Geç Antik Çağın büyük Yeni Platoncusu Proklos, Öklid'in Elementler'ine yazdığı şerhte geometriyi yalnızca bir ölçme sanatı olarak değil, ruhun kendi içindeki ilkelere doğru yükseldiği bir yol olarak görür. Aşağıdaki pasajda dairenin üç ayrı varlık düzeyinde nasıl bulunduğunu anlatır: anlayışta, hayal gücünde ve duyusal nesnelerde. Geometri, tüm bu düzeyler arasında ince bir köprü kurarak birini görür, bir başkasını düşünür ve kanıtlarını daha da başkası üzerinde yürütür.
Anlayıştaki daire ise farklıdır: birdir, yalındır ve yayılımsızdır. Büyüklüğün kendisine bile kendi akıl ilkeleri içinde bölünmez bir tarzda sahiptir ve biçimi biçimsiz bir surette barındırır. Buna karşılık hayal gücündeki daire bölünebilirdir, biçimlenmiştir, yayılmıştır ve yalnızca bir değil, hem bir hem çoktur; salt biçim değil, halihazırda düzene konulmuş bir biçimdir. Duyusal şeyler arasındaki daire ise bileşiktir, kabarmıştır, kendi tam özünden geri kalır ve mesafeyle doludur; maddi şeylerin kalınlığını yansıtır.
Bu yüzden geometri daireden ve çaptan, dairenin özelliklerinden yani değme noktalarından, bölünmelerinden ve benzerlerinden söz ettiğinde, onun duyusal şeyleri öğrettiğini söylememeliyiz. Nitekim geometri kendini bunlardan ayırmaya çalışır. Yalnızca anlayış içindeki biçimden de söz etmez. Zira o daire birdir, oysa geometri kanıtlarını birçok daire üzerine kurar, her birine ayrı ayrı yaklaşır ve aynı özellikleri hepsinde temaşa eder.
Bilakis geometri, yayılıma izin vererek tümeli inceler. İşte bu, hayal gücünün nesneleri içinde düzenlenmiş olan o dairedir. Geometri bir şeyi görür, ama bir başkasını yani anlayıştaki daireyi temaşa eder ve kanıtlamalarını daha da başkası üzerinde gerçekleştirir.
Geometri bir şeyi görür, ama bir başkasını temaşa eder ve kanıtlamalarını daha da başkası üzerinde gerçekleştirir.
Özgün metin (İngilizce)
Bu metin neden önemli
Proklos (yaklaşık 412 to 485), Atina Yeni Platoncu Akademisi'nin başkanıydı ve Öklid'in Elementler'inin Birinci Kitabına yazdığı bu şerh, antik matematik felsefesinin en önemli belgelerinden biridir. Bu pasajda dile getirilen üçlü daire öğretisi yani anlayıştaki, hayal gücündeki ve duyusal nesnelerdeki daire, Platoncu tümel tartışmasını doğrudan geometriye uygular. Proklos için hayal gücü (phantasia) sıradan bir kuruntu değil, ruhun kendi içindeki ilkeleri yayılım kazandırarak açtığı bir aynadır. Bu görüş, Rönesans'ta geometri ve mimarinin kutsal orantı anlayışını derinden etkilemiştir.
Yeni metinlerden ilk sen haberdar ol
Tam çeviriler, PDF'ler ve yeni eklenen kaynaklar hazırlandıkça e-postana düşsün.
- Kaynak eser
- Procli In Euclidis Elementa Commentarius (Öklid'in Elementler'i Üzerine Şerh), Barocci 161 el yazması
- Neşir
- Barocci 161, Yunanca el yazması (15. yüzyıl istinsahı); Source Library dijital nüshası ve İngilizce çevirisi
- Konum
- Kitap kimliği 69a5e60c85fa13e734e422d8, sayfa 55 (Birinci Kitap, tümel ve daire üzerine)
- Çeviren
- Şira Nur Uysal
- Dijital nüsha
- Source Library
