Kısım 1 / 11
[Başlık sayfası] Alanus, Teolojinin İlkeleri Üzerine.
[Başlık sayfasında sonradan eklenmiş el yazısı not:] Weissenburg Manastırı'na ait. Envanter numarası 2533.
Burada Üstat Alanus Porretanus'un Göksel Hukuk Kuralları, yahut Teolojinin İlkeleri başlar.
Her bilim, kendi temelleri üzerinde duruyormuş gibi, kendi kurallarına dayanır. Tamamen insan zevki ve iradesiyle var olan ve kuralları yalnızca insan koymasıyla oluşan dilbilgisi bir yana dursun, diğer bilimler de dayandıkları kendi kurallarına sahiptir. Bunlar, adeta belirli sabit sınırlar içinde kapanmıştır. Mantık, maxima (ilke) adını verdiği kurallara sahiptir. Retorik ortak yerlere (loci communes), ahlak genel yargılara (sententiae generales), fizik aforizmalara sahiptir. Aritmetik porismata'ya, yani ince kurallara sahiptir. Bunlar, ince bir kavrayış istedikleri için, onları inceleyene bir bakıma ödül olur. Bu yüzden porismata'ya adeta "ödüller" derler. Nitekim porisma Yunanca bir kelimedir ve Latincede "ödül" anlamına gelir. Müzisyenlerin de, müzik sanatının kuralları olan axiomata'ları vardır. Bunlara adeta "tartılar" denir, çünkü müzik onlara göre seslerin tartılarını, yani uyumlarını inceler. Nitekim Yunanca axi, Latincede "ağırlık" demektir. Geometricilerin kuralları ise theoremata, yani "incelemeler" diye anılır. Nitekim Yunanca theorim, Latincede "inceleme" (speculatio) demektir, çünkü geometri bunlar aracılığıyla kendisine ait olan şeylerin doğruluğunu inceler. Astronomi de, değerleri ve kavranmalarının inceliği nedeniyle "üstünlükler" diye adlandırdığı kendi ilkelerine sahiptir. Gök-üstü bilim, yani teoloji ise kendi ilkelerinden yoksun değildir. Onun kuralları daha değerlidir ve karanlıkları ile incelikleri bakımından ötekileri aşar. Öteki kuralların bütün zorunluluğu yalnızca alışkanlığa, doğanın olağan akışına dayanırken, teolojik ilkelerin zorunluluğu mutlak ve çürütülemezdir. Çünkü bunlar, ne eylemle ne de doğayla değiştirilebilecek şeyler hakkında inanç oluşturur. Bu yüzden değişmez zorunlulukları ve görkemli incelikleri nedeniyle filozoflar onlara paradoxa, yani adeta "haklı olarak görkemli olanlar" der. Karanlıkları nedeniyle enigmata (bilmeceler) denir. Kavranışlarının iç parlaklığı nedeniyle enthymemata denir, çünkü zihnin daha saf bir keskinliğiyle kavranırlar. Enthymemata, adeta "zihnin içinde gizli olanlar" demektir: en "içinde", theme ya da thymos ise "zihin" anlamına gelir. Yetkeleri nedeniyle hebdomades, yani "değerli önermeler" (dignitates) denir. Çünkü Yunanca hebdomada, Latincede dignitas (değer) demektir.
Boethius da bu yüzden kitabına, ilahiyatçıların en ince önermeleri üzerine yazılmış gibi, Hebdomadlar Üzerine adını vermiştir. Bu önermeler anlayış bakımından ne kadar yüksekse, o kadar dindar bir dinleyici ister. Bu yüzden kendini yalnızca duyuların aynalarına vermiş kaba kişilere ve acemilere sunulmamalıdır. Daha saf bir zihnin rehberliğiyle tarifsiz olana yükselen ve felsefenin sırlarını daha saf bir gözle görenler içindir. Bu önermeler teolojinin daha derin koynunda gizlidir. Teolojik ilkeleri ele alacağımız için, bütün ilkelerin kaynağından ve adeta koynundan, yani incelememizin en genel ilkesinden başlayalım.
Kısım 2 / 11
Zihnin ortak kavrayışı, her akıl sahibinin duyar duymaz onayladığı bir önermedir. Bu tanım, hangi alana ait olurlarsa olsunlar bütün ilkeleri genelliği içinde kapsar. Ona yerinde olarak "zihnin ortak" kavrayışı, yani birçok zihnin kavrayışı denir. Bir kuralın ilke olması için, doğa ya da sanat yoluyla birçok insanın bilgisine ulaşması gerekir, öyle ki bir şeyi kanıtlamak için kullanıldığında başka bir kanıta ihtiyaç duymasın. Bu yüzden "kanıtlanamaz", "kendiliğinden bilinen" ve "ilke" diye adlandırılır. Yazar da bu yüzden haklı olarak ekler: "her akıl sahibi", yani sağduyulu biri, "duyar duymaz onaylar". Teolojik ilkelerin bazıları birçok kişinin bilgisine ulaşır, örneğin "şeylerin tek bir ilkesi vardır". Bazıları ise az kişinin, yani bilgelerin bilgisine ulaşır, örneğin "her basit şeyin varlığı ile olduğu şey birdir". Biz de az kişinin bilgisine ulaşanları ele alacağız.
Kural. Monad, herhangi bir şeyin bir olmasını sağlayan şeydir. Tanrı yalnızca "bir" olarak adlandırılmaz, hatta monas, yani birlik olarak söylenir ve bu pek çok nedenden dolayıdır. Basitlik ya da tekillik bakımından bir ya da birlik denir, çünkü Tanrı'dan her sayı, her çokluk uzak tutulur. Çokluk üç türlüdür. Parçalardan oluşan cisimlerde görülen parçalar çokluğu vardır. En azından cisimsiz şeylerde görülen özellikler çokluğu vardır, çünkü onlarda, ruhlarda olduğu gibi, birçok özellik birleşerek bir araya gelir. Son olarak, özelliklerde görülen etkiler çokluğu vardır. Çünkü herhangi bir özellik, parçalardan bir yapıya ya da doğaların bir birleşimine sahip olmasa da, yine de birçok etkiye sahiptir. Örneğin "beyazlık" bir şeyi beyaz yapar, renkli yapar, belli nitelikte yapar ve başkalarına benzer yapar. Bu türden her çeşitlilik göksel monastan uzak tutulur. Çünkü Tanrı, cisimsiz olduğu için parçalar bakımından çeşitli değildir. İçinde sayı ve çeşitlilik olmadığı için özellikler bakımından çeşitli değildir. Biçimsel neden olmadığı için çeşitli etkiler bakımından çeşitli değildir. Bu nedenle gerçekten birdir, hatta birliğin kendisidir. Boethius da Üçlü Birlik Üzerine adlı kitabında Tanrı'dan söz ederken şöyle der: "Öyleyse içinde hiçbir sayı, hiçbir çokluk bulunmayan gerçekten birdir." Değişmezlik nedeniyle de "bir" ya da "birlik" denir. Krallar Kitabı'nın şerhinde, "Ramataim'de bir adam vardı" vb. sözü üzerine söylendiği gibi, bu "bir" terimiyle Tanrı'ya değişmezlik yüklenir. Dışlama nedeniyle de "bir" denir, öyle ki anlam şudur: "Tanrı birdir", yani çok değildir. Benzerlik nedeniyle de "bir" ya da "birlik" denir, çünkü birlikle pek çok bakımdan benzerliği vardır. Bu birlik hiçbir şeyden türemez. Her çokluk birlikten türer. Birlik, kendisinden birliği doğurur. Kendisinden eşitliği çıkarır. Bunun gibi Tanrı da hiçbir şeyden değildir, her şey ise O'ndandır. Bunun gibi kendisinden bir başka kendisini, yani Oğul'u doğurur. Kendisinden kendisine eşit olanı, yani Kutsal Ruh'u çıkarır. Bu kuraldan bir başka kural daha çıkarabilirsin.
Kısım 3 / 11
Gök-üstünde birlik, gökte ötekilik, gök-altında çokluk vardır. Gök-üstü olan Tanrı'dır, O'nda en yüce birlik vardır. Göksel olan melektir, onda ilk ötekilik vardır, çünkü melek Tanrı'nın yarattığı ilk şeydir ve Tanrı'dan sonra değişebilir kılınan ilk şeydir. Yine de gök-altındaki kadar çeşitliliğe sahip değildir. Bu nedenle, ötekilik çokluğun ilk basamağı olduğundan, melekte çokluk değil, yalnızca ötekilik olduğu söylenir. Gök-altındaki şeylerde, yani bu cisimlerde ise tam bir çokluk olduğu söylenir, çünkü bunlar pek çok çeşitliliğe tabidir. Demek ki Tanrı basitlik, değişmezlik, dışlama ve benzerlik nedenleriyle gerçekten bir ya da birliktir. Öyleyse yalnızca O monastır, yani yalnızca Tanrı gerçekten vardır, çünkü yalın olarak, yani değişmez biçimde vardır. Diğer şeyler ise gerçekten var değildir, çünkü aynı durumda kalmazlar. Ardından şu kural gelir:
Her bir şey birdir. Çünkü hiçbir şey, en yüce monastan gelmedikçe, herhangi bir birlik türüyle bir olamaz. Bir tekillik birliği vardır ki, buna göre herhangi bir şey sayıca bir olarak söylenir. Boethius da şöyle der: "Var olan her şey, sayıca bir olduğu için vardır." Bu birlikle bir olan her şey, bir olmasını Tanrı'dan alır. Bir de birleşme birliği, yani uygunluk birliği vardır ki, buna göre pek çok insan türe katılımları sayesinde bir olarak söylenir. Bu birlik, birlikten değil birleşmeden gelir ve o da Tanrı'dandır. Augustinus'un Yuhanna üzerine yorumunda tanıklık ettiği gibi: "Çünkü her şey O'nun aracılığıyla yapıldı ve O'suz hiçbir şey yapılmadı."
Tüm uyum Tanrı'dandır. Farklılığın ya da ayrımın birliği bile aynı kaynaktan kökenini alır. Zira bir şeyin bir başkasından farklı ya da ayrık olması da Tanrı'dandır. Ayrıca parçaların bileşiminden oluşan bütünlük birliği de vardır. Buna göre bir insan beden ve ruhtan oluşan bir bütün olarak adlandırılır, yani bunlardan bütünleşmiştir. Nitekim aynı Augustinus şöyle der: "Her yapı Tanrı'dandır." Ayrıca aynı yaşama yasası altında, aynı yasa boyunduruğu altında bir araya gelen insanların "tek halk" olarak adlandırıldığı bir araya gelme birliği de vardır ve bu da Tanrı'dandır. Ayrıca "Tek yürekleri ve tek ruhları vardı" denilen uzlaşma birliği de vardır.
Monad bir monad doğurur ve kendi ısısını kendi içine yansıtır. Bu kural, ondan önce gelenden doğar. Zira O'na, kendisinden Tanrı'yı doğurduğu için monas dendiği söylenmişti. Aynı şekilde Kutsal Ruh'u da kendisinden çıkarır, tıpkı birliğin kendisinden birliği doğurması gibi. Dolayısıyla monad bir monad doğurur, yani Baba Oğul'u doğurur. Zira monad doğuracaksa, bir monad doğurması gerekirdi. Çünkü basit bir şeyden, doğal doğumda olduğu gibi bir parçanın kopmasıyla hiçbir şey doğamaz. Dolayısıyla basit olan ya hiçbir şey doğurmamalı ya da basitten basit doğmalıydı. Bu yüzden Augustinus, Baba'nın bütün özünü Oğul'a aktardığını söyler, çünkü Oğul Baba ile aynı özden bir parçanın kopmasıyla değil, doğanın doluluğuyla olur.
Kısım 4 / 11
Kutsal Ruh da Baba'dan ve Oğul'dan çıktığı için şu söz yerinde olarak gelir: "ve kendi ısısını kendi içine yansıtır". Kutsal Ruh'a ısı, sevgi, öpücük, Baba ile Oğul'un bağı denir, çünkü Baba, Kutsal Ruh'u soluyarak özel bir biçimde Oğul'la buluşur. Kutsal Ruh'un armağanlarında, Baba'nın ve Oğul'un verdiği şey onların bize olan sevgisini simgeler. Çünkü Kutsal Ruh'un Baba'dan ve Oğul'dan çıkması, Baba ile Oğul'un sevgisinin, yani ikisinin birliğinin kesin bir işaretidir. Tek bir doğada buluşmasalardı tek bir solukla solumazlar ve Baba ile Oğul'un ısısı ya da sevgisi denmezdi. Demek ki bu ısı monastan, yani Baba'dan öyle çıkar ki onu terk etmez, çünkü onunla aynı özdendir. Öyle ki ısısını kendi içine, yani başka bir kendisi olan Oğul'una yansıtır. Bu ısı Kutsal Ruh'tur ve Baba'dan, onun yetkesiyle Oğul'dan da çıkacak biçimde çıkar.
Baba'da birlik, Oğul'da eşitlik, Kutsal Ruh'ta birlik ile eşitliğin bağı vardır. Bu kural üçüncüsünden çıkar ve adeta üçüncüsünün bir açıklamasıdır. Çünkü Baba'ya yukarıda söylenen nedenlerle monas denir: kendisi hiçbir şeyden değildir, her şey ise ondandır. Oğul doğum yoluyla, Kutsal Ruh çıkış yoluyla ondandır. Kendisinden bir monas, yani aynı doğadan ve basit olanı da doğurur. Birlik özellikle Baba'da söylenir, oysa Kutsal Ruh'a da uyar, çünkü eşitlik ancak ardından Oğul'da görülür. Oğul'da eşitlik derim, ötekilik demem, orada bir doğa farklılığı anlaşılmasın diye. Daha doğrusu eşitlik. Çünkü eşitlikte kişilerin çokluğu ve doğanın birliği belirtilir. Hiçbir şey kendine eşit değildir. Doğaca kendisine benzemeyen başka bir şeye de hiçbir şey eşit değildir. Eşitlik, Kutsal Ruh'a da uyduğu halde, üç nedenle özellikle Oğul'a atfedilir. Birincisi, eşitlik ilk olarak Oğul'da görülür. Ayrıca Kutsal Ruh'un Baba'ya eşit oluşu da Oğul'dan gelir. Bir de eşitlik ya da benzerlik, özellikle doğum yoluyla bir başkasından çıkan şeyde görülür. Kutsal Ruh'ta neden birlik ile eşitliğin bağı olduğu söylendiği ise önceki söylenenlerden açıktır.
Yalnızca monad alfa ve omegadır, kendisi alfasız ve omegasızdır. Bu kural açıkça ikinci kuraldan doğar. Orada Tanrı'nın basitliği nedeniyle monas olduğu, başka her şeyin ise sayıca bir olduğu ölçüde o monastan olduğu söylenmişti. Böylece yalnızca monad her şeyin alfası ve omegası, yani ilkesi ve sonudur. Kutsal yazının haykırdığı gibi, her şey O'nun aracılığıyla yapılmıştır, böylece O her şeyin ilkesidir. Her şey de en yüce son olarak bire yönelir. Bunun en az göründüğü akılsız yaratıklar bile, hayvanlar gibi, hatta duyusuz olanlar, otlar ve ağaçlar gibi, hatta cansızlar, taşlar gibi, doğal olarak bire yönelir ve ellerinden geldiğince kesilmeye ve bölünmeye direnir. Bunun en az göründüğü taş bile, parçalarının doğal kaynaşması ya da birbirine tutunması sayesinde bölünmeye direnir. Ardından "alfasız ve omegasız" gelir: çünkü aynı monadın başlangıcı ve sonu yoktur. Her bakımdan basit olduğu için ondan her türlü bileşim uzak tutulur. Bir şeye dört şekilde bileşik denir. Ya parçaların birleşmesiyle, cisimler gibi. Ya da özellikleri bakımından, ruhsal varlıklar gibi, çünkü ruhsal varlıklarda birden fazla özellik birleşmiştir. Ya da bileşmeye yatkınlığı bakımından, herhangi bir özellik gibi: o, parçalardan oluşmasa da bir özneyle bileşmeye yatkındır. Ya da bileşik olana yatkınlığı bakımından, filozoflara göre bileşik denen ilk madde gibi, çünkü ondan bir şeyin bileştirilmesine elverişliydi. Tanrı'dan ise her türlü bileşim uzak tutulur. Çünkü O, cisimler gibi parçalardan oluşmaz, ruhlar gibi özellikler bakımından bileşik değildir, bir özellik gibi bileşmeye yatkın değildir, ilk madde gibi bileşik olana da yatkın değildir. Zira Tanrı, maddi bir özne olmaksızın biçimdir ve biçimsel bir yüklem olmaksızın özdür. Her bakımdan basit olduğu için başlangıçtan ve sondan yoksundur. Ne edimde ne doğada bileşimin bulunduğu yerde hiçbir köken ya da doğa yoktur. Hiçbir kökenin ya da ilkenin olamayacağı yerde de "başlangıçsız" terimi uygundur.
Kısım 5 / 11
Alfa ve omega ile sınırlanmış her şey ya alfadan ötürü iyidir ya da alfa ve omegadan ötürü iyidir. Bu kural, "Yalnızca monad her şeyin alfası ve omegasıdır" diye söylenen kuraldan türer. Çünkü her şey ilke olarak Tanrı'dan ise, alfadan, yani ilkenin kendisinden ötürü, iyi bir ilkeden gelmeleri bakımından iyidir. Ama dikkat et: "alfa ve omega ile sınırlanmış her şey" denince, iki sınırla, yani bir başlangıç ve bir sonla, edimde ya da doğada kuşatılmış her yaratılmış şey anlaşılır. Çünkü doğmuş her şey doğası gereği yok oluşa yönelir. Bu yüzden meleklerin doğası bile doğası gereği çözülebilirdir. Platon bu doğa hakkında şöyle der: "Ey tanrıların tanrıları, ben ki sizin babanız ve yapıcınızım. Doğanız gereği çözülebilirsiniz, ama ben böyle istediğim için çözülmezsiniz." Nitekim Augustinus Yaratılış üzerine yorumunda, her yaratığın bir sabahı ve bir akşamı, yani en azından doğa bakımından bir başlangıcı ve bir sonu olduğunu söyler. Böylece her yaratılmış şey ya alfadan ötürü iyidir, yani doğası gereği iyilikten pay alır ve bunu yaratıcısından alır, ya da alfa ile omegadan ötürü iyidir. Her şeyin sonu olan mutluluğa yönelen akıllı yaratık böyledir. Demek ki sondan ötürü iyi olan yalnızca akıllı yaratıktır. O yalnızca doğası gereği Tanrı'ya yönelmekle kalmaz, yaşamının ilkesini davranışlarıyla da onurlandırır, zihninin anlayışıyla onu yeniden kavrar ve bütün sevgi çabasıyla Tanrı'yı kendine ödül olarak ister.
Tanrı, merkezi her yerde, çevresi hiçbir yerde olan akılla kavranır bir küredir. Bu kuralı, "yalnızca monad alfadır, alfasız ve omegasızdır" diye söylenen kural kanıtlar. Başlangıçtan ve sondan yoksun olduğu için Tanrı bir küre diye anılır, çünkü başlangıçsız ve sonsuz olmak küresel biçimin kendine özgü niteliğidir. Ne var ki bu cismani bir küre değil, akılla kavranan bir küredir. Tanrı bir küredir dediğimizde imgelemin ardına düşmemeli, O'nu cisimlere benzer bir küre olarak tasavvur etmemeliyiz. Aklımızı kılavuz edinerek, sonsuz olduğu için O'na küre denildiğini anlamalıyız. Bu yüzden Martianus'ta Varlık'ın bir taç taşıdığı söylenir, çünkü taç başlangıçtan ve sondan yoksun olmayı simgeler. Başlangıcın ve sonun yokluğuna bu yüzden taç (diadema) denir, adeta iki şeyi, yani başlangıcı ve sonu dışarıda bırakan anlamında. Ardından "merkezi her yerde, çevresi hiçbir yerde" gelir. Cisimlerin küresi ile akılla kavranan küre arasında ne büyük bir fark vardır! Cismani kürede merkez, küçüklüğü yüzünden neredeyse hiç kimse tarafından bir yerde algılanmaz, çevre ise pek çok yerde bulunur. Oysa akılla kavranan kürede merkez her yerde, çevre hiçbir yerdedir. Yaratılmış olana merkez denir, çünkü nasıl zaman sonsuzluk karşısında bir an sayılırsa, yaratılmış olan da Tanrı'nın uçsuz bucaksızlığı karşısında bir nokta yahut bir merkezdir. Tanrı'nın uçsuz bucaksızlığına ise çevre denir, çünkü her şeyi düzene koyarak bir bakıma her şeyin çevresinde döner ve her şeyi kendi enginliği içinde kuşatır. Cisimlerin küresi ile akılla kavranan küre arasında bir fark daha vardır. Cismani kürenin merkezi hareketsiz, çevresi hareketlidir. Akılla kavranan kürenin ise merkezi hareketli, çevresi hareketsizdir, çünkü Tanrı kendisi sabit kalarak her şeyi devindirir.
Kısım 6 / 11
Tanrı öyle bir varlıktır ki, onda olan her şey onun bütün varlığıdır. "Monad, herhangi bir şeyin bir olmasını sağlayan şeydir" kuralı buna güvence verir. Tanrı basit olduğu için, Boethius'un Üçlü Birlik Üzerine kitabında söylediği gibi, O'nda kendisi olandan başka hiçbir şey yoktur. Çünkü O'nda ne parça çeşitliliği ne de özellik çokluğu vardır. Bu yüzden Tanrı hakkında hangi terimle bir şey olduğu gösterilirse gösterilsin, bir ve aynı varlık yüklenir. "Tanrı Tanrı'dır", "güçlüdür", "sabırlıdır", "merhametlidir" denildiğinde bu terimlerle aynı ve tek şey yüklenir. Zira Tanrı için Tanrı olmak ile güçlü ve merhametli olmak aynıdır. Boethius da Üçlü Birlik Üzerine kitabında şöyle der: "Tanrı için var olmak ile büyük olmak aynıdır." Kuralın anlamı şudur: Tanrı, hakkında hangi terimle ne yüklenirse yüklensin, öteki bütün terimlerle de aynı şeyin yüklendiği varlıktır. Ancak bu daha çok üç kategorinin terimleri için anlaşılmalıdır: öz, nitelik ve nicelik. Bu nedenle birinci, ikinci ya da üçüncü kategoriden Tanrı için söylenen her terim, O'na ilahi özü (ousia) yükler. "Tanrı özdür", "ruhtur", "şefkatlidir", "merhametlidir", "güçlüdür", "büyüktür", "sonsuzdur", "birdir" denildiğinde olduğu gibi. Bazılarının şu kuralı da bu anlamda koyduğu görülür.
Tanrı'da olan her şey Tanrı'dır. Yani doğal şeylerde bir içkinlik (bir şeyin bir başka şeyde bulunması) yükleyen her terim, Tanrı için söylendiğinde özü yükler. "Tanrı'da olan her şey Tanrı'dır" ya da "Tanrı öyle bir varlıktır ki..." denildiğinde geçen bu tümellik, işaret edilenlerin çokluğuna değil, işaret edenlerin ve etkilerin çokluğuna gönderir. Çünkü tek ve aynı nedenin etkileri çeşitlidir ve çeşitli adlarla işaret edilir, "Tanrı güçlüdür, şefkatlidir, basiretlidir" denildiğinde olduğu gibi. Demek ki söyleyişte ve etkide tümellik, varlıkta ise tekillik vardır.
Yaratıcı hakkında yapılan her yükleme birleşik ve bağlıdır. Bu kural, daha önce değinilen kuraldan türer. Çünkü Tanrı hakkında yukarıda belirtilen terimlerle bir ve aynı şey yükleniyorsa, yükleme birleşik ve bağlıdır, çünkü O'na herhangi bir terim yüklendiğinde o yüklemenin dışında hiçbir şey kalmaz. "Tanrı iyidir" dediğimde, "Tanrı Tanrı'dır, iyidir, şefkatlidir, güçlüdür" deseydim söyleyeceğim kadarını söylerim. Bir yaratık hakkında ise bir şey topluca değil, ayrı ayrı yüklenir. "Petrus adildir" denildiğinde bir şey yüklenmiş olsa da, bu yüklemenin dışında Petrus'a uyan ve öteki terimlerle ona yüklenen birçok şey kalır, "Petrus şefkatlidir, merhametlidir" dediğim gibi. Boethius da Üçlü Birlik Üzerine kitabında şöyle der: "Öteki şeylerde ayrı ayrı, Tanrı'da ise birleşik ve bağlı olarak, şu şekilde: 'insan tözdür' ya da 'Tanrı tözdür' dediğimizde, sanki hakkında yüklem yapılan şey tözmüş gibi söylenir, 'töz olan insan' ya da 'töz olan Tanrı' gibi. Ama arada fark vardır: insan bütünüyle kendisi insan değildir, bu yüzden töz de değildir. Çünkü ne ise, onu insan olmayan başka şeylere borçludur. Tanrı ise tam da kendisi Tanrı'dır, çünkü olduğu şeyden başka bir şey değildir."
Kısım 7 / 11
Her basit şeyin kendi varlığı ve olduğu şey birdir. Bu kural, "Tanrı öyle bir varlıktır ki..." kuralından türer. Anlamı şudur: gerçekten basit olan bir şey için yalın olarak "vardır" denirse, "Tanrı vardır" gibi, ve "Tanrı bir şeydir", "Tanrı büyüktür" ya da "güçlüdür" denirse, ikinci yüklemeyle birincisinden başka bir şeyin yüklendiği anlaşılmamalıdır. Örneğin Baba için, Oğul için ya da Kutsal Ruh için "vardır" denirse, "Baba güçlüdür", "Oğul güçlüdür", "Kutsal Ruh güçlüdür" denildiğinde yüklenenden başka bir şey yüklenmez. Çünkü O'nun var olmasının bir şey, güçlü olmasının başka bir şey olduğu hiçbir şekilde anlaşılmamalıdır. Zira Baba, Oğul ve Kutsal Ruh için var olmak ile güçlü olmak tamamen aynı şeydir.
Hiçbir basit şey özne olamaz. Bu, öncekinden doğar. Çünkü basit olanda hiçbir çeşitlilik ve hiçbir çokluk olmadığı için, onda ne tözsel ne de ilineksel bir şey vardır. Bu yüzden hiçbir özelliğin öznesi değildir. Aynı nedenle basit olana hiçbir şey yüklenmez, çünkü yüklenmek bir şeye içkin olmaktan başka bir şey değildir. Zira teolojik bir önermede neyin neye içkin olduğu değil, bir şeyin ne olduğu gösterilir. "Tanrı iyidir" denildiğinde, Tanrı'nın içkinlik yoluyla ne olduğu değil, özü yoluyla ne olduğu gösterilir. Bu yüzden hiçbir teolojik önerme içkinlik ya da olumsallık üzerine değil, saf varlık ya da zorunluluk üzerinedir. "Tanrı vardır" da denilse, "Tanrı adildir" de denilse, bu saf varlık üzerine bir önermedir. Boethius da basit olanın özne olamayacağını ima etmek isterken şöyle der: "Zira özne olamaz."
Yalnızca basit olan, maddi bir özne olmaksızın biçimdir ve biçimsel bir yüklem olmaksızın altta durandır. Gerçek anlamda biçim, başkasını biçimlendiren ve hiçbir şey tarafından biçimlendirilmeyen şeye denir. Öyleyse Tanrı'dan daha gerçek biçim ne olabilir? O her şeye biçim verir ve hiçbir şeyden biçim almaz. Var olmak için hiçbir şeye katılmaz. Ama bir özneye içkin olan bir biçim değildir, tersine her türlü özneden soyutlanmıştır. Bu yüzden "maddi bir özne olmaksızın" ve "altta durandır" denir: bir özelliğin altında durduğu için değil, her şey O'nun aracılığıyla var olduğu için. Ardından "biçimsel bir yüklem olmaksızın" gelir, çünkü O'na hiçbir biçimsel yüklem yüklenmez.
Her varlık biçimdendir. Tanrı'ya biçim denir, çünkü her şeye biçim ve her şeye varlık verir. Bu yüzden her varlığın biçimden olduğu doğru olarak söylenir.
Varlığın kendisi olanın, kendisine ait bir varlığı yoktur. Bunu, her şeyin varlığı olan Tanrı için söylüyorum, çünkü her şey O'nun aracılığıyla vardır. O'nun ayrı bir varlığı yoktur, çünkü var olmak için hiçbir şeye katılmaz. Bundan şu kural çıkar.
Yalnızca biçim biçimsizdir, çünkü biçimin biçimi yoktur. İlahi biçim, var olmak için hiçbir şeyden biçim almaz, çünkü en biçimsel biçimdir.
Kısım 8 / 11
Bir biçimden verilmiş her ad, Biçim (Tanrı) için söylendiğinde o biçimden düşer. Her ad, ilk konuluşuna göre bir özellikten ya da biçimden verilmiştir. Boethius da şöyle der: "Madde ve biçimden oluşan şeyler arasında, adları dilediği gibi şeylere basan yalnızca insan zihnidir." İlahi biçimi belirtmek için aktarılan ad, verildiği biçimden düşer ve böylece bir bakıma biçimsiz olur. Çünkü ad, saf ilahi özü (ousia) belirttiğinde onu aktarılmış bir yolla adlandırır. Bir ad özü belirttiğinde, kendi biçimini ya da niteliğini belirtiyormuş gibi görünse de onları değil, ilahi biçimi belirtir, "Tanrı iyidir" ya da "adildir" dendiğinde olduğu gibi.
Tanrı hakkında söylenen bütün olumlamalar bileşimsizdir, olumsuzlamalar ise doğrudur. Bir olumlama, belirtir göründüğü bileşimi gerçekten belirttiğinde "bileşik" ya da "sıkı" diye adlandırılır. Örneğin "Petrus adildir" dediğimde bu olumlama, adaletin Petrus'la bileşimini belirtir görünür ve gerçekten de belirtir. Bileşimsiz ya da "gevşek" olumlama ise belirtir göründüğü bileşimi belirtmediğinde böyle adlandırılır, "Tanrı adildir" dendiğinde olduğu gibi. Çünkü orada adaletin Tanrı'yla bileşimi belirtilmez, zira adalet O'nunla bileşmez ya da O'nda bulunmaz. Daha ziyade O'nun adaletin kendisi ve adil olan olduğu belirtilir. Tanrı hakkında söylenen olumsuzlamalar ise gerçek anlamda ve doğrudur. Bunlar aracılığıyla Tanrı'dan, O'na içkinlik yoluyla ait olmayan şey kaldırılır. Bu yüzden Sözde Dionysios Areopagites, Tanrı hakkında bir şeyin neden yoluyla söylendiğine dikkat ederek, sözlerin yarattığı anlamdan çok sözlerin çıktığı anlama, neyin neden ve kimin hakkında söylendiğine bakar ve "Tanrı adildir, şefkatlidir, güçlüdür" der. Yine Tanrı'ya özellik olarak neyin uymadığını ve Tanrı hakkında neyin neden yoluyla söylendiğini göz önüne alarak "Tanrı şefkatli değildir, güçlü değildir, merhametli değildir" der. Böylece varlığın doğruluğunu değil, söyleyişin özelliğini ortadan kaldırır.
Her basit şey bir şeyle vardır, başka bir şeyle var olduğu söylenir. Bu kural, "Bir biçimden verilmiş her ad..." kuralından doğar. Orada hiçbir adın Tanrı'ya gerçek anlamda uymadığı söylenmişti. Bu yüzden her basit şey, yani Baba, Oğul ve Kutsal Ruh, bir şeyle vardır, çünkü kendi öz varlığıdır, başka bir şeyle de var olduğu söylenir, çünkü yaratıklardaki etkisinden ötürü öyle denir. Zira var olan her şey varlığını en yüce Varlık olan Tanrı'dan alır. Bu yüzden, her şeyi var ettiği için Tanrı'ya "Varlık" denir, oysa O kendi özüyle vardır. Benzer şekilde Tanrı bir şeyle adildir, başka bir şeyle adil olduğu söylenir. Çünkü kendi öz adaletiyle adildir, ama bizdeki adaletin etkisinden ötürü adil olduğu söylenir. Birini adil kıldığı için adil diye adlandırılır. Kendisi ise öyle adildir ki en yüce adalettir.
Kısım 9 / 11
Her basit şey gerçek anlamda vardır, var olduğu ise mecazi olarak söylenir. Bunun önceki kuraldan doğduğu açıktır. Baba, Oğul ve Kutsal Ruh gerçek anlamda vardır, çünkü değişmez biçimde vardır. Nitekim Hilarius şöyle der: "Varlık Tanrı için bir ilinek değil, tözsel türün bir özelliğidir." Yine de Tanrı'nın kendisi için var olduğu mecazi olarak söylenir. Çünkü Tanrı hakkında söylenen her ad O'nun için mecazi olarak söylenir. Böylece varlıkta gerçeklik, söyleyişte ise mecaz vardır.
Tanrı'ya uyan her ad O'na ya nedensel olarak, ya benzerlik yoluyla, ya eklenti yoluyla, ya da olumsuzlama yoluyla uyar. Bu da benzer şekilde önceki kuraldan doğar. Hiçbir ad Tanrı'ya gerçek anlamda uymadığından, O'nun için söylenen bir adın şu ya da bu şekilde söylenmesi gerekir. Doğal şeylerde de kendi öz anlamından aktarılan her ad, yukarıda belirtilen yollardan biriyle aktarılır. Tanrı'ya neden yoluyla uyan bazı adlar vardır, "adil" ya da "şefkatli" gibi. Bazıları benzerlik yoluyla uyar, "baba", "oğul", "parıltı" ya da "imge" gibi. Bazıları eklenti bakımından uyar, "öfkelenmek" ya da "pişman olmak" gibi. "Öfkelenmek" Tanrı'ya eklentisi, yani ceza bakımından atfedilir, çünkü ceza genellikle öfkeye eşlik eder. Benzer şekilde "pişman olmak" da Tanrı'ya eklentisi, yani bir işin değişmesi bakımından atfedilir, çünkü işin değişmesi genellikle pişmanlığa eşlik eder. Demek ki Tanrı'nın, bir işi değiştirdiği için pişman olduğu, cezalandırdığı için öfkelendiği söylenir. Nitekim Claudianus Ruh Üzerine kitabında şöyle der: "Tanrı'nın pişman olduğu, bir tutkunun etkisiyle değil, ardından gelenin etkisiyle söylenir." Olumsuzlama yoluyla uyanlar ise Tanrı'nın "lütfu geri çektiği" ya da "birini katılaştırdığı" söylendiğinde olduğu gibidir. Geri çekmek, sürdürmemekten başka bir şey değildir. Katılaştırmak ise lütuf vermemektir. Nitekim Augustinus, Rab'bin Firavun'un yüreğini kötülük salarak değil, lütuf vermeyerek katılaştırdığını söyler. Tanrı hakkında neden yoluyla söylenen adlar, Tanrı için öze göre söylenir. Ötekiler ise çoğunlukla Tanrı için göreli olarak söylenir.
Teolojik yüklemede Tanrı'nın ya "ne" ya da "göreli" olduğu gösterilir. Bunun da benzer şekilde öncekinden doğduğu açıktır. Çünkü üç doğal kategorinin, yani öz, nitelik ve niceliğin bütün terimleri Tanrı için söylendiğinde O'na ilahi özü yükler ve bunlarla Tanrı'nın "ne" olduğu gösterilir. Öteki kategorilerin terimleriyle ise Tanrı'nın "göreli" olduğu gösterilir. Bu kural, Augustinus'un şu şekilde koyduğu kuralla uyumludur: Tanrı hakkında söylenen her terim, O'nun için ya öze göre ya da göreli olarak söylenir. Böylece bütün doğal kategoriler iki teolojik kategoriye indirgenir: "ne" kategorisine ve "göreli" kategorisine.
Tanrı hakkında öze göre söylenen her terim, üç kişi için ayrı ayrı ve tekil olarak, üçü için toplu olarak da tekil olarak söylenir. "Öze göre" denilen şeyde iki şey anlaşılmalıdır: belirtmenin özelliği ve belirtilenin özelliği. Bir adın öze göre söylendiğinin söylenebilmesi için iki şey bir araya gelir: özü ya da özün bir durumunu belirtmesi ve özsel bir belirtme biçimine sahip olması, yani ad olarak (substantive) belirtmesi. "Öz" ile ilahi ousia'yı kastederiz. "Özün durumu" ile ise ousia'dan ayrı tutulan ilişkiyi kastederiz. Çünkü hipostazlara eklenen ilişkiler vardır, babalık, oğulluk ve çıkış gibi. Bir de "ilke", "kaynak", "efendi", "yaratıcı" terimleriyle belirtilen ve öze eklenen ilişkiler vardır. Bu nedenle özü ya da özün bir durumunu belirten ve bunu ad olarak yapan her terim, üç kişi için ayrı ayrı ve tekil olarak vb. söylenir. Örneğin "Tanrı" adı özü ve bunu ad olarak belirtir. Bu yüzden üç kişi için ayrı ayrı ve tekil olarak vb. söylenebilir: "Baba Tanrı'dır", "Oğul Tanrı'dır", "Kutsal Ruh Tanrı'dır". Toplu olarak ve tekil olarak da söylenebilir: "Baba ve Oğul ve Kutsal Ruh Tanrı'dır". Benzer şekilde "ilke" adı öze eklenmiş bir ilişkiyi belirtir ve bunu ad olarak belirttiği için üç kişi için yukarıdaki şekilde söylenir. "Ad olarak" kaydını ise şu yüzden ekleriz: özü ya da özün bir durumunu belirten adlar sıfat olarak kullanılırsa, "güçlü" ya da "adil" adları gibi, üç kişi için toplu olarak çoğul söylenir: "Baba ve Oğul ve Kutsal Ruh adildir, güçlüdür" (Latincede çoğul: iusti, potentes).
Kısım 10 / 11
Hem sesi hem anlamıyla ya da yalnızca sesiyle öze ait olan hiçbir ad (substantivum), üçü için toplu olarak çoğulda söylenmez, yalnızca tekilde söylenir. Örneğin "Tanrı" adı, "yaratıcı" adı, "ilke" adı üçü için toplu olarak tekilde söylenir. Bu kural öncekinden yeterince açıktır, çünkü o kadar geniştir ki kişisel adlara bile uzanır. Bu yüzden Baba ile Oğul'un Kutsal Ruh'un "ilkeleri" olduğu sonucuna varılmamalıdır, daha doğrusu onlar Kutsal Ruh'u "soluyanlar"dır. Hilarius Kutsal Ruh'un "kaynaklar olarak" Baba'dan ve Oğul'dan çıktığını söylese de, orada ad sıfat yerine kullanılmıştır, anlamı "kaynaklar olarak", yani "soluyanlar olarak"tır. Ama bu mecazidir ve ondan sonuç çıkarılmamalıdır.
Öze ait olup sıfat olarak kullanılan her sıfat, üç kişi için toplu olarak çoğulda söylenir, örneğin "Baba, Oğul ve Kutsal Ruh adildir ya da güçlüdür" (Latincede çoğul). Çünkü sıfatlar tekil, çoğul ya da başka bir sayıda olmalarını bağlandıkları özneden ya da adlardan alırlar. Kendi başlarına değişken bir anlam ya da yan anlam (consignificatio) taşırlar. Örneğin "kişiler adildir" ve "Baba, Oğul ve Kutsal Ruh adildir" denildiğinde, buradaki çoğul sıfat bunu dayandığı addan ya da adlardan alır ve çokluk anlamını ondan ya da onlardan çeker. Benzer şekilde "Baba, Oğul ve Kutsal Ruh vardır" denildiğinde fiil, çoğul sayının yan anlamını öznelerden alır. Çünkü bir fiilin çoğul ya da tekil olduğuna asıl anlamına göre değil, yan anlamına göre karar verilir. Zira sayı ve kişi fiilin ilinekleridir. Bu yüzden fiilin çoğul ya da tekil olduğuna öznenin tekilliğine ya da çokluğuna göre karar verilir. Ancak sıfatlar ad gibi kullanıldıklarında, yani örtük bir tanımlık anlaşılarak ad yerine konduklarında, üç kişi için toplu olarak tekil söylenir: "Baba, Oğul ve Kutsal Ruh Her Şeye Kadir Olan'dır".
Tanrısal adlarda her aktarım şeyin değil, adın aktarımıdır.
Doğal şeylerde üç türlü aktarım olduğu açıktır. Bazen hem adın hem şeyin aktarımı olur: ad da şey de ait olduğu şeyden, kendisinden ya da kendisine göre olduğu şeye aktarılır. Örneğin "çizgi uzundur" dendiğinde, "uzun" adı ve bu adın şeyi, yani uzunluk, ait olduğu şeyden, yani çizgili cisimden, kendisine göre olduğu şeye, yani çizgiye aktarılır. Çünkü uzunluk da "uzun" adı da çizgiye göre çizgili cisme uyar. Bazen adın değil, şeyin aktarımı olur. Örneğin "ekin sevinçlidir" dediğimde sevinç ekine atfedilir, ama sevinci belirten her ad atfedilmez, "neşeli" ya da "coşkulu" gibi. Bazen de şeyin değil, adın aktarımı olur. Örneğin "keşiş beyazdır" dendiğinde "beyaz" adı keşişe uyacak şekilde aktarılır, ama adın şeyi aktarılmaz. Çünkü keşişe beyazlıkla etkilendiği için değil, beyaz bir cüppe giydiği için beyaz denir. Tanrısal konularda ise şeyin değil, adın aktarımı olur. "Tanrı adildir" dendiğinde "adil" adı Tanrı'ya uyması için kendi öz anlamından aktarılır, ama adın şeyi Tanrı'ya atfedilmez. Tanrı'ya atfedilen, "adil" adının başlangıçta türetildiği adalet değil, ilahi adaletin kendisidir. "Tanrı adildir" dendiğinde bir şey yüklenir, başka bir şey de birlikte yüklenir. İlahi adalet yüklenir, bizdeki adaletin etkisi ise birlikte yüklenir. Bu yüzden "Tanrı adil ve güçlüdür" dendiğinde yüklemin aynılığı ile birlikte yüklenenin çeşitliliği anlaşılır. Böylece birleştirme bağlacı orada yer bulur, çünkü bu önermelerde birlikte yüklenen farklı etkileri, yani adaletin etkisini ve benzerliğin etkisini birleştirir. Birleştirme bağlacı bazen belirtilenleri birleştirir, "Petrus şefkatlidir ve merhametlidir" dendiğinde olduğu gibi. Bazen de birlikte belirtilenleri birleştirir, "Tanrı şefkatlidir ve merhametlidir" dendiğinde olduğu gibi. Aynı şekilde ayırma bağlacı bazen belirtilenleri ayırır, "hayvan sağlıklıdır ya da hastadır" dendiğinde olduğu gibi. Bazen de birlikte belirtilenleri ayırır, "bu albus ya da alba'dır" (eril ya da dişil biçimiyle "beyaz") dendiğinde olduğu gibi. Yine de "Tanrı adil ve şefkatlidir" önermesi olduğu gibi kabul edilmemelidir, çünkü orada birlikte yüklenenlerden çok yüklemler birleştiriliyor gibi görünür. Yüklem tek olduğuna göre de bağlaç tutarsız olur. Ama Augustinus "Tanrı merhametli ve acıyandır" (misericors et miserator) dediğine göre, burada neyin neye bağlandığı sorulur. "Merhametli" O'nun doğasına, "acıyan" ise etkiye aittir.
Kısım 11 / 11
Bağlacın tekrarının anlaşıldığı söylenebilir, böylece anlam şudur: "Tanrı hem merhametlidir hem de acıyandır." Ya da belki "merhametli" ile belirtilen etkide bulunma yatkınlığı, "acıyan" ile belirtilen etkinin sonuçlarıyla birleştirilir.
Eril ya da dişil bir kişi adına eklenen her ayırt edici ad ya da zamir kişiye, nötr cinste ise öze aittir.
Örneğin "Baba, Oğul'dan başka biridir (alius)": Baba'nın kişisi, Oğul'un kişisinden başkadır. Ama Baba, Oğul'dan "başka bir şey" (aliud) değildir, yani Baba Oğul'un olmadığı şey değildir, tersine Oğul'un olduğu şeydir. Zamirlerin ya da ayırt edici adların eril ve dişilde kişiye, nötrde ise öze ait olması şaşırtıcı değildir. Doğal şeylerde de eril ve dişil adlar cinsin şeyine (res generis), nötr adlar ise şeyin cinsine (genus rei) aittir.