Kimyagerlerin Adı Söylenmeden Yaptığı İddialar
"The Sceptical Chymist" adlı eserin önsözünden bir sayfa (s.4). Wellcome Collection.

Kimyagerlerin Adı Söylenmeden Yaptığı İddialar

Robert Boyle — The Sceptical Chymist'in Önsözünden
Robert Boyle· 1661· Özgün: İngilizce· Wellcome Collection· ~1 dk okuma
Gizli CemiyetlerTürkçe çeviriAçık erişim

Robert Boyle (1627-1691), modern kimyanın kurucularından biri olarak kabul edilir — hem Kraliyet Cemiyeti'nin kurucu üyesi hem de kendisi de bir simya araştırmacısıdır. 1661'de yayımladığı "The Sceptical Chymist" (Şüpheci Kimyager), o dönemin standart simya doktrini olan tuz-kükürt-cıva 'üç ilke' teorisini bir diyalog biçiminde sorgular. Bu pasaj, önsözde Boyle'un kendi metodolojik eleştirisini ve diyalogdaki kuşkucu sözcüsü "Carneades"i tanıttığı bölümdür.

Türkçe çeviri (önizleme) · Çeviren Şira Nur Uysal

Gerektiğinde kolayca adlandırabilirim, son zamanlarda kendilerini öylesine kandırılmaya bırakmış kişileri ki, hiç denememiş oldukları kimyasal deneyleri yayımlayıp bunların üzerine bina kurmuşlardır; çünkü denemiş olsalardı, benim gibi onların doğru olmadığını görürlerdi. Ve gerçekten arzu edilir ki, artık kimyasal operasyonlarla kendileri tanışık olmayanların kimyasal deneylerden alıntı yapmaya başladığı bu dönemde, insanlar 'kimyagerler şöyle der' ya da 'kimyagerler böyle iddia eder' gibi belirsiz doğrulama biçimini bıraksın, ve bunun yerine iddia ettikleri her deney için, bu bilgiyi kimin güvencesine dayandırdıklarını, o yazarın ya da yazarların adını versinler; çünkü bu sayede hem kendilerini yalan şüphesinden korurlar (ki diğer uygulama onları buna maruz bırakır), hem de okuru, aktarılanlardan neye inanmasının uygun olduğuna kendisi karar vermesi için serbest bırakırlar — bu arada kendi büyük adlarını şüpheli anlatıları desteklemek için kullanmamış olurlar; ve böylece hem gerçek deneylerin buluşçularına ya da yayımcılarına, hem de sahte olanları öne sürenlere hakkını verirler. Oysa kimyagerleri bu genel biçimde alıntılamakla, dürüst yazar kendine ait övgüden mahrum bırakılır, ve sahtekâr da kendisine düşen kişisel utançtan kurtulur.

Bu Önsöz'ün geri kalan kısmı, Carneades için bir şeyler ve kendim için bir şeyler söylemeye ayrılmalı.

İlk olarak, Carneades umut eder ki, düşman ve şüpheci rolünü oynayacak biri için yeterince nazik ve alçakgönüllü bir biçimde tartıştığı düşünülsün. Ve eğer herhangi bir yerde hasımlarının görüşlerini ve argümanlarını küçümser gibi görünüyorsa, bunun kendi görüşünden çok, Themistius ile Philoponus'un örneklerine ve bu tür tartışmaların geleneğine dayandığı düşünülsün ister.

Sahtekâr da kendisine düşen kişisel utançtan kurtulur.

Bu sayfa şimdilik bir önizlemedir. Eserin tam çevirisi yayımlandığında haberdar olmak isterseniz, bültene katılabilirsiniz ↓

Özgün metin (İngilizce)

I can easily name, if it be required, [those who] have of late suffered themselves to be so far imposed upon, as to publish and build upon chymical experiments, which questionless they never tried; for if they had, they would, as well as I, have found them not to be true. And indeed it were to be wished, that now that those begin to quote chymical experiments that are not themselves acquainted with chymical operations, men would leave off that indefinite way of vouching the chymists say this, or the chymists affirm that, and would rather for each experiment they alleged name the author or authors upon whose credit they relate it; for, by this means they would secure themselves from the suspicion of falsehood (to which the other practice exposes them), and they would leave the reader to judge of what is fit for him to believe of what is delivered, whilst they employ not their own great names to countenance doubtful relations; and they will also do justice to the inventors or publishers of the true experiments, as well as upon the obtruders of false ones. Whereas by that general way of quoting the chymists, the candid writer is defrauded of the particular praise, and the impostor escapes the personal disgrace that is due to him.

The remaining part of this Preface must be imployed in saying something for Carneades, and something for myself.

And first, Carneades hopes that he will be thought to have disputed civilly and modestly enough for one that was to play the antagonist and the sceptic. And if he anywhere seem to slight his adversaries tenents and arguments, he is willing to have it looked upon as what he was induced to, not so much by his opinion of them, as the examples of Themistius and Philoponus, and the custom of such kind of disputes.

Bu metin neden önemli

Bu pasaj, bilimsel yöntemin tarihinde bir dönüm noktasını temsil eder: Boyle, kimyagerlerin deneyleri isimsiz, genel bir "kimyagerler şöyle der" biçiminde aktarma alışkanlığını sert biçimde eleştirir — ona göre bu, hem sahtekârları hesap vermekten kurtarır hem de dürüst yazarları hak ettikleri övgüden mahrum bırakır. Deneyleri belirli bir yazara isim vererek aktarma talebi, modern bilimsel atıf (citation) pratiğinin doğrudan bir öncüsüdür. Diyalogdaki "Carneades" karakteri de, antik şüpheci filozof Karneades'in adını taşıyarak, Boyle'un kendi eleştirel duruşunu tarihsel bir felsefi gelenek içine yerleştirir.

Bülten

Yeni metinlerden ilk sen haberdar ol

Tam çeviriler, PDF'ler ve yeni eklenen kaynaklar hazırlandıkça e-postana düşsün.

Bu eser Gizli Cemiyetler Koleksiyonu'nun parçasıdır →

Künye
Kaynak eser
The Sceptical Chymist (1661)
Neşir
1661
Konum
s. 4 (Önsöz)
Çeviren
Şira Nur Uysal
Dijital nüsha
Wellcome Collection
Bu Türkçe çeviri © Şira Nur Uysal, CC BY-SA 4.0 ile paylaşılmıştır (serbestçe kullanın, kaynak gösterin, değiştirirseniz aynı lisansla paylaşın). Kullanım & lisans →
Bu Çeviriye AtıfUysal, Ş. N. (Çev.). (2026). Kimyagerlerin Adı Söylenmeden Yaptığı İddialar. Kadim Kütüphane. https://kadimkutuphane.com/robert-boyle-supheci-kimyaci-carneades
← Kütüphaneye dön