu arada kıyıda Teukroslar Misenus’un yasını tutar, nankör küllere son görevlerini yerine getirirlerdi. Önce reçineli kütükler ve kesilmiş meşelerden koca bir odun yığını kurarlar, yanlarına kara yapraklar örerler, önüne matem servileri dikerler, üstünü onun parlak zırhıyla süslerler. Kimileri kazanlarda alevin üzerinde kaynayan ılık su hazırlar, soğumuş bedeni yıkayıp yağlar, ağıt yakarlar; sonra ağlamaları bitince uzuvlarını yastığa yatırır, üzerine alışılmış örtü olan kızıl kumaşı sererler. Kimileri ağır tabutu kaldırır — kederli bir görev — ve atalarının âdetine göre yüzlerini çevirip meşaleyi tutuşturur. Günnük armağanları, yiyecekler ve zeytinyağı dolu kâseler ateşe dökülüp yığılır. Közler çöküp alev sönünce, susamış küllerin kalıntısını şarapla ıslatırlar; Korynaios kemikleri toplayıp tunç bir kaba kapatır; o da üç kez arkadaşlarını taze suyla dolaştı, verimli zeytin dalından serpilen hafif yağmurla arındırdı ve son sözleri söyledi. Ama iyi yürekli Aeneas onun üzerine, kendi zırhıyla, küreğiyle ve borazanıyla büyük bir tümsek mezar yığdı, gökyüzüne değen bir dağın altında, artık onun adıyla Misenus diye anılan yerde, adını çağdan çağa ölümsüz kılarak.

Bu iş bitince Sibylla’nın buyruğunu yerine getirmeye koşar. Derin bir mağara, ıssız ve devasa, çakıllarla kaplı, kara gölün ve ormanların karanlığıyla korunaklı, ağzını açmıştı; üzerinden hiçbir uçan varlık zarar görmeden geçemezdi, öyle bir buhar kara boğazdan yükselip göğe kadar çıkıyordu. Burada rahibe önce dört kapkara boğayı sıraya dizer, alınlarına şarap döker; boynuzlarının arasındaki en üst kılları koparıp ilk sunu olarak kutsal ateşe bırakır, göğün ve yeraltının hükümdarı Hekate’ye seslenerek. Diğerleri altlarına bıçaklar koyar, sıcak kanı kâselerde toplarlar. Aeneas kendisi kılıçla, Erinyeler’in annesine ve onun kudretli kız kardeşine kara yünlü bir kuzu, sana ise, Proserpina, kısır bir düve keser. Sonra Styks kralına karanlık sunaklar diker, boğaların bütün gövdelerini alevlere yatırır, kaynayan iç organların üzerine yağ döker. Ve işte, güneşin ilk ışıklarına doğru toprak ayak altında inledi, orman sırtları sarsılmaya başladı, tanrıça yaklaşırken köpekler alacakaranlıkta uluyor gibiydi. ‘Uzak durun, ah uzak durun, ey kutsanmamışlar!’ diye haykırır kâhin kadın; ‘bütün korudan çekilin; sen ise ilerle ve kılıcını kınından sıyır; şimdi cesarete, şimdi sağlam bir azme ihtiyaç var, Aeneas.’ Bu kadar söyledi ve çılgınca mağaranın ağzına daldı; o da sarsılmaz adımlarla ilerleyen kılavuzuna ayak uydurdu.

Ruhların üzerinde egemenlik süren tanrılar! Sessiz hayaletler, Kaos ve Phlegethon, gecenin geniş dilsiz ülkesi! Duyduğum gibi anlatmama izin verin, sizin isteğinize göre toprağın ve karanlığın derinlerine gömülü şeyleri açığa vurayım.

Yalnız gecenin altında karanlıkta ilerlediler, Dis’in boş konutları ve bedensiz krallığı boyunca; tıpkı biri ormanda kıskanç, kararsız ay ışığının altında yürür gibi, Iuppiter göğü gölgeye bürüdüğünde ve kara gece dünyayı sildiğinde. Tam kapının önünde, cehennemin ağzının girişinde Keder ve öç alıcı Kaygılar yataklarını kurmuştur; orada solgun Hastalıklar, kasvetli İhtiyarlık, Korku, kötü öğütçü Açlık ve iğrenç Yoksulluk oturur, bakılması korkunç biçimler; Ölüm ve Emek, hemen yanında Ölüm’ün akrabası Uyku ve Ruhun suçlu Sevinçleri, tam kapının önünde ölüm saçan Savaş, demir hücrelerinde Erinyeler ve kanlı bantlarla yılan saçlarını süsleyen çılgın Nifak.

Ortada gölgeli, yüksek bir karaağaç dalları ve asırlık kollarıyla yayılır; söylenceye göre boş Düşler orada kümelenir, her yaprağın altına tutunurlar. Bunun yanında kapılarda çeşit çeşit canavarca yaratıklar barınır: Kentauroslar ve çift biçimli Skyllalar, yüz kollu Briareus, korkunç tıslayan Lerna canavarı, alevle donanmış Khimaira, Gorgonlar ve Harpyialar, üç biçimli gölgenin gövdesi. Burada Aeneas ansızın bir dehşetle kılıcına sarılır, gelenlere çıplak ucunu çevirir; bilge yol arkadaşı ona bu varlıkların bedenin boş maskesinde ince, özsüz uçuşup durduğunu hatırlatmasaydı, öfkeyle üzerlerine atılıp hayaletleri boşuna çelikle biçmeye kalkardı.

Buradan bir yol Tartaros’a ve Akheron’un dalgasına iner. Burada kasvetli havuz çamurlu girdaplarla kaynar, kumla yüklü olarak Kokytos’a boşalır. Bu akan ırmakları korkunç kayıkçı Kharon bekler, pejmürde ve ürkütücü, çenesi taranmamış ak saç yığınlarıyla kaplı, camsı gözleri alev alev; kirli giysisi omuzlarından düğümlenmiş sarkar. Kendisi direği kullanır, yelkenlerini düzenler, ölülerin yükünü taşıyan çelik-mavi teknesiyle; yıllarca yaşlanmış, ama bir tanrının yaşlılığı dinç ve tazedir. Buraya herkes üşüşür, kıyıya doğru akın eder: kadınlar, erkekler, yaşamı tamamlamış yüce yürekli kahramanlar, oğlanlar, evlenmemiş kızlar ve ana babalarının gözü önünde tabuta konmuş çocuklar; sonbaharın ilk ayazında ormanda dökülen yapraklar kadar sayısız, ya da yılın soğuğu onları denizin ötesine sürdüğünde güneşli topraklara doğru derin körfezden karaya akın eden kuşlar kadar çok. Karşıya ilk geçiş için yalvarıyorlardı, hasretli ellerini karşı kıyıya uzatıyorlardı. Ama sert kayıkçı bazen birini, bazen ötekini alıyor, kimini ise kıyıdan uzağa geri itiyordu. Bu karışık kalabalığa hayretle Aeneas sorar: ‘Söyle, ey bakire,’ der, ‘ırmağa bu üşüşmenin anlamı ne? Ruhlar neyi bu kadar istiyor? Ya da hangi fark bazılarını kıyıdan geri çevirip bazılarını kurşuni sularda kürek çeke çeke ilerletiyor?’

Uzun ömürlü rahibe ona kısaca yanıt verdi: ‘Ey Ankhises’in soyu, tanrıların kesin torunu, Kokytos’un derin havuzlarını ve tanrıların yalan yere yemin etmekten korktuğu Styks bataklığını görüyorsun. Gördüğün bu kalabalığın tümü çaresiz ve gömülmemiştir; Kharon kayıkçıdır; dalgada yol alanlar mezar bulmuş olanlardır. Toz bir dinlenme yeri bulmadıkça bu korkunç kıyıları, boğuk ırmakları geçmek verilmez. Yüz yıl boyunca kıyı çevresinde uçuşarak dolaşırlar; ancak sonunda içeri girerler ve bu kadar özlenen havuzları yeniden görürler.’

Ankhises’in oğlu durdu, düşünceli adımlarını durdurdu, yüreğinde bu acımasız yazgıya acıyarak. Orada kederli ve onursuz ölüleri, Lykia filosunun kaptanları Leukaspis ile Orontes’i fark eder; birlikte Troya’dan fırtınalı denizlere açılmışken güney rüzgârı onları alt üst etmiş, gemiyle adamları sulara sarmıştı.

İşte dümenci Palinurus geçti oradan, yakın zamanda Libya geçişinde yıldızları gözlerken dümenden kayıp dalgalara düşmüştü. Aeneas o hüzünlü şekli o gölge derinliğinde ilk tanıdığında ona seslendi: ‘Hangi tanrı, ey Palinurus, seni bizden koparıp denizlere gömdü? Söyle, anlat. Çünkü şu tek konuda Apollon, daha önce hiç yalan söylememişken, beni yanılttı; seni denizde güvende, Ausonia kıyılarına ulaşmış diye kehanet etmişti. Bak, sözünü tuttu mu böyle?’

Ve o: ‘Ne Phoibos kehanet kürsüsünde seni aldattı, ey prens, Ankhises’in oğlu, ne de beni bir tanrı denizde boğdu. Çünkü görevimin başında kalıp rotamızı yönetirken, düşerken dümeni de beraberimde çektim, kayarken aldığım darbe onu koparıp götürdü. Sert denizlere yemin ederim, kendim için hiçbir zaman bu kadar korkmadım, ama teknenin dümeni ve dümencisi olmadan toplanan dalgaların onu ele geçirmesinden korktum. Üç kışlık gece boyunca kabaran güney rüzgârı beni uçsuz bucaksız denizde sürükledi; ancak dördüncü şafakta, yükselen bir dalganın tepesinden İtalya’yı güçlükle seçebildim. Yavaş yavaş kıyıya doğru yüzdüm; neredeyse güvendeydim; ama ıslak giysilerimle yüklü, kayalık dağın sivri uçlarına eğri parmaklarımla tutunmaya çalışırken barbar bir halk beni silahlarla saldırıp cahilce bir ganimet sandı. Şimdi dalga beni tutuyor, rüzgârlar kıyıda savuruyor. Göğün tatlı ışığı ve esintileri adına yalvarırım sana, baban adına, umudun İulus adına, bu sıkıntılardan beni kurtar, ey yenilmez olan! Ya sen — yapabilirsin çünkü — üzerime toprak at ve yeniden Velia limanına yelken aç; ya da eğer bir yolu varsa, seni doğuran tanrıça sana bir yol gösteriyorsa — çünkü tanrısal bir isteğe dayanmadan bu koca ırmakları, Styks bataklığını aşacağını sanmıyorum — bana acıyan bir el uzat, beni de dalgaların üzerinden kendi yoldaşlığında taşı, en azından ölümde sakin bir dinlenme yeri bulayım.’

Böyle bitirdi sözünü, kâhin kadın da söze başladı: ‘Nereden geliyor, ey Palinurus, bu vahşi arzun? Gömülmeden mi Styks sularını ve Erinyeler’in korkunç ırmağını görmek istiyorsun? Duaların göğün kararlarını eğebileceğini ummaktan vazgeç. Ama sözlerimi belleğine al, kederli halinde bir teselli olsun: çevredeki kentler geniş çapta gökten gelen işaretlerle sürülüp külünü yatıştıracak; sana bir mezar dikecekler, mezara her yıl adak sunacaklar, yer sonsuza dek Palinurus adını taşıyacak.’ Bu sözler onun acısını yatıştırdı, kederli yüreğinden bir süreliğine hüznü uzaklaştırdı; kendi adını taşıyan toprakta sevinç duydu.

Böylece yolculuklarının başlangıcını tamamlayıp ırmağa yaklaştılar. Tam o sırada kayıkçı onları Styks dalgasından, sessiz ormanı geçip kıyıya adım atarken gördü ve şu meydan okuma sözleriyle onlara seslendi: ‘Kim olursan ol, silahlarla ırmağımıza doğru yürüyen, dur orada, söyle neden geldiğini, ilerlemeni durdur. Burası Gölgelerin, Uykunun, uyku getiren Gecenin toprağıdır; Styks teknesi hiçbir canlı bedeni taşıyamaz. Doğrusu, Alkides’i gölde yolcu olarak almaktan hiç memnuniyet duymadım, ne de Theseus ile Peirithoos’u, tanrı soyundan gelseler ve güçte yenilmez olsalar da. O, Tartaros’un bekçisini prangayla yakaladı, efendimin kralın tahtından ürkütüp sürükledi; Dis’in gerdek odasından hanımefendimizi kaçırmaya kalkıştılar.’ Buna Amphrysos’un kâhini kısaca yanıt verdi: ‘Böyle bir tuzak yok burada; endişelenme; silahlarımız zorbalık teklif etmiyor; koca kapı bekçisi mağarasında sonsuza dek havlayabilir, kansız hayaletleri korkutabilir; Proserpina amcasının kapılarında namusunu koruyabilir. Troyalı Aeneas, iyiliğiyle silahları kadar ünlü, Erebos’un derin gölgelerinde babasıyla buluşmaya iniyor. Bu bağlılığın görüntüsü seni hiç etkilemiyorsa, bari şu dalı tanı’ — giysisinin içinde sakladığı dalı gösterir. Bunun üzerine kabaran göğsü öfkesini yatıştırdı, daha fazla konuşmadı; ama uzun süredir görülmemiş, alınyazısı olan çubuğa hayretle bakarak karanlık teknesini kıyıya sürdü. Ardından uzun sıralarda oturan ruhları kovup küreklerin yerini boşalttı, kudretli Aeneas’ı gemiye aldı. Kayık bütün dikişlerinde ağırlıktan inledi, bataklık suyu hızla içeri sızdı. Sonunda kâhin kadın ve prens çirkin balçığa, solgun sazlığa sağ salim çıkarıldılar.

Bu ülke, karşıdaki mağarada dev gibi yatan Kerberos’un üç boğazlı havlamasıyla çınlar; kâhin kadın, boynunda yılanların çoktan kabardığını görünce ona bal ve büyülü tahılla uyku getiren bir çörek fırlatır. O da açgözlü açlıkla açılan üç ağzıyla havada yakalar, koca gövdesini yere serer, bütün ininde kocaman yayılır. Bekçi altedilince Aeneas içeri girer, hızla geçilmez dalganın kıyısından uzaklaşır.

Hemen kulaklarında ağıt yakan sesler yükselir, meme başından koparılıp yaşamın tatlılığından pay almadan kara bir gün tarafından kesilip acı ölüme boğulan bebeklerin ruhları eşiğin üzerinde ağlar. Onların yanında yalan suçlamayla ölüme mahkûm edilenler bulunur. Bu konutlar kura ve yargı olmadan verilmemiştir elbette; Minos başkanlık eder, kura kabını sallar; sessiz halkın meclisini toplar, yaşamlarını ve suçlamalarını sorar. Sırada, kendi masum elleriyle kendilerine ölüm verenler, günden nefretle canlarını fırlatıp atanlar bulunur. Şimdi yukarı havada yoksulluklarına ve ağır emeklerine ne kadar isteyerek katlanırlardı! Ama olamaz; sevimsiz gölet onları kasvetli dalgasıyla hapseder, Styks dokuz kat engelini araya döker. Buradan uzak olmayan yerde her yana yayılan Ağıt Ovaları görülür; adları böyledir. Burada acımasız aşkın zalim bir çürümeyle tükettikleri, gizli yollarda saklanır, kucaklayan mersin ağaçlarının içine gömülür; ölüm bile onların acısını dindirmez. Bu bölgede Phaidra’yı, Prokris’i ve merhametsiz oğlunun yaralarını gösteren zavallı Eriphyle’yi, Euadne’yi ve Pasiphaë’yi fark eder; Laodameia da onlara eşlik eder, ve bir zamanlar Kaineus olup erkekken şimdi kadın olan, yazgıyla yeniden eski biçimine dönen o kişi de. Aralarında Fenikeli Dido, ölüm yarasından henüz kurtulmamış, engin ormanda dolaşıyordu; Troyalı kahraman yanına yaklaştı, karanlıkta o silik biçimi tanıdı, ayın ilk günlerinde onu gören ya da gördüğünü sanan birine göründüğü gibi; gözyaşları döktü, ona sevgiyle ve tatlılıkla seslendi:

‘Ne yazık, Dido! Bana ulaşan haber doğruymuş demek; öldün, kılıç senin sonunu mühürledi! Yazık, senin ölümüne ben mi sebep oldum? Yıldızlara yemin ederim, göksel güçlere ve yerin altındaki bütün kutsal şeylere, isteksizce, ey kraliçe, kıyını terk ettim. Ama şimdi beni bu gölgeler diyarında, bu çürüyen bitki örtüsü ve derin gece toprağında yürüten tanrılar, tanrıların buyrukları beni sürdü; senin ayrılığımın sana böylesine büyük bir acı vereceğini asla düşünemezdim. Adımını durdur, bakışımızdan çekilme. Kimden kaçıyorsun? Kaderin sana söylememi emrettiği son söz budur.’

Böyle sözlerle, gözyaşları dökerek Aeneas, yanan ve öfkeli bakışlı ruhu yatıştırmaya çalıştı. O ise gözlerini yere dikmiş, yüzünü çevirdi; onun denemesine sert çakmaktaşı ya da Marpessa mermeri kadar kayıtsız kaldı. Sonunda irkildi, öfkeyle gölgeli ormana kaçtı, orada eski kocası Sykhaios onun acılarına karşılık verir, sevgisine denk düşer. Yine de Aeneas, onun zalim yazgısına üzülerek, acıyan gözyaşlarıyla onu uzun süre yolunda izledi.

Sonra kendi belirlenmiş yoluna devam etti. Ve şimdi, savaşta ünlenmiş olanların ayrı bir bölgede toplandığı en uzak ovalara ayak bastılar. Burada Tydeus onunla karşılaşır; burada silahlarıyla ünlü Parthenopaios ve Adrastos’un solgun hayaleti; burada yeryüzünde çok ağlanmış, savaşta düşmüş Dardanoslar; iç geçirerek onların uzun sırasını fark eder, Glaukos’u, Medon’u, Thersilokhos’u, Antenor’un üç çocuğunu, Keres’in rahibi Polyphoites’i ve hâlâ arabasında, hâlâ silahlarını tutan İdaios’u. Ruhlar sağdan soldan etrafını sarar; tek bir bakış yeterli gelmez onlara; sevinçle oyalanarak yanında yürür, neden geldiğini sorarlar. Ama Yunan önderleri ve Agamemnon’un orduları, onu karanlıkta silahlarıyla parlarken görünce dehşetle kaçışır; kimisi eski günlerde gemilerine kaçtıkları gibi geri döner; kimisi zayıf bir sesle bağırmaya çalışır, kesik, etkisiz bir haykırış çıkarır boğazından.

Ve burada Priamos’un oğlu Deiphobos’u görür, yüzü acımasızca parçalanmış — yüzü ve iki eli — kulakları kesik şakaklarından koparılmış, burnu utanç verici bir yarayla sakat bırakılmış. Korkunç cezasını gizlemeye çalışan büzülmüş bedeni güçlükle tanır; sonra ona tanıdık sözlerle seslenmek için ileri atılır:

‘Silahlarda güçlü Deiphobos, Teukros’un kraliyet kanından gelen soy, kimin bu kadar acımasız bir öç alma isteği vardı? Kim seni böyle bırakmaya izin verildi? Bana gelen söylenti, o son gece, bitmek bilmeyen katliamdan yorgun düşerek karmakarışık cesetler yığınının üzerine yığıldığındı. O zaman kendi ellerimle Rhoiteion kıyısında boş bir mezar yaptım, kendi sesimle üç kez hayaletine seslendim. Adını ve zırhını o yer taşıyor; seni, ey dostum, göremedim, ne de terk ettiğim ana toprağa gömebildim.’

Bunun üzerine Priamos’un oğlu: ‘Hiçbir şeyde eksik kalmadın, ey dostum; Deiphobos’a ve ölünün gölgesine borcunu tam ödedin. Ama beni kendi yazgım ve Lakonyalı kadının cinayet suçu bu yıkıma sürükledi; işte bunlar onun bıraktığı kayıtlar. Çünkü o son geceyi ne aldatıcı sevinçlerle geçirdiğimizi biliyorsun, çok iyi hatırlaman gerekir. Kaderin atı, silahlı piyadeyi karnında taşıyarak Troya’nın dik kulelerine indiğinde, o, sahte bir ayin düzenleyip Bakkha çığlıklarıyla Phryg kadınlarımızı çevresine toplamıştı; kendisi aralarında büyük bir alev yükseltti, Grekleri kaleden çağırdı. Ben ise o kötü kaderli gerdek odamda derin uykuya dalmış, görevimden yorgun düşmüş, tatlı ve derin bir uykuya gömülmüştüm, ölüme çok benzeyen huzurlu bir uykuya. Bu arada o kadınların incisi, evimdeki bütün silahları uzaklaştırdı, sadık kılıcımı başımın altından çekip aldı: Menelaos’u eve çağırdı, kapıyı ardına kadar açtı; hiç kuşkusuz sevgilisinin bu armağanı büyük göreceğini umuyordu, böylece eski kötü işlerinin ününü söndürebileceğini. Neden oyalanayım? Odaya daldılar, o ve suçun akıl hocası Aiolos’un oğlu birlikte. Tanrılar, eğer haklı dudaklarla öç istiyorsam, Yunanlıları böyle cezalandırsın! Ama söyle sen, ne olay seni hâlâ canlı buraya getirdi? Deniz gezintilerinden mi sürüklendin, yoksa göksel bir öğütle mi? Ya da hangi talih seni dinlenmekten alıkoyuyor, bu hüzünlü, güneşsiz konutlara, bu düzensiz ülkeye gelmeni sağlayan?’

Bu söz alışverişinde Şafak, gül arabasıyla göğün orta eksenini çoktan geçmişti; belki de bütün ayrılan süreyi böyle harcayacaklardı; ama Sibylla arkadaşına kısaca uyarıda bulundu: ‘Gece çöküyor, Aeneas; saatleri ağlayarak harcıyoruz. İşte burada yol ikiye ayrılıyor; sağa giden, büyük Dis’in kentinin altından geçerek Elysium’a çıkan bizim yolumuz; sol yol ise kötülere ceza verir, onları amansız cehenneme gönderir.’ Ama Deiphobos: ‘Öfkelenme, güçlü kâhin kadın; gideceğim, yerime döneceğim, karanlığa geri geleceğim. Git, halkımızın onuru, git, benimkinden daha güzel bir kaderin tadını çıkar.’ Bu kadar söyledi ve sözünün üzerine adımlarını geri çevirdi.

Aeneas hızla arkasına bakar ve solda, kayalığın altında, üçlü surla çevrili, kaynayan alevden hızlı bir ırmakla kuşatılmış geniş bir kent görür, kayalıklar üzerinde dönerek yankılanan Tartaros’un Phlegethon’u. Önünde som elmastan sütunlarla yapılmış devasa bir kapı vardır ki ne insanların savaşan gücü ne de göğün sakinlerinin kendisi onu yıkmaya yetebilir; demirden bir kule gibi yükselir, kanlı örtüsüne sarılı Tisiphone gece gündüz uyanık nöbet tutar girişte. Buradan inlemeler, şiddetli kırbaç sesleri, demir şakırtısı ve sürüklenen zincirler duyulur. Aeneas durdu, kargaşa karşısında dehşetle asılı kaldı. ‘Ne tür suç biçimleri var burada? Söyle, ey bakire; ya da onları izleyen ceza nedir, bu yükselen ağıt nedir?’ Kâhin kadın söze başladı: ‘Troya’nın ünlü önderi, hiçbir temiz ayak bu suçlu avlulara basamaz; ama bana Hekate’nin kendisi, Avernus korularının egemenliğini bana verdiğinde, tanrıların nasıl ceza verdiğini öğretti, beni bütün krallığında gezdirdi. Knossoslu Rhadamanthys burada gevşemeyen bir egemenlik sürer, gizli suçları ortaya çıkarıp cezalandırır, itiraf zorlar, kim yeryüzünde çaldığı suçla boş yere övünüp ölümün alacakaranlığına kadar işlediği kötülükten sıyrılmayı başarmışsa. Hemen öç alıcı Tisiphone, kırbacını kuşanmış, titreyen günahkârları çiğner, sol elindeki korkunç yılanlarla onları tehdit eder, kız kardeşlerini amansız bir alaya çağırır. Sonra sonunda kutsal kapılar açılır, gıcırdayan menteşe üzerinde. Görüyor musun, kapıda hangi nöbetçi oturuyor? Eşiği hangi biçim koruyor? İçerde daha korkunç olan, elli kapkara boğazıyla canavarca Hydra oturur: Tartaros’un kendisi, kişinin Olympos’a ve gökyüzüne baktığı mesafenin iki katı derinlikte dimdik açılır, karanlığa iner. Burada Yer’in kadim çocukları, Titanların soyu, yıldırımla devrilmiş, uçurumda debelenip yatarlar. Burada da devasa gövdeli ikiz Aloidler’i gördüm, yüksek göğü kaba elleriyle koparmaya, Iuppiter’i üst krallığından itmeye kalkışanları. Salmoneus’u da gördüm, Iuppiter’in alevini ve Olympos’un gök gürültüsünü alaya aldığı için ödediği zalim bedeli çekerken. Dört at koşumuyla, bir meşale sallayarak, Yunanistan’ın kalabalık Elis kentinin ortasından zaferle geçiyordu, kendisine tanrılık ibadeti istiyordu; deli adam! Fırtına bulutunu ve taklit edilemez yıldırımı tunçla, atının nallarının çınlamasıyla öykünmeye kalkışan. Ama her şeye kadir Efendi, koyulaşan bulutların arasından okunu fırlattı — meşalesi ya da isli meşale parıltısı değil — ve onu kasırganın öfkesiyle baş aşağı devirdi. Bunun yanında Tityos görülebilirdi, bütün yaratıkların annesi Yer’in üvey evladı, gövdesi dokuz dönümü aşkın uzanır, kanca gagalı canavar bir akbaba tükenmeyen ciğerini, acı içinde yeniden üreyen bağırsaklarını yer, kendisine yiyecek ve konut sağlayan göğsüne derin dalarak; hiç dinlenmez sürekli yeniden büyüyen lifler. Lapithler’den, Ixion’dan, Peirithoos’tan söz etmeye ne gerek? Üzerlerinde bir kaya asılı, kayıyormuş, düşecekmiş gibi durur; ya da altın sütunlu yüksek ziyafet sedirleri parıldar, önlerinde kral şatafatında sofra kurulmuştur; hemen yanlarında yatan, Erinyeler’in en yaşlısı, masalara dokunmalarını önler, meşalesini kaldırıp gök gürültüsü gibi dudaklarla ayağa fırlar. Burada kardeşlerinden yaşarken nefret edenler, ya da bir ebeveyne vuranlar, ya da bir müşteriyi hileyle dolandıranlar, ya da bulduğu hazine üzerine tek başına kuluçkaya yatıp paylaşmayanlar — bunlar en kalabalık gruptur — ve zina yüzünden öldürülenler, haksız silahlara katılanlar, efendilerinin sözünü ihanetle çiğnemekten korkmayanlar bulunur. Hapsedilmiş, cezalarını beklerler. O cezayı, içine battıkları o talih biçimini sorma. Kimileri koca bir taşı yuvarlar, ya da tekerleklerin parmaklıklarına gerilmiş asılı durur; talihsiz Theseus oturur, sonsuza dek oturacaktır; Phlegyas ise sefaletinde herkese öğüt verir, karanlıkta yüksek sesle tanıklık eder: bu uyarıdan öğrenin, adil davranmayı, tanrıları küçümsememeyi. Bu adam vatanını altın karşılığında sattı, onu bir zorbanın boyunduruğu altına soktu; yasaları para karşılığında kurup bozdu; şu öteki kızının gerdek odasını, yasak bir evliliği zorla açtı; hepsi bir canavarlık göze aldı ve göze aldıklarında başarılı oldular. Yüz dilim, yüz ağzım, demirden bir sesim olsaydı bile, bütün suç biçimlerini sayamaz, bütün cezaların adını veremezdim.’

Böyle konuştu Phoibos’un uzun ömürlü kâhin kadını; sonra ‘Ama gel şimdi,’ diye haykırır; ‘yolda acele et, başlanan görevi tamamla; daha hızlı gidelim; Kykloplar’ın ocaklarında dökülmüş surları görüyorum, önümüzde de armağanların bırakılmasını buyurdukları kemerli kapı.’ Bunu söyledi, yan yana karanlık yollarda ilerleyip geçtiler, kapılara yaklaştılar. Aeneas içeri girer, bedenini taze suyla arındırıp dalı tam kapının önüne yerleştirir.

Şimdi sonunda bu tamamlanınca, tanrıçanın hizmeti yerine getirilince, Mutlu Ormanların yeşil dinlenme yerlerine, kutlu koltuklarına vardılar. Burada daha bol bir hava çayırları parlak bir görkemle giydirir, kendi güneşlerini, kendi yıldızlarını tanırlar. Kimileri çimenlerde turnuvada uzuvlarını çalıştırır, oyunlarda yarışır, sarı kumda güreşir. Kimileri ayaklarını vurarak dans eder, dudaklarıyla şarkı söyler; aralarında uzun cübbeli Trakyalı rahip, yedi aralıklı notalarla onların ritmine müzik yapar, notaları bazen parmaklarıyla, bazen fildişi çubuğuyla vurarak. Burada Teukros’un kadim soyu vardır, güzellikte üstün bir nesil, daha mutlu yıllarda doğmuş yüce yürekli kahramanlar, İlus, Assarakos ve Troya’nın kurucusu Dardanos. Uzaktan efendilerinden yoksun kalmış silahlara ve arabalara hayretle bakar: mızrakları toprağa saplı durur, koşumdan çözülmüş atları ovada serbestçe otlar; arabalarda ve silahlarda yaşadıkları zevkleri, parlak atlarını otlatma özenleri, yerin altında da aynı şekilde onları izler. Başka birilerini de görür, sağda solda çimende ziyafet çekerken, kokulu bir defne korusunda neşeli Paian ilahisini koro halinde söylerken, oradan Eridanos ırmağı ormanın içinden dolu dizgin yükselir. Burada vatanları için savaşırken yara alanların topluluğu vardır, yaşarken rahiplikte saf kalanlar, Apollon’un onurunu düşürmeyen iyi şairler, yaşamı buluşlarının sanatlarıyla güzelleştirenler ve hizmetleriyle insanlar arasında bir hatıra kazananlar, hepsinin alnı kar-beyazı bir bantla sarılı. Bu çevrelerindeki topluluğa Sibylla böyle seslendi, hepsinin önünde duran Musaios’a; çünkü o kalabalığın tam ortasındadır, yukarı bakan gözlerin arasında baş ve omuzlarla yükselir:

‘Söyleyin, ey mutlu ruhlar, ve sen, en lütufkâr ozan, hangi bölge, hangi yer Ankhises’e aittir? Onun için geldik, Erebos’un geniş ırmaklarını aşıp buraya ulaştık.’

Ona kahraman kısaca yanıt verdi: ‘Kimsenin sabit bir konutu yok; gölgeli ormanlarda yaşarız; yumuşak yamaçlı kıyılar ve akarsularla tazelenmiş çayırlar bizim yurdumuzdur. Ama siz, eğer yüreğinizin isteği buysa, şu sırtı aşın, sizi hemen kolay bir yola çıkarayım.’ Böyle dedi, önlerine geçip yürüdü ve yukarıdan parlayan ovaları gösterdi; ardından dağın tepelerini bırakıp indiler.

Ama efendi Ankhises, yeşil vadinin derinliğinde, gün ışığına mahkûm hapsolmuş ruhları ciddi bir gözlemle inceliyordu, belki de sevgili çocuklarını ve bütün halkının hikâyesini gözden geçiriyordu, onları, yazgılarını ve talihlerini, işlerini ve yollarını. Ve Aeneas’ın çimenliğin üzerinden ona doğru yaklaştığını görünce, gözyaşları yanaklarından süzülürken hevesle iki elini uzattı, dudakları bir haykırışla açıldı: ‘Sonunda geldin mi, ve senin sevgin, ey arzumun çocuğu, o zorlu yolu yendi mi? Bana bahşedildi mi, ey oğlum, senin yüzünü görmek ve tanıdık bir sesle konuşup yanıtlamak? Böyle tasarlamıştım gerçekten ruhumda, aradaki günleri sayarak; kaygım beni yanıltmadı. Hangi topraklardan, denizlerin hangi genişliğinden geçtin bana ulaşmak için, hangi tehlike dalgalarından, ey oğlum! Libya ülkesinin sana zarar vermesinden ne kadar korktum!’

Ve o: ‘Senin hüzünlü hayaletin, seninki, ey babam, sık sık önüme çıktı, beni bu kapılara yönlendirdi. Filom Tyrrhenia kıyısında demirli. Elini uzat, ey babam, uzat, kucaklaşmamızdan çekilme.’

Böyle konuştu, yüzü bol gözyaşlarıyla ıslanmış. Üç kez kollarını onun boynuna dolamaya çalıştı; üç kez boşuna yakaladığı hayalet, hafif bir rüzgâr gibi, uçuşan bir uykuya çok benzer biçimde ellerinden kayıp gitti.

Bu arada Aeneas, vadinin koynunda derinlerde çekilmiş bir orman ve hışırdayan sık ağaçlar, huzurlu konutlarının yanından akan Lethe ırmağını görür. Çevresinde sayısız halk ve kavim uçuşur; tıpkı yaz mevsiminin açık havasında arıların rengârenk çiçeklere konup kar-beyazı zambakların çevresinde akıp gittiği, bütün ovanın vızıltılarıyla dolduğu gibi. Bu ani manzara karşısında Aeneas irkilir, nedenini bilmeden sorar: bu yayılan ırmaklar nedir, kıyıları dolduran o devasa alay kimlerdir? Sonra efendi Ankhises: ‘İkinci bedenler kendilerine ayrılmış ruhlar, Lethe ırmağının dalgasında uzun unutuşun dikkatsiz suyunu içiyorlar. Bunları sana yüz yüze anlatmayı, çocuklarının bütün soyunu göstermeyi çoktan istiyordum, böylece İtalya’yı bulduğuna benimle daha çok sevinesin.’ ‘Ey babam, herhangi bir ruhun buradan yukarı havaya gidip yeniden bedensel prangalara döndüğüne inanmalı mıyız? Işığa duydukları bu tuhaf, hüzünlü özlem neden?’ ‘Anlatacağım,’ diye karşılık verir Ankhises, ‘seni kuşkuda bırakmayacağım, oğlum.’ Ve her şeyi sırayla açıklar.

‘Her şeyden önce, gökyüzünü, yeri, akışkan tarlaları, ayın parlayan yuvarlağını ve Titan yıldızını bir ruh içten besler, bütün üyelerine yayılan bir tin bu koca yapıya karışır. Bundan insanın, hayvanların soyu, kanatlı varlıkların yaşamı ve okyanusun parıldayan yüzeyinin altında beslediği canavar biçimler doğar. Bu tohumların ateşli bir gücü ve tanrısal doğuşu vardır, bedenin lekesiyle tıkanmadıkları, ölmeye hazır dünyevi gövdeler ve uzuvlarla körelmedikleri sürece. Bundan dolayı korkar ve isterler, kederlenir ve sevinirler; hapishanelerinin kör karanlığında kapalıyken havaya delip geçemezler. Hatta ve hatta, yaşamın son ışığı söndüğünde bile, yazık! bütün acıları, bedenin bütün afetleri tümüyle onları serbest bırakmaz; kök salmış nice kötülüğün şaşırtıcı derinlikte kalması kaçınılmazdır. Bu yüzden cezada eğitilirler, bir ömür boyu süren kötülüğün tüm bedelini öderler; kimileri görünmez rüzgârlara asılı gererek durur; kimilerinin suç lekesi kasvetli derinlikte yıkanır ya da ateşte yakılır. Her birimiz kendi hayaletimizin acısını çekeriz; sonra Elysium’un geniş alanlarına gönderiliriz, birazımız mutlu tarlaları elde etmek üzere; ta ki zamanın çemberini tamamlayan uzun günler, kök salmış kirliliği çıkarıp arınmış eterik duyuyu, saf ruhsal alevi bıraksın. Bütün bunları, bin yılın çarkı tam döndüğünde, bir tanrı büyük bir alayla Lethe ırmağına çağırır, böylece unutuşta yeniden yeryüzü yamaçlarını bulsunlar, yeniden bedene dönmeyi arzulamaya başlasınlar.’

Ankhises sözünü bitirdi ve oğlunu, Sibylla’yı da beraberinde, toplanmış uğultulu kalabalığın arasından götürüp bir tepeciğe çıkarır, oradan geçen bütün uzun sıraları görebilsin, yüzlerini tanısın diye.

‘Şimdi gel, bundan sonra Dardanos soyumuzu izleyecek şanı, İtalyan halkımızda kalacak torunları, ünlü ruhları ve adımızın gelecekteki mirasçılarını anlatacağım, seni yazgılarınla ilgili bilgilendireceğim. Şu ilerideki, görüyor musun? Ucu topuzsuz mızrağına yaslanmış savaşçı, korularımızda en yakın yeri tutuyor, İtalya’nın karışan kanından göğün havasına ilk yükselecek olan, Alba adlı Silvius, senin yaşlılığının çocuğu, geç bir dönemde eşin Lavinia’nın ormanda büyüteceği, hem kral hem kralların babası; ondan Uzun Alba’da soyumuz egemenlik sürecek. Onun yanındaki Procas, Troya soyunun şanı; sonra Capys ve Numitor; ve senin adını yeniden yaşatacak olan Silvius Aeneas, erdemde ve silahta seçkin, eğer bir gün Alba’da krallığını alırsa. Adam gibi adamlar! Bak ne güç gösteriyorlar, alınlarını gölgeleyen sivil meşe tacıyla. Nomentum’u, Gabii’yi ve Fidenae kentini, Collatia’nın tepe kalesini, Pometii’yi, Inuus Kalesi’ni, Bola ve Cora’yı kuracaklar: bunlar şimdi adsız olan toprakların gelecekteki adları olacak. Hatta Mavors’un soyundan Romulus da, anası İlia’nın beslediği, Assarakos’un kanından, dedesinin topluluğuna katılacak. Görüyor musun tolgasında ikiz sorguçların nasıl dikildiğini, babasının kendi işaretinin onu şimdiden göğün havasına nasıl damgaladığını? İşte, ey oğlum! Onun kehanetiyle ünlü Roma yeryüzünü egemenliğiyle, göğü gururuyla dolduracak, tek surla yedi kaleyi kuşatacak, adamların bereketli anası; tıpkı bizim Berekyntos hanımımızın kule taçlı arabasıyla Phryg kentlerinde dolaşması gibi, doğurduğu tanrılarla sevinçli, yüz torununu kucaklayarak, hepsi göğün sakinleri, hepsi yüksekliklerin ikametçisi. Şimdi buraya, iki gözünle bak; bu halka bak, senin olan Romalılara. İşte Caesar ve İulus’un bütün soyu, göğün büyük kubbesi altında yükselecek olan. İşte o, kendisinden bir kez daha söz edildiğini duyduğun, tanrı oğlu Caesar Augustus, Latium’da altın çağları yeniden kuracak olan, bir zamanlar Satürn’ün egemenliği olan tarlalarda, egemenliğini Garamantlara ve Hintlilere kadar uzatacak, yıldızlarımızın ötesinde, güneşin yıllık yolunun ötesinde uzanan topraklara, Atlas’ın omzunda parıldayan yıldızlı kutbu döndürdüğü yere kadar. Onun gelişinden önce şimdiden Hazar krallıkları kehanet yanıtlarından titriyor, Maiotis toprağı ve Nil’in yedi ağzı korkuyla çırpınıyor. Gerçekten ne Alkides bu kadar toprak katetmişti, tunç ayaklı geyiği delse de, Erymanthos ormanlarını dindirse de, Lerna’yı yayıyla titretse de; ne de asma dizginleriyle takımını yöneten, Nysa’nın yüksek doruğundan kaplanlarını süren muzaffer Liber. Peki biz hâlâ erdemi eylemde göstermekten mi çekiniyoruz, ya da Ausonia toprağına ayak basmaktan mı korkuyoruz? Ah, ayrı duran, zeytin dallarıyla işaretli, kurban sunan kim? O beyaz saçlı, ak sakallı Roma kralını tanıyorum, küçük ve kıraç Cures topraklarından imparatorluğun görkemine gönderilecek, kentini genç yaşta yasalarıyla kuracak olanı. Ona sırasıyla Tullus gelecek, ülkesinin barışını bozacak, savaştan paslanmış adamları, artık zaferlere alışkın olmayan orduları silaha çağıracak; hemen ardından, halkın nefesinde çoktan fazlasıyla kibirlenen böbürlenen Ancus gelir. Tarquin krallarını da görmek ister misin, Öçalıcı Brutus’un mağrur ruhunu, geri kazanılan fasces’i? Konsüllük yetkisini ve amansız baltaları ilk o alacak, çocukları yeni bir savaş çıkarmak isteyince, baba, güzel özgürlük uğruna, onları ölüme çağıracak. Ne mutsuz! Ama gelecek nesiller bu eylemi nasıl yorumlarsa yorumlasın, vatan sevgisi ve onura sınırsız tutku üstün gelecek. Hem şuna bak, ayrıca Deciuslar ve Drususlar, acımasız baltasıyla Torquatus ve sancaklarla dönen Camillus. Şu eşit silahlarla parıldayan ruhları da görüyor musun, şimdi Gece’de kapalı olarak birleşmişler, ama ah!, ışığa kavuştuklarında ne karşılıklı savaşlar, ne cepheler, ne kan dökecekler! Kayınpeder Alp engellerinden ve Yalnız Sakin’in kalesinden inecek, damat ise Doğu’nun ordularıyla ona karşı duracak. Hayır, ey çocuklarım, yüreklerinizi böyle bir savaşa katılaştırmayın, ülkenizin en güçlü gücünü kendi bağrına çevirmeyin; ve sen, göksel soydan gelen, ilk sen bağışla; silahını elinden bırak, ey kanımdan olan… O, muzaffer arabasını Korinthos’a üstün gelerek Kapitol tepesine sürecek, Akha katliamıyla ünlü. Argos’u ve Agamemnon’un Mykenai’sini kökünden sökecek, hatta Aiakos’un varisini, silahta güçlü Akhilleus’un soyunu, atalarının Troya’daki ve Athena’nın kirletilmiş tapınağındaki öcünü alarak. Kim seni, soylu Cato, ya da seni, Cossus, sessizliğe bırakabilir? Kim Gracchus ailesini, ya da savaşın çifte yıldırımı, Libya’nın belası iki Scipio oğlunu? Ya yoksullukta güçlü Fabricius’u, ya da seni, Serranus, sabanla toprağı sürerken? Nereye sürüklüyorsunuz beni soluk soluğa, ey Fabiuslar? Sen, o en büyük olansın, tek adam, oyalanışıyla devletimizi kurtaran. Başkaları soluyan tunçtan daha yumuşak hatlar dövecek, buna inanıyorum; mermerden canlı yüz hatları çıkaracak; davayı dudaklarında daha etkili kılacak; kalemleri göğün yollarını çizecek, yıldızların doğuşunu anlatacak: senin görevin, ey Romalı, ulusları imparatorluğunla yönetmek olsun; bu senin sanatın olacak, barışın yasasını koymak, yenilene merhamet göstermek, kibirlileri yere sermek.’

Böyle dedi efendi Ankhises, ve onlar hayret ederken sürdürür: ‘Bak, muzaffer Marcellus nasıl da parlak ganimetlerle şanla ilerliyor, hepsinin üzerinde dev gibi yükseliyor! O, Roma devletini istilanın darbesi altında sendelerken ayakta tutacak, Kartacalıları ve isyancı Galyalıları alt edecek, ganimet aldığı silahları üçüncü kez lord Quirinus’un önüne asacak.’

Ve tam bu sırada Aeneas, yanında yürüyen, güzellikte üstün, silahları parıldayan ama alnında pek az neşe olan, gözleri yere bakan birini görünce:

‘Kim, ey babam, ona bu şekilde eşlik eden? Oğlu mu, yoksa soyundan gelen başka bir prens mi? Yoldaşları çevresinde nasıl da mırıldanıyor! Ne kadar da görkemli bir görünüşü var! Ama kara Gece başının çevresinde hüzünlü bir gölgeyle çırpınıyor.’

Sonra efendi Ankhises, gözyaşları kaynayarak söze başladı: ‘Ey oğlum, halkımızın büyük kederini sorma. Kaderi onu yalnızca yeryüzüne gösterecek, daha fazla kalmasına izin vermeyecek. Roma soyunu, ey gökyüzünün efendileri, çok güçlü buldunuz, eğer bu armağanınız kalıcı olsaydı. İmparatorluk kentin yanındaki Mavors Alanı’ndan ne inlemeler yükselecek! Sen, ey Tiber, yeni mezarın önünden akarken ne cenaze alayı göreceksin! İlion soyundan hiçbir gençlik Latin atalarımızın umudunu bu kadar yükseğe taşımayacak; Romulus’un toprağı böylesi bir evladıyla asla övünmeyecek. Yazık onun erdemine, yazık antik onuruna, savaşta yenilmez sağ eline! Ona karşı hiç kimse zırh çatışmasında zarar görmeden duramazdı, ister yaya karşılasın düşmanı, ister köpüklü atının böğrüne mahmuzlarını batırsın. Yazık sana, ey delikanlı! Eğer bir şekilde kaderin acımasız sınırını kırabilseydin, sen Marcellus olacaktın. Bana avuç dolusu zambak verin; parlak çiçekleri saçayım, en azından bu armağanları soyumun ruhuna sunayım, bu boşa giden hizmeti yerine getireyim.’

Böylece bütün geniş buğulu ovaları baştan başa dolaşır, sahneyi tümüyle tararlar. Ankhises oğlunu her noktadan geçirip tutkusunu geleceğin şanıyla alevlendirdikten sonra, ona vermesi gereken savaşı anlatır, Laurentum halklarını ve Latinus’un kentini öğretir, her görevin nasıl savuşturulabileceğini ya da katlanılabileceğini gösterir.

Uyku’nun iki kapısı vardır; biri boynuzdan yapıldığı söylenir, ondan gerçek gölgeler kolayca dışarı çıkar; öteki parlak, cilalı fildişinden, ama yalancı düşler ruhlar diyarından yukarı oradan çıkar. Bu sözlerle Ankhises, oğlunu ve Sibylla’yı birlikte oraya kadar götürür, onları fildişi kapıdan uğurlar. Aeneas gemilerine doğru yoluna devam eder, arkadaşlarını yeniden görür; sonra kıyı boyunca doğrudan Caieta limanına yönelir. Çapa pruvadan atılır; kıçlar kumsala oturur.