Rönesans mimarisinin en etkili ders kitaplarından birini yazan Bolognalı Sebastiano Serlio, yedi ciltlik büyük eserine bir tapınak ya da saray tarifiyle değil, bir noktanın tanımıyla başlar. Onun için mimari, taştan önce geometridir. İşte Birinci Kitabın kalbinden, dairenin, meydanın ve badem biçimli kesişimin nasıl bütün biçimlerin anasını doğurduğunu anlatan bir pasaj.

Türkçe çeviri (önizleme) · Çeviren Şira Nur Uysal

Düzlemsel eğrisel iki köşeli yüzey, iki eğri yani dairesel çizgiden meydana gelecektir. Bu şekil bu kitapta pek çok işe yarayacaktır ve kesin ölçü olan kare ondan çıkarılır. Yine bu şekilden, kapılarda arklarda ve pencerelerde birçok yapıda görülen ve sivri kemer denilen o çağdaş kemerlerin biçimi türetilir.

Kusursuz daireden insan merkezi, çevreyi ve çapı elde edecektir. Çapın üzerine düşen şakul çizgisinin bulunduğu yarım daireden ise dik açı doğar ve bu çizgi yarıçapı verir.

Kusursuz kare, eşit uzunlukta dört çizginin birbirine birleşmesinden oluşacak ve dört dik açı meydana getirecektir.

Mimar geçmiş bu biçimlerin bilgisinde bir kez donandığında, daha ileriye geçmesi gerekecektir. Yani bunları nasıl büyüteceğini, küçülteceğini ve orantılı olarak böleceğini bilmek; kusurlu bir biçimi kusursuzluğuna, ilk biçimindeki o değere geri döndürmek zorundadır.

Özgün metin (İngilizce)

Plane curvilinear two-angled surface will be of two curved lines, that is, circular, which figure will serve for many things in this book, and from which one will draw the exact norm, that is, the square, and from this figure is drawn the shape of those modern arches, which are called pointed thirds, which in many buildings are seen at doors, at arches, and at windows. From the perfect circle one will have the center, the circumference, and the diameter. Semicircle in which is found the plumb line falling upon the diameter, from which is born the right angle, and it makes the half diameter. Perfect square will be of four lines of equal length joined together, and they will make four right angles. Once the Architect is instructed in the knowledge of the past figures, it will be necessary to proceed further, that is, to know how to increase them, diminish them, and partition them proportionally, and to reduce an imperfect form to its perfection, and to that value that it was perfect, and of its first form.

Bu metin neden önemli

Bu pasaj, Serlio'nun yedi kitaplık mimari külliyatının Birinci Kitabından, yani baştan sona geometriye ayrılmış giriş cildinden gelir. Serlio burada mimarı önce nokta, çizgi ve yüzeyle tanıştırır; ardından dairesel iki köşeli yüzeyi, yani vesica biçimini gösterir. Bu badem benzeri kesişim, kare çizmenin de sivri kemerin de kaynağıdır. Metnin özündeki inanç Rönesans düşüncesinin merkezindedir: yapı, keyfi bir süsleme değil, birkaç kusursuz ilk biçimin (daire, yarım daire, kare) orantılı dönüşümüdür. Mimar önce bu kutsal biçimleri bilmeli, sonra onları büyütüp küçülterek ve bölerek gerçek yapıya taşımalıdır. Kullanılan metin, eserin 1619 Venedik baskısına dayanan İngilizce çevirisidir; asıl İtalyanca metin 16. yüzyıl ortasına aittir.

Eser hakkında

Onyedinci yüzyılın başlarında Venedik'te toplu basımı gerçekleştirilen metinleriyle bilinen Bolognalı mimar ve kuramcı Sebastiano Serlio, İtalyan Rönesansı'nın getirdiği kuramsal birikimi pratik inşa sanatıyla buluşturan temel isimlerdendir. On altıncı yüzyıl boyunca İtalya'dan Fransa sarayına uzanan meslek hayatında Serlio, klasik antikitenin mimari ilkelerini yalnızca seçkin bir çevreye değil, bizzat şantiyede çalışan zanaatkârlara ve genç mimarlara aktarmayı hedeflemiştir. Vitruvius geleneğini takip eden hümanist çevrelerde yetişen müellif, mimariyi salt bir süsleme sanatı olarak görmekten ziyade, evrenin temel düzenini yansıtan rasyonel ve felsefi bir disiplin olarak ele almıştır.

Yazarın genel mimarlık külliyatı olan Tutte l'opere d'architettura et prospettiva, mimarlık kuramını belirli bir pedagojik sırayla kurgular. Eserin ana omurgası; doğrudan doğruya çizim tekniklerinden, perspektif kurallarından, klasik sütun düzenlerinden, antik yapı kalıntılarından ve nihayetinde tapınak ile konut tasarımlarından oluşur. Serlio külliyatının bütününde, inşa edilecek herhangi bir yapının rasgele zevklerden veya geleneksel ezberlerden değil, matematiksel doğrulanabilirlikten beslenmesi gerektiğini savunur. Yazarın bu yaklaşımı, mesleki eğitimi teorik ilkeler ile şantiye pratiği arasında sağlam bir köprü kurarak sistematik bir çerçeveye oturtur.

Kütüphanemizde sunulan bu pasaj, külliyatın temelini oluşturan geometri bölümünden, yani Libro Primo içerisinden seçilmiştir. Metin, karmaşık mimari bileşenlerin arkasında yatan daire, yarım daire ve kare gibi yalın formların geometrik türeyişlerini ele alır. Okur bu satırlarda, Gotik dönemden devralınan sivri kemerlerin yahut klasik orantıların nasıl temel geometrik kesişimlerden doğduğunu izleyebilir. Serlio'nun buradaki temel çağrısı, mimarın biçimleri keyfî olarak kullanması yerine, kusurlu sayılan pratik formları geometri vasıtasıyla asıl yetkinliğine kavuşturmasıdır; bu sayede metin, mimari tasarımı aşkın bir ilk biçime dönüştürme eylemi olarak tefekkür etmeye imkân tanır.

Bu eser Kutsal Geometri ve Mimari Koleksiyonu'nun parçasıdır →

Künye

Kaynak eser: Tutte l'opere d'architettura et prospettiva (Yedi Kitap Bir Arada), Birinci Kitap: Geometri
Neşir: Venedik, Iacomo de'Franceschi baskısı, 1619 (metnin aslı 16. yy ortası)
Konum: Birinci Kitap (Libro Primo), Geometri, folyo 3-4; taranmış nüshada sayfa 56
Çeviren: Şira Nur Uysal
Dijital nüsha: Source Library

Bu Türkçe çeviri © Şira Nur Uysal, CC BY-SA 4.0 ile paylaşılmıştır (serbestçe kullanın, kaynak gösterin, değiştirirseniz aynı lisansla paylaşın). Kullanım & lisans →

Bu Çeviriye Atıf

Uysal, Ş. N. (Çev.). (2026). Kusursuz Dairenin Merkezi: Serlio ve Mimarinin İlk Biçimleri. Kadim Kütüphane. https://kadimkutuphane.com/serlio-birinci-kitap-geometri-kutsal-formlar

Özgün Sayfalar60 sayfa