Regiomontanus Kalendarium'u: Basılı İlk Takvim ve Zamanın Hesabı

Eser hakkında

On beşinci yüzyıl Avrupası'nda hümanizmin ve doğa bilimlerinin yeniden canlandığı bir evrede yetişen Johannes Müller, bilinen adıyla Regiomontanus, dönemin önde gelen matematikçi ve gökbilimcileri arasında yer alır. Viyana'da aldığı güçlü eğitimin ardından İtalya'daki hümanist çevrelerle temas kuran ve nihayetinde matbaanın erken merkezlerinden biri olan Nürnberg'e yerleşen müellif, Antik Çağ'dan intikal eden astronomi metinlerini tercüme ve tashihe tabi tutmuştur. 1474 yılında Nürnberg'deki kendi atölyesinde neşrettiği Kalendarium, hareketli harfli baskı tekniğinin bilimsel bilginin dolaşımına doğrudan uyarlandığı bir dönemece işaret eder. Regiomontanus, bu faaliyetiyle astronomiyi kuramsal sınırlarının ötesine taşıyarak dönemin entelektüel ve pratik ihtiyaçlarıyla buluşturmuştur.

Eser, temelde bir takvim niteliği taşımakla birlikte matematiksel hesaplamaları görsel araçlarla birleştiren çok katmanlı bir yapıya sahiptir. Gezegenlerin konumlarını, ay evrelerini, güneş ve ay tutulmalarını önceden belirlemeyi sağlayan tabloların yanı sıra zamanın tayinine yönelik usturlap ve kadran çizimlerini de bünyesinde barındırır. Bu hacimli muhteva, Paskalya gibi hareketli dini günlerin saptanmasını içeren computus geleneğiyle gök mekaniğinin pratik uygulamalarını bir araya getirir. Eserin ana gayesi, gökyüzünün karmaşık ritmini gündelik hayatın, seyrüseferin ve ibadet takviminin hizmetine sunmak, astronomik veriyi standartlaştırarak yaygın bir biçimde kullanılabilir kılmaktır.

Kütüphanemizde sunulan bu seçki, eserin bilhassa tutulma diyagramlarına, güneş ve ay cetvellerine odaklanan bölümlerini bir araya getirerek okuru dönemin görsel bilim diliyle karşılaştırır. Eser sayfalarında yer alan ve etkileşimli bir kullanım sunan döner kağıt çarklar, basılı kitabın sadece okunan değil, aynı zamanda uygulanan bir alet olarak tasarlandığını gösterir. Okur, bu sayfaları incelerken bilginin teorik düzeyden pratik bir araca nasıl dönüştüğünü takip edebilir; dönemin insanının zamanı ölçme, düzenleme ve onu göksel işaretlerle ilişkilendirme biçimine doğrudan tanıklık edebilir.