İnsana En Yakın Zekâ: Filin Doğruluk ve Adalet Duygusu

PLINIUS'UN TABİAT TARİHİ

Merhum Tıp Doktoru, Kraliyet Cemiyeti Üyesi John Bostock ve Cambridge Clare Hall Eski Üyesi H. T. Riley, B.A. Tarafından Kapsamlı Notlar ve Resimlerle Tercüme Edilmiştir, Cilt II. Londra, Henry G. Bohn, York Caddesi, Covent Garden, 1855. İkinci Cildin İçindekileri.

KİTAP VI. GÜNÜMÜZDE MEVCUT OLAN VEYA GEÇMİŞTE MEVCUT OLMUŞ ÜLKELERİN, KAVİMLERİN, DENİZLERİN, ŞEHİRLERİN, LİMANLARIN, DAĞLARIN, NEHİRLERİN, MESAFELERİN VE HALKLARIN TASVİRİ. 1. Euxinus ve Maryandinler 2. Paphlagonia 3. Cappadocia 4. Themiscyra bölgesi ve buradaki kavimler 5. Colica bölgesi, Akhai kavimleri ve aynı havalideki diğer kavimler 6. Kimmer Bosporos'u 7. Maiotis Gölü ve komşu kavimler 8. Cappadocia'nın mevkii 9. Küçük ve Büyük Armenia 10. Cyrus ve Araxes nehirleri 11. Albania, Iberia ve komşu kavimler 12. Caucasus geçitleri 13. Euxinus adaları 14. İskit Okyanusu civarındaki kavimler 15. Hazar ve Hyrkania Denizi 16. Adiabene 17. Media ve Hazar Kapıları 18. Hyrkania Denizi etrafında yerleşik kavimler 19. İskit kavimleri ve Doğu Okyanusu kıyısındaki ülkeler 20. Seres 21. Hindistan kavimleri 22. Ganj 23. İndus 24. Taprobane 25. Ariani ve komşu kavimler 26. Hindistan seferleri 27. Karmania 28. Fars ve Arap Körfezleri 29. Parth İmparatorluğu 30. Mezopotamya 31. Dicle 32. Arabistan 33. Kızıldeniz Körfezleri 34. Troglodytike 35. Aethiopia 36. Aethiopia Denizi adaları 37. Mesut Adalar 38. Yeryüzündeki yerlerin birbirine olan mesafeleri 39. Yeryüzünün paralellere ve eşit uzunluktaki gölgelere göre taksimatı

KİTAP VII. İNSAN, DOĞUMU, BEDEN YAPISI VE SANATLARIN KEŞFİ. 1. İnsan 2. Muhtelif kavimlerin hayret verici suretleri 3. Harikulade doğumlar 4. İnsanın tevellüdü, hamileliğin mutat dışı süresi, yedi aydan on iki aya kadar olan misaller 5. Annenin hamileliği esnasında çocuğun cinsiyetine dair alametler 6. Hilkat garibesi doğumlar 7. Ana rahminden kesilerek çıkarılanlar hakkında 8. Vopisci tesmiye olunanlar 9. İnsanın döllenmesi ve tevellüdü 10. Çarpıcı benzerlik misalleri 11. Hangi erkeklerin tenasüle müsait olduğu, fevkalade çok zürriyet misalleri 12. Tenasülün hangi yaşta nihayete erdiği 13. Hayız haliyle alakadar dikkate değer haller 14. Tenasül nazariyesi 15. Dişlere dair bazı malumatlar ve süt çocuklarına dair kimi vakalar 16. Mutat dışı cüsse misalleri 17. Erken gelişmişlikleriyle dikkat çeken çocuklar 18. Bedenin bazı dikkate değer hassaları 19. Fevkalade kuvvet misalleri 20. Dikkate değer çeviklik misalleri 21. Görme keskinliği misalleri 22. Fevkalade işitme keskinliği misalleri 23. Acıya tahammül misalleri 24. Hafıza 25. Zihin zindeliği 26. Alisinaflık ve ulüvv-i cenap 27. Kahramanlık numuneleri 28. En ali üç vasfın en büyük saffet ile aynı şahısta birleşmesi 29. Son derece cesaret misalleri 30. Fevkalade deha sahibi adamlar 31. Hikmetleriyle temayüz etmiş adamlar 32. Hayatta en ziyade faydalı kaideler 33. Kehanet 34. En faziletli olduğu beyan edilen adam 35. En iffetli aile kadınları 36. En yüksek derecede muhabbet misalleri 37. Sanatlarda, astrolojide, nahivde ve tababette temayüz etmiş adamların isimleri 38. Hendese ve mimarlık 39. Resim sanatı, tunç, mermer ve fildişi üzerine hakkâklık, oymacılık 40. Yüksek meblağlar mukabilinde satılan köleler 41. Saadet-i kusva 42. Aynı ailede devam eden talihin nadir misalleri 43. Baht dönüşlerine dair dikkate değer misal 44. Dikkate değer mansıp ve itibar misalleri 45. Aynı şahsın başına gelen gayet talihli on hadise 46. Augustus'un bahtsızlıkları 47. Tanrıların en mesut ilan ettiği adamlar 48. Tanrıların henüz hayattayken tazim gösterilmesini emrettiği adam, fevkalade bir şimşek çakması 49. En uzun ömür müddeti 50. İnsanın doğumu anındaki mukadderat çeşitliliği 51. Muhtelif hastalık misalleri 52. Ölüm 53. Defnedilmek üzere teneşire konduktan sonra yeniden hayata dönen şahıslar 54. Ani ölüm misalleri 55. Defin 56. Maneler yahut ruhun göçüp gitmiş canları 57. Muhtelif şeyleri icat edenler 58. İnsanoğlunun en evvel üzerinde ittifak ettiği şeyler, kadim harfler 59. Berberlerin ilk defa istihdam edilişi 60. İlk saatlerin yapılışı

KİTAP VIII. KARA HAYVANLARININ TABİATI. 1. Filler, idrak kabiliyetleri 2. Fillerin koşum takımlarına ilk vuruluşu 3. Filin uysallığı 4. Fil tarafından icra edilmiş harikulade işler 5. Yabani hayvanların tehlikeyi hissetme sevk-i tabiisi 6. Fillerin İtalya'da ilk kez görülüşü 7. Fil dövüşleri 8. Fillerin avlanma usulü 9. Fillerin ehlileştirilme tarzı 10. Filin doğumu ve hayvana dair diğer hususlar 11. Filin hangi memleketlerde bulunduğu, fil ile ejderhanın arasındaki husumet 12. Bu hayvanların feraseti 13. Ejderhalar 14. Fevkalade cüssede yılanlar 15. İskit hayvanları, bizon 16. Şimal hayvanları, sığın, akhlis ve bonasus 17. Aslanlar, nasıl üredikleri 18. Farklı aslan nevileri 19. Aslanın kendine has tabiatı 20.

Roma'da aslan dövüşlerini ilk kimin başlattığı ve bu amaçla en çok sayıda aslanı kimin bir araya getirdiği 21. Aslanların sergilediği harikulade hünerler 22. Bir ejderha tarafından tanınan ve kurtarılan adam 23. Panterler 24. Senato kararnamesi ve Afrika hayvanlarına dair kanunlar, bunları Roma'ya ilk kimin getirdiği ve en fazla sayıda getiren kişi 25. Kaplanlar, Roma'da ilk ne zaman görüldükleri, tabiatları 26. Develer, muhtelif türleri 27. Zürafa, Roma'da ilk ne zaman görüldüğü 28. Chama ve cepus 29. Gergedan 30. Vaşak, sfenks, krokotta ve maymun 31. Hindistan'ın kara hayvanları 32. Etiyopya hayvanları, bakışıyla helak eden bir yaban hayvanı 33. Basilisk adı verilen yılanlar 34. Kurtlar, Versipellis efsanesinin menşei 35. Muhtelif yılan türleri 36. Firavunfaresi 37. Timsah 38. Skink 39. Suaygırı 40. Suaygırı ile timsahı Roma'da ilk kez kimin temaşaya sunduğu 41. Hayvanlardan ödünç alınan tıbbi şifalar 42. Hayvanlardan çıkarılan tehlike alametleri 43. Hayvanlar eliyle helak edilen kavimler 44. Sırtlan 45. Krokotta, mantikora 46. Yaban eşekleri 47. Kunduzlar, amfibi hayvanlar, su samurları 48. Çalı kurbağaları 49. Denizbuzağısı, kunduzlar, kertenkeleler 50. Geyikler 51. Bukalemun 52. Renk değiştiren diğer hayvanlar, tarandus, lycaon ve thos 53. Oklukirpi 54. Ayılar ve yavruları 55. Pontus ve Alp fareleri 57. Leontophonus ve vaşak 58. Porsuklar ve sincaplar 59. Engerekler ve salyangozlar 61. Köpeğin hususiyetleri, efendisine olan bağlılığına dair misaller, harp gayesiyle köpek besleyen kavimler 62. Köpeğin üremesi 63. Kuduz hastalığına karşı çareler 64. Atın tabiatı 65. Atın seciyesi, savaş arabalarına dair dikkate değer vakalar 66. Atın üremesi 67. Rüzgâr ile gebe kalan kısraklar 68. Eşek, üremesi 69. Katırların ve diğer yük hayvanlarının tabiatı 70. Öküzler, üremeleri 71. Mısır'ın Apis'i 72. Koyunlar ve çoğalmaları 73. Muhtelif yün cinsleri ve bunların renkleri 74. Muhtelif kumaş cinsleri 75. Koyunların muhtelif biçimleri, musmon 76. Keçiler ve çoğalmaları 78. Yaban domuzu, yaban hayvanları için ilk avlakları kuran kimse 79. Yarı yabanıl haldeki hayvanlar 81. Tavşanların muhtelif nevileri 82. Yalnızca kısmen ehlileştirilen hayvanlar 83. Bazı hayvanların bulunmadığı mevkiler 84. Yalnızca yabancılara zarar veren ve keza yalnızca o memleketin ahalisine zarar veren hayvanlar ile bunların bulunduğu yerler

DOKUZUNCU KİTAP. BALIKLARIN TABİAT TARİHİ.

1. En cüsseli hayvanların niçin denizde bulunduğu 2. Hint Okyanusu'nun deniz canavarları 3. Her bir okyanusta bulunan en cüsseli mahluklar 4. Tritonların ve Nereidlerin şekilleri, Deniz fillerinin şekilleri 5. Balæna ve orka 6. Balıkların nefes alıp almadığı ve uyuyup uyumadıkları 8. Yunusların muhabbet duyduğu insanoğulları 9. Yunusların insanlara balık avında yardım ettiği mevkiler 10. Yunuslara dair diğer harikulade haller 11. Tursio 12. Kaplumbağalar, kaplumbağaların muhtelif cinsleri ve nasıl avlandıkları 13. Bağaturnak kesme sanatını ilk icat eden kimse 14. Su hayvanlarının muhtelif cinslere taksimi 15. Kıllarla kaplı olan yahut hiç kılı bulunmayan mahluklar ve nasıl yavruladıkları, Denizbuzağıları yahut foklar 16. Ne kadar balık türü bulunduğu 17. Balıkların hangilerinin en büyük cüsseye sahip olduğu 18. Ton balıkları, kordilalar ve pelamidler ile bunların tuzlanan muhtelif kısımları, Melandrya, apolecti ve cybia 19. Aurias ve uskumru 20. Karadeniz'de asla bulunmayan balıklar, oraya girip geri dönenler 21. Balıkların niçin su sathının üzerine sıçradığı 22. Kehanetlerin balıklardan devşirilmesi 23. Hangi balık cinslerinde erkek bulunmadığı 24. Başında taş taşıyan balıklar, kış mevsiminde gizlenenler ve kışın muayyen günler haricinde tutulmayanlar 25. Yaz mevsiminde gizlenen balıklar, yıldızlardan etkilenenler 26. Tekir 27. Mersinbalığı 28. Levrek, morina 29. İskaroz balığı, gelincikbalığı 30. Kefallerin muhtelif cinsleri ve onlara refakat eden sargoz 31. Kimi balıkların fahiş fiyatları 32. Aynı türlerin her yerde müsavi derecede itibar görmediği 33. Solungaçlar ve pullar 34. Sesi olan balıklar, Solungaçsız balıklar 35. Karaya çıkan balıklar, balık avlamak için münasip vakit 36. Balıkların vücut şekillerine göre tasnifi 37. Balıkların yüzgeçleri ve yüzme usulleri 38. Yılanbalıkları 39. Müren 40. Yassı balıkların muhtelif cinsleri 41. Yapışkanbalığı ve bunun efsunlardaki tatbiki 42. Renk değiştiren balıklar 43. Suyun üzerinde uçan balıklar, kırlangıçbalığı, geceleyin parıldayan balık, boynuzlu balık, deniz ejderhası 44.

Kanı olmayan balıklar, yumuşak balık olarak bilinen balıklar. 45. Mürekkepbalığı, kalamar, tarakbalığı. 46. Ahtapot. 47. Notilus yahut yelkenli ahtapot. 48. Ahtapotların muhtelif nevileri, kurnazlıkları. 49. Yelken açan nauplius. 50. Kabukla örtülü deniz mahlukları, kerevit. 51. Yengeçlerin muhtelif nevileri, pinnotheres, denizkestanesi, kum midyeleri ve tarakbalıkları. 52. Muhtelif kabuklu deniz mahlukları. 53. Denizde bulunan sayısız lüks vasıtaları. 54. İnciler, nasıl ve nerede hasıl oldukları. 55. İncilerin nasıl bulunduğu. 56. İncilerin muhtelif nevileri. 57. İncilerle alakalı dikkate değer hakikatler, tabiatları. 58. İnci kullanımına dair misaller. 59. İncilerin Roma'da ilk defa nasıl kullanılmaya başlandığı. 60. Dikenli salyangozun ve erguvanın tabiatı. 61. Erguvan boyaların muhtelif nevileri. 62. Yünlerin erguvan salgılarıyla nasıl boyandığı. 63. Erguvanın Roma'da ilk defa ne vakit kullanıldığı, geniş şeritli tunika ile praetexta togasının ilk ne vakit giyildiği. 64. Deniz kabuklusuyla boyanmış kumaşlar. 65. Ametist, Sur, hisginia ve al renk tonları. 66. Pina ve pinnotheres. 67. Su mahluklarının hissiyatı, torpido balığı, tırpana balığı, skolopendra, glanis ve koçbalığı. 68. Hem hayvan hem nebat vasfını haiz üçüncü bir tabiata malik cisimler, denizısırganı. 69. Süngerler, muhtelif nevileri ve hasıl oldukları yerler, tabiat tarafından kendilerine hayat bahşedildiğine dair deliller. 70. Köpekbalığı. 71. Taşsı bir kabukla örtülü balıklar, hiçbir hissi bulunmayan deniz mahlukları, çamurda yaşayan diğer hayvanlar. 72. Zehirli deniz mahlukları. 73. Balıkların marazları. 74. Balıkların üremesi. 75. Hem yumurtlayan hem canlı doğuran balıklar. 76. Yumurtlarken karınları yarılıp ardından tekrar kapanan balıklar. 77. Rahmi olan balıklar, kendi kendini dölleyenler. 78. Balıklar arasında bilinen en uzun ömürler. 79. Suni istiridye yataklarını tesis eden ilk şahıs. 80. Diğer balıklar için dalyanları ilk icat eden kimse. 81. Mürenler için dalyanları icat eden kimse. 82. Deniz salyangozları için havuzları icat eden kimse. 83. Kara balıkları. 84. Nil fareleri. 85. Anthias tesmiye olunan balığın nasıl avlandığı. 86. Denizyıldızları. 87. Dactylusun hayret verici hususiyetleri. 88. Su hayvanları arasında mevcut olan zıtlıklar ve ülfetler.

KİTAP X. KUŞLARIN TABİAT TARİHİ.

1. Devekuşu. 2. Anka kuşu. 3. Kartalların muhtelif nevileri. 4. Kartalın tabii hususiyetleri. 5. Kartalın Roma lejyonlarının sancağı olarak ilk defa ne vakit kullanıldığı. 6. Bir genç kızın cenaze odununun üzerine kendini atan kartal. 7. Akbaba. 8. Sangualis ve immusulus tesmiye olunan kuşlar. 9. Şahinler, huteo kuşu. 10. İnsanlarla şahinlerin birlikte ava çıktıkları mahaller. 11. Yalnızca kendi nevi tarafından katledilen yegane kuş, tek bir yumurta yumurtlayan kuş. 12. Çaylak. 13. Kuşların tasnifi. 14. Kargalar, uğursuzluk alameti olan kuşlar, hangi mevsimlerde meşum addedilmedikleri. 15. Kuzgun. 16. Puhu kuşu. 17. Nesli tükenmiş yahut haklarındaki malumat tamamen zayi olmuş kuşlar. 18. Önce kuyruğuyla dünyaya gelen kuşlar. 19. Kukumav. 20. Mars'ın ağaçkakanı. 21. Kıvrık pençeli kuşlar. 22. Tavuskuşu. 23. Tavuskuşunu taam kastiyle boğazlayan ilk kimse, onları besiye çekme sanatını ilk öğreten kimse. 24. Çöplük horozu. 25. Horozların nasıl hadım edildiği, bir vakitler dile gelip konuşan bir horoz. 26. Kaz. 27. Kaz ciğerini taam olarak tüketmeyi bizlere ilk öğreten kimse. 28. Kommagene ilacı. 29. Chenalopex, cheneros, tetrao ve otis kuşları. 30. Turnalar. 31. Leylekler. 32. Kuğular. 33. Diyarımıza uğrayan ecnebi kuşlar, bıldırcın, glottis, cychramus ve otus. 34. Kırlangıçlar. 35. Diyarımızdan göç edip giden kuşlar ve nereye gittikleri, ardıçkuşu, karatavuk ve sığırcık, inzivaları esnasında tüylerini döken kuşlar, üveyik ve tahtalı güvercin, sığırcıkların ve kırlangıçların uçuşu. 36. Bütün sene boyunca aramızda kalan kuşlar, yalnızca altı yahut üç ay aramızda kalan kuşlar, yeşil ağaçkakanlar ve ibibikler. 37. Memnonides kuşları. 38. Meleagrides kuşları. 39. Seleucides kuşları. 40. İbis kuşu. 41. Bazı kuşların kat'iyen bulunmadığı mahaller. 42. Sesleriyle kehanete vesile olan muhtelif nevideki kuşlar, rengini ve sesini tebdil eden kuşlar. 43. Bülbül. 44. Melancoryphus, erithacus ve dağkızılkuyruğu. 45. Cenanthe, chlorion, karatavuk ve ibis kuşu. 46. Kuşların kuluçka vakitleri. 47. Yalıçapkınları, seyrüsefere elverişli yalıçapkını günleri. 48. Suda yaşayan kuşların diğer nevileri. 49. Kuşların yuvalarını inşa ederken sergiledikleri sevkıtabii maharet, kırlangıcın hayret verici marifetleri, kum kırlangıcı. 50. Acanthyllis ve diğer kuşlar. 51. Merops, çiller. 52. Güvercinler. 53. Bunların gösterdiği harikulade işler, satıldıkları meblağlar. 54. Kuşlarda muhtelif uçuş ve hareket tarzları. 55. Apodes yahut cypseli tesmiye olunan kuşlar. 56. Kuşların gıdalarına dair, çobanaldatan, kaşıkçıkuşu. 57. Kuşların sevkıtabiileri, sakakuşu, taurus, incirkuşu. 58. Konuşan kuşlar, papağan. 59. Palamutla beslenen saksağan. 60.

Konuşan bir karganın sebep olduğu, Roma halkı arasında baş gösteren bir kargaşa 524 61. Diomedes’in kuşları 526 62. Hiçbir şey öğrenemeyen hayvanlar ib. 63. Kuşların su içme tarzı, sazhorozu (porphyrio) 527 64. Kanatbacaklı (haematopus) ib. 65. Kuşların besini ib. 66. Pelikan ib. 67. Yabancı memleketlerin kuşları, su tavukları (phalerides), sülün ve Gine tavukları (numidicae) 528 68. Flaman (phoenicopterus), turaç (attagen), karabatak (phalacrocorax), dağ kargası (pyrrhocorax) ve kar kekliği (lagopus) ib. 69. Yeni kuşlar, vipio 529 70. Masalsı kuşlar 530 71. Kümes hayvanlarını besiye çekme sanatını ilk kimin icat ettiği, ilk sansürlerin bu uygulamayı niçin yasakladığı 531 72. Kuşlukları ilk kimin icat ettiği, Aesopus’un tabağı ib. 73. Kuşların üremesi, yumurtlayan diğer hayvanlar 532 74. Yumurtaların muhtelif cinsleri ve tabiatları ib. 75. Kuluçka tavuklarındaki kusurlar ve bunların çareleri 535 76. Bir imparatoriçenin yumurtalardan çıkardığı bir kehânet ib. 77. Kümes kuşlarının en makbul cinsleri 536 78. Kümes kuşlarının hastalıkları ve bunların çareleri 537 79. Kuşların ne vakit ve kaç yumurta yumurtladığı, balıkçılların muhtelif nevileri ib. 80. Rüzgâr yumurtası (hypenemia) ve cynosura tabir edilen yumurtalar, yumurtaların en iyi nasıl muhafaza edileceği 539 81. Doğurarak üreyen ve yavrusunu sütüyle besleyen yegâne kanatlı hayvan 540 82. Yumurtlayan kara hayvanları, yılanların muhtelif nevileri ib. 83. Cümle kara hayvanlarının üremesi ib. 84. Hayvanların rahimdeki duruşu 544 85. Menşei hâlâ meçhul olan hayvanlar 544 86. Semenderler 545 87. Kendileri doğmamış olan varlıklardan doğan hayvanlar, kendileri doğduğu hâlde üreyemeyen hayvanlar, her iki cinsiyetten de olmayan hayvanlar 546 88. Hayvanların duyuları, hepsinin dokunma ve tat alma duyusuna sahip olduğu, görme, koku veya işitme duyularıyla daha temayüz edenler, köstebekler, istiridyelerin işitme duyusuna sahip olup olmadığı ib. 89. İşitme duyusu en kuvvetli balıklar 547 90. Koku alma duyusu en keskin balıklar ib. 91. Hayvanların beslenmesindeki muhtelif haller 548 92. Zehirle beslenen hayvanlar ib. 93. Toprakla beslenen hayvanlar, açlık veya susuzluktan ölmeyen hayvanlar 549 94. Hayvanların su içmesindeki muhtelif haller 550 95. Hayvanlar arasındaki düşmanlıklar, dostluk ve sair muhabbet hislerine kabil olduklarının delilleri ib. 96. Yılanların sergilediği muhabbet misalleri 552 97. Hayvanların uykusu ib. 98. Hangi hayvanların rüya gördüğü 553

PLINIUS’UN TABİAT TARİHİ

KİTAP VI

HÂLİHAZIRDA MEVCUT OLAN VEYA MAZİDE KALMIŞ BULUNAN MEMLEKETLERİN, KAVİMLERİN, DENİZLERİN, ŞEHİRLERİN, LİMANLARIN, DAĞLARIN, NEHİRLERİN, MESAFELERİN VE HALKLARIN TASVİRİ.

BÖLÜM 1. (1.) EUXINUS VE MARIANDYNLER

Kıyılarında yaşayan kavimlerin vahşi ve misafir tanımaz tabiatından ötürü eski devirlerde Axenus tesmiye olunan Euxinus Denizi, denizin doymak bilmez tecavüzleri karşısında boyuna gerileyen tabiatın garip bir cilvesi neticesinde, Avrupa ile Asya arasında uzanır.

Okyanus için, yeryüzünü çepeçevre kuşatıp ardından toprağın hatırı sayılır bir kısmını elimizden alarak meskûn olmayan sahasını daha da genişletmek kâfi gelmemişti, dağları yarıp kendine yol açmak, Calpe’yi Afrika’dan koparıp ayırmak ve dokunmadığı kısımdan çok daha geniş bir sahayı yutmak yetmemişti, Çanakkale Boğazı vasıtasıyla sularını Propontis’e akıtıp karadan daha da fazla pay kapmakla iktifa etmemişti, zira doymak bilmez iştihasıyla İstanbul Boğazı’nın ötesinde de uçsuz bucaksız bir başka sahaya doğru açılmakta ve Maeotis gölleri enginlere yayılan bu sulara kendi yırtıcı akıntılarını katıncaya dek ilerlemektedir.

Bütün bunların âdeta toprağa inat vuku bulduğu, tabiatın rızası hilafına teşekkül etmiş bunca boğazın ve pek çok dar geçidin mevcudiyetiyle sabittir, nitekim Çanakkale Boğazı’nın genişliği yalnızca sekiz yüz yetmiş beş adımdır, iki Boğaziçi’nde ise karşıdan karşıya geçiş öküzlerin yüzmesi suretiyle mümkün olabilmektedir ki her ikisi de adını bu vakıadan almıştır.

Üstelik, böylece birbirinden koparılmış olsalar dahi, bu sahillerin birbiriyle bir nevi kardeşlik bağı kurduğu muayyen noktalar vardır, bir yakadaki kuşların cıvıltısı ve köpeklerin havlaması diğer yakadan işitilebilir, rüzgârlar sesi alıp götürmeyecek olursa, yalnızca insan sesi vasıtasıyla dahi bu iki dünya arasında bir irtibat muhafaza edilebilir.

Euxinus kıyılarının Boğaziçi’nden Maeotis Gölü’ne kadar olan uzunluğu kimi müelliflerce bin dört yüz otuz sekiz mil olarak hesaplanmıştır, lâkin Eratosthenes bu mesafenin yüz mil daha az olduğunu beyan eder. Agrippa’ya nazaran, Khalkedon’dan Phasis nehrine kadar olan mesafe bin mil, mezkûr nehirden Kimmer Boğazı’na kadar ise üç yüz altmış mildir.

Biz burada mesafeleri kendi asrımızda tahkik edildiği şekliyle umumi hatlarıyla zikredeceğiz, zira ordularımız Kimmer Boğazı’nın ta ağzına kadar nüfuz etmiştir.

Boğaz’ın ağzı geçildikten sonra, bazı müelliflerce Rhesus tesmiye olunan Rhebas nehrine varılır. Bundan sonra Psillis’e, Calpas limanına ve namlı Sagaris nehrine ulaşılır.

7 Bu cümlenin, Latince metinde noktalandığı üzere hemen öncesindeki cümleye değil, kendisini takip eden cümleye atıfta bulunduğu anlaşılmaktadır. 8 En dar yerinde genişliği neredeyse dört mili bulan Kefe Boğazı'nda durumun böyle olması muhtemel değildir. 9 Şimdi Riva, Küçük Asya'da, Khalkedon'un kuzeydoğusunda Euxinus'a dökülen bir Bithynia nehri. 10 Muhtemelen pek tanınmayan bir kasaba. 11 Bithynia'da, Kalpas veya Kalpe nehri üzerinde.

Ksenophon, Anabasis'te burayı Byzantion ile Herakleia'nın yaklaşık olarak orta yolu üzerinde tarif eder.

Bu mevki bazı haritalarda Kirpeh Liman, burun ise Kirpeh Burnu olarak teşhis edilmiştir. 12 Hâlâ Sakarya olarak bilinir.

BÖLÜM 2. MEMLEKETLERİN TAVSİFİ, VB. Frigya'dan doğan ve aralarında Tembrogius 13 ile pek çoklarınca Sangarius olarak adlandırılan Gallus'un 14 da bulunduğu muazzam büyüklükteki diğer nehirlerin sularını kabul eden nehir.

Sagaris'ten ayrıldıktan sonra Mariandyni Körfezi 15 başlar ve Lykos 17 nehri üzerindeki Herakleia 16 kasabasına gelinir, burası Euxinus'un ağzından iki yüz mil mesafededir.

Ardından, öldürücü bir zehir olan aconite yahut kurtboğan otu sebebiyle korkunç bir şöhrete sahip Acone 18 limanı gelir, sonrasında Akherousia mağarası,19 Paedopides, Kallikhoros ve Sonautes nehirleri, Herakleia'ya otuz sekiz mil mesafedeki Tium 20 kasabası ve Billis nehri yer alır.

BÖLÜM 2. (2.) PAFLAGONYA. Bu nehrin ötesinde, kimi yazarlarca Pylaemenia 22 olarak adlandırılan Paflagonya 21 kavmi başlar, arkasından Galatya memleketi ile kuşatılmıştır.

Burada, Miletoslular tarafından kurulmuş bir kasaba olan Mastya 23 bulunur, 13 Parisot'ya göre şimdi Sursak denilmektedir. 14 Şimdi Lefke.

Bir önceki Kitabın 42. faslının sonuna bakınız. 15 Modern Sakarya Körfezi.

Körfeze antik adını veren Mariandyni kavmi hakkında bilinenler pek azdır veya hiç yoktur. 16 Mahalli bugün Harakli veya Ereğli olarak bilinir. Strabon tarafından hatalı biçimde bir Miletos kolonisi olarak zikredilmiştir.

Lykos nehrinin birkaç mil kuzeyinde bulunmaktaydı. 17 Şimdi Kılıç denilmektedir. 18 Stephanos Byzantinos buranın aconite nebatının yanı sıra bileği taşları yahut akonai istihsal ettiğinden bahseder. 19 Bu isim, dünyanın muhtelif yerlerinde bulunan ve tıpkı Akheron adını taşıyan muhtelif nehirler gibi bir vakitler yeraltı dünyasıyla irtibatlı olduğu zannedilen diğer bazı göl veya mağaralarla müştereken bu mağaraya da verilmiştir. 20 D'Anville'e göre, civarındaki aynı adlı nehirden mülhem şimdi Falios (veya daha doğru bir ifadeyle Filiyos) olarak anılmaktadır, bu nehrin kendisi ve diğer coğrafyacılar tarafından burada Plinius'un zikrettiği kadim Billis ile aynı olduğu farz edilir.

Diğer kadim müelliflerce Billaeus olarak adlandırılır. 21 Paflagonya batıda Bithynia, doğuda ise Pontos ile sınırlanmıştı ve ikincisinden Halys nehri vasıtasıyla ayrılmaktaydı, güneyde eski devirlerde Frigya'dan, daha sonraki devirde ise Galatya'dan Olympos Dağı silsilesi ile tefrik edilmişti, kuzeyde ise Euxinus'a huduttu. 22 Homeros'un fihristinde Pylaemenes'in, Truvalıların müttefiki sıfatıyla Paflagonyalılara önderlik ettiğini görürüz, Paflagonya'nın sonraki hükümdarları soylarını bu Pylaemenes'e dayandırmışlar ve memleket bunlardan ötürü zaman zaman Pylaemenia olarak anılmıştır. 23 Hardouin tarafından, Ptolemaios'un Galatya'da zikrettiği Moson veya Moston ile aynı olabileceğinden şüphelenilmiştir.

ardından Kromna 24 gelir, Cornelius Nepos da benzer bir isme sahip İtalya Venediklilerinin kendilerinden neşet ettiğine inanmamızı istediği Henetileri 25 bu mevkide gösterir.

Ayrıca Sesamon şehri, şimdiki adıyla Amastris,26 Tium'dan altmış üç mil mesafedeki Kytoros Dağı,27 Kimolis 28 ve Stephane 29 kasabaları ile Parthenios nehri.30 Denizin içine doğru hayli uzanan Karambis Burnu,31 Euxinus'un ağzından üç yüz yirmi beş mil veya bazı yazarlara göre üç yüz elli mil mesafededir, Kimmer Bosporos'una da aynı mesafededir veya bazı kimselerin kanaatine göre yalnızca üç yüz on iki mildir.

Eskiden burada aynı adı taşıyan bir kasaba ve yakınında Armene adında bir başkası bulunmaktaydı, şimdi orada Kytoros Dağı'ndan yüz altmış dört mil mesafedeki Sinope 32 kolonisini görmekteyiz. Buradan sonra Evarkhos nehrine 33 gelinir, 24 Homeros tarafından, İlyada ii. 855'te Paflagonya sahilinde vaki olduğu zikredilir. 25 Strabon da 12. Kitap'ta bu halkın bilahare Trakya'da yerleştiğini ve tedricen batıya hareket ederek nihayetinde isimlerini verdikleri İtalya Venetia'sına yerleştiklerini söyler.

Fakat Dördüncü Kitabında, İtalya Venediklilerinin kökenlerini modern Vannes olarak bilinen havaliden gelen Galya Venetilerine borçlu olduklarını belirtir. 26 Parthenios nehrinin doksan stadia doğusundaki bu şehir bir yarımadayı kaplamaktaydı ve berzahın her iki tarafında birer liman mevcuttu.

Burada zikredilen asıl şehrin Sesamus veya Sesamum adını taşıdığı anlaşılmaktadır ve Homeros'ta, İlyada ii. 853'te Kytoros ile birlikte bu adla anılır.

Amastris arazisi, Kytoros Dağı'nda yetişen en makbul şimşir ağaçlarının husulüyle meşhurdu.

Şimdiki Amasra yahut Hanasserah bu mevkiyi kaplar. 27 Bir önceki nota bakınız. 28 Diğer adıyla "Kinolis."

Haritalarda Kerempe ile Sinop'un takriben orta yolunda Kinla veya Kînoğlu adında bir mevki vardır, burası Ebü'l-Fidâ'nın Kinuli'sidir ve muhtemelen Grek coğrafyacılarının Kirolis veya Kimolis'idir. 29 Modern İstefan veya Stefanos. 30 Kadim adının bozulmuş bir şekliyle bugün Bartın adıyla bilinir. 31 Kerempe Burnu adında kadim tesmiyesini hâlâ muhafaza etmektedir, kadim kasaba hakkında hiçbir şey bilinmez. 32 Şimdilerde Sinope yahut Sinop denilmektedir. Harabelerinden bazıları hâlâ müşahede edilebilir.

Modern kasaba fukara bir mevkiden ibarettir ve muhtemelen Rus donanmasının buraya vaki son hücumundan bu yana hayli gerilemiştir.

Kinizm filozofu Diogenes, kadim Sinope'nin bir yerlisiydi. 33 Stephanos Byzantinos'a göre aynı zamanda Paflagonya ve Kapadokya kavimlerinin hudududur. Parisot'nun da kaydettiği üzere bu bir hatadır,

ve bundan sonra Kapadokyalılar kavmi, Gaziura34 ve Gazelum33 kasabaları, Toros Dağı'nın eteğinden doğup Kataonya ve Kapadokya boyunca akan Halys36 nehri, Gangre37 ve Carusa38 kasabaları, Sinop'a yüz otuz mil mesafede bulunan hür Amisus39 kasabası ve Asya'ya bir yarımada şekli verecek kadar geniş bir alana yayılan40 aynı adlı körfez gelir, bu yarımadanın berzahı Kilikya'daki İssos körfezine doğru karşıdan karşıya yalnızca iki yüz41 mil kadar yahut biraz daha fazla genişliktedir.

Söylendiğine göre bütün bu havalide hakiki manada Grek sayılabilecek yalnızca üç ırk vardır, Dorlar, İyonlar ve Aioller, geri kalanların tamamı barbar kökenlidir.42 Amisus'a, Mithridates tarafından kurulan Eupatoria43 kasabası dâhil edilmiştir, mağlubiyetinin ardından her ikisi de Pompeiopolis adı altında birleştirilmiştir. kıyılarında Kapadokyalılar adını taşıyan küçük bir kabilenin yerleşmiş olması keyfiyetinden neşet etmiş olup, bunlar ile Paflagonyalılar arasında bir sınır vazifesi görmüştür. 34 İris nehri üzerinde.

Pontus krallarının eski ikametgâhı idi, fakat Strabon'un zamanında terk edilmişti.

Günümüzdeki Azurnis'in bu mevkiyi kapladığı ileri sürülmüştür. 35 Pontus'un kuzeybatısında, Halys ve Amisus nehirleri arasındaki münbit bir ovada yer alır. Strabon tarafından Gadilon olarak da adlandırılır.

D'Anville burayı bugünkü Alacam olarak kabul eder, Gaziura'yı ise Guedes ismiyle anar. 36 Şimdi Kızılırmak olarak adlandırılır.

Plinius'un bu nehri Toros Dağı'ndan indirip doğrudan güneyden kuzeye akıtmakla, Halys'i şimdilerde Delice Irmağı [İçel Irmağı] olarak bilinen kollarından biriyle karıştırdığı mülahaza edilmiştir. 37 Mevkiine günümüzde Kiengareh, Kangırı veya Çankırı denmektedir.

Burası Olgasys Dağı'nın güneyinde, Pompeiopolis'e otuz beş mil mesafede bir Paflagonya kasabası idi. 38 Sinop'un güneyinde ticari bir mevki.

Mevkii, sahildeki bugünkü Gerze'dir. 39 Şimdilerde Eski Samsun olarak anılır, kadim devirde Sinus Amisenus denen koyun yahut körfezin batı tarafındadır.

Strabon'a göre Sinop'tan yalnızca 900 stadia, yani 112,5 Roma mili uzaklıktadır.

Kadim şehrin surları, bugünkü kasabanın yaklaşık bir buçuk mil uzağındaki bir burun üzerinde görülebilir. 40 Yazar, Sinop burnundan itibaren güneye doğru takriben bir derecelik mesafeye kadar inen sahildeki çok sayıda girintiyi kastetmektedir. 41 Harita tetkik edildiğinde, İssos veya İskenderun körfezine doğru karşıdan karşıya mesafenin en az 300 mil olduğu görülecektir. 42 Grek dilini konuşmayanlar. 43 Yalnızca bir kısmı Eupatoria'ya ilhak edilmiştir, Amisus'tan bir sur ile ayrılmıştı ve muhtemelen Amisus'takinden farklı bir ahali barındırmaktaydı.

Bu yeni mahalle, Eupatoria'yı inşa ettiren kral Mithridates Eupator'un ikametgâhını ihtiva ediyordu. 44 Kapadokya'nın sınırları Perslerin hâkimiyeti altında, Makedonya fethinden sonra ve imparatorlar devrinde bir Roma eyaleti olarak değişiklik göstermiştir. 45 Kapadokya'nın son kralı Arkhelaos tarafından kurulmuştur.

Hamilton'ın Araştırmalar'ında, mevkiin bugünkü Aksaray olduğu farz edilmiştir, lakin Leake'in zannettiği gibi burası Halys nehri üzerinde değildir.

Bununla birlikte, Aksaray'ın İtinerarium'larda belirtilen Arkhelais konumuna pek uygun düştüğü ve Plinius'un şehrin üzerinde bulunduğu akarsuyun Halys olduğunu sanmakla yanılmış olabileceği düşünülmektedir. 46 Pontus'taki aynı adlı diğer bir yerden tefrik edilmek için Khryse yahut "Altın" adıyla da anılmıştır.

Sihun yahut Saros üzerindeki Elbistan kasabasının, bu Komana'nın mevkiinde yahut yakınında bulunduğu umumen kabul görür. 47 Hardouin buranın Tokat olduğunu söylese de, D'Anville'e göre şimdi Niksar olarak adlandırılmaktadır.

Parisot, bu mevkiin Kapadokya'dan ziyade Pontus'a ait olduğunu kaydeder. 48 İris veya Yeşilırmak'ın küçük bir kolu olup bir sonraki Bölümde zikredilmiştir. 49 Hâlâ Amasya yahut Amasiyeh olarak anılmakta olup İris yahut Yeşilırmak nehri üzerinde vazedilmiştir.

Bir vakitler Pontus prenslerinin ikametgâhı ve coğrafyacı Strabon'un doğum yeri idi.

Buradaki kadim devir kalıntıları pek ehemmiyetli ve fevkalade dikkat çekicidir. 51 Her ikisi de Neo-Caesarea'nın batısındadır.

Tavernier'ye nazaran, Hardouin'in aktardığı veçhile, Sebastia'nın modern adı Sivas'tır. 52 Önceki Kitabın 20. faslında zikredilen Melitene bölgesine adını vermiştir. 53 Kapadokya'da Nazianzus yakınlarında, Nenizili Gregorios'un doğum yeridir.

Seyyah Ainsworth, Aksaray'dan Karahisar'a giderken Kayseriköy denen bir yere varmış, adı ve konumu hasebiyle burasının Diocaesarea ile aynı yer sayılabileceğini belirtmiştir.

Kimi coğrafyacılar ise Diocaesarea ile Nazianzus'u hakikaten aynı mevki addetmektedir. 54 Harabeleri hâlâ Kilisehisar'da [Kemerhisar] görülebilir.

Kapadokya'nın güneyinde, Toros Dağı'nın kuzey eteğinde bulunmaktaydı. Tyana,

BÖLÜM 3. (3.) KAPADOKYA

Kapadokya44 iç kısımlarında, Claudius Caesar tarafından kurulan ve önünden Halys nehrinin aktığı bir koloni olan Archelais'i45, ayrıca Sarus'un suladığı Comana46 kasabasını, Lycus'un48 suladığı Neocaesarea'yı47 ve Gazacene bölgesinde İris ile yıkanan Amasia'yı49 barındırır.

Colopene'de Sebastia ve Sebastopolis51 mevcuttur, bunlar ehemmiyetsiz mevkilerdir, fakat yine de az evvel zikredilenlerle denk önemdedir.

Geri kalan bölgelerinde ise Semiramis tarafından kurulan ve Fırat'tan pek uzak olmayan Melita,52 Diocaesarea,53 Tyana,54 Castabala,55 Magnopolis,56 Zela57 ve Erciyes Dağı'nın58 eteğinde, şimdilerde Caesarea59 denen Mazaca yer alır. Kapadokya'nın Büyük Ermenistan'ın önünde uzanan kısmına Melitene, Kommagene'nin önündekine Kataonya, Frigya'nın önündekine Garsauritis, Sargarausene60 ve Cammanene, Galatya'nın önündekine ise Morimene denir, burada arazileri bu kavmin adını aldığı Cappadox61 nehri ile ayrılır, bunlar evvelce Leucosyri62 olarak bilinirlerdi. Yukarıda zikredilen Neocaesarea'dan itibaren Küçük Ermenistan, Lycus nehri ile ayrılır.

İç kesimlerde ayrıca meşhur Ceraunus nehri,63 kıyıda ise Amisus kentinin ötesinde Chadisia kenti ile nehri64 ve ardından Themiscyra bölgesinin66 başladığı Lycastum kenti65 yer alır. mucizeler yarattığı varsayılan ve Hristiyanlık düşmanlarının İsa Mesih ile bir tutmaktan çekinmedikleri Apollonius'un doğduğu yer.1 55 Ayas'tan on dokuz coğrafi mil mesafedeki bazı kalıntıların, kadim Castabala veya Castabulum'un yerini gösterdiği varsayılmaktadır. 56 Burası ilk olarak Eupatoria adıyla anılmıştı, lakin Mithridates'in Amisus'un bir kısmıyla birleştirdiği yerle aynı değildir.

D'Anville, modern Tchenikeb kasabasının bu mevkide yer aldığını varsayar. 57 Veya Ziela, günümüzde Amasya'nın pek de güneyinde olmayan Zille adıyla bilinir.

Julius Caesar'ın Pharnaces'i yendiği ve Roma'ya gönderdiği resmi yazıda "Veni, vidi, vici" ifadesini kaleme aldığı yer burasıydı. 68 Günümüzde halen Ardgeh-Dagh adıyla bilinmektedir. 59 Mevkisi günümüzde halen Kayseriye olarak adlandırılmaktadır.

Kapadokya'da, Kilikya bölgesinde, Argaeus dağının eteklerinde yer alan bir şehirdi. Önce Mazaca, sonrasında ise Eusebeia olarak anıldı.

Kadim şehirden geriye kayda değer kalıntılar bulunmaktadır. 60 Hardouin, Sargarausene bölgesinin Phrygia'nın karşısında bulunmayıp, Pontus civarında, Morimene ile Colopenene arasında uzandığına dikkat çeker. 61 Günümüzde Konak adıyla bilinen ve Halys'in bir kolu olan bu nehir, Paryadres silsilesindeki Littarus Dağı'ndan doğar. 62 Veya "Beyaz Suriyeliler".

Strabon kendi döneminde, hem Toroslar'ın yukarısında hem de Karadeniz kıyısında meskûn Kapadokya kavimlerinin tamamına Leukosyri veya Beyaz Suriyeliler dendiğini, zira Amanoslar'ın doğusunda yaşayan ve tenleri siyah olan bazı Suriyelilerin de bulunduğunu belirtir. 63 Bunun bir nehir mi yoksa bir kent adı mı olduğu şüphelidir.

İddia edilen şöhretine rağmen, hakkında hiçbir şey bilinmemektedir. 64 Stephanos Byzantinos tarafından iktibas edilen Hekataios, Chadisia'dan Leukosyri veya Kapadokyalıların bir şehri olarak bahseder.

Ne nehrin ne de kentin yeri tespit edilebilmiş görünmektedir. 68 Muhtemelen bu adı taşıyan ve Amisus Akropolü'nün iki veya üç mil doğusundaki bir akarsu olan Mers İrmak ile özdeşleştirilen nehrin kıyısındadır. 66 Pontus sahilinde, Iris nehrinin doğusuna ve Thermodon'un ötesine uzanan geniş ova, meşhur Amazonlar memleketi olarak bilinir.

BÖLÜM 4. THEMİSCYRA BÖLGESİ VE BURADAKİ KAVİMLER

Iris nehri, Lycus'un sularını denize taşır.

İç kesimlerde, Triarius'un mağlubiyeti68 ve C. Caesar'ın zaferiyle69 şöhret bulan Ziela kenti67 yer alır. Kıyıda ise, Phanaroea70 adı verilen müstahkem mahalde doğan ve Amazonius Dağı'nın71 eteklerinden süzülen Thermodon nehri bulunur. Vaktiyle nehirle aynı adı taşıyan bir kasaba ve toplamda beş yerleşim daha mevcuttu, bunlar Amazonium, Themiscyra, Sotira, Amasia ve günümüzde yalnızca bir Manteium olan Comana'dır.72 (4.) Burada Genetler,74 Chalybler,75 Cotyorum kasabası,76 bedenlerine işaretler kazıyan77 Tibareni ve Mossyni kavimleri, Macrocephali78 denilen ahali bulunur.

Thermodon'un ağzında, Augustus devrinde tahrip edilmiş olan aynı adlı bir şehir vardı.

Modern Thenneh mevkiinin bu konumu işgal edip etmediği şüphelidir. 67 Anlaşılan o ki bir önceki Bölümde Zela adıyla zikredilen yerle aynı mevkidir. 68 Mithridates'e karşı yürütülen savaşta Lucullus'un bizzat tayin ettiği komutanlardan biri olan Valerius Triarius.

Plutarkhos, Lucullus'un Triarius'u kendi askerlerinin gazabından saklamak mecburiyetinde kaldığını nakleder. 69 Mithridates'in oğlu Pharnaces'e karşı kazanılan zafer. 70 Günümüzde Terme adıyla bilinir. 71 Halen Mason-Dagh olarak adlandırılır. 72 Pontus'taki Comana'yı kastetmektedir, mevkisi günümüzde Gümenek adıyla anılır, Iris'in modern adı olan Tokat-su üzerinde, buranın yakınlarında Hamilton bir Roma kentine ait kalıntılar ve Roma işçiliği olduğu anlaşılan bir köprünün parçasını bulmuştur.

Pliny'nin üslubu, buranın kendi devrinde bir kehanet merkezinden veya manteiumdan öte bir şey kalmadığını ima eder görünmektedir. 74 Strabon, Genetes adı verilen bir burundan bahseder, Stephanos Byzantinos ise aynı adı taşıyan bir nehir ve limanı zikreder. 75 Strabon, başlangıçta Chalybes olarak adlandırıldıklarını söylediği Chaldei kavmini, memleketin Pharnacia'nın (modern Kerasunt) yukarısında kalan kısmına yerleştirir. 76 Veya Cotyora.

Ksenophon'a göre burası, On Binler'in geri çekilişinde erzak sağlayan bir Sinop kolonisiydi. Bu mahal, adını kentten alan bir koyun üzerindeydi.

Hamilton, Researches adlı eserinin 1. cildinde, Cotyorum'un yekpare kayaya oyulmuş kadim bir limana ait bazı kalıntıların halen görülebildiği Ordu mevkiinde yer almış olabileceği kanaatindedir.

Bununla birlikte, bazı müelliflerin Cotyora'nın Ordu'dan daha korunaklı olan modern Perşembe koyu olduğunu varsaydıklarını da kaydeder.

Cotyora, On Binler'in gemilere bindiği yerdi. 77 Bizim dövme dediğimiz şeye benzer. Parisot, bu insanların Mela'nın Mossynilerin kullandığını belirttiği çadırlara benzer çadırlarda halen yaşamakta olan Moğol kabilelerinin ataları olabileceğini ileri sürer. 78 Veya "uzun kafalı ahali". 79 Mevkisi, büyük ihtimalle Küçük Asya kıyısında ve Trabzon'un batısında yer alan modern Kiresun'dur.

Lucullus'un Avrupa'da dikilen ilk kiraz ağaçlarını oradan getirdiği rivayet edilir. 80 Pliny'nin isimleri sıralama tarzının çoğu vakit fayda sağlamaktan ziyade zihin karıştırdığı ve Bechires kavmini tam olarak nereye yerleştirmek istediğini kestirmenin güç olduğu belirtilmiştir.

cephali kavmi,78 Cerasus kenti,79 Chordule limanı, Bechires80 ve Buzeri adı verilen kavimler, Melas nehri,81 Macrones denilen ahali ve Amisus'a yüz yirmi mil mesafede bulunan, Polemonium kentinin83 sularıyla yıkandığı Sidene ile Sidenus nehri82 bulunur.

Daha sonra Iasonius84 ve Melanthius85 nehirlerine varırız ve Amisus'tan seksen mil mesafede Pharnacea kenti,86 Tripolis kalesi ve nehri,87 Philocalia kalesi ve nehri, bir nehir kenarında yer almayan Liviopolis kalesi ve Pharnacea'dan yüz mil mesafede, muazzam büyüklükte bir dağla çevrilmiş olan müstakil Trapezus şehri88 gelir.

Bu kentin ötesinde Armenochalybes kavmi89 ve [okunamadı] yer alır.

Mela'dan hareketle, bunların Trapezus'un batısında ve Thermodon'un doğusunda yer aldıkları neticesine varabiliriz. 81 Şimdilerde Kara Su, yahut Kara Nehir, halen kadim adını muhafaza etmektedir.

Kapadokya'da, Argaeus Dağı silsilesinde doğar. 82 Parisot'ya göre, kimi zaman Vatisa nehri olarak anılsa da, halen aynı adla bilinmektedir.

Bununla birlikte daha yakın tarihli müellifler buraya Poleman Çayı demektedir. 83 Pontus sahilinde, muhtemelen İkinci Polemon tarafından, daha eski bir şehir olan Side'nin mevkiinde, Sidenus'un mansabında inşa edilmiştir. 84 Muhtemelen Polemonium'un yüz otuz stadia kuzeydoğusundaki Jasonium burnu civarındadır.

Adını, Argonot Jason'ın buraya ayak basmış olmasından aldığına inanılırdı.

Daha ziyade Bona yahut Vona olarak anılsa da, halen Jasoon adını taşımaktadır. 85 Arrianus'a göre, Cotyora kasabasından altmış stadia mesafededir. 86 Günümüzdeki Kheresoun yahut Kerasunda ile hemen hemen aynı mevkide bulunduğu zannedilmektedir.

Cerasus civarında, yahut bazılarının düşündüğü üzere, tam da onun mevkiinde inşa edilmiştir. 87 Halen Tireboli adıyla bilinen yerde, aynı adı taşıyan Tireboli Suyu üzerindedir. ** Şimdilerde Tarabosan, Trabezun yahut Trebizond olarak anılır.

Burası aslen Sinope'nin bir kolonisiydi, Sinope'nin bağımsızlığını kaybetmesinin ardından Trapezus evvela Küçük Ermenistan'a, daha sonra ise Pontus Krallığı'na bağlandı.

Orta Çağ'da, sözde Trabzon İmparatorluğu'nun merkeziydi.

Günümüzde ise Odesa'dan hemen sonra gelerek Karadeniz'in ikinci ticaret limanı durumundadır. 89 "Ermenistan Chalybes'leri." Bkz. s. 21.

Otuz mil mesafede, Büyük Ermenistan.

Sahilde, Trapezus'un önünde Pyxites nehri akar ve onun ötesinde Sanni90 Heniochi kavmi yer alır.

Ardından, mansabında aynı adı taşıyan bir kale bulunan ve Trapezus'a yüz kırk mil mesafede olan Abearus91 nehri gelir. Bu mıntıkanın dağlarının ardında İberia uzanır, sahilde ise Heniochi, Ampreutae,92 Lazi kavimleri, Acampsis,93 Isis,94 Mogrus ve Bathys95 nehirleri, Colchi kavimleri, Matium96 kasabası, Heracleum nehri ile aynı adı taşıyan burun97 ve Pontus'un en meşhur nehri olan Phasis98 bulunur.

Bu nehir Moschi kavminin topraklarında doğar ve en büyük gemiler için otuz sekiz buçuk mil, küçük gemiler içinse çok daha yukarılara kadar seyrüsefere elverişlidir, üzerinde yüz yirmi köprü bulunur.

Eskiden kıyılarında kayda değer pek çok şehir bulunmaktaydı, bunların en meşhurları Tyndaris, Circaeum, Cygnus ve mansabındaki Phasis99 idi.

Fakat aralarında en ziyade şöhret bulmuş olanı, denizden on beş mil1 mesafede yer alan, muazzam büyüklükteki Hippos ve Cyaneos2 nehirlerinin karşı istikametlerden içine aktığı Aea idi.

Günümüzde ise nehir üzerinde kayda değer yegane mevki, adını o noktada Phasis'e dökülen nehirden alan ve daha evvel de belirttiğimiz üzere3 Phasis'in büyük gemiler için seyrüsefere elverişli olduğu nihai sınır olan Surium'dur.

Nehir ayrıca, sayıları ve azametleri bakımından hayranlık uyandıran başka nehirleri, bunlar arasında da Glaucus'u4 sularına katar. Absarus'tan yetmiş mil mesafede, Phasis'in mansabında bazı adalar bulunur, ancak bunların bir adı yoktur.

Burayı geçtikten sonra bir başka nehre, Charieis'e5 ve eskilerin Phthirophagi,6 aynı zamanda Suani7 dedikleri Salae kavmine varılır. Chobus8 nehri Kafkaslar'dan Suani topraklarına doğru akar.

Ardından Rhoas nehri, sonra Ecrectice bölgesi, Singames,9 Tarsuras,10 Astelephus,11 Chrysorrhoas nehirleri, Absilae kavmi, Phasis'e yüz mil mesafedeki Sebastopolis12 kalesi, Sannigae kavmi, Cygnus13 kasabası ile Penius14 nehri ve kasabası gelir. Daha sonra ise pek çok isimle ayırt edilen Heniochi15 kabilelerine ulaşırız.

BÖLÜM 5. (5) COLICA BÖLGESİ, ACHAEI KAVİMLERİ VE AYNI YERLERDEKİ DİĞER KAVİMLER.

Bunun aşağısında, Pontus'un Colica16 olarak bilinen bölgesi uzanır,

90 Theodoret, Sanni'lerin ve daha sonra zikredilen Lazi'lerin, Roma ordularınca boyunduruk altına alınmış olsalar dahi, hiçbir vakit Roma kanunlarına itaat etmediklerini söyler.

Heniochi'lerin muhtemelen Grek menşeli oldukları düşünülmektedir, zira bu sahillerde gemileri batan Argonotların arabacılarından türedikleri rivayet edilirdi. 91 Yahut Apsarus, veya Absarum.

Pek çok coğrafyacı bu kasabanın mevkiini günümüzde Gönye olarak bilinen yerin yakınlarına yerleştirmiştir.

Kasabanın adı Medea ve kardeşi Absyrtus efsanesiyle irtibatlandırılmıştır.

Acampsis ve Absarus adlarının farklı müellifler tarafından aynı nehir için kullanılmış olması ve her ikisinin de modern Çoruk için geçerli bulunması kuvvetle muhtemeldir. 92 Hardouin, bunların Arrianus'un Periplus'ında zikredilen ve onun tarafından Heniochi ile Lazi arasına yerleştirilen Zydretae ile aynı kavim olduğunu öne sürmektedir. 93 Bkz. 91. not. 94 Modern Çorok ile aynı nehir olduğu zannedilmektedir. 95 Yahut "Derin" Nehir.

Bu akarsu, Plinius'un onunla Phasis arasına yalnızca bir nehir yerleştirdiği dikkate alınarak teşhis edilebilir. 96 Muhtemelen, Ptolemaios'un iç kısımlara yerleştirdiği Madia. 97 Parisot'ya göre günümüzde Eraklia denilmektedir. 98 Günümüzde Faz yahut Rioni denilmektedir. 99 Halen El Faz yahut Poti olarak anılır. 1 Burası hakikatte denizden otuz yedi buçuk mil mesafedeydi.

Efsuncu kadınlar Kirke ile Medea'nın memleketi olduğu söylenirdi. 2 Hippos ve Cyaneos nehirlerinin hüviyeti tespit edilememiş görünmektedir. 3 Bir önceki sayfada. 4 Günümüzde Çoroksu denilmektedir. 5 Bunun Strabon'un Chares adı altında zikrettiği nehirle aynı olup olmadığı şüphelidir.

D'Anville, modern adının Enguri olduğunu söyler. 6 Yahut "Bit Yiyiciler", Strabon'a göre adetlerinin son derece necis olmasından ötürü böyle adlandırılmışlardır. 7 Bu civarda halen benzer bir adla anılan bir kavim mevcuttur.

Onları ziyaret eden Profesör Pallas, hilekarlıklarına, yağmacılıklarına ve oburluklarına hiçbir şeyin denk olamayacağını belirtmektedir.

Parisot, bunların muhtemelen Plinius’un zikrettiği Phthirophagilerin ahfadı olduğunu ileri sürer. D’Anville’e göre şimdilerde Khalira olarak adlandırılmaktadır. D’Anville’e göre şimdilerde Hati-Scari olarak adlandırılmaktadır. D’Anville’e göre şimdiki Okhum. D’Anville’e göre şimdiki Mosti-Skari. Hardouin’e göre halen Savastopoli olarak anılmaktadır. Bu mevki, işbu Fasıl’da zikredilen aynı isimli diğer yerle karıştırılmamalıdır. Bkz. s. 10. Hermolaus, doğru okumanın Pityus olması gerektiğini öne sürer. Sarmi Heniochileri, bu kavimlerden biri evvelki sayfada zaten zikredilmişti. Eski devirlerde Coliler tarafından meskûn kılınmış olup, kadim Kolhis’in kuzey kısmını teşkil etmekteydi.

Daha evvel zikrettiğimiz üzere, Kafkas sıradağlarının Rhiphaen dağlarına doğru büküldüğü yer olup, bir kolu Euxeinos’a ve Maiotis Gölü’ne, diğer kolu ise Hazar ve Hyrkania denizine doğru uzanır.

Bu sahillerin bakiye kısmı vahşi kavimler olan Melankhlainler ve vaktiyle Anthemus nehri civarındaki, şimdilerde metruk fakat bir vakitler pek meşhur bir şehir olan Dioskurias’ta meskûn Koraksiler ile meskûndur, öyle ki Timosthenes’ten öğrendiğimize göre, hepsi farklı lisanlar konuşan üç yüz muhtelif kavim buraya uğramayı itiyat edinmişti ve daha sonraki devirlerde ticari muameleleri idare etmek maksadıyla orada yüz otuz tercümanımız bulunmaktaydı.

Bazı müellifler buranın, Kastor ile Polydeukes’in arabacıları Amphitos ve Telkhios tarafından inşa olunduğu ve Heniokhoi kavminin de umumen bunlardan neşet ettiği re’yindedirler.

Dioskurias geçildikten sonra, Sebastopolis’ten yetmiş mil mesafedeki Herakleium kasabasına ve ardından Akhailer, Mardlar, Kerketler ile bunların gerisinde yer alan Kerriler ve Kephalotomilere varılır. Bu havalinin en iç kısmında fevkalade müreffeh bir şehir olan Pityus bulunmaktaydı, fakat Kitap v. fasıl 27’de. Veya kıyafetlerindeki bir hususiyetten ötürü “kara harmanililer” kavmi. Burası iç kısımlardaki vahşi kabilelerin büyük ticaret mahalli idi, öyle ki sayıları o derece çoktu ki Grekler Dioskurias pazarında yetmiş muhtelif lisanın konuşulduğunu iddia etmekteydiler. Yunanca heniokhostan mülhem, Heniokhoi tesmiyesi buradan gelir. Bu sahilde Herakleium adında iki yer vardı, biri Akhaius nehrinin kuzeyinde, diğeri güneyinde, muhtemelen burada kastedilen ikincisidir. Argonaut seferinde İason’a refakat eden Greklerden ya da Ammianus’a göre Troya Savaşı’nın hitama ermesinden sonra oraya iltica eden Akhailerden neşet ettikleri rivayet olunur. Muhtemelen “muharip kavim” yahut “Mars’ın kavmi” manasına gelmektedir. Bu unvan münferit bir kavmin değil, yağmacılık itiyatlarıyla temayüz etmiş muhtelif halkların unvanı idi. Bu halk, Kimmer Bosporosu ile Kolhis hududu arasında, Euxeinos’un güneydoğu sahilinde meskûndu. İsimleri halen mevcuttur ve halk için Çerkes, memleket için Çerkesya suretinde Kafkasya’nın bütün batı mıntıkasına tatbik edilmektedir. Hardouin, bunların tek bir isim teşkil edecek surette “Cerri Cephalotomi” şeklinde okunması icap ettiğini vazeder ve katlettikleri düşmanlarının başlarını kesme itiyatlarından ötürü böyle tesmiye edildiklerini ileri sürer. Hemen hemen Pontos’un en uç köşesinde manasındadır. Strabon devrinde burası mühim bir limandı ve Heniokhoi tarafından

tahrip edilmiştir, arkasında, Kafkas sıradağları üzerinde mukim Sarmat menşeli bir kavim olan Epageritaeler ve onların da ötesinde Sauromataeler yer alır.

İmparator Claudius devrinde Mithridates işte bu kavme sığınmıştı, doğu cenahında Hazar denizinin ağzına komşu olan Thallilerin onlara bitişik olduğunu da kendisinden öğrenmekteyiz, keza kendisi cezir vaktinde mezkûr boğazın kuruduğunu nakleder.

Euxeinos sahilinde, Kerketlerin memleketi civarında İkarusa nehri ile Herakleium’dan yüz otuz altı mil mesafede bulunan Hierus kasabası ve nehri yer alır.

Bunun hemen akabinde Kruni burnu gelir, bu burun aşıldığında yüksek bir dağ silsilesi üzerinde Toreteler ile karşılaşılır.

Sindos şehri Hierus’tan altmış yedi buçuk mil mesafededir, burası geçildikten sonra Setheries nehrine varılır. Buradan Kimmer Bosporosu’nun girişine kadar olan mesafe seksen sekiz buçuk mildir.

FASIL 6. KİMMER BOSPOROSU

tahrip edilmesinden sonra imar edilmiş olup Roma İmparatorluğu’nun İskitlere karşı mühim bir hudut kalesi vazifesini görmüştür. Bu zat, Miladi 41 senesinde İmparator Claudius’un teveccühüyle bu hükümdarlığı elde eden Bosporos kralı Mithridates idi. Daha sonra tahta onun yerine küçük kardeşi Kotys’i geçiren Romalılar tarafından tardedilmesine yol açan ahval meçhuldür. Hardouin, Thallilerin bugünkü Astrahan arazisinde mukim olduklarını düşünmektedir. İşbu Kitap’ta mükerreren atıfta bulunulacağı üzere kadim kanaate göre Hazar’ın kuzey kısmı İskit yahut Septentrional okyanusu ile irtibat halindeydi. Yalnızca Plinius tarafından zikredilmiştir. Bugünkü Ukraş nehrine tekabül ettiği zannedilmektedir, Hierus kasabası ve nehrinin ise Arrianos’un Hieros Portus’u ile muhtemelen aynı yer olduğu ve modern Suncuk-Kale ile özdeşleştiği kabul edilir. Asya Sarmatyası halklarından Sindiler tarafından meskûn idi. Muhtemelen Azak Denizi ile Karadeniz arasında, Hypanis, yani bugünkü Kuban nehrinin güneyinde, bugünkü Taman yarımadasında ve civarında yaşamaktaydılar. Başkentleri Sindos yahut Sinda’nın mevkiinin bugünkü Anapa olduğu zannedilmektedir. Parisot, buranın modern Bohemyalılar yahut Çingeneler olan Zigeunelerin kadim yerleşim yerlerinden biri olduğunu tahmin eder. Re’yini, Malte Brun’un Çingene ırkının menşeine dair (Precis de Geographie, 6. cilt), mütalaası ziyadesiyle mükafatlandırıcı mahiyetteki bazı mülahazalarına dayandırıyor görünmektedir. Taman yahut Tmutarakan’ın kain bulunduğu yarımada.

Euxinus ile Maeotis Gölü arasındaki mesafe altmış yedi buçuk milden fazla değildir ve enine genişliği hiçbir yerde iki jugerumdan az olmaz, burası Eion adını taşır. Bosporus kıyıları ardından hem Avrupa hem de Asya tarafında kavis çizerek Maeotis’i meydana getirir.

Bosporus’un girişindeki kasabalar, evvela Hermonassa, ardından Miletoslular tarafından kurulan Cepi, daha sonra Stratoclia ile Phanagoria ve neredeyse terk edilmiş bir kasaba olan Apaturos’tur, ağzın nihayetinde ise vaktiyle Cerberion olarak adlandırılan Cimmerium bulunur. Buradan sonra, Avrupa tasvirinde daha evvel zikredilmiş bulunan Maeotis Gölü’ne gelinir.

BÖLÜM 7.

MAEOTIS GÖLÜ VE KOMŞU ULUSLAR. Cimmerium geçildikten sonraki sahil şeridinde Maeotici, Vali, Serbi, Arrechi, Zingi ve Psessi halkları ikamet eder.

Daha sonra, iki ağızla denize dökülen ve kıyılarında Medlerin soyundan geldikleri rivayet edilen, çok sayıda kabileye ayrılmış Sarmatların meskûn olduğu Tanais Nehri’ne varılır.

Bu kabilelerin ilki, Amazonların kocaları olan Sauromatae Gynaecocratumeni zümresidir.

Onların yanında Evazae, Coitae, Cicimeni, Messeniani, Costobocci, Choatrae, Zigae, Dandarii, Thyssagetae ve Iyrcae kabileleri yer alır, bu yerleşimler sarp çöller ile sık ormanlık vadilere dek uzanır, bunların ötesinde ise Riphaei Dağları’na kadar yayılan Arimphaei halkı bulunmaktadır. İskitler Tanais Nehri’ne Silis, Maeotis’e ise “denizin anası” manasına gelen Temarunda adını verirler.

Tanais’in ağzında bir şehir de bulunmaktadır.

Komşu topraklarda evvela Karyalılar, ardından Klazomenaililer ile Maeonlar, onların da akabinde Pantikapaionlular meskûn idi. Bazı müellifler, Maiotis çevresinde Keraunia dağlarına kadar uzanan sahada şu kavimlerin ikamet ettiğini beyan eder, kıyıdan pek uzak olmayan bir mevkide Napitalar, onların ötesinde, Kolhislilerle bitişik olup dağların zirvelerinde yaşayan Essedonlar, bunların da ardında sırasıyla Kamakalar, Oranlar, Autakalar, Mazakasiler, Kantiokalar, Agamathalar, Pikiler, Bimosollar, Akaskomarklar ve Kafkas sırtlarında İtakalalar, İnaadohlar, Ramiler, Anklakalar, Tydiler, Karastaseiler ve Anthiandalar.

Lagous nehri Kathabaian dağlarından neşet eder ve bu nehre Opharus dökülür. Kıyılarında Kauthadeler ile Opharitler kabilesi meskûndur.

Bunların hemen yanında, Kissia dağlarından doğup Akdeler, Karnalar, Oskardeler, Akkisiler, Gabriler, Gogariler namındaki kavimlerin arasından ve Imityes'in kaynağı civarında da Imityiler ile Apatraeler arasından cereyan eden Menotharus ve Imityes nehirleri bulunur.

Kimi yazarlar, İskit kabilelerinden olan Auhetaların, Atherneilerin ve Asampataların bu topraklara akınlar tertip ederek Tanaitler ile Inapaeileri tek bir nefer kalmayıncaya dek kılıçtan geçirdiğini nakleder.

Başkaları ise Oharios nehrinin Kantikler ile Sapailerin arasından aktığını, Tanais'in ise Sarharceilerin, Herticeilerin, Spondoliklerin, Synhietaların, Anasilerin, İssilerin, Katetaların, Tagoraların, Karonilerin, Neripilerin, Agandeilerin, Mandareilerin, Satarkeilerin ve Spalilerin topraklarından geçtiğini kaydeder.

BÖLÜM 8. (8.) KAPADOKYA'NIN KONUMU

İç Deniz'e kıyısı olan havaliyi nihayete erdirip burada meskûn muhtelif kavimleri saymış bulunuyoruz, şimdi ise içerilerde uzanan o muazzam toprak parçalarına yönelelim. Tasvirlerimin kadim müelliflerin beyanlarından pek mühim noktalarda ayrılacağını inkâr etmemekteyim, lakin bu çalışma, Domitius Corbulo'nun kumandası altında son dönemde bu ülkelerde cereyan eden hadiselerin kâmilen tetkik edilmesiyle, gerek oradan merhametimize sığınan mülteci krallardan, gerekse rehin sıfatıyla bizi ziyaret eden kralların evlatlarından elde edilen malumatla, azami bir ihtimam ve tahkikat neticesinde vücuda getirilmiştir.

İşe Kapadokyalılar kavmi ile başlayacağız. Pontus ülkeleri meyanında iç kısımlara doğru en geniş sahaya yayılanı budur. Sol cenahında Küçük ve Büyük Ermenistan ile Kommagene'yi, sağ cenahında ise daha evvel tasvir ettiğimiz Asia eyaletinin cümle kavimlerini geride bırakır.

Pek çok halkın üzerine yayılarak doğu cihetinde Toros sıradağlarına doğru süratle irtifa kazanır.

Müteakiben Likaonya, Pisidya ve Kilikya'yı aşarak Antioheia bölgesinin yukarısına doğru ilerler, Kataonya namıyla maruf kısmı ise bu bölgenin bir cüzünü teşkil eden Kyrrhestika'ya kadar uzanır.

Asia'nın buradaki tûlü [NOT: uzunluğu] bin iki yüz elli mil, arzı [NOT: genişliği] ise altı yüz kırk mildir.

BÖLÜM 9. (9.) KÜÇÜK VE BÜYÜK ERMENİSTAN

Paryadres adıyla bilinen dağlardan başlayan Büyük Ermenistan, daha evvel de zikrettiğimiz veçhile, Kapadokya'dan Fırat nehri ile, bu nehrin mecrasından saptığı yerde ise Mezopotamya'dan aynı derecede meşhur Dicle nehri ile ayrılır.

Bu nehirlerin her ikisi de, mezkûr akarsular arasında uzanan bir memleket olup Mezopotamya'nın da bidayetini teşkil eden Ermenistan'dan doğar, aralarındaki mesafe ise Arap Oreileri tarafından tutulmuştur. Hudutlarını bu suretle Adiabene'ye kadar teşmil eder, tam bu noktada enlemesine uzanan bir dağ silsilesiyle önü kesilir, bunun üzerine eyalet Araxes'in mecrasını aşarak genişlemesine sola, Kyros nehrine doğru yayılır, tûlü ise Küçük Ermenistan'a kadar erişir, Küçük Ermenistan'dan Euxinus'a dökülen Absarus nehri ve bu nehrin doğduğu, Paryadres namıyla maruf dağlar vasıtasıyla tefrik olunur.

BÖLÜM 10.

CYRUS VE ARAXES NEHİRLERİ

Cyrus nehri, kimi yazarların Coraxici olarak adlandırdığı Heniochi dağlarından doğar, Araxes ise Fırat nehriyle aynı dağlardan, ondan yalnızca altı mil mesafeden kaynar, ve Usis'in sularıyla büyüdükten sonra, birçok müellifin varsaydığı üzere bizzat Cyrus'a dökülerek onun vasıtasıyla Hazar Denizi'ne taşınır.

Günümüzün Fırat'ı, güneyde ve güneydoğuda Masius, Niphates ve Gordyaei (Toroslar'ın uzantısı) adı verilen dağlar ve Araxes'in aşağı mecrası ile çevrilidir.

Doğuda memleket, Cyrus ve Araxes'in birleştiği yerde daralarak bir nokta halini alır.

Küçük Ermenistan'ın en meşhur kasabaları Caesarea, Aza ve Nicopolis'tir, Büyük Ermenistan'da ise Fırat yakınlarında bulunan Arsamosata, Dicle üzerinde Carcathiocerta, yüksek bir mevkide yükselen Tigranocerta ve Araxes nehrine bitişik bir ovada kurulan Artaxata yer alır. Aufidius'a göre bütün Ermenistan'ın çevresi beş bin mildir, buna karşılık Claudius Caesar uzunluğu Dascusa'dan Hazar Denizi sınırlarına kadar bin üç yüz mil, Tigranocerta'dan Iberia'ya kadar olan genişliği ise bu mesafenin yarısı olarak hesaplar.

Bu memleketin, her biri geçmiş zamanlarda tek başına bir krallık teşkil etmiş, kaba ve tuhaf isimlere sahip "Stratejiler" adı verilen yüz yirmi valiliğe taksim edildiği malum bir hakikattir. Doğuda doğrudan olmasa da Keraunya Dağları ve Adiabene bölgesiyle sınırlanır.

Aralarındaki boşluğu Sopheni kavmi işgal eder, bunların ardında dağ silsilesi, onların da ötesinde Adiabene ahalisi bulunur.

Ermenistan'a bitişik vadilerde Menobardi ve Moscheni halkları ikamet etmektedir. Dicle ve geçit vermez dağlar Adiabene'yi kuşatır.

Buranın solunda Medlerin arazisi yer alır ve uzakta, kendi bahsinde beyan edeceğimiz üzere sularını okyanustan alan ve tamamıyla Kafkas Dağları ile çevrili bulunan Hazar Denizi görünür.

Şimdi Ermenistan sınırlarında yaşayan halklar ele alınacaktır.

BÖLÜM 11. (10.) ALBANIA, IBERIA VE KOMŞU MİLLETLER

Cyrus nehrinden öteye uzanan bütün ovada Albani milleti, onların ardından ise Kafkas Dağları'ndan gelip Cyrus'a dökülen Alazon nehri ile kendilerinden ayrılan Iberi milleti ikamet eder.

Albanların Kafkasya'nın her iki yakasındaki topraklara da yerleştiği tespit edilmiştir, nitekim Plinius 15. Bölümde ülkeyi daha kuzeye, Casius Nehri'ne kadar uzatırken, işbu bölümde günümüzün Alazan'ı olan Alazon Nehri'ni İberia'ya doğru batı sınırı kabul eder.

Arnavutluk'un batısına doğru. İberia, Kafkasya'nın ulu silsilesinin güneyinde uzanmakta olup batıda Kolkhis, doğuda Albania ve güneyde Armenia ile çevrili, Cyrus Nehri tarafından sulanan geniş bir arazi meydana getirirdi, günümüz Gürcistan'ı ile hemen hemen örtüşmekteydi. Günümüz Alazan'ı.

Başlıca şehirler Albania'daki Cabalaca, İberia'nın bir nehri yakınındaki Harmastis ve Neoris'tir, ayrıca Thasie bölgesi ile Paryadres adıyla bilinen dağlara kadar uzanan Triare bölgesi bulunmaktadır.

Bunların ötesinde Kolkhis'in çölleri uzanır, bunların Keraunia Dağları'na bakan tarafında Armenokhalybler yaşar, Cyrus'a dökülen İberus Nehri'ne kadar uzanan Moskhilerin ülkesi bulunur, onların aşağısında Sakassanlar ve onlardan sonra da Absarus Nehri üzerinde Makronlar yer alır.

Ovaların ve alçak arazilerin taksim ediliş tarzı böyledir.

Yine Albania sınırları geçildikten sonra, vahşi Silvi kabileleri dağların yamacında ikamet eder, onların aşağısında Lubieniler ve onların ardında da Diduriler ile Sodiiler gelir.

BÖLÜM 12. (11.) KAFKAS GEÇİTLERİ. Sonuncusu da geçildikten sonra, pek çok kimse tarafından son derece hatalı biçimde Hazar Geçitleri olarak adlandırılan Kafkas Kapıları'na varılır, bu mevkide bir dağ silsilesini aniden yarıp ayıran, tabiatın azametli bir eseridir bu.

Bu noktada demir kaplı hatıllarla sürgülenmiş kapılar bulunur, tam ortasının altından ise gayet pis kokular yayan bir dere akar, bu yanında ise ötede uzanan sayısız kabilenin geçişine mâni olmak gayesiyle inşa edilmiş olan ve Cumania adını taşıyan bir kale ile tahkim edilmiş bir kaya yer alır.

İşte burada, meskûn dünyanın bir çift kapıyla iki parçaya ayrıldığı görülebilir, bunlar tam da İberlerin bir kasabası olan Harmastis'in karşısındadır. Kafkas Kapıları'nın ötesinde, Gordyaea Dağları'nda, medenileşmemiş kabileler olan Valliler ve Suaniler bulunur, bununla birlikte buradaki altın madenlerini işletirler.

Bu kavimlerin ötesinde ve Pontus'a kadar uzanan sahada Heniokhilerin ve onların ardından da Akhaiilerin çok sayıda kabilesi yer alır.

Yeryüzündeki en meşhur arazilerden birinin bugünkü hâli böyledir. Kimi yazarlar Euxinus ile Hazar Denizi arasındaki mesafenin üç yüz yetmiş beş milden fazla olmadığını beyan etmişlerdir, Cornelius Nepos ise bu mesafeyi yalnızca iki yüz elli mil olarak gösterir.

Asya, denizin tesiriyle bu ikinci fasılda işte böylesi darlıklar arasına sıkışıp kalmıştır!

Claudius Caesar, Kimmer Boğazı'ndan Hazar Denizi'ne olan mesafenin yalnızca yüz elli mil olduğunu ve Nikator Seleukos'un tam da Ptolemaios Keraunos tarafından katledildiği sırada bu kıstağı kazıp yarmayı tasarladığını bize bildirmiştir.

Kafkas Kapıları'ndan Euxinus kıyılarına kadar olan mesafenin iki yüz mil olduğu ise herkesçe bilinen bir hakikattir.

BÖLÜM 13. (12.) EUXINUS ADALARI. Euxinus adaları, diğer adıyla Symplegades denen Planktai yahut Kyaneai ve Avrupa'daki aynı isimli adadan ayırt edilmesi için Thynias unvanı verilen Apollonia'dır, çevresi dört mil olup ana karadan bir mil mesafededir.

Pharnakea'nın karşısında Khalkeritis bulunur, Yunanlar buraya Aria adını vermiş ve burayı Mars'a vakfetmişlerdir, rivayete göre burada yabancılara kanat darbeleriyle hücum eden kuşlar mevcuttu.

BÖLÜM 14. (13.) İSKİT OKYANUSU CİVARINDAKİ KAVİMLER. Asya'nın iç kısımlarına taalluk eden her hususu izah etmiş bulunduğumuzdan, şimdi zihnimizde Rhiphai Dağları'nı aşalım ve sağ cenaptaki okyanus kıyılarını temaşa edelim.

Bu okyanus Asya kıyılarını üç cihetten yıkar, kuzeyde İskit Okyanusu, doğuda Doğu Okyanusu ve güneyde Hint Okyanusu, ayrıca meydana getirdiği sayısız körfezden ve sahillerinde ikamet eden kavimlerden neşet eden muhtelif isimlere bölünür.

Bununla birlikte Asya'nın kuzeye maruz kalan büyük bir kısmı, o dondurucu iklimlerin meşum tesirleri sebebiyle, uçsuz bucaksız çöllerden gayrı bir şey barındırmaz.

Aşırı kuzey-kuzeydoğudan güneşin yazın doğduğu noktaya7 kadar uzanan yer, İskitlerin ülkesidir.

Onlardan daha da ötede ve kuzey-kuzeydoğunun başladığı noktanın8 gerisinde bazı yazarlar, ekseriyetçe bir Avrupa halkı olduğu söylenen Hyperborei ahalisini yerleştirmiştir.9 Bu nokta10 geçildikten sonra, Euxinos'ta, Amazonların iki kraliçesi Otrere ve Antiope, Ares yahut Mars onuruna bir tapınak inşa etmiştir.

Bunun, kadim Pharnakeia olan Giresun'a üç ilâ dört mil mesafede bulunan ve Türklerin Giresun Adası dedikleri kayalık adacık olduğu zannedilmektedir. 6 Şayet hususi bir sıra kastedilmişse, onun bu adla hangi sıradağları kastettiğini söylemek güçtür.

Parisot, bu dağların hakikatten ziyade şiir ve masal âlemine ait gibi göründüğünü kaydeder ve Balkan silsilesinin, Tuna'nın doğduğu bölgelerin, Alplerin, Pirenelerin, Herkynia dağlarının, hatta Toros ve Kafkas silsilelerinin muhtelif zamanlarda Rhiphaia Dağları adı altında tarif veya zikredildiğinin gayet aşikâr olduğunu beyan eder.

Belli ki Plinius, büyük Kuzey yahut İskit Okyanusu'nun, belki de Hazar'ın kuzey ucunun enleminden biraz yukarıda, Asya'nın kuzey kıyılarını yalayıp geçtiğine inanmaktaydı.

Dördüncü Kitap, 26. fasılda, onun bu muhtemelen muhayyel dağları aştığını ve ardından, kendi tasavvuruna göre, Avrupa'nın en kuzey kıyıları boyunca sola doğru ilerlediğini görürüz, burada ise aynı noktadan başladığı, fakat sağa dönerek Asya'nın kuzey, doğu ve güney kıyıları boyunca ilerlediği görülmektedir. 7 Kuzeydoğu. 8 Yani, daha batıya doğru. 9 Bkz. IV. Kitap, fasıl 26. 10 Hyperborei ahalisinin varsayılan kıyılarının nihayeti.

malum olan ilk yer Keltika'nın bir burnu olan Lytarmis11 ve onun yanı başında, Rhiphaia Dağları silsilesinin ve bununla birlikte iklimin aşırı sertliğinin nihayete erdiği Carambucis12 nehridir, burada keza Hyperborei ahalisine14 pek benzeyen, Arimphaei13 denen muayyen bir kavmin meskûn olduğunu işitmiş bulunuyoruz. Meskenleri koruluklar, gıdaları ise yemişlerdir, uzun saç hem kadınlar hem de erkekler nazarında ayıp sayılır ve bunlar mülâyim tabiatlıdırlar.

Bu sebeptendir ki bunların mukaddes15 bir ırk oldukları rivayet edilir ve kendilerine komşu olan vahşi kabileler tarafından dahi asla taciz edilmezler, yalnızca kendileri değil, iltica maksadıyla yanlarına sığınmış olabilecek diğer kimseler de öylece korunur.

Bunların ötesinde doğrudan İskitlere, Kimmerlere, Cisianthi'ye, Georgi'ye ve bir Amazon16 kavmine varılır. Bu sonuncular Hazar ve Hyrkania Denizi'ne17 kadar uzanır.

FASIL 15.

HAZAR VE HYRKANİA DENİZİ. Yarıp geçen bu deniz, İskit Okyanusu'ndan Asya'nın ardına doğru bir geçit açar,18 kıyılarında ikamet eden kavimlerden muhtelif isimler alır ki bunların en meşhur ikisi Hazar ve Hyrkania ırklarıdır.

11 D'Anville, Beyazdeniz'deki Cande-Noss yahut Kanin-Noss denen burnu kastettiğini farz eder.

Plinius'un bu yüksek enlemlerde uzanan bölgeler hakkında hiçbir fikri olmadığını düşünen Parisot ise Baltık'taki Domnes-Ness'e işaret ettiğini ve Carambucis ile Niemen nehrini kastettiğini tahmin etmektedir. 12 Ansart, Arhangelsk Körfezi'ne dökülen Dvina'yı kastettiği fikrindedir. 13 Evvelce 7. fasılda zikredilmiştir. 14 Bunların tafsilatlı bir tasviri için bkz. IV. Kitap, fasıl 26. 15 Bkz. fasıl 7'nin notu, s. 15. Bu tasvir, Herodotos tarafından verilenden iktibas edilmiştir.

Bunların mukaddes vasfı, her kim idilerse, bu Şark kavmi arasındaki kâhinler zümresine yahut kastına atıf olarak izah edilmiştir. 16 Ansart, Cisianthi, Georgi ve Amazonların modern Arhangelsk ve Vologda vilayetlerinde meskûn olduklarını düşünmektedir.

Bir tahminde bulunmak dahi cüretkârlıkla eşdeğer görünmektedir. 17 Hazar Denizi'nin bir kısmına bu adın, diğer bir kısmına ise Hyrkania Denizi dendiği evvelce beyan edilmişti. 18 Kastettiği mana, İskit okyanusunun Asya'nın kuzey kıyılarında Hazar Denizi ile irtibat halinde olduğudur.

Hardouin, Makedonya donanmasının kumandanı Patrokles'in, Volga nehrinin ağzını İskit yahut Kuzey Okyanusu'nun Hazar Denizi'ne döküldüğü dar bir geçit zannederek bu fikri ilk neşreden kişi olduğunu kaydeder.

Kleitarkhos, Hazar Denizi'nin yüzölçümü bakımından Euxinos'tan geri kalmadığı kanaatindedir.

Eratosthenes, güneydoğusunda, Kadusya19 ve Albanya kıyısı boyunca ölçüsünü beş bin dört yüz stadia olarak verir, oradan Anariaci, Amardi ve Hyrcani toprakları üzerinden Zonus nehrinin ağzına kadar dört bin sekiz yüz stadia ve oradan İksartes'in20 ağzına kadar iki bin dört yüz stadia hesap eder, bu da yekûnda bin beş yüz yetmiş beş millik bir mesafe tutar. Ne var ki Artemidoros bu yekûnu yirmi beş mil daha az gösterir.

Agrippa, Ermenistan da dahil olmak üzere Hazar Denizi'ni ve etrafındaki kavimleri doğuda Seres Okyanusu,21 batıda Kafkas silsilesi, güneyde Toros silsilesi ve kuzeyde İskit Okyanusu ile sınırlar, vüsatinin bilindiği kadarıyla dört yüz seksen mil uzunluğunda ve iki yüz doksan mil genişliğinde olduğunu beyan eder.

Bununla birlikte, Boğazlar'dan22 itibaren bütün muhitinin iki bin beş yüz mil olduğunu iddia eden müellifler de eksik değildir. Suları bu denize pek dar23 lakin hayli uzun bir boğazdan akar, genişlemeye başladığı yerde, sanki ağzından Maiotis Gölü'ne doğru bir iniş yapacakmışçasına hilal biçiminde boynuzlarla eğik bir kavis çizer, M. Varro'nun dediği gibi, şekli bir orağı andırır.

Körfezlerinin ilki24 İskit Körfezi adını taşır, Boğaz'ın25 bir tarafından diğerine birbirleriyle irtibat kuran İskitler tarafından her iki yakasında da meskûndur, bir tarafta Göçebeler ile muhtelif kollara ayrılmış Sauromatae bulunur, 19 Kadusilerin memleketi, Medya Atropatene'nin dağlık mıntıkasında, Hazar Denizi'nin güneybatı kıyılarında, 39° ve 37° kuzey enlemleri arasında kalır.

Bu bölge muhtemelen günümüzdeki Gilan bölgesine tekabül etmektedir. 20 Günümüzde Seyhun veya Sarı Nehir olup, Kırgız-Kazaklarının çorak bozkırlarını sular.

Gerçekte Hazar'a değil, Aral Gölü'ne dökülür. 21 Kadim yazarların varsaydığı Doğu Okyanusu. 22 İskit Okyanusu ile irtibat halinde olduğu varsayılan muhayyel geçit. 23 Sayfa 24, 18. notta zikredildiği üzere, burası hakikatte Rha veya İdil'in ağzıdır. 24 Doğu tarafında. *5 İdil'in ağızlarının karşısında.

pek çok isim taşıyan kabileler, diğer yanda ise yine eşit sayıda kola ayrılmış olan Abzose kavmi yer alır.

Girişte, sağ el tarafında,26 tam ağzın teşkil ettiği köşede bir İskit kabilesi olan Udini kavmi ikamet eder.

Daha sonra sahil boyunca,27 rivayete göre İason'un ahfadından olan Albani kavmi bulunur, önlerinde uzanan denizin bu kısmı 'Albanya Denizi' tesmiye olunur. Kafkas sıradağları boyunca uzanan bu millet, evvelce zikrettiğimiz üzere,28 Ermenistan ile İberya'nın hududunu teşkil eden Cyrus Nehri'ne kadar iner.

Albanya'nın deniz sahili ile Udini kavminin yukarısında Sarmatlar, Utidorsi ve Aroteres kavimleri kıyı boyu uzanır ve bunların gerisinde de evvelce bahsi geçen Sauromat Amazonları yer alır.29 Albanya topraklarından geçerek denize dökülen nehirler Casius30 ile Albanus'tur,31 ardından Kafkas dağlarından doğan Cambyses32 ve onun bitişiğinde, daha evvel bildirildiği veçhile Coraxici dağlarından kaynaklanan Cyrus gelir.33 Agrippa, son derece sarp kayalıklar sebebiyle yanaşılması kabil olmayan bu sahilin tamamının, Casius Nehri'nden başlamak üzere dört yüz yirmi beş mil uzunluğunda olduğunu nakleder.

Cyrus'un ağzını geçtikten sonra buraya 'Hazar Denizi' denmeye başlar, nitekim Caspii, bu kıyılarda yaşayan bir halktır. Bu noktada, pek çok kimsenin ve hatta yakın vakitte Corbulo ile birlikte Ermeni seferine iştirak etmiş olanların dahi düştüğü bir hatayı tashih etmek yerinde olacaktır.

Evvelce Kafkas Geçitleri diye zikrettiğimiz34 İberya Kapıları'na onlar 'Hazar Kapıları' demişler ve o havaliden Roma'ya gönderilen renkli haritaların üzerine de bu ismi kaydetmişlerdir.

İmparator Nero tarafından tasarlanan ve bir tehdit mahiyetinde olan seferin de güya Hazar Kapıları'na kadar uzanması maksadıyla tertip edildiği söylenmişti,25 İdil Nehri ağzının sağ yahut doğu tarafındaki bir burun üzerinde. 27 Burada yazar, İdil'in ağzından çıktıktan sonra Hazar'ın batı sahillerini kastetmektedir. 28 11. fasılda. 29 Bkz. 14. faslın sonu. 30 Batlamyus'un Caesius'u ve modern zamanların Koisou nehri.

31 Muhtemelen modern Samur Nehri. 32 Bu nehrin mevkiini tam olarak tayin etmek müşküldür, lakin Amardus'a, yani bugünkü Sefid-Rud'a yakın olduğu anlaşılmaktadır. 33 10. fasılda. 34 Bkz. 12. faslın başı ve 21. sayfadaki not.

halbuki bu sefer hakikatte İberya'dan geçerek Sarmatların arazisine çıkan geçitlere matuftu, zira orada dağların birbirine fevkalade yakınlığı sebebiyle Hazar Denizi'ne yaklaşma imkânı hemen hemen hiç yoktur.

Bununla beraber, Hazar kabilelerinin hududuna bitişen başka Hazar Kapıları da mevcuttur, lakin bunlar ancak Büyük İskender'in seferine iştirak edenlerin naklettiği vekayi dikkatle mütalaa edildiğinde tefrik edilebilir.

FASIL 16. ADİABENE

Bugün Part ülkesi olarak telakki ettiğimiz Perslerin krallığı, Kafkas sıradağları üzerinde, iki deniz, yani Fars ve Hyrkania denizleri arasında yükselir.

Ön ciheti Commagene'ye doğru meyilli olan Büyük Ermenistan'a, her iki tarafındaki iniş üzerinde yer alan Sophene35 bitişir ve onun yanında da Asur'un en ileri hududu olan Adiabene uzanır, buranın bir cüzü, İskender'in Darius'u mağlup ettiği ve Suriye ile birleşen Arbelitis havalisidir.36

Bu memleketin tamamı, Avrupa'daki Mygdonia'ya37 olan benzerliğinden ötürü Makedonlar tarafından Mygdonia olarak tesmiye edilmiştir.

Şehirleri İskenderiye38 ve Nisibis39 olarak da anılan Antakya'dır, bu son mezkûr mahalin Artaxata'ya mesafesi yedi yüz elli mildir.

Eski devirlerde burada, Dicle kıyısında yer alan ve yüzü batıya dönük olan pek meşhur Ninus40 şehri de bulunmaktaydı.

Büyük Ermenistan'ın Hazar Denizi'ne doğru inen diğer cephesine bitişik olarak Atropatene41 uzanır, 35 Bkz. 10. fasıl. 36 Umumiyetle ifade edildiği üzere Büyük İskender'in Darius'un ordusunu mağlup ettiği ve böylece muharebeye nihayet veren Arbela kasabasına telmihte bulunmaktadır.

Mamafih vaka şudur ki Darius, ağırlıklarını ve hazinelerini Arbela'da bırakmış, asıl muharebe ise Arbela'nın takriben yirmi mil kuzeybatısındaki Gavgamela köyü civarında cereyan etmiştir.

Bu mevki hâlâ Erbil ismini muhafaza etmektedir. 37 Makedonya'nın doğusunda, Thermaikos Körfezi ve Halkidiki yarımadasına komşu bir bölge. 38 Bu mevkia dair hiçbir malumat bulunmamaktadır.

Hardouin, buranın İskender'in Darius'u mağlup ettiği mahalde inşa edilmiş olabileceğini ileri sürer. 39 Mygdonia'nın merkezi olup Antiochia Mygdoniae olarak da bilinir.

Harabeleri hâlen Nisibin denen mevkinin yakınlarında görülebilir.

Mygdonius Nehri, yani bugünkü Nahr al-Hvali üzerinde kaimdi. 40 Yahut Ninova, büyük Asur krallığının payitahtı olup takriben M.Ö. 606 senesinde Medler ve Babilliler tarafından tahrip edilmiştir. 41 Kadim müelliflerin nakillerinden bu mıntıkanın kat'i hudutlarını tayin etmek pek müşkül olmakla beraber,

burası bir Ermenistan bölgesi olan Otene'den Aras Nehri ile ayrılır, başşehri Artaxata'dan dört yüz elli mil mesafedeki Gazae'dir42 ve bu şehir, Atropatene'nin tabi olduğu Medya'daki Ekbatan'a da aynı mesafededir.

FASIL 17. (14.) MEDYA VE HAZAR KAPILARI

Medya'nın payitahtı olan Ekbatan,43 Kral Seleukos tarafından,44 Büyük Seleukia'ya yedi yüz elli mil, Hazar Kapıları'na ise yirmi mil mesafede inşa edilmiştir.

Medlerin diğer kasabaları Phazaca, Aganzaga ve Bhagiane lakabıyla maruf Apamea'dır.45 Bu geçitlerin bu ismi almasının sebebi şudur,

Kapıları" ifadesi, yukarıda zikredilenle aynıdır. Dağ silsilesi, sekiz mil boyunca tek bir savaş arabasının dahi güçlükle ilerleyebileceği fevkalade dar bir geçit ile aniden kesintiye uğrar, bu geçidin tamamı insan eliyle vücuda getirilmiştir.

Gerek sağda gerekse solda, sanki ateşin tesirine maruz kalmış gibi görünen sarp kayalar sarkar ve yirmi sekiz mil genişliğinde, sudan tamamen mahrum bir arazi parçası uzanır.

Bugün Azerbaycan adıyla bilinen eyaletin mühim bir kısmını içine almış olmalıdır.

Adını, son Darius zamanında bu mıntıkanın valisi olan Atropates yahut Atropes'ten almıştır.

Büyük ihtimalle bugün Gazaea olarak bilinen mevki olup, Part krallarının kraliyet ikametgâhı ve isminden de anlaşılacağı üzere hazine şehridir.

Albay Rawlinson, buranın kendisini art arda işgal eden hükümdarlara göre pek çok isim değişikliğine uğradığını, diğer isimler meyanında Ekbatana adını da taşımış göründüğünü düşünmektedir.

Büyük Medya'nın kuzey kısmında, Orontes Dağı'nın eteklerinde hoş bir mevkide kain, pek azametli bir şehirdir.

İlk tesisi Diodorus Siculus tarafından Semiramis'e, Herodotus tarafından ise Deioces'e atfedilmiştir.

Medya Krallığı'nın pâyitahtı, sonraları ise Pers ve Part krallarının yazlık ikametgâhı olmuştur. İsmin hakiki imlası Agbatana gibi görünmektedir.

Bugünkü Hemedan'da görülen harabelerin umumiyetle kadim Ekbatana'yı temsil ettiği varsayılır, ancak aynı zamanda olmasa bile muhtelif devirlerde Medya'da bu adı taşıyan birkaç şehrin bulunması kuvvetle muhtemeldir.

Plinius'un bu ifadesinde, keza burada Ekbatana'ya izafe ettiği mesafelerde, Ekbatana'yı I. Seleukos Nikator tarafından yeniden inşa edilen ve bugünkü Veramin olan Europus ile karıştırdığı zannedilmektedir.

Bu, Hazar Kapıları'ndan takriben 500 stadia mesafede bulunan Rhagae civarında bir şehirdi.

Asya'nın Makedonyalılarca fethinden sonra Grekler tarafından inşa edilmiştir.

Burada zikredilen diğer mahallerin tespiti kabil olmamış görünmektedir.

Bu dar geçit, kayalardan sızan ve tek bir akıntı halinde birleşerek geçit boyunca yol alan sıvı bir tuz sebebiyle daha da müşkül bir hale gelir.

Bunun yanı sıra, öyle muazzam yılan sürüleri buraya üşüşür ki, kış mevsimi haricinde geçiş tamamen imkânsızlaşır.

Adiabene'ye bitişik olanlar, evvelce 'Carduchi' olarak bilinen, şimdiki Cordueni kavmidir, bunların önünden Dicle Nehri akar, onların hemen yanında ise Hazar Kapıları'nı ellerinde tutan ve Par Odon unvanı verilen Pratitae bulunur. Bu kapıların diğer tarafında Partia'nın çöllerine ve Cithenus sıradağlarına varılır, bundan sonra da bütün Partia'nın en latif mıntıkası olan Choara adı verilen yer gelir.

Burada, evvelki devirlerde Medya halkına karşı korunmak maksadıyla inşa edilmiş Partlara ait iki şehir vardı, Calliope ve sonuncusu vaktiyle bir kaya üzerinde yükselen Issatis.

Partia'nın pâyitahtı Hekatompylos, Hazar Kapıları'ndan yüz otuz üç mil mesafededir.

Partia Krallığı, bu geçitler sayesinde böylesine tesirli bir surette harice kapatılmıştır.

Bu kapılardan çıktıktan sonra, sahillerine vardığı denize olduğu kadar bu kapılara da adını vermiş bir ırk olan Caspii kavmine rastlarız, sol tarafta ise dağlık bir mıntıka uzanır.

Bu kavimden geriye, Cyrus Nehri'ne doğru dönüldüğünde mesafenin iki yüz yirmi mil olduğu söylenir, lakin o nehirden Hazar Kapıları'na kadar inilecek olursa mesafe yedi yüz mildir.

Büyük İskender'in sefer güzergâhlarında bu kapılar, seferlerinin merkez yahut dönüm noktası kılınmıştır, Hazar Kapıları'ndan Hindistan hududuna kadar olan mesafe orada on beş bin altı yüz seksen stadia, umumiyetle Zariaspa olarak tesmiye olunan Baktra şehrine üç bin yedi yüz ve oradan Yaksartes Nehri'ne kadar beş bin stadia olarak kaydedilmiştir.

Büyük İran yaylası ile Mezopotamya'nın alçak ovaları arasındaki yüksek dağlık mıntıkayı işgal eden vahşi kabilelerin adı buydu.

Plinius'un zikrettiği isme ilaveten Gordyene, Cardaces ve Curtii olarak da adlandırılmışlardır.

Kürdistan'da meskûn bugünkü Kürtlerin onların ahfadından olduğu zannedilmektedir.

Grekçe Trap' bdbv [par' hodon], "yol üzerinde", muhtemelen Hazar Kapıları'na giden yol kastedilmektedir.

Hardouin, Pratitae kavminin bu adı Grekçe tüccarlar manasına gelen kelimeden aldığını ifade eder.

Oldukça uzakta yaşamalarına rağmen, Hardouin'in beyanına göre, bu kapıların muhafazası onlara Medya kralları tarafından tevdi edilmiştir.

Bunların güneydoğusuna doğru.

İşbu Kitabın 29. faslında zikredilmiştir.

Yahut Choarene.

Mevkii meçhuldür, lakin Appianos tarafından Seleukos'un kurduğu pek çok şehirden biri olarak zikredilir.

"Quondam" kelimesini kullanmakla, kendi zamanında buranın harabe halinde olduğunu ima etmektedir.

Adını "yüz kapısı"ndan almış görünen, ehemmiyeti haiz bir mevki.

Arşaklı şehzadelerinin pâyitahtlarından biriydi, fakat ne kadar vüsatli olursa olsun, nerede kain olduğu hususunda büyük bir şüphe mevcuttur, zira kadim müelliflerin kaydettiği mesafe bilinen hiçbir harabeye tekabül etmemektedir.

Kuzey istikametinde, Hazar'ın batı sahilleri boyunca.

Hardouin'e göre, Strabon'un naklettiği veçhile Eratosthenes bu mesafeyi 5060 stadia, yani takriben 633 mil olarak vermektedir.

FASIL 18. HYRKANİA DENİZİ ETRAFINDA YERLEŞİK KAVİMLER. Caspii'nin doğusunda Apavortene adıyla bilinen ve içerisinde Dareium tesmiye olunan, fevkalade bereketiyle maruf bir mahallin bulunduğu mıntıka uzanır. Ardından Tapyri, Anariaci, Staures ve Hyrkani kavimlerine gelinir, sahillerinin önünden ve Sideris Nehri'nin ötesinden itibaren Hazar, 'Hyrkania' Denizi adını almaya başlar, bu akıntının berisinde Maxeras ve Strato nehirleri de bulunur, bunların kâffesi Kafkas dağ silsilesinden neşet eder.

Hemen ardından gelir

Bununla birlikte, Plinius tarafından belirtildiği üzere 5600 stadia ya da tamı tamına 700 mil veren pasajı yanlış tercüme etmiştir. «> Ya da 1960 mil. 60 Bactra, Bactrum veya Bactrium, Baktriya eyaletinin başkenti olmasa bile en mühim şehirlerinden biriydi.

Dünyanın en kadim şehirlerinden biri olup, modern Belh'in genel olarak onun mevkisinde kurulduğu kabul edilir.

Strabon da tıpkı Plinius gibi, Bactra ile Zariaspa'nın aynı yer olduğunu açıkça düşünmektedir, oysa Appianos, birbirlerine nazaran konumlarını sarahaten belirtmese de bu ikisi arasında ayrım yapar. 61 15. bölümde bahsi geçen modern Seyhun.

Bkz. s. 25. 62 Bazı müellifler tarafından Parthia'nın güneydoğu kısmında Apavareticene olarak adlandırılmıştır.

Ansart, buranın günümüzde Esterabad ve Gilan olarak bilindiğini ifade eder. 63 Veya Dara.

I. Arsakes tarafından inşa edilmiş, tahkimatı kuvvetli bir yer olup Zapaorteni dağlarında kaindir. 64 Ansart'a göre, günümüzde Taberistan ya da Mazenderan olarak bilinen bölge, bu isimlerin ilkini Tapyri kavminden almaktadır. 65 D'Anville, bu nehrin "yıldızlı" ismini hâlâ muhafaza ettiğini, Esterabad'ın üzerinde kurulduğu modern Aster yahut Ester nehri olduğunu belirtir.

Bölüm 18. Memleketlerin Tavsifi, vb. Güneşli iklimiyle fevkalade temayüz eden Margiane bölgesi.66

Her yanı zümrüt misali ve ferahlatıcı tepelerle çevrili olduğundan, bu diyarların tamamında asma yetiştiren yegâne mevki burasıdır.

Bu bölgenin çevresi bin beş yüz stadiadır, lakin yüz yirmi millik bir mesafeye yayılan kumluk çöller sebebiyle buraya ulaşmak ziyadesiyle müşkül hale gelmiştir, Parthia memleketinin karşısına düşer ve İskender, İskenderiye şehrini burada kurmuştur.

Burası barbarlar tarafından tahrip edilince, Seleukos'un oğlu Antiokhos,67 şehri aynı mevkide bir Suriye şehri olarak yeniden inşa etti.68 Zira içinden geçen ve daha sonra Zothale bölgesinin sulanması maksadıyla pek çok kola ayrılan Margus69 nehri ile sulandığını görerek burayı ihya etti, ancak şehre Antiokheia70 adını vermeyi tercih etti. Bu şehrin çevresi yetmiş stadiadır, Orodes, Crassus'un mağlubiyetinden sağ kurtulan Romalıları işte bu mahalleye sevk etmiştir.

Bu bölgenin dağlık yüksekliklerinden Kafkas sıradağları boyunca, hür bir kavim olan vahşi Mardi ırkı, Baktri'ye71 kadar uzanır. Onların meskûn olduğu mıntıkanın aşağısında Orciani, Commori, Berdrigae, Harmatotropi,72 Citomarae, Comani, Marucaei ve Mandruani kavimleri bulunur.

Buradaki nehirler Mandrus ve Chindrus'tur.73 Zikredilen bu milletlerin ötesinde şunlar yer alır, 66 Bu bölge modern Hive'nin güneyini, Buhara'nın güneybatısını ve Horasan'ın kuzeydoğusunu kaplamaktaydı.

Kadim Pers imparatorluğunun bu eyaleti, ismini günümüzde Murgab olarak bilinen Margus nehrinden almıştır.

Yunanlar tarafından ilk defa İskender ve I. Antiokhos'un seferleri vesilesiyle tanınmıştır. 67 Seleukos Nikator'un oğlu Antiokhos Soter. 68 Şarihler arasında büyük fikir ayrılıklarına sebebiyet veren bu ifadenin manası, şehri yeniden inşa ettiğinde, ona Suriye'deki muhtelif şehirlerin taşıdığı ve o memleketin krallarının şerefine verilmiş bir ismi bahşetmeyi tercih etmiş olmasıdır.

Buna, Margus üzerindeki mevkisinin Asi nehri üzerindeki Antiokheia ile benzeştiği zannının vesile olduğu anlaşılmaktadır. 69 Modern Murgab, Hive kumları arasında kaybolup gider. 70 Kalıntılarının, Murgab nehri üzerinde Merv nam mahalde hâlâ görülebilen kadim bir şehre ait olduğu zannedilmektedir. 71 Modern Buhara halkı. 72 Bunun "Savaş arabası atı yetiştiricileri" milletleri manasına geldiği anlaşılmaktadır. 73 Evvelki neşirlerde 'Gridinus' olarak adlandırılmıştır. İlgili el yazmalarında imla büyük farklılıklar arz ettiğinden, bu kavimlerin ve nehirlerin pek çoğunu teşhis etmek imkânsızdır.

Khorasmii,74 Candari,75 Attasini, Paricani, Sarangae, Marotiani, Aorsi,76 Yunan müelliflerin Kadusii77 dediği Gaeli, Matiani kavimleri, İskender tarafından kurulan fakat bilahare tahrip edilip Antiokhos tarafından yeniden inşa olunan ve kendisi tarafından Akhais tesmiye edilen Herakleia78 şehri, keza Oxus gölünden81 doğduktan sonra arazilerinin tam ortasından Oxus80 nehrinin aktığı Derbikler,79 Syrmatae, Oxydracae, Heniochi, Eateni, Saraparae ve merkez şehirleri Zariaspe olup bilahare oradaki nehirden82 ötürü Bactra adını alan Bactri kavmi.

Bu son kavim şu mevkide kaindir, 74 Soğdiana'nın geniş bir kabilesi olup günümüzde Hive'nin çöl mıntıkasındaki Harezm bölgesiyle temsil edilmektedir. 75 Soğdiana'nın kuzeybatı kesiminde bir kabile.

Harezm bölgesinin doğusunda yerleşik oldukları anlaşılmaktadır.

İsimlerini İndus'un ötesindeki bir kabile olan Sanskritçe Gandharalar'dan aldıkları ileri sürülmüştür. 76 Hem Avrupa'nın hem Asya'nın kalabalık ve kudretli bir kavmi olduğu anlaşılan Aorsi'lerin başlıca yurdu, Tanais, Euxinus, Hazar ve Kafkaslar arasındaki memleketti.

Fakat eldeki bu pasajda kastedilenlerin bu kavim olup olmadığı şüpheli görünmektedir. 77 Bunların, işbu Kitabın 15. bölümünde Atropatene'de mukim oldukları zikredilenlerden neredeyse farklı bir kavim olduğu intibaı uyanmaktadır.

Buradakilerin bir Soğdiana kabilesi olduğu anlaşılmaktadır. 78 Strabon bu isimde bir kasabadan bahseder ve burayı Apamea ile birlikte Rhagae cihetine yerleştirir.

Şayet Plinius milletleri ve yerleri zikrederken bir intizam gözetmişse, burada adı geçen Herakleia, Strabon'un bahsettiği yer olamaz, zira oradan takriben 1000 mil uzakta bulunmalıdır. 79 Bu, anlaşıldığı kadarıyla İskit menşeli olup Margiana'da, Oxus'un sol sahilinde yerleşmiş bir kabileydi.

Strabon, onların toprağa taptıklarını, hiçbir dişiyi kurban etmekten veya katletmekten imtina ettiklerini, lakin yetmiş yaşını aşar aşmaz hemcinslerini öldürdüklerini, zira vefat edenin etini yemenin en yakın akrabanın imtiyazı olduğunu nakleder.

Bununla birlikte, yaşlı kadınları boğar, ardından toprağa verirlerdi. 80 Modern Ceyhun yahut Amu Derya.

Şimdi Aral Gölü'ne dökülmektedir, oysa kadim yazarlar sözbirliğiyle bu nehrin Hazar'a aktığından bahsederler; nitekim Aral Gölü'nden Hazar'a doğru güneybatı istikametinde uzanan ve Oxus sularının en azından bir kısmının, muhtemelen de tamamının Hazar'a ulaşmasını sağlayan bir yatağın belirgin izleri halen mevcuttur; Aral Gölü'nün bizzat kendisinin de bu kanal vasıtasıyla Hazar'a bağlanmış olması gayet muhtemeldir. 81 Müellif bu isimle kuvvetle muhtemel Aral Gölü'nü kastetmektedir. 82 Bactrus. Bu nehrin bugünkü Dakaş ile temsil edildiği varsayılır.

Hardouin, Ptolemaios'un 6. Kitap, 11. Bölüm'de bu nehri Zariaspis yahut Zariaspes olarak andığını söyler, bkz. Bölüm 17'nin sonundaki Not, s. 30.

BÖLÜM 19. ÜLKELERİN TAVSİFİ VB. Paropanisus Dağı'nın83 arkasında, İndus Nehri'nin kaynaklarının karşısında yer alır ve Ochus Nehri84 ile sınırlandırılmıştır. Bunun ötesinde Sogdiani,85 Panda kasabası ve topraklarının en uç noktasında Büyük İskender tarafından kurulan İskenderiye86 bulunur.

Bu mevkide Herakles ve Peder Liber ile Kyros, Semiramis ve İskender tarafından dikilmiş sunaklar yer alır, zira bütün bu fatihlerin seferleri, İskitlerin Silis adını verdiği, İskender ve maiyetindekilerin ise Tanais zannettiği Yaksartes Nehri ile sınırlanan bu mıntıkada nihayete ermiştir.

Bu nehir, Seleukos ve Antiokhos krallarının generallerinden olan ve buradaki anlatısını bilhassa takip ettiğimiz Demodamas tarafından aşılmıştır.

Kendisi burada Apollon Didymaios'a87 birtakım sunaklar da vakfetmiştir.

BÖLÜM 19. (17.) İSKİTYA KAVİMLERİ VE DOĞU OKYANUSU KIYISINDAKİ MEMLEKETLER Bu nehrin ötesinde İskitya halkları yer alır.

Persler bunlara umumi olarak Saka88 adını vermişlerdir, bu ad esasen 83 Günümüzde Hindukuş olarak bilinir; Orta Asya yaylalarının güney kesiminin merkezinden batıdan doğuya uzanan ve böylece kıtanın Hint Okyanusu'na meyleden kısmını Tatarya ve Tibet'in büyük merkezi yaylasından ayıran ulu sıradağların bir parçasıdır.

Yerel bir tabir olan Hindukuş, vaktiyle bu sıradağlara yakıştırılan kadim "Indicus Caucasus" isminin yalnızca bir türevidir.

Bu kadim ad muhtemelen Farsça "dağ" manasına gelen paru kelimesinden neşet etmiştir. 84 Paropanisus'un kuzey yamacından doğar.

Plinius ve Ptolemaios'a göre bu nehir Baktriya içerisinden Oxus'a akardı; fakat Strabon'a göre Hyrkania içerisinden Hazar Denizi'ne dökülürdü. Bazıları bunun Oxus için kullanılan başka bir isimden ibaret olduğunu farz eder.

Ansart, bunun günümüzde Baş olarak bilinen nehir olabileceğini ileri sürer. 85 D'Anville, Tatarya'da, Oxus'un ötesinde el-Soğd vadisinin halen mevcut olduğunu ifade eder.

Sogdiyana tesmiye olunan mıntıka, muhtemelen bugünkü Türkistan ve Buhara'nın muhtelif kısımlarından mürekkepti.

Panda'nın mevkiinin bilinmediği anlaşılmaktadır. 86 İskender'in İskit seferinde ulaştığı en uç noktayı işaret etmek üzere Yaksartes üzerinde inşa edilmiştir.

Bugünkü Hokand'ın bu mevkide kurulmuş olabileceği ileri sürülmüştür. 87 Diana ile bir doğan "ikiz". 88 Sakalar, muhtemelen İskit göçebe boylarının en kalabalık ve en kudretlilerinden birini teşkil etmekteydi; Orta Asya steplerinde, Massagetai'ın doğusunda ve kuzeydoğusunda, [okunamadı] kadar meskûndular,

bunlar bugün Kırgız Kazaklarının yaşadığı topraklardır; kimi coğrafyacılar onların ataları olan Sakaların izini bu isimde bulmaktadır.

yalnızca kendilerine en yakın olan kavme aittir. Daha kadim müellifler bunlara Aramii adını verirler. İskitlerin kendileri ise Perslere "

Chorsari" derler ve Kafkas Dağı'nı, "kardan beyazlanmış" manasına gelen Graucasis olarak adlandırırlar.

Bu İskit kavimlerinin çokluğu hesaba gelmez, yaşayış ve adetleri bakımından Part halkına pek benzerler.

Aralarında daha ziyade tanınan kabileler Sakalar, Massagetai,89 Dahai,90 Essedones,91 Ariakai,92 Rhymmikoi, Paesikoi, Amardoi,93 Histoi, Edones, Kainai, Kamakai, Eukhatai,94 Kotieroi, Anthusianoi, Psakai, Arimaspoi,95 Antakatai, Khroasailer ve 89 "Büyük Getai" manasındadır.

Yaksartes'in ve Aral Gölü'nün ötesinde yaşamışlardır; memleketleri Müstakil Tatarya'nın kuzeyindeki Kırgız Tatarlarının diyarına tekabül eder. 90 Dahai, Hazar Denizi'nin doğusunda uzanan uçsuz bucaksız bozkırlarda göçebe hayatı süren kalabalık ve cengaver bir kabileydi.

Strabon, Baktriyana'nın kuzeyinde yer alan İç Asya'nın büyük İskit kabileleri olarak onları Saka ve Massagetai ile bir arada zikretmiştir. 91 Keza bkz. 4. Kitap, 20. Bölüm ve 6. Kitap, 7. Bölüm.

Essedones veya muhtemelen daha doğru bir imlayla İssedones kavminin mevkii, İşim'in doğusunda, Kırgızların merkezi sınır boylarındaki bozkırlarda, Altay silsilesinin kuzey yamacında ikamet eden Arimaspoi'nin hemen yanı başında gösterilebilir.

Bu iki halk arasında, mezkûr dağlık bölgelerin mahsulü olan altının mübadelesine dayalı bir irtibatın bulunduğu varsayılır. 92 Ptolemaios'a göre Yaksartes'in güney sahilleri boyunca ikamet etmekteydiler. 93 Yahut Mardi, cengaver bir Asya kabilesi.

Stephanos Byzantinos, Strabon'un izinden giderek Amardoi kavmini Hyrkanoi yakınlarına yerleştirir ve şunu ekler, "

Bir de 'A' harfi olmaksızın zikredilen Pers Mardileri vardır", Mardilerden bahsederken onları yağmacı adetlere sahip ve okçulukta mahir bir Hyrkania kabilesi olarak anar. 94 D'Anville, Eukhatai kavminin Küçük Buhara'daki bugünkü Hotan mevkiinde ikamet etmiş olabileceğini tahmin eder.

Bununla birlikte Parisot, onların "Cathai" yahut "çöl" olarak bilinen bir diyarın ortasında, Himalayalar'ın bir vadisinde bulunmuş olabileceklerini ileri sürer. 95 Bunlara dair günümüze ulaşan ilk kayıt Herodotos'tadır, lakin ondan evvel Prokonnesoslu Aristeas'ın 'Arimaspeia' adlı manzumesi mevcuttu; bu kavme dair nakledilen rivayetler, tek gözlü oldukları, muhafazası Gryphes yahut Grifonlara emanet edilmiş altını aşırdıkları gibi anlatılar, esas itibarıyla bu eserdeki ifadelere dayanır.

Kimi müellifler mezkûr kavmin Orta İdil'in sol sahilinde, Kazan, Simbirsk ve Saratov vilayetlerinde meskûn olduğunu kabul eder,

BÖLÜM 20. SERLER

(Etei halkı, bunların arasında Napaei kabilesinin Palaailer tarafından yok edildiği söylenir.

Memleketlerinde en çok bilinen nehirler Mandragseus ve Carpasus'tur.

Doğrusu, bu kavimlerin fevkalade kalabalık ve pek göçebe bir hayat sürmelerinden ileri gelse gerek, bildiğim hiçbir mevzuda yazarlar arasında bundan daha büyük ihtilaflar mevcut değildir.

Büyük İskender bu denizin suyunun tatlı olduğunu kaydetmiştir, M. Varro ise, civardaki Mithridates Harbi sırasında başkumandanlık vazifesini yürüten Pompeius'a benzer vasıfta su getirildiğini bildirir, hiç şüphe yok ki içine dökülen nehirlerin boşalttığı muazzam su kütlesi, mezkûr tuzun tesirini kırmıştır.

Yine kendisi, Pompeius'un idaresi altında yapılan tahkikatla Hindistan'dan Baktriya arazisinde bulunan ve Oxus'a dökülen İcarus Nehri'ne yedi günlük yol olduğunun ve Hindistan metaının buradan Hazar Denizi yoluyla Cyrus Nehri'ne nakledilerek karadan en fazla beş gün zarfında Pontus'taki Phasis'e ulaştırılabileceğinin tespit edildiğini ilave eder.

Hazar Denizi'nin her tarafında sayısız ada bulunur, bunlardan yalnızca Tazata adası iyi bilinir.

Hazar Denizi'ni ve İskit Okyanusu'nu geride bıraktıktan sonra istikametimiz doğuya yönelir, zira sahil hattının burada aldığı meyil böyledir.

İskit Burnu'nu geçtikten sonra bu sahillerin ilk kısmı kardan ötürü tamamen gayrimeskûndur, bitişiğindeki mıntıkalar ise orada ikamet eden kavimlerin vahşeti sebebiyle işlenmemiştir.

Burada insan etiyle beslenen İskit Yamyamlarının (Anthropophagi) meskenleri yer alır.

Bu sebepten ötürü etraflarındaki her yer, tıpkı kendileri gibi vahşi olan insanlara saldırmak üzere sürekli pusuya yatmış yabani hayvan sürülerinin cirit attığı engin çöllerden ibarettir.

Bunları geçtikten sonra evvela yeniden bir İskit kavmine, ardından denize kadar uzanan ve Tabis adını taşıyan silsileye varıncaya dek yırtıcı canavarların kol gezdiği çöl arazilere rastlarız. Ne var ki kuzeydoğuya bakan sahilin neredeyse yarısını katetmeden ahalinin meskûn olduğu yerlere tesadüf edilmez.

Burada malum olan ilk kavim, ormanlarında bulunan yünle pek meşhur Serlerdir. Yapraklara yapışan beyaz havı suya bastırdıktan sonra tarayarak ayırırlar, ardından bizim dünyamızın kadınlarına bu dokumaları lif lif çözmek ve iplikleri baştan dokumak şeklinde iki katlı bir külfet yüklerler.

Hanımlarımızın letafetlerini cemiyet içinde sergileyebilmeleri gayesiyle bir giysi tedarik etmek uğruna ihtiyar olunan zahmet öylesine katmerli, taranan diyarlar öylesine uzaktır.

Serler uysal tabiatlıdır, fakat bu hususta cümle vahşi kavimlerle büyük bir benzerlik göstererek insan nev'inin geri kalanıyla her türlü temastan kaçınır, kendileriyle ticaret yapmak arzusunda olanların yaklaşmasını beklerler.

Arazilerinde bilinen ilk nehir Psitharas, ikincisi Cambari, üçüncüsü ise Laros'tur, bunların ardından Chryse Burnu'na, Cynaba Körfezi'ne, Atianos Nehri'ne ve güneşli tepeleri sayesinde her türlü muzır rüzgârdan muhafaza olup Hyperborei ahalisiyle aynı mutedil iklimde yaşayan, körfezle aynı adı taşıyan Attacori kavmine varılır.

Tıpkı Hekataios'un Hyperborei üzerine kaleme aldığı risalede yaptığı gibi, Amometus da tamamen bu kavmin tarihine hasredilmiş bir eser telif etmiştir.

Attacorilerden sonra Phruri ve Tochari kavimleri gelir, iç kısımlarda ise İskitlere doğru bakan ve insan etiyle beslenen bir Hint kavmi olan Casiriler yer alır. Burada ayrıca Hindistan'ın çok sayıda göçebe, konargöçer kabilesi bulunmaktadır. Bazı müellifler, bu kavimlerin kuzeydoğu istikametinde Cicones13 ve Brysari kavimlerine komşu olduğunu beyan etmektedir.

bu pasajın dokudaki bir hususiyete telmihte bulunduğu, dokunun belki de öylesine sıkı olduğu ve Batı dünyasına getirildiğinde ipliklerinin bir kısmını çekip çıkarmanın adet haline geldiği anlaşılmaktadır.

Böyle bir vaziyette, muhtemelen günümüz Çin kreplerine kuvvetle benzemekteydi.

Lucan, Pharsalia'nın 10. Kitap 141. beytinde Kleopatra'dan bahsederken şöyle der,

"Ak göğsü parıldar Sayda kumaşının ardından, Serlerin tarağında sıkı dokunmuş bu kumaşı, Nil'in işçisinin iğnesi ayırmış, Ve çözgüyü gevşetmiştir gererek dokumayı."

9 Müellif burada ya tamamı ajurdan ibaret yahut ince dantel diyebileceğimiz, Çin'den ithal edilen o sıkı dokunmuş kumaştan mamul elbiseleri kastediyor olmalıdır, yahut Augustus devrinde bilhassa hafifmeşrep Romalı kadınlar tarafından pek sık giyilen 'Kos giysilerine' atıfta bulunmaktadır. Bu Kos kumaşı, fevkalade şeffaf oluşuyla meşhurdu.

Kos adasında ipeğin çok eski tarihlerde eğrilip dokunması ve adanın imalatının bu sayede büyük bir şöhret kazanması hasebiyle, bu elbiselerin ipekten yapıldığı zannedilmiştir. Seneca, De Benef. 7. Kitap'ta bu ince elbiseleri giyme adetini şiddetle takbih eder.

Bu hususta daha tafsilatlı malumat için bkz. Kitap 11, fasıl 26, 27 ve Kitap 12, fasıl 22.

10 Dünyanın geri kalanıyla münasebet kurmak için fiilen gayret göstermedikleri, lakin zahmet edip kendilerine müracaat edenlerle ticaret yapmaktan da geri durmadıkları manasına gelir.

Bu vaziyet, günümüz Çinlilerinin dahi seciyesiyle hayret verici şekilde uyuşmaktadır.

11 Batlamyus bundan Œchordas diye bahseder.

12 Aurea Chersonnesus'taki Malakka burnu da bu adla anılmaktaydı, fakat burada kastedilen yerin orası olması pek muhtemel değildir.

FASIL 21. HİNDİSTAN KAVİMLERİ.

Lakin şimdi, müellifler arasında haklarında daha umumi bir ittifak bulunan kavimlere geliyoruz.

Emodus14 sıradağlarının yükseldiği yerde Hindistan kavimleri başlar, bu diyar yalnızca Doğu denizine değil, evvelce Hint Okyanusu diye anıldığını belirttiğimiz15 Güney denizine de komşudur.

Doğuya bakan ciheti, Hint Okyanusu'nun başladığı kıvrıma varıncaya dek bin sekiz yüz yetmiş beş mil boyunca düz bir hat halinde uzanır.

Burada güneye doğru bükülür ve Eratosthenes'e göre, Hindistan'ın batıdaki sınırı olan İndus nehrine16 kadar bu istikamette iki bin dört yüz yetmiş beş mil uzanmaya devam eder. Pek çok müellif, bütün Hindistan sahilini kırk gün kırk gecelik seyir mesafesi ve kuzeyden güneye iki bin sekiz yüz elli mil olarak tasvir etmiştir.

Agrippa, uzunluğunun üç bin üç yüz mil, genişliğinin ise iki bin üç yüz mil olduğunu beyan eder.

Posidonius ise ölçümünü kuzeydoğudan güneydoğuya uzanacak şekilde vermiş, onu kuzeybatıdan güneybatıya uzandığını kaydettiği Galya'nın tam karşısına yerleştirmiş, böylelikle bütün Hindistan'ı Galya'nın tam batısına düşürmüştür.

Bundan ötürü, şüphe götürmez delillerle gösterdiği üzere, Galya'nın karşısında yer alan Hindistan, o rüzgarın esişiyle ferahlamalı17 ve sıhhatini bundan devşirmelidir.

13 Bkz. Kitap 4, fasıl 18.

14 Emodi Dağları'nın (muhtemelen Hintçedeki hemddri'den, yani "altın" kelimesinden mülhem), Hint Kafkasyası'nın, yani Himalayalar silsilesinin Nepal boyunca ve muhtemelen Bhutan'a kadar uzanan o büyük yan kolunu teşkil ettiği zannedilmektedir.

15 İşbu Kitabın 14. faslında.

16 Bu pasajın tamamı pek girift görünmekte olup manasını kavramak müşkildir.

Lakin kastettiği muhtemelen şudur, Eratosthenes'in memleketi olan Yunanistan'a nispetle en uç kuzeydoğudan güneydoğuya uzanan Hindistan sahili, en uç kuzeybatıdan güneybatıya uzanan Galya sahilinin tam karşısındadır, böylece Hindistan, arada hiçbir kara parçası bulunmaksızın doğrudan Galya'nın batısında yer alır.

Hatırlanacağı üzere, Hindistan'a batıdan bir geçiş imkanını tasavvur ederken Kolomb'un zihnindeki fikir de buydu.

Bu mıntıkada semanın görünüşü baştan başa değişir, yıldızların doğuşu da büsbütün başkadır, yılda iki yaz ve iki hasat mevsimi yaşanır, kış ise Etesien18 rüzgarlarının estiği vakitte bu iki mevsimin arasına girer, bizim kışımız esnasında da hafif meltemlerin sefasını sürerler ve denizleri seyre müsaittir.

Bu memlekette, şayet bir kimse tek tek saymaya kalkışsa, büsbütün sayısız olduğu görülecek kavimler ve şehirler mevcuttur.

Zira burası yalnızca Büyük İskender'in ve onun ardılı olan kralların, Hazar ve Hyrcania Denizi'ne kadar yelken açan Seleukos ile Antiokhos'un ve donanma komutanları Patrokles'in19 silahlarıyla keşfedilmekle kalmamış, aynı zamanda Hint krallarının saraylarında ikamet etmiş olan birtakım diğer Yunan müelliflerince de kaleme alınmıştır, nitekim Megasthenes ile bilhassa bu maksatla Philadelphos tarafından oraya gönderilen Dionysius böyledir, bunların hepsi bu milletlerin kudreti ve muazzam servetleri hususunda tafsilat vermiştir.

Yine de rivayetlerin son derece muhtelif ve ekseriya pek akıl almaz mahiyette olması sebebiyle, harfiyen sıhhatli bir malumat vermek kabil değildir.

Büyük İskender'in maiyetindekiler yazılarında, Hindistan'ın kendileri tarafından boyunduruk altına alınan o cüzünde en az beş bin şehir bulunduğunu beyan etmişlerdir,

17 Bu da bir hayli müphem görünmektedir.

Aşikardır ki şayet Hindistan Galya'nın batısında yer alıyorsa, Plinius'un kastı, onun Galya'dan kendisine doğru esen batı rüzgarıyla ferahladığı olamaz.

Belki de Avrupa'nın batısına ve bilhassa Galya'ya böylesine ferahlık veren batı rüzgârının önce Hindistan üzerinden estiğini ve böylece Poseidonios'un Hindistan'da keşfetmiş göründüğü, lakin günümüzde nafile yere aradığımız o sıhhati hasıl ettiğini kastetmektedir.

Fakat, bozulmuş bir metne dair böylesine çoğalan ihtimaller arasında, yazarın muhtemel meramı hakkında kesin bir kanaate varmak imkânsızdır.

Fransız mütercimler bu müşkülatın hallinde hiçbir muavenet sunmamaktadır, Holland ise bunu şu şekilde aktarır, "

Galya'nın arkasından Hindistan üzerine esen bu batı rüzgârı, pek sıhhatlidir," vesaire. 18 Etesiyen rüzgârlarına dair, bkz. Kitap II, böl. 48. 19 Patrokles'in neşretmiş göründüğü coğrafi eserde, Hazar Denizi'ne mücavir memleketlere dair bazı malumatlar vermiş olduğu zannedilmektedir, dönemin diğer müellifleri gibi onun da bu denizi Kuzey Okyanusu'nun bir körfezi yahut girintisi addettiğine ve oraya Hint Okyanusu'ndan deniz yoluyla seyrüsefer etmenin kabil olduğunu müdafaa ettiğine dair pek az şüphe vardır.

Fakat bu ifadenin, Plinius tarafından, Patrokles'in bu deniz seyahatini bizzat icra ettiğine dair mezkûr iddiasında garip bir surette yanlış tevil edildiği anlaşılmaktadır.

silah zoruyla mağlup edilmiş, bunlardan hiçbiri Kos adasından daha ufak değildir, 20 kavimlerinin adedi sekizdir, Hindistan bütün yeryüzünün üçte birini teşkil eder ve ahalisi sayısızdır, Hintlerin kendi topraklarından asla göç etmemiş neredeyse yegâne ırk olduğu nazara alındığında, bu durum katiyen ihtimal dışı değildir.

Liber Baba'dan 21 Büyük İskender'in zamanına kadar, altı bin dört yüz elli bir yıl ve üç aylık bir devreyi kapsayan yüz elli üç Hindistan kralı sayılmaktadır.

Nehirlerinin azametli vüsati cidden hayret vericidir, Büyük İskender'in İndus üzerinde hiçbir gün altı yüz stadyadan 22 daha az yol almadığı, buna rağmen nehrin menbaına beş ay ve birkaç günden daha kısa bir müddette vasıl olamadığı rivayet edilir, halbuki bu nehrin Ganj kadar büyük olmadığı herkesçe malum bir hakikattir. 23 Hindistan mevzusunda bir risale 24 kaleme almış olan hemşehrimiz Seneca, buranın nehirlerinin adedini altmış beş, kavimlerini ise yüz on sekiz olarak zikretmiştir.

Dağlarını tek tek saymaya kalkışsak, müşkülat yine aynı derecede büyük olacaktır.

Emaus, Emodus, Paropanisus ve Kafkas sıradağları birbirleriyle irtibatlıdır, bunların eteklerinden itibaren Hindistan ülkesi, Mısır'a pek mühim bir benzerlik arz eden engin bir ova suretinde aşağıya doğru uzanır. Bununla birlikte, mezkûr mıntıkaların tasvirine dair daha salahiyetli bir vukufiyet kesbetmemiz için, Büyük İskender'in izini takip edeceğiz.

Seferlerinin mesafelerini ve uzunluğunu tespit etmekle vazifeli olan Diognetos ve Baeton, Hazar Kapıları'ndan Partların şehri Hekatompylos'a kadar olan mesafenin daha evvel 25 zikrettiğimiz mil miktarında olduğunu, oradan mezkûr kral tarafından teessüs edilen Arii ahalisinin İskenderiye'sine 26 beş yüz yetmiş beş mil bulunduğunu, oradan Drangae ahalisinin şehri Prophthasia'ya 27 yüz 20 Bkz. Kitap V, böl. 36. 21 Yahut Bacchus. 22 Yahut yetmiş beş mil. 23 Bu, Arrianos'un beyanıdır. 24 Mezkûr filozofun zayi olan eserleri meyanındadır. 25 İşbu Kitabın 17. bölümünde. 26 Bkz. işbu Kitap, böl. 25. 27 Bkz. işbu Kitap, böl. 25.

Böl. 21. Memleketlerin Dökümü, vesaire. doksan dokuz mil, oradan Arachosii ahalisinin şehrine 28 beş yüz altmış beş, oradan Ortospanum'a 29 yüz yetmiş beş ve oradan İskender tarafından bina edilen şehre 30 elli mil olduğunu yazmışlardır.

Lakin bazı nüshalarda bu rakamlar farklı zikredilmektedir, hatta bu son şehrin Kafkas Dağı'nın tam eteklerinde vaki olduğu dahi görülmektedir.

Bu mevkiden Kophen 31 Nehri'ne ve Hindistan'ın Peukolaitis şehrine iki yüz otuz yedi mil, oradan İndus Nehri'ne ve Taksila 32 şehrine altmış, oradan meşhur Hydaspes 33 Nehri'ne yüz yirmi ve oradan en az onun kadar meşhur olan Hyphasis 34 Nehri'ne iki yüz doksan mil ve üç yüz doksan adım mesafe vardır.

Her ne kadar nehri geçip karşı sahilde birtakım sunaklar 35 vakfetmiş olsa da, İskender'in seferinin nihai hududu burası olmuştur.

Mezkûr kralın emriyle tahrir olunan resmi mektuplar, yukarıda beyan edilen mesafelerle tastamam mutabıktır. Bu noktanın ötesinde kalan sair mesafeler, Seleukos Nikator'un seferi esnasında tahkik edilmiştir.

Bunlar, Sydrus 36 Nehri'ne kadar yüz altmış sekiz mil, İomanes Nehri'ne kadar da aynı miktardır, bununla birlikte bazı nüshalar ilave etmektedir, 28 Bkz. işbu Kitap, böl. 25. 29 Strabon tarafından Baktriya hudutlarına, Ptolemaios tarafından ise Paropanisadae memleketine yerleştirilen bir kasaba. 30 Bkz. işbu Kitap, böl. 25. 31 Bkz. işbu Kitap, böl. 24. 32 D'Anville'e nazaran, bugünkü Attok. 33 Hindistan'ın Pencap olarak tesmiye edilen mıntıkasının başlıca nehirlerinden biri.

Keşmir'de, kuzeybatı Himalaya dağlarından neşet eder ve takriben güneye doğru aktıktan sonra Acesines yahut Chenab nehrine dökülür.

Günümüzdeki en muteber ismi Cihlem'dir. 34 Pencap memleketini sulayan beş nehrin en şarkisi ve en mühimidir.

Garbî Himalaya'da zuhur ederek, İndus Nehri'ne Mittimkote mevkiinde mülaki olana değin koruduğu, takriben güneybatı istikametindeki bir mecrada (sırasıyla Vipasa ve Satadru tesmiyeleri tahtında) iki ana kola ayrılarak akar.

Mamafih en ziyade, muhtemelen Sanskritçe Satadru lafzının bozulmuş bir şekli olan modern Satlec ismiyle maruftur. 35 Bkz. işbu Kitap, böl. 18.

Orada bahsi geçen ve Büyük İskender tarafından takdis edildiği bildirilen sunakların Soğdiana'da ikame edildiği anlaşılmaktadır, halbuki burada zikredilenler Hindistan arazisinde vakfedilmiştir. 36 Bu nehrin teşhis edilebildiği görülmemektedir.

Nüshaların ekserisinde Hesidrus olarak tesmiye edilir, lakin Sillig'in mülahaza ettiği veçhile, Hindistan'da İndus yakınlarında Sydros namıyla maruf bir kasaba mevcuttur ve ismini kuvvetle muhtemel bu nehirden almıştır.

bu son mesafeye beş mil, oradan Ganj'a yüz on iki mil, Rhodapha'ya beş yüz altmış dokuz mil, gerçi kimi müelliflere göre bu son mesafe yalnızca üç yüz yirmi beş mildir, Calinipaxa kasabasına yüz altmış yedi, kimilerine göreyse iki yüz altmış beş mildir, oradan Jomanes ve Ganj nehirlerinin kavşağına altı yüz yirmi beş mildir, fakat çoğu müellif bu son mesafeye on üç mil ekler, oradan Palibothra şehrine dört yüz yirmi beş mil, oradan da Ganj'ın ağzına altı yüz otuz yedi buçuk mildir.

Yerli halkın dilinde "karlı" manasına gelen "Imaus" adıyla anılan bir enine sıradağın da dahil olduğu Emodia Dağları aşıldıktan sonra zikredilmesi pek de yersiz sayılmayacak milletler şunlardır, Isariler, Cosyriler, Iziler ve dağ silsilesi üzerinde yerleşmiş bulunan Chisiotosagiler ile aralarında Maccocalingae zümresinin de yer aldığı, Brachmanae unvanını taşıyan pek çok kavim.

Ayrıca her ikisi de seyrüsefere elverişli akarsular olan Prinas ve sonuncusu Ganj'a dökülen Cainas nehirleri de mevcuttur.

Calingae milleti denize en yakın olanıdır, onların yukarısında ise Mandeiler ve Malliler yer alır. Adı son geçen kavmin topraklarında Mallus adında bir dağ bulunur, bu mıntıkanın hududunu ise Ganj Nehri teşkil eder.

BÖLÜM 22. (18.) GANJ

Kimi müellifler bu nehrin, tıpkı Nil gibi, meçhul menbalardan doğduğunu ve benzer bir surette civarındaki toprakları suladığını kaydetmiştir, başkaları ise onun İskitya dağlarından kaynadığını söyler.

Ayrıca on dokuz nehrin sularını buraya boşalttığını bildirirler, evvelce zikredilen nehirler haricinde bunların seyrüsefere elverişli olanları Condochates, Erannoboas, Cosoagus ve Sonus'tur.

Diğer kimi müellifler ise nehrin tam menbaında büyük bir gürültüyle fışkırdığını, kendini kayaların ve uçurumların üzerinden aşağı fırlattığını, ovalara ulaştıktan sonra ise sularının daha sakin bir hal aldığını ve muayyen bir gölde bir müddet durakladıktan sonra aheste aheste akmaya devam ettiğini beyan eder.

Nehrin en dar yerinde genişliğinin sekiz mil, mutedil bir genişliğe sahip olduğu mahallerde yüz stadia olduğunu ve derinliğinin hiçbir yerde yirmi adımdan az olmadığını da naklederler.

Ganj kıyılarında yerleşmiş son millet Gangarides Calingae kavmidir, hükümdarlarının ikamet ettiği şehir ise Protalis adını taşır.

(19.) Bu hükümdarın daima muharebeye hazır teçhizatlandırılmış altmış bin piyadesi, bin süvarisi ve yedi yüz fili mevcuttur.

Hindistan'ın daha medeni milletlerine mensup halk birkaç sınıfa ayrılmıştır. Bu sınıflardan biri toprağı işler, bir diğeri askeri işlerle meşgul olur, başkaları ise ticari faaliyetlerle uğraşır, aralarındaki en bilge ve en müreffeh kimseler ise devlet idaresini ellerinde bulundurur, yargıçlık vazifesini icra eder ve hükümdara akıl hocalığı yapar.

Kendilerini bütünüyle hikmet arayışına adayan beşinci sınıf ki bu ülkelerde bu arayış neredeyse din derecesinde hürmet görür, hayatlarına her daim tutuşturulmuş odun yığınları üzerinde kendi rızalarıyla can vererek son verirler.

Bunlara ilaveten, yarı vahşi halde yaşayan ve bitmek bilmez bir emeğe mahkûm edilmiş bir sınıf daha vardır, evvelce zikredilen sınıfların tümünün geçimi bunların gayretleriyle temin olunur.

Fili avlamak ve yakalandığında onu ehlileştirmek bunların vazifesidir, zira tarlalarını bu hayvanların yardımıyla sürerler, bir yerden bir yere bu hayvanlar vasıtasıyla naklolunurlar, bilhassa bunları davarları ve sürüleri addederler, savaşlarını bunların yardımıyla yürütür ve topraklarını bunların müdafaasıyla savunurlar. Bu hayvanların seçiminde ekseriyetle kuvvet, yaş ve cüsse nazara alınır.

Ganj nehrinde, yalnızca tek bir kavmin meskûn olduğu hayli büyük bir ada bulunur, buraya Modogalinga tesmiye edilir. Ganj'ın ötesinde Modubalar, Molindalar, aynı adı taşıyan muazzam bir şehre sahip Uberalar, Modresiler, Pretiler, Caloalar, Sasuriler, Passalalar, Colobalar, Orumcolalar, Abaliler ve Thalutalar yerleşiktir. Bahsi geçen son kavmin hükümdarı elli bin yaya askere, dört bin süvariye ve dört yüz zırhlı file maliktir.

Ardından daha da kudretli bir kavim olan Andaralara gelinir ki bunlar çok sayıda köyde ve surlar ile kulelerle tahkim edilmiş otuz şehirde yaşarlar. Krallarına yüz bin yaya, iki bin süvari ve bin fil temin ederler. Dardaların memleketi altın, Setalarınki ise gümüş bakımından en velud olanıdır.

Lakin yalnızca bu havalide değil, neredeyse bütün Hindistan genelinde her kavimden daha meşhur ve daha kudretli olanlar, Palibothra tesmiye edilen fevkalade geniş ve ziyadesiyle mamur bir şehirde ikamet eden Prasiilerdir, bu sebepten ötürü bazı müellifler kavmin bizzat kendisine ve hatta Ganj ile İndus arasındaki arazinin tamamına Palibothri namını vermiştir. Bu ahali, krallarının hizmetinde gündelikle tutulan altı yüz bin yaya, otuz bin atlı ve dokuz bin filden müteşekkil bir ordu besler ki buradan sahip oldukları kaynakların muazzam vüsati kolaylıkla tahmin edilebilir.

Bu kavmin ardında ve daha da iç kısımlarda uzanan topraklarda Monedeler ve Suariler bulunur ki bunların memleketinde Maleus olarak bilinen bir dağ mevcuttur, bu dağın üzerinde gölge altı ay nöbetleşe olmak üzere kışın kuzeye, yazın ise güneye düşer. Baeton'un beyanına göre, bu mıntıkada Büyük Ayı takımyıldızı sene zarfında yalnızca tek bir devrede ve sadece on beş gün boyunca müşahede edilir. Mamafih Megasthenes, Hindistan'ın diğer pek çok mevkiinde de vaziyetin aynı olduğunu bildirmektedir. Güney Kutbu ise Hintlilerce Diamasa olarak tesmiye edilir.

Jomanes nehri, Methora ve Chrysobora şehirleri arasından geçerek Palibothrilerin arazisi boyunca Ganj'a dökülür. Ganj'ın güneyinde kalan bölgelerde ahali güneşin hararetinden ötürü esmerleşmiştir, öyle ki tenleri tamamen renk almıştır lakin Habeşliler gibi yanık siyah değildir. İndus'a yaklaştıkça renkleri daha da koyulaşır ki bu da iklimin hararetine delildir. Prasiilerin kavmi geride bırakıldıktan hemen sonra İndus'a varılır, Prasiilerin dağlarında bir Pigmeler ırkının mevcut olduğu rivayet edilir. Artemidorus, bu iki nehir arasındaki mesafenin iki bin yüz mil olduğunu beyan eder.

BÖLÜM 23. (20.) İNDUS

Yerlilerin Sindis adını verdikleri İndus nehri, Kafkas silsilesinin Paropanisus namını taşıyan kolundan neşet eder,

Kendisinin dahi belirttiği üzere Plinius’un bu ifadesi pek de mübalağalı sayılmaz. 63 Ansart, burasının Camna nehri kıyısında ve Agra’nın kuzeyinde yer alan modern Muttra yahut Matra kentiyle aynı yer olduğunu ifade eder. 64 Yahut Hardouin’e göre Clisobora.

Henüz yeri tespit edilebilmiş görünmemektedir. 65 Bilhassa Madras idari bölgesini teşkil eden Hindistan Yarımadası’nda. 66 İndus havzası topraklarını Ganj’ın güneyinde kalıyormuş gibi telakki ettiği aşikârdır. 67 Yahut Hindukuş.

Bu beyanında Arrianos, Strabon, Mela ve Quintus Curtius tarafından da teyit edilmektedir.

Bununla birlikte, Himalaya’nın kuzeydoğu cihetinde hayli uzak bir mesafeden doğar.

ve akışı boyunca on dokuz nehrin sularını bağrına basarak doğu istikametinde akar.

Bunların en meşhurları, sularına daha evvel dört nehrin döküldüğü Hydaspes,68 üç ayrı nehri kabul eden Cantaba,69 Acesinus ve bizzat seyrüsefere elverişli olan Hypasis’tir.70

Yine de bu nehrin suları yatağında öylesine itidalli görünür ki genişliği hiçbir vakit elli stadyumu, derinliği ise on beş adımı aşmaz.

Akışı esnasında teşekkül ettirdiği iki adadan Prasiane namıyla bilineni hayli büyük bir cüsseye maliktir, daha ufak olan diğerine ise Patale denir.

En mutedil müelliflerin naklettiği rivayetlere nazaran bu nehir bin iki yüz elli mil boyunca seyrüsefere müsaittir ve Güneş’in batıya doğru olan seyrini bir dereceye kadar takip ettikten sonra ummana dökülür.

Hiçbiri birbiriyle uyuşmasa da, nehrin ağzına kadar uzanan sahil şeridinde kain muhtelif mevkilerin mesafelerini, aynen bulduğum şekliyle umumi bir surette burada zikredeceğim. Ganj’ın ağzından Calingi Burnu’na ve Dandaguda kasabasına71 altı yüz yirmi beş mildir, oradan Tropina’ya bin iki yüz yirmi beş, oradan tüm Hindistan’ın en meşhur pazarının kurulduğu Perimula burnuna yedi yüz elli ve oradan da az evvel zikredilen adadaki Patala şehrine altı yüz yirmi mildir. İndus ile Jomanes arasındaki dağlı ırklar Cesi’ler,72 ormanlarda ikamet eden Cetriboni’ler ve onların ardından, kralları beş yüz file ve mevcudu meçhul bir atlı ve yaya ordusuna malik olan Megallae’lerdir, daha sonra toprakları vahşi kaplanların istilasına uğramış Chrysei’ler, Parasangae’ler ve Asmagi’ler73 gelir, bu kavim otuz 68 Modern Jhelum. 69 Kimi müellifler, Plinius’un verdiği listede başka türlü zikredilmediğinden ötürü bunun Hydraotes yahut modern Ravi ile aynı olması gerektiğini zanneder.

Bununla beraber bu tesmiye, Plinius’un Acesines’i Hintçe ismi olan Chandrabhaga olarak işittiğine ve bundan ayrı bir nehir türettiğine dair pek az şüphe bırakmaktadır. 70 Modern Satlec. 71 Muhtemelen modern Calingapatam civarındadır, diğer mevkilerden hiçbirinin yeri tespit edilememiş görünmektedir. 72 Ansart, Cesi’lerin modern Sihlerle aynı ırk olabileceğini ileri sürer. 73 İhtimal ki modern Ecmir ahalisi.

bin yaya, üç yüz fil ve sekiz yüz atlıyı silah altında tutar.

Hudutlarını İndus nehri çizer ve altı yüz yirmi beş millik bir mesafe boyunca bir dağ silsilesi ve çöllerle çevrilidirler.

Bu çöllerin berisinde Dari’ler ve Surse’ler yer alır, ardından yüz seksen yedi mil boyunca yine çöller uzanır, kumlar adaların denizle kuşatılması misali bu mevkileri umumen çevreler.

Yine bu çöllerin berisinde Maltecorae’ler, Singae’ler, Marohae’ler, Rarungae’ler ve Morontes’ler bulunur.

Umman sahillerine kadar uzanan bütün bu memleket dahilindeki dağlara hükmeden bu son kavimler hürdür, cümle krallardan müstakildir ve dağların yamaçlarında pek çok şehre maliktir.

Onlardan sonra, Hint zirvelerinin en yücesi olan Capitalia ile sınırlanmış Nareae’ler74 gelir, bu zirvenin öte tarafında mukim ahali geniş altın ve gümüş madenlerine sahiptir.

Bunların da berisinde, kralları yalnızca on file lakin muazzam bir yaya ordusuna malik Oratae’ler vardır, akabinde keza bir kralın idaresinde yaşayan, lakin yalnızca atlılarına ve yayalarına güvendiklerinden fil beslemeyen Suarataratae’ler gelir, sonra Odonbeores’ler, Arabastrae’ler ve bataklıklarda açılmış hendeklerle tahkim edilmiş güzel bir şehirde mukim Horacae’ler bulunur.

Hendeklerdeki su insan etine fevkalade doyumsuz bir mahluk olan timsahlarla dolu olduğundan, şehre köprü haricinde bir yoldan yaklaşmak katiyen gayrikabildir.

Toprakları dahilinde, deniz sahilinde kain, beş nehrin kavuştuğu noktada yer alan meşhur bir pazar yeri sıfatıyla pek ziyade methedilmiş Automula namında bir başka şehir daha mevcuttur, kralları bin altı yüz file, yüz elli bin yayaya ve beş bin atlıya maliktir.

Charmae’lerin kralı ise daha az servet sahibi bir hükümdardır, yalnızca altmış fili ve eski kudretinden arda kalan cüzi bakiyeleri vardır.

Bunlardan sonra, bütün Hindistan’da kadınlar tarafından idare edilen yegane kavim olan Pandae’ler75 milletine gelinir.

Rivayete göre Herakles’in kadın cinsiyetinde yalnızca bir tek evladı olmuş, bu sebeple hususi teveccühüne mazhar kıldığı bu kızına söz konusu krallıkların en mühimini bağışlamıştır.

Hükümranlıklarını 74 Bu kavimlerin Hardouin tarafından, günümüzde Bisnagar, Calicut ve Dekkan ile Malabar ve Coromandel sahilleri olarak bilinen yarımadanın güney kısımlarını işgal ettikleri varsayılmaktadır. 75 Hardouin bu kavmin bugünkü Gucerat yarımadasında meskun olduğunu ileri sürer.

bu kadından alan hükümdarlar üç yüz şehre hükmeder, yüz elli bin yaya ve beş yüz filden müteşekkil bir orduya maliktirler.

Bu üç yüz şehirlik fihristi geride bıraktıktan sonra, Patala Adası'na kadar uzanan Darangalar, Posingalar, Butalar, Gogaraeiler, Umbralar, Nereseler, Brancosiler, Nobundalar, Cocondalar, Neseiler, Palatitalar, Salobriasalar ve Olostralara varırız, bu adanın kıyılarının en uç noktasından Hazar Kapıları'na kadar olan mesafe bin dokuz yüz yirmi beş mildir.

Bu adayı geçtikten sonra, açık ve şüphe götürmez delillerle bildiğimiz üzere, İndus'un karşı yakasını Athoseler, Bolingalar, Gallitalutalar, Dimuriler, Megariler, Ardabalar, Mesalar ve onların ardından Uriler ile Silaeler işgal eder, bu sonuncuların ötesinde iki yüz elli mil boyunca uzanan çöl arazileri yer alır.

Bu kavimleri geçtikten sonra Organagalara, Abortalara, Bassuertalara ve bu son kavmin ardından evvelce zikredilenlere benzer çöllere varırız.

Daha sonra, her birinin ikişer şehri bulunan on iki kavimden müteşekkil Umbrittalar, Marogomatralar, Arbalar, Sorofageler kavimlerine ve başkentleri, Kral İskender'in aynı adı taşıyan atının mezarı etrafında kurulmuş olan Bucephala olup üç şehirde ikamet eden Asini halkına geliriz.

Bu halkların yukarısında, Kafkaslar'ın eteklerinde uzanan birtakım dağ kabileleri, Soseadalar ile Sondralar bulunur, İndus geçilip akıntı boyunca aşağı inildiğinde ise Samarabrialar, Sambraceniler, Bisambritalar, Orsiler, Anixeniler ve basık lakin düz bir ovada kurulu meşhur bir şehri haiz Taxilalar gelir, mezkûr mıntıkanın umumi adı Amenda'dır, burada dört kavim mevcuttur, bunlar Peucolitalar, Arsagalitalar, Geretalar ve Assoilerdir.

Nitekim coğrafyacıların ekseriyeti, Hindistan'ı İndus Nehri ile sınırlandırılmış olarak görmez, bilakis Gedrosiler, Arachotalar, Ariiler ve Paropanisidaelerin dört satraplığını da buraya ilave ederler, böylelikle Cophes Nehri Hindistan'ın en uç sınırını meydana getirir.

Bununla birlikte, sair müelliflere göre bütün bu topraklar Ariilerin memleketine ait sayılmaktadır. Pek çok müellif, Nysa şehrini ve Peder Bacchus'e adanmış olan Merus Dağı'nı da Hindistan sınırları içine yerleştirir, onun Jüpiter'in baldırından doğduğuna dair rivayet de bu vaziyetten neşet etmiştir [NOT: Yunanca "meros" (μηρός) kelimesi "baldır/uyluk" manasına gelir; Merus Dağı ile kelime benzerliğinden ötürü bu efsane türemiştir].

Ayrıca memleketleri asma, defne, şimşir ağacı ve Yunanistan'da yetişen tüm meyveler bakımından bereketli olan Astacani kavmini de buraya koyarlar.

Toprağın veludiyeti ile envaiçeşit meyve ve ağaçların yanı sıra yabani canavarlar, kuşlar ve sair hayvan türlerine dair nakledilen o harikulade ve neredeyse masalsı rivayetlere gelince, bunların her biri bu eserin ilerleyen bir cüzünde, kendi münasip yerinde zikredilecektir.

Şimdiki arzum Taprobane Adası'nın tasvirine süratle geçmek olduğundan, pek yakında mezkûr dört satraplıktan da biraz daha bahsetmem icap edecektir.

Lakin evvelemirde zikretmemiz gereken başka birtakım adalar bulunmaktadır.

Daha evvel ifade ettiğimiz üzere Patala, İndus'un ağzında yer alır, üçgen bir şekle sahiptir ve genişliği iki yüz yirmi mildir.

İndus'un ağzının ötesinde, kanaatimce madenler bakımından zengin olan Chryse ve Argyre adaları uzanır, fakat bazılarının iddia ettiği gibi topraklarının altın ve gümüşten ibaret olduğuna hemen inanmaya o kadar da teşne değilim.

Bu adaları geçtikten sonra yirmi mil genişliğindeki Crocala'ya, ardından da ondan on iki mil mesafede bulunan, istiridye ve sair kabuklu deniz mahlukatı bakımından pek zengin olan Bibraga'ya varırız.

Bibraga'dan sekiz mil mesafede Toralliba ve adı anılmaya değmeyen pek çok başkası bulunur.

BÖLÜM 24. (22.) TAPROBANE

Taprobane, "Antichthones diyarı" adıyla uzun süre bir başka dünya addedilmiştir, Büyük İskender'in çağı ve fetihleri, buranın bir ada olduğuna dair ilk tatminkar kanıtı sunmuştur.

Donanmasının kumandanı Onesicritus, bu adanın fillerinin Hindistan'dakilerden daha iri ve savaşa daha elverişli olduğunu bildirmiştir, Megasthenes'ten ise adanın bir nehirle ikiye ayrıldığını, ahalisine Palaeogoni dendiğini ve memleketlerinin Hindistan'dan dahi daha fazla altın ve büyük boyutta inci ürettiğini öğrenmekteyiz.

Eratosthenes de bu adanın boyutlarını uzunlamasına yedi bin, enlemesine beş bin stadia olarak vermiştir, ayrıca hiç şehir bulunmadığını, lakin sayılarının yedi yüzü bulduğu köyler olduğunu belirtir. Ada, Doğu denizinden başlar ve Hindistan'ın karşısında, doğudan batıya uzanır.

Bu adanın evvelki zamanlarda Prasii ülkesinden yirmi günlük seyir mesafesinde olduğu varsayılırdı, lakin sonraları, vaktiyle seyrüsefer yalnızca Nil'e has donanıma sahip papirüsten yapılma teknelerle yürütülürken, bizim inşa ettiğimiz gemilerin erişebildiği sürat dikkate alınarak bu mesafe en fazla yedi günlük seyir olarak hesaplanmıştır.

Ada ile ana kara arasında uzanan deniz sığlıklarla doludur, derinliği altı kulaçtan fazla değildir, lakin kimi boğazlarda öylesine olağanüstü bir derinliğe sahiptir ki hiçbir demir dibe erişememiştir.

Bu sebeple gemiler her iki ucunda da birer pruva bulunacak surette inşa edilir, böylelikle son derece dar olan bu boğazlarda seyrederken volta atma mecburiyeti hasıl olmaz.

Bu gemilerin taşıma hacmi üç bin amphoradır. Denizlerini aşarken Taprobane ahalisi yıldızlara bakarak gözlem yapmaz, nitekim Büyük Ayı onlar için görünür dahi değildir, lakin denize açılırken yanlarında kuşlar götürürler, bunları zaman zaman salıverir ve karaya doğru yönelen bu kuşların rotasını takip ederler.

Yılın yalnızca dört ayını seyrüsefer meşgalesine ayırırlar ve bilhassa bizim yaz gündönümümüzü takip eden yüz gün boyunca kendilerini denize emanet etmemeye azami itina gösterirler, zira o denizlerde mezkur dönem kışın tam ortasıdır.

Eski yazarlardan öğrendiklerimiz bunlardan ibarettir, lakin bu kavim hakkında çok daha sıhhatli malumat edinmek bizlere nasip olmuştur, zira İmparator Claudius'un saltanatı esnasında, bu uzak adadan Roma'ya bir elçilik heyeti gelmiştir. Bu hadisenin vuku bulduğu ahval şu şekildedir,

Annius Plocamus, Kızıldeniz'den elde edilen gelirleri hazineden iltizama almıştı.

Kendisine ait azatlı bir köle, Arabistan çevresinde yelken açtığı sırada, kuzeyden esen şiddetli bir fırtınaya kapılarak Carmania kıyılarının ötesine sürüklenmiştir.

On beş gün zarfında Taprobane'nin bir limanı olan Hippuros'a sürüklenmiş, burada kral tarafından gayet lütufkar ve hüsnükabul ile ağırlanmıştır, altı aylık bir tedrisatın ardından dili layıkıyla öğrenerek, kralın Romalılar ve imparatorları hakkındaki tüm suallerine cevap verebilecek hale gelmiştir.

Lakin işittikleri arasında kralı en çok hayrete düşüren husus, bizim şaşmaz adalet anlayışımız olmuştur, zira esirin üzerinde bulunan paralar tetkik edildiğinde, üzerlerindeki muhtelif suretler açıkça farklı imparatorların saltanatlarında basıldıklarını gösterse de, denarius'ların tamamının eşit ağırlıkta olduğunu müşahede etmiştir.

Bilhassa bu ahval sebebiyle kral, Romalılar ile bir ittifak tesis etmeye meylederek Roma'ya, reisi Rachias olan dört kişilik bir elçilik heyeti göndermiştir.

Bu kimselerden Taprobane'de beş yüz kasaba bulunduğunu, güneye bakan ve adanın en meşhur kenti, kralın ikametgahı olan ve iki yüz binlik bir nüfusu barındıran Palaesimundus şehrine komşu bir limanın yer aldığını öğrendik.

Kendileri ayrıca iç kısımlarda çevresi üç yüz yetmiş beş mil olan, içinde yalnızca otlak mahiyetinde verimli adacıklar barındıran Megisba adında bir göl bulunduğunu bildirmişlerdir.

Bu gölden iki nehrin doğduğunu bize bildirdiler, bunlardan Palaesimundus adı verileni, en darı beş, en geniși on beş stadia genişliğinde olan üç kol vasıtasıyla aynı adı taşıyan kentin yakınındaki limana dökülür, Cydara adındaki diğeri ise kuzeye, Hindistan sahiline doğru yönelir.

Ayrıca Hindistan kıyısının en yakın noktasının Coliacum olarak bilinen bir burun olduğunu, adadan dört günlük yelken mesafesinde bulunduğunu ve ikisinin tam ortasında Güneş adasının yer aldığını öğrendik.

Bahsi geçen denizlerin koyu yeşil bir tonda olduğunu da belirttiler, bunun yanı sıra dipte yetişen çok sayıda ağaç bulunduğunu, öyle ki gemilerin dümenlerinin sıklıkla bu ağaçların yaprak kısımlarını kırdığını ifade ettiler. Sanki gök kubbenin yepyeni bir sahasını görmüşçesine bizim görebildiğimiz takımyıldızlara, Büyük Ayı ve Ülker'e [Pleiades] pek hayret ettiler, kendi memleketlerinde Ay'ın ufkun üzerinde yalnızca sekizinci gününden on altıncı gününe kadar görülebildiğini beyan ettiler.

Ayrıca parlak ve büyük bir yıldız olan Canopus'un kendilerine geceleri ışık verdiğini belirttiler.

Fakat onları her şeyden çok şaşırtan husus, bedenlerinin gölgesinin kendi yarımkürelerine değil bizim yarımküremize düşmesi, Güneş'in ise ters istikamette değil, sol taraftan doğup sağ taraftan batması idi. Kendi adalarının Hindistan'ın karşısına düşen tarafının on bin stadia uzunluğunda olduğunu ve güneydoğu istikametinde uzandığını, Emodia Dağları'nın ötesinde yüzlerinin Serelere dönük olduğunu da bildirdiler, ticaret meşgalesi sayesinde bu kavimle de tanışmışlardı, Rachias'ın pederi onların memleketini sık sık ziyaret etmişti ve Sereler her varışlarında onları karşılamaya gelirlerdi.

Bu insanların alelade insan boyunu aştığını, keten sarısı saçlara ve mavi gözlere sahip olduklarını, düşüncelerini aktaracak kendilerine mahsus bir lisanları bulunmadığından konuşma niyetine kaba saba bir takım sesler çıkardıklarını anlattılar.

Verdikleri diğer malumat da tüccarlarımızın aktardıklarıyla benzer mahiyette idi.

Buna göre satılık mallar kendi kıyılarındaki bir nehrin karşı yakasına bırakılır, şayet yerliler takas şartlarıyla muamele etmeyi münasip görürlerse mallar onlar tarafından oradan alınırdı.

Fikrimizi yalnızca bu manzaralara çevirip onun neleri talep ettiğini, bunları tatmin etmek uğruna insanı ne denli uzak diyarlara sürüklediğini, ne kadar sefil ve ne kadar değersiz bir gaye uğruna bunları yaptığını tefekkür edecek olursak, lüksten nefret etmemiz için bundan daha haklı bir gerekçe bulunamaz.

Buna mukabil, tabiatı gereği dünyanın geri kalanından tecrit edilmiş olan Taprobane dahi bizim reziletlerimizden beri değildir, altın ve gümüş orada bile itibar görür.

Bağa kabuğuna benzer bir mermerleri vardır, incileri ve kıymetli taşları gibi bu da pek yüksek kıymet taşır, hakikatte bizim bütün lükslerimiz, en zarif olanları dahi orada en yüksek mertebesine eriştirilmiştir.

Kendi servetlerinin bizimkinden çok daha büyük olduğunu iddia ettiler, fakat zenginlikten hakiki bir zevk almayı bizim onlardan daha iyi bildiğimizi ikrar ettiler.

Bu adada kölelik mevcut değildir, uykularını gün ağarana kadar ve hatta günün herhangi bir vaktinde sürdürmezler, binaları yerden ancak mutedil bir yüksekliktedir, zahirenin fiyatı daima aynı kalır, mahkemeleri ve davaları yoktur, ibadet ettikleri uluhiyet ise Herkül'dür,

Gosselin, kadim Serae adının Godavery nehri kıyısında bulunan Seringapatam ile Seringham şehrinin isimlerinde hâlâ izlenebileceği görüşündedir. * Karşı kıyıların ahalisi olan Serae kavmine dair.

ve kralları halk tarafından seçilir, her daim yaşlı, halim ve merhametli tabiatıyla temayüz etmiş ve evladı olmayan bir kimsedir.

Kral seçildikten sonra şayet çocuk sahibi olursa tahttan çekilmesi gerekir, bu usul, hükümdarlık iktidarının ırsî hale gelmesi tehlikesini bertaraf etmek maksadıyla tatbik olunur.

Halk tarafından kendisine otuz danışman tayin edilir ve herhangi bir kimsenin idam cezasına çarptırılması ancak bu danışmanların ekseriyetinin reyi ile mümkündür.

Böyle bir durumda dahi mahkûmun halka müracaatla istinaf hakkı mevcuttur, bu vuku bulduğunda yetmiş kişiden müteşekkil bir heyet vazifelendirilir.

Şayet bu heyet maznunun beraatine hükmederse, mezkûr otuz danışmanın hiçbir itibarı kalmaz, kendileri en büyük zilletle cezalandırılır.

Kral, Liber Baba'nın [NOT: Bacchus] libasını giyer, ahali ise Arabistan yerlileri gibi giyinir.

Kral herhangi bir cürümden ötürü suçlu bulunursa ölüme mahkûm edilir, lâkin kimse onu katletmez, herkes ona sırtını döner, kendisiyle her türlü teması ve hatta muhavereyi dahi reddeder.

Yortuları av merasimleriyle tesid edilir, kaplan ve fil takibi en muteber eğlencelerdendir.

Topraklar ihtimamla işlenir, bağcılık yapılmaz lâkin sair meyveler pek bol miktardadır.

Balıkçılıktan ve bilhassa kaplumbağa avından büyük haz duyarlar, kaplumbağalar öylesine muazzam ebatlardadır ki kabuklarının altında koca aileler mesken tutar.

Bu ahali yüz senelik bir ömrü nispeten kısa addeder.

Taprobane hakkında öğrendiklerimiz bundan ibarettir.

BÖLÜM 25. ARIANI VE KOMŞU HALKLAR.

Şimdi, daha tafsilatlı zikrini bu fasla tehir ettiğimiz dört Satraplığa dair kimi hususları arz etmeye geçiyoruz.

İndus civarındaki kavimleri aştıktan sonra dağlık mıntıkalara varılır.

Capisene arazisinde vaktiyle Kiros tarafından tahrip edilen Capisa adında bir şehir bulunmaktaydı.

Arachosia, aynı adı taşıyan bir nehir ile bir şehre maliktir, şehir Semiramis tarafından bina edilmiştir, kimi müelliflerce Cophen diye tesmiye olunur. Erymanthus nehri, Arachosii ahalisine ait olan Parabeste'nin yanından akar.

Müellifler, Arachotae'nin cenubunda, Paropanisadae'nin ise şimalinde hudut teşkil eden Bexendrusi kavmini bunların ardı sıra zikrederler.

Cartana şehri Kafkaslar'ın eteğinde yer alır, sonraki devirlerde Tetragonis diye anılmıştır. Bu mıntıka, hemen ardından gelen ve başşehri banisinin ismine izafeten Alexandria olarak tesmiye edilen Baktria ahalisinin yurdunun karşısına düşer.

Ardından Syndraci, Dangalae, Parapinae, Catuces ve Mazi kavimlerine, bilahare Kafkaslar'ın eteğinde, kasabaları İskender tarafından bina edilmiş olan Cadrusi kavmine gelinir.

Bütün bu memleketlerin aşağısında, İndus'u terk ettikten sonra vasıl olunan sahil şeridi uzanır.

Ariana, güneşten kavrulmuş ve çöllerle ihata edilmiş bir mıntıkadır, bununla birlikte arazinin çehresi yer yer gölgelik mahallerle tezyin edildiğinden buraları imar etmek üzere toplanmış topluluklara, bilhassa da Tonberos ve Arosapes namıyla maruf iki nehir civarında tesadüf edilir. Burada keza Artacoana kasabası ve İskender'in kurduğu bir şehir olup otuz stadia vüsatindeki Alexandria'nın yanından cereyan eden Arius nehri bulunmaktadır.

Ondan çok daha güzel ve çok daha kadim olan Artacabane30 ise, Antiokhos tarafından ikinci kez tahkim edilmiş olup elli stadia genişliğindedir.

Ardından Dorisdorsigi kavmine ve Pharnacotis31 ile Ophradus nehirlerine varırız, sonra da Zaraspadeler'in bir kenti olan Prophthasia'ya32, Drangae33, Evergetae34, Zarangae ve Gedrusi35 kavimlerine ulaşılır, Pucolis ve Lyphorta kasabaları, Methorgi çölü36, Manais nehri37, Acutri kavmi, Eorum nehri, Orbi kavmi, Pandares topraklarında seyrüsefere elverişli bir nehir olan Pomanus, Suari ülkesinde bulunan ve ağzında elverişli bir liman barındıran Apirus, Condigramma kenti ve seyrüsefere elverişli Saddaros39, Parospus ve Sodanus akarsularının döküldüğü Cophes nehri38 de buradadır.

Kimi müellifler Daritis'in40 de Ariana'nın bir cüzü olduğunu ileri sürer ve her ikisinin birden uzunluğunu bin dokuz yüz elli mil, genişliğini ise Hindistan'ınkinin41 yarısı kadar gösterirler.

Başkaları ise Gedrusi ve Pasires kavimlerini yüz otuz sekiz millik bir sahaya yaymış, hemen yanlarına da iki yüz millik bir alana yayılan, Hindistan lehçesini değil kendilerine mahsus bir lisanı konuşan Ichthyophagi Oritae42 kavmini yerleştirmişlerdir.

İskender, Ichthyophagi kavminin43 tamamına bundan böyle balıkla beslenmeyi menetti.

Müellifler bunların hemen ardına engin çölleri, akabinde ise Karmania, Persis ve Arabistan'ı yerleştirmişlerdir.

BÖLÜM 26. HİNDİSTAN SEFERLERİ

Lakin bu memleketlere dair tafsilata girmeden evvel, İskender'in donanmasına kumanda edip Hindistan'dan45 Persis'in kalbine kadar yelken açan Onesikritos'un44 aktardıklarını ve daha yakın devirlerde Juba tarafından nakledilenleri zikretmek münasip olacaktır, bundan sonra ise bu denizler boyunca son yıllarda keşfedilen ve günümüzde takip edilen rotadan bahsedeceğim.

Onesikritos ile Nearkhos'un sefer ceridesinde ne menzillerin isimleri ne de mesafeler kaydedilmiştir, evvelemirde, İskender tarafından tesis edilen ve yola çıkarken hareket ettikleri mevki olan Xylenepolis'in nerede ve hangi nehrin civarında bulunduğu kafi derecede izah edilmemiştir.

Yine de onlar tarafından zikredilen ve nazar-ı dikkatimize değer görülen mevkiler şunlardır,

Bu sefer vesilesiyle Nearkhos tarafından kurulan Arbis kenti, gemilerin seyrüseferine elverişli Nabrus Irmağı46 ve bunun tam karşısında, yetmiş stadia mesafede bulunan bir ada, İskender'in emriyle bu halkın topraklarında Leonnatus47 tarafından inşa edilen İskenderiye, oldukça elverişli bir limana sahip Argenus, kıyılarında Pasirlerin yaşadığı ve seyrüsefere uygun bir akarsu olan Tonberos Irmağı43, ardından topraklarının önünden yelkenle geçmenin otuz gün49 sürdüğü geniş bir kıyı şeridine yayılan İhthiyofaglar (Balıkyiyenler) ve "Güneş Adası"50 ile "Su Perilerinin

Yatağı" 44 Bu Kitabın sonundaki Notlara bakınız. 45 İndus Irmağı'ndan aşağı inerek ve Basra Körfezi'ne çıkarak. 46 Hardouin, İndus'un ağzına yakın olduğunu belirtir. 47 İskender'in en seçkin subaylarından biri ve Pella yerlisi.

İskender'in donanmasına İndus boyunca ırmağın sağ kıyısından eşlik eden süvari ve hafif silahlı birliklerden oluşan müfrezeye komuta etmiştir. Burada adı geçen İskenderiye'nin yeri kesin olarak tespit edilebilmiş görünmemektedir.

Arakhosia'daki İskenderiye ile de, bugünkü Kirman olan Karmania'daki aynı adlı yerle de karıştırılmamalıdır. 48 Arrianos, İndus ile Arabis veya Arbis ırmağı arasında uzanan Tomerus adlı bir ırmaktan bahseder. 49 Belucistan'ın güneyinde, bugünkü Mekran kıyıları ve muhtemelen Kirman'ın bir kısmı boyunca yaşamış görünmektedirler. 50 Arrianos tarafından Nosala olarak adlandırılmıştır.

Ansart, bunun günümüzde Sengadip adıyla bilinen ada olduğunu öne sürer.

Muhtemelen Arabistan'ın doğu kıyısındaki Güneş Burnu'nun açıklarında yer almaktaydı.

adlarıyla bilinen ada gelir, bu adanın toprağı kırmızıdır ve her hayvan burada derhal ölür, fakat bunun sebebi henüz tespit edilememiştir.61 Bunların hemen ardından Orilerin kavmi ve akabinde ağzında mükemmel bir liman bulunan ve altın barındıran bir Karmania ırmağı olan Hyctanis52 gelir, yazarlar bu noktada ilk kez Büyük Ayı'yı53 gördüklerini beyan ederler. Keza Arcturus yıldızının da burada her gece görülmediğini ve görüldüğünde dahi asla bütün gece boyunca izlenemediğini anlatırlar.

Ahamenişlerin54 imparatorluğu bu noktaya kadar uzanmaktaydı ve bu bölgelerde bakır, demir, arsenik ve sülüğen (kırmızı kurşun) madenleri bulunmaktadır. Müteakiben Karmania Burnu'na55 ulaştılar, buradan bir Arap kavmi olan Makaların yaşadığı karşı kıyıya olan mesafe elli mildir, daha sonra üç adaya vardılar ki bunlardan yalnızca Oracla56 adasında yerleşim vardır zira tatlı suyu bulunan tek ada odur, anakaraya uzaklığı yirmi beş mildir, Körfez'in tam içinde ve Pers ülkesine bakan mevkide dört ada daha bulunur.

Bu adaların civarında kendilerine doğru yüzen yirmi arşın uzunluğunda deniz yılanları57 görüldü, bu durum donanmada büyük bir dehşet uyandırdı.

Ardından Athothradus Adası'na ve üzerinde Gyaniler kavminin yaşadığı Gauratae olarak anılan adalara ulaştılar, Basra Körfezi'nin tam ortasına dökülen ve ticaret gemilerinin seyrüseferine uygun olan Hyperis Irmağı58, 51 Mela bir gerekçe öne sürer fakat adayı farklı bir mevkide, "İndus'un ağzının tam karşısında" gösterir.

Adanın havasının canı anında alacak bir tabiatta olduğunu söyler ve sebebin sıcaklık olduğunu ima eder görünmektedir. 52 Muhtemelen günümüzde Hud Şur olarak bilinen akarsu. 63 Doğrusu "Yedi Öküzler"dir (Septentriones). 54 Ahameniş'in soyundan gelen Pers kralları.

Onun bir kartal tarafından büyütüldüğü rivayet edilirdi. 55 Strabon tarafından Harmozon Burnu olarak adlandırılmıştır.

Hardouin modern adının Caş Burnu olduğunu belirtir, ancak yakın dönem yazarları bunun Mussendem Burnu'nun neredeyse tam karşısındaki modern Bombaruk Burnu'na tekabül ettiğini ileri sürerler. 56 Belki de Basra Körfezi'nin girişindeki modern Kişon'dur, yahut bir sonraki cümlede zikredilen dört adadan biri olabilir. 57 Pontoppidan'ın Norveç Denizleri'nin yılanı olan Kraken veya Korven hikâyesinin Yaşlı Plinius kadar eski olduğunu görüyoruz, o da malumatını daha eski eserlerden devralmıştır. 58 Forbiger, bunun modern Ceyrah ile aynı olabileceğini öne sürmüştür.

Pasargad'a59 yedi günlük yelken mesafesinde olan Sitiogagus Irmağı, Phristimus olarak bilinen ve seyrüsefere uygun olan bir ırmak ile isimsiz bir ada, ardından küçük tonajlı gemilerin seyrüseferine elverişli olup Susiana'dan geçen Granis Irmağı60 gelir, zift imal eden bir halk olan Deximontani bu ırmağın sağ kıyısında yaşar.

Bir sonraki akarsu olan Zarotis Irmağı'nın ağzından içeri girmek, burayı gayet iyi tanıyanlar müstesna, oldukça güçtür, ardından iki küçük ada gelir, bundan sonra donanma bataklığı andıran ancak orada açılmış muayyen kanallar sayesinde seyrüsefere elverişli kılınmış sığlıklardan geçti.

Nihayetinde Fırat'ın ağzına vardılar ve oradan Kharaks62 civarında Eulaeus61 ile Dicle ırmaklarının teşkil ettiği bir göle geçtiler, akabinde Dicle Irmağı üzerindeki Susa'ya62* ulaştılar.

Burada, üç aylık bir seyrüseferin sonunda, İskender'in kendilerini Patale'de63 bırakmasından yedi ay sonra bir şenlik kutlamakta olduğunu gördüler. İskender'in donanmasının icra ettiği sefer işte böyle vuku buldu. Daha sonraki devirlerde, Arabistan'ın bir burnu olan Syagrus'tan64 Patale'ye kadar bin üç yüz otuz beş mil olarak hesaplanan bu seyrüseferin en elverişli surette icra edilebileceği, muhakkak bir hakikat olarak kabul görmüştür. 59 Bu Kitabın 29. faslında tekrar zikredilecektir.

Parisot'ya göre modern adı Pasa veya Fasa-Kuri'dir. 60 D'Anville ve Thevenot tarafından Boschavir, yani Abuçir veya Buşehr Irmağı olarak adlandırılan akarsu olduğu tahmin edilmektedir. 61 Kadim Susiana'nın bir ırmağı olup günümüzdeki adı Karun'dur.

Plinius, bu Kitabın 31. faslında Eulaeus'un Susa kalesinin etrafından aktığını ifade eder, ne var ki onu Coprates ile, yahut daha doğru bir ifadeyle, kadim adı muhafaza edilememiş olup günümüzde Şapur Irmağı olarak anılan küçük bir akarsu ile karıştırmaktadır.

Müellif, Eulaeus Nehri’ni Messabatene içinden akıtmakla da büyük bir ihtimalle yanılgıya düşmektedir, zira burasının Laristan’daki bugünkü Mah-Sabaden olması kuvvetle muhtemeldir ve sularını Eulaeus değil, kadim Choaspes olan Kerkbah tahliye etmektedir. Ayırt edilebilmesi gayesiyle Charax Spasinu olarak adlandırılan bu şehir, evvelemirde Büyük İskender tarafından tesis edilmiştir.

Bilahare bir seylap neticesinde harap olmuş ve Antiochos Epiphanes marifetiyle, Antiochia namı altında yeniden imar edilmiştir.

Bu husus otuz birinci fasılda zikredilmektedir. Kutsal Metinler’in Şuşan’ı olup, günümüzde Şu diye tesmiye olunur.

Fars mülkünün hükümdarlarının kışlık ikametgâhı idi ve Susiana vilayetinin Cersia mıntıkasında, Choaspes Nehri’nin şark sahilinde kaindi.

Sasa mevkiinin yeri, hâlihazırda geniş höyüklerle belirlidir. Daha evvel yirmi üçüncü fasılda bahsi geçen Patala yahut Patale adası. Büyük ihtimalle Arabistan’ın en şark ucundaki yarımada olan Ras-el-Had Burnu.

orada Hippalos namıyla maruf olan bir garp rüzgârının muavenetiyle. Onu takip eden asır, mezkûr burundan Hindistan’ın bir limanı olan Sigerus’a yelken açacak olanlara daha kısa ve daha emin bir güzergâh işaret etti, bir tüccar tarafından çok daha kestirme bir yol keşfedilene ve kazanç hırsı Hindistan’ı bize daha da yakın kılana değin uzun bir müddet bu rota takip edildi.

Günümüzde Hindistan’a her sene seferler tertip edilmektedir, mezkûr denizler ziyadesiyle korsan istilasına maruz kaldığından gemilerde okçu birlikleri nakledilmektedir. Mısır’dan itibaren uzanan ve son zamanlarda itimada şayan malumatlar tahtında tarafımıza bildirilen, burada ilk defa neşredilen mezkûr güzergâhın tamamını bu vesileyle serdetmek yersiz olmayacaktır.

Zira Hindistan’ın her sene imparatorluğumuzdan elli beş milyon sestertiustan az olmayacak meblağı çekip aldığı, bunun mukabilinde kendi emtiasını sunduğu ve bunların bizim memleketimizde ilk maliyetlerinin tam yüz misli fiyata satıldığı nazara alındığında, mezkûr mevzu tetkikimize fazlasıyla layıktır. Alexandria’dan iki mil mesafede Juliopolis kasabası kaindir. Oradan Nil boyunca yukarıya, Coptos’a kadar olan mesafe üç yüz sekiz mildir, Etesien rüzgârları estiği vakit bu sefer on iki günde ikmal edilir.

Coptos’tan itibaren seyahat develer vasıtasıyla icra olunur, tatlı su ikmali için muayyen fasılalarla menziller tertip edilmiştir.

Bu menzillerin ilki Hydreuma olarak tesmiye edilir ve yirmi iki mil mesafededir, ikincisi bir dağ üzerinde kain olup evvelkine bir günlük seyahat mesafesindedir, üçüncüsü ikinci bir Hydreuma’dadır, Ansart’a göre otuz beş milyon frank olup, bizim paramızla bir milyon dört yüz bin sterline tekabül eder. Aşağı Mısır kasabaları meyanında bu mahalden bahseden yegâne müellif Plinius’tur.

Bazıları buranın, M.Ö. 29 senesinde Augustus tarafından, kısmen Mısır’ın bir Roma vilayeti haline getirilmesini tebcil etmek, kısmen de Antonius ve Cleopatra tarafını tutmalarından ötürü Alexandrialıları cezalandırmak kastıyla kurulan Nikopolis, diğer bir ifadeyle Zafer Şehri olduğunu zannederler.

Lakin Mannert, burayı Strabon’un (Kitap XVII) Eleusis olarak tesmiye ettiği Alexandria varoşundan ibaret addetmektedir. Yunanca vdptvpa, yani “su mahalli” kelimesinden mülhemdir. Bugünkü Kuft yahut Keft olan Coptos’tan itibaren.

Ptolemaios Philadelphos, Berenice limanını inşa ettiği vakit, mezkûr yeni şehir ile Coptos arasına muhtelif kervansaraylar yahut su mahalleri ikame etmiştir.

Coptos, bir tarafta Libya ile Mısır, diğer tarafta Arabistan ile Hindistan arasındaki ticaret sayesinde fevkalade zenginleşmiştir. Coptos’tan doksan beş mil mesafededir, dördüncüsü bir dağ üzerindedir, bundan sonraki diğer bir Hydreuma’da, Apollon’unkindedir ve Coptos’tan yüz seksen dört mil mesafededir, bundan sonra yine bir dağ üzerinde bir diğeri mevcuttur.

Müteakiben Yeni Hydreuma tesmiye olunan mevkide, Coptos’tan iki yüz otuz mil mesafede bir başka menzil yer alır, hemen akabinde Eski Hydreuma yahut Troglodytik olarak adlandırılan, daima bir müfrezenin nöbet tuttuğu ve iki bin nefer için ikamet imkânı bahşeden bir kervansarayı havi bir başkası bulunur. Bu sonuncusu, Yeni Hydreuma’dan yedi mil mesafededir.

Buradan ayrıldıktan sonra Kızıldeniz’in bir limanında kain ve Coptos’tan iki yüz elli yedi mil mesafedeki Berenice şehrine varılır.

Aşırı hararet sebebiyle bu mesafenin ekseriyeti umumiyetle gece katedilir, gündüz ise menzillerde istirahatle geçirilir, binaenaleyh Coptos’tan Berenice’ye kadar olan seyahatin tamamı on iki gün sürer. Yolcular ekseriyetle yaz ortasında, Akyıldız’ın [Sirius] doğuşundan evvel yahut hemen akabinde yelken açarlar ve takriben otuz günde Arabistan’daki Ocelis’e veya günnük yetiştiren havalideki Cane’ye muvasalat ederler.

Arabistan’ın Muza namında üçüncü bir limanı dahi vardır, ne var ki Hindistan yolculuğuna çıkan kimseler burayı istimal etmezler, zira buraya yalnızca Arabistan’ın buhur ve ıtriyat ticaretini yapanlar uğrar.

Daha iç kısımlarda bir şehir mevcuttur, oradaki hükümdarın ikametgâhı Sapphar tesmiye olunur, bir de Save namıyla maruf bir başka şehir vardır.

Hindistan’a niyet edenler için Ocelis, Belzoni burada bahsi geçen menzillerin birçoğunun izlerini bulmuştur.

Moresby ve Carless tarafından 1830 ile 1833 senelerinde tespit edildiği veçhile Berenice’nin mevki, Sinus Immundus yahut Foul Körfezi olarak bilinen girintinin hemen nihayetindeydi.

Harabeleri halen mevcuttur. Arabia Felix’in cenubıgarbi ucunda bir liman ve ticaret merkezi olup günümüzde Gehla tesmiye olunur. Arabistan’ın cenup sahilinde, Adramitae memleketinde bir emporium yahut burun olup, Arrianos’un beyanına göre günnük hâsıl eden mıntıkanın başlıca limanıdır.

D’Anville marifetiyle, eteğinde harabeler müşahede edilen Hissan Ghorab nam dağın civarındaki Cava Canim Körfezi ile aynileştirilmiştir. Büyük ihtimalle Arabia Felix’in cenup nihayetine yakın, Muha’nın şimalindeki bugünkü Mosh’tur. Harabeleri günümüzde Zafar adıyla bilinir.

Arabia Felix’in cenup sahilinde, bugünkü Guardafui Burnu’nun tam karşısında kain, Arabistan’ın başlıca şehirlerinden biri idi. gemiye binmek için en münasip mevkidir.

Şayet Hippalos tesmiye olunan rüzgâr esiyorsa, kırk gün zarfında Hindistan’ın en yakın ticaret mahalli olan Muziris nam şehre erişmek kabildir.

Ne var ki burası, civarını mesken tutan ve Nitrias denen yeri işgal eden korsanlar sebebiyle karaya çıkmak için pek elverişli bir mevki değildir, ayrıca hakikatte ticari mallar bakımından da pek zengin sayılmaz.

Bundan maada, gemilerin demirleme yeri sahilden hayli uzaktadır ve yüklerin, gerek bindirme gerekse boşaltma maksadıyla kayıklarla nakledilmesi icap eder.

Bu satırları kaleme aldığım esnada, mezkûr yerin kralının adı Caelobothras'tır.

Bir diğer ve çok daha münasip liman ise, Neacyndi adı verilen kavmin arazisinde bulunan ve Barace tesmiye olunan limandır.

Burada, ticaret merkezinden hayli uzakta, iç kısımlardaki Modiera olarak bilinen şehirde mukim bulunan Kral Pandion hüküm sürerdi.

Tek bir ağacın içinin oyulması suretiyle imal edilen teknelerle Barace'ye karabiber nakledilen havali Cottonara adıyla bilinir. Bu kavim, liman ve şehir isimlerinin hiçbirine evvelki müelliflerin eserlerinde tesadüf edilmemektedir, bu vaziyetten bahse konu mahallerin o tarihten bu yana adlarını değiştirmiş oldukları anlaşılmaktadır.

Seyyahlar Hindistan'dan Avrupa'ya avdet etmek üzere, bizim aralık ayımıza tekabül eden Mısır ayı Tybis'in iptidasında yahut her halükârda, ocak ayının idus gününe denk düşen Mısır ayı Mechir'in altıncı gününden evvel yelken açarlar, şayet böyle yaparlarsa, aynı sene zarfında gidip dönmeleri kabil olur.

Hindistan'dan güneydoğu rüzgârıyla denize açılırlar ve Kızıldeniz'e dahil olduklarında güneybatı yahut güney rüzgârını yakalarlar.

Şimdi asıl mevzumuza rücu edelim.

BÖLÜM 27. KARMANYA

Nearchus yazılarında, Karmanya sahilinin bin iki yüz elli mil boyunca uzandığını beyan eder. Sınırından Sabis nehrine kadar olan mesafe yüz mildir.

Bu noktada bağcılık başlar, tarla ziraatiyle birlikte yirmi beş millik bir mesafe boyunca Ananis nehrine kadar devam eder. Bu havali Armuzia adıyla anılır. Karmanya'nın şehirleri Zetis ve Alexandria'dır.

BÖLÜM 28. BASRA VE ARAP KÖRFEZLERİ

Bunun ardından deniz, bu sahiller boyunca kara içine doğru iki katlı bir girinti yapar, vatandaşlarımız tarafından buna Rubrum yahut "Kızıl" adı verilmiştir, Yunanlar ise Kral Erythras'a izafeten yahut bazı müelliflere göre, Güneş ışınlarının inikasından neşet ettiğini düşündükleri kırmızı renginden ötürü buraya Erythrum demişlerdir, bazıları ise bu rengin kumdan ve toprağın renginden kaynaklandığı, diğerleri de suyun tabiatındaki bir hususiyetten ileri geldiği kanaatindedir. (24.) Her ne suretle olursa olsun, bu su kütlesi iki körfeze ayrılır.

Doğu cihetinde yer alanı Basra Körfezi olarak tesmiye edilir ve Eratosthenes'e göre çevresi iki bin beş yüz mildir.

Bunun karşısında, uzunluğu bin beş yüz mil olan Arabistan yer alır.

Diğer tarafta ise Arabistan, Arap Körfezi ile hudutlanmıştır. Bu körfeze dahil olan denize Azania Denizi denir.

Basra Körfezi'nin girişi yalnızca beş mil genişliğindedir, kimi müellifler bunu dört mil olarak kaydeder.

Girişten körfezin en nihayetine kadar olan mesafenin, düz bir hat üzerinde, takriben bin yüz yirmi beş mil olduğu tespit edilmiştir, umumi hatları itibarıyla kuvvetle insan başını andırır.

Onesicritus ve Nearchus eserlerinde, İndus nehrinden Basra Körfezi'ne ve oradan Fırat'ın sazlıklarında kaim Babil'e kadar olan mesafenin bin yedi yüz mil olduğunu zikretmişlerdir.

Karmanya'nın köşesinde, kulübelerini kaplumbağa kabuklarıyla örten ve bunların etiyle teayyüş eden Chelonophagi kavmi bulunur, bu insanlar Arbis nehrinden ayrıldıktan sonra tesadüf olunan müteakip burunda meskûndur, başları müstesna bütün vücutları uzun tüylerle kaplıdır ve balık derilerine bürünürler.

(25.) Bu havalinin ötesinde, Hindistan istikametinde, açık denizde elli mil mesafede Caicandrus çöl adasının bulunduğu rivayet edilir, bunun yakınında, aralarından bir boğazın cereyan ettiği ve kıymetli incileriyle meşhur Stoidis yer alır.

Burun aşıldıktan sonra Karmanyalılara bitişik Armozei kavmi gelir, fakat bazı müellifler, sahil boyunca dört yüz yirmi bir millik bir mesafeye yayılan Arbii kavmini bunların arasına yerleştirir.

Burada Portus Macedonum denen bir mevkii ile bir burun üzerinde kain İskender Sunakları ve ayrıca Saganos, Daras ve Salsa nehirleri bulunmaktadır.

Son ırmağın ötesinde, Themisteas burnuna ve meskûn olan Aphrodisias adasına varılır.

Burada, Persis'i Elymais'ten ayıran Gratis ırmağında Persis başlar. Persis kıyısının karşısında Psilos, Cassandra ve sonuncusu Neptün'e vakfedilmiş olup gayet yüksek bir dağ barındıran Aracia adaları yer alır.

Batıya bakan Persis'in kendisi, beş yüz elli mil uzunluğunda bir sahil şeridine sahiptir, sefahate varacak derecede zengin bir memlekettir, lakin adını çoktan "Parthia" olarak değiştirmiştir. Şimdi Parthia imparatorluğuna birkaç kelime ayıracağım.

BÖLÜM 29. PARTHIA İMPARATORLUĞU

Parthia'nın krallıkları mecmuan on sekiz adettir, daha evvel zikrettiğimiz üzere, güneyde Kızıldeniz, kuzeyde ise Hyrcania denizi boyunca uzanan eyaletlerinin taksimatı böyledir.

Bu sayıdan, Yukarı eyaletler tesmiye olunan on biri, Ermenistan hudutlarından ve Hazar kıyılarından başlayarak, maişet tarzları her bakımdan kendilerine benzeyen İskitlere kadar uzanır.

Parthia'nın diğer yedi krallığı ise Aşağı eyaletler adını taşır.

Parthların kendilerine gelince, Parthia daima, bütün bu kavimlerin üzerinde heybetle yükselen ve pek çok kez zikredilen dağların eteklerinde yer almıştır.

Doğuda Arii ile, güneyde Karmania ve Ariani ile, batıda Medlerin bir kavmi olan Pratitae ile, kuzeyde ise Hyrcani ile huduttur, her cihetten çöllerle kuşatılmıştır.

Parthların daha uzakta olanlarına Nomades denir, bunların berisinde çöller uzanır.

Batıda daha evvel zikredilen Issatis ve Calliope şehirleri, kuzeydoğuda Europus, güneydoğuda Maria bulunur, ortada ise Hecatompylos, Arsace ve Parthiene'nin latif bir mıntıkası olup banisinin adıyla anılan Alexandropolis'in yer aldığı Nisaea vardır.

(26.) Müteakip anlatının daha iyi kavranabilmesi maksadıyla, bu mevkide Medlerin yerleşimlerini de takip etmek ve Basra Körfezi'ne kadar olan memleketin hususiyetlerini sırasıyla tasvir etmek iktiza eder.

Media, batıya doğru çaprazlama uzanır ve böylece Parthia'ya meyilli durarak, ikiye ayrıldığı her iki krallığın da girişini kapatır.

Binaenaleyh doğusunda Caspii ve Parthlar, güneyinde Sittacene, Susiane ve Persis, batısında Adiabene ve kuzeyinde Ermenistan bulunur.

Persler daima Kızıldeniz kıyılarında iskân etmişlerdir, bu sebeple oraya Pers Körfezi adı verilmiştir.

Persia'nın bu sahil mıntıkası Ciribo tesmiye olunur, Medlere doğru uzandığı cihette Climax Megale adıyla bilinen bir mevki mevcuttur, burada dağlara sarp bir merdivenle tırmanılır ve böylece, krallığın evvelki pâyitahtı olup [okunamadı] tarafından tahrip edilen Persepolis'e varan dar bir geçit temin edilir,

Büyük İskender zamanında dahi onu inşa edenin adı bilinmemekteydi. İskender tarafından yakıldıktan sonra yeniden inşa edilmiş olup, Orta Çağ'da İstahar adını taşımaktaydı, günümüzde ise Cemşid'in tahtı manasına gelen Taht-ı Cemşid yahut Kırk Sütun manasında Çil-Minar olarak tesmiye olunur.

Kuruluşu kimi zaman Büyük Kyros'a, fakat ekseriyetle oğlu Kambyses'e atfedilir. Bu mevkiin kalıntıları pek geniştir. En uç sınırında, Antiokhos tarafından tesis edilmiş olan Laodikeia da yer alır. Mevkii meçhuldür, lakin Dupinet burayı "Lor şehri" olarak tercüme eder.

Bu yerin doğusunda, Mecusilerin elinde bulunan Pasargada kalesi vardır ki Kyros'un kabri bu noktadadır, keza ahalisi Dareios tarafından dağlara sürülen kendi şehirleri Ekbatana da buradadır. Müellifin burada, işbu Kitabın 17. faslında zikredilen Ekbatana'yı kastetmemiş olması kuvvetle muhtemeldir.

Parthlar ile Arianlar arasında Paraetakeni arazisi uzanır. Pers İmparatorluğu'nda Paraetakene tesmiye olunan pek çok dağlık mıntıka mevcuttu, zira bu lafız, Farsça "dağlık" manasına gelen bir kelimenin Grekçe biçimidir. Parthia'nın Aşağı krallıkları işbu kavimler ve Fırat nehri ile nihayetlenir, diğerlerinden ise, evvelki bir kitapta evvelce temas edilmiş olan o köşesi ve Arabistan kavimleri müstesna tutulmak kaydıyla, şimdi tasvir edeceğimiz Mezopotamya'dan sonra bahsedeceğiz. Kendisi Susiana, Elymais ve Kharakene tasvirine işbu Kitabın 31. faslında avdet etmektedir.

FASIL 30. MEZOPOTAMYA.

Babil ve Ninova haricinde yalnızca köylerle kaplı bulunan Mezopotamya'nın tamamı evvelce Asurlulara aitti. Babilonya-Keldani krallığının azametli hükümet merkezi. Rivayete göre Babil Kulesi'nin bulunduğu mevkide veya onun hemen civarında yer almaktaydı. Labynedos, Nabonnedos yahut Belşatsar'ın saltanatında Kyros tarafından zaptedildi. Augustus devrinde Babil'in pek cüzi bir kısmı meskundu, surlar dahilindeki arazinin kalanı ziraate hasredilmişti. Babil harabelerinin, Hille'nin sekiz mil kuzeyindeki Mohavil köyünün biraz güneyinden itibaren başladığı görülür. Ninova. İşbu Kitabın 16. faslına bakınız. Makedonyalılar, toprağın fevkalade velud oluşunun sevkıyatıyla bu toplulukları şehirler haline getirdiler.

Evvelce zikredilen şehirlerin yanı sıra, Fırat'ın sol sahilinde, Zeugma geçidinin karşısında yer alan ve ehemmiyetli bir istihkam mahiyetindeki Seleukeia, mevkii meçhul olan ve Dupinet tarafından evvelki fasılda zikredilen aynı isimli yerle karıştırılarak her ikisine de Lor tesmiye olunan Laodikeia ve Artemita şehirlerini ihtiva eder. Plinius'un Artemita'yı Mezopotamya'da göstermesi bir hatadır. Burası Apolloniatis mıntıkasında bir Babilonya şehriydi. Günümüzdeki Şehraban'ın bu mevkiye tekabül ettiği zannedilmektedir. Arabistan'da ise, Mezopotamya valisi Nikanor tarafından kurulan ve Arabis olarak adlandırılan Antiokhia'nın haricinde, Orei ve Mardani olarak bilinen kavimler mevcuttur. Bu Antiokheia henüz teşhis edilebilmiş görünmemektedir. Burnouf, bu kavmin ismini bir çivi yazılı kitabede "Ayura" şeklinde tespit ettiğini zannederek, kendilerine Aroei denilmesi gerektiğini ileri sürer. Orei kavmi keza 5. Kitap 20. fasılda da zikredilmiştir.

İç mıntıkada bunlara bitişik vaziyette Eldamani adında bir Arap kavmi, bunların yukarısında, Pallakonta nehri üzerinde Bura kasabası ile Salmani ve Masei olarak bilinen Arap kavimleri yer alır.

Gordyaeilerin bulunduğu yere kadar Aloni kavmi uzanır ki arazilerinden, Dicle'ye dökülen Zerbis nehri geçer, ardından Azoneler, dağlı bir kabile olan Siliciler ve batısında Gaugamela kasabası ile kayalar üzerine kain Sue'nin bulunduğu Orontesler gelir. Gordyaei dağları 12. fasılda zikredilmiştir. Bu mevkii, daha evvel 16. faslın haşiyesinde zikrolunduğu üzere, İskender ile Dareios arasındaki son büyük muharebenin cereyan ettiği yer olup Arbela Muharebesi olarak bilinir. Günümüzde Karnelis tesmiye olunan mevki ile temsil edilebileceği mütalaa edilmiştir. 27. sayfaya bakınız.

Bunların ötesinde, Classitas lakaplı Siliciler yer alır ki arazilerinden, Ermenistan'dan akıp gelen Lykos nehri ile güneydoğuya doğru akan Absithris geçer, ardından Akkobis kasabası ve nihayet ovalık mahalde Diospage, Polytelia, Stratonike ve Anthermis kasabaları bulunur. Ansart'a nazaran, günümüzde Küçük Zab tesmiye olunan ve yerli ahalice "Altın nehir" manasında Altun-su denilen nehirdir. Parisot'ya nazaran modern ismi Kalikala'dır. Strabon, Anthermis kasabasının kain bulunduğu muhtemel mıntıka olan Anthemusia civarından akan Aborras, yani modern Habur nehrinden bahseder. Kharakslı İsidoros'a göre burası Urfa ile Fırat arasında yer almaktaydı. Mevkii başkaca teşhis edilmiş görünmemektedir. 5. Kitap 21. fasılda Anthemusia olarak zikredilir. Fırat civarında, İskender'in mevkiin elverişli vaziyetinden mütehassis olarak inşa edilmesini emrettiğini daha evvel zikrettiğimiz Nikephorion bulunur. 5. Kitap 21. fasılda. Benzer şekilde, Zeugma üzerindeki Apamea'dan da bahsetmiştik. 5. Kitap 21. fasılda.

O şehirden ayrılıp şark cihetine gidildiğinde, vaktiyle yetmiş stadia vüsatinde olan ve "Satrap Konağı" tesmiye olunan tahkim edilmiş Kaphrena kasabasına varılır.

Haraç bu mahalle getirilmekteydi, şimdilerde ise alelade bir kaleye müncer olmuştur.

Thebata halen evvelki halini muhafaza etmektedir, ardından ise Magnus Pompeius idaresinde Roma İmparatorluğu'nun en uç hududunu teşkil etmiş olan ve Zeugma'dan iki yüz elli mil mesafede bulunan Oruros gelir.

Kimi yazarlar, Fırat’ın akışının pek ziyade süratli olması hasebiyle Babil şehrine zarar vermesini önlemek maksadıyla, evvelce kollarından birine ayrıldığını belirttiğimiz noktada vali Gobares tarafından suni bir kanala sevk edildiğini naklederler.

Asurlular bu nehre umumiyetle "kraliyet nehri" manasına gelen Narmalcha tesmiye ederler.

Sularının bölündüğü mahalde, eski devirlerde Perslerin yerle bir ettiği Agranis adında pek cesim bir şehir bulunmaktaydı. Keldani kavimlerinin payitahtı olan Babil, cihanın cümle şehirleri arasında en büyük şöhrete uzun müddet mazhar olmuştur, Mezopotamya ve Asur’un sair kısımlarının Babil ülkesi adını alması da bu şehirden neşet etmiştir.

Yüksekliği iki yüz kadem olan surlarının muhiti altmış mildi.

Bizim kadem ölçümüzün haricinde, her kademe üç parmak genişliği fazlası hesap edilmek şartıyla, bu surların kalınlığı dahi elli kademdi.

Fırat nehri, her iki sahiline hayranlık verici bir işçilikle inşa edilmiş rıhtımların arasından süzülerek şehrin içinden akardı.

Oradaki Jüpiter Belus tapınağı halen ayaktadır, kendisi gök bilimi ilminin ilk mucididir.

Sair cihetlerden ise viraneye dönmüştür, zira Nicator tarafından bu maksatla, doksan mil mesafede, Dicle ile Fırat’tan uzanan kanalın kavuşum noktasında kurulan Seleukia’ya yakınlığı sebebiyle ahalisinden mahrum kalmıştır.

Bununla birlikte Seleukia, halen Babil unvanını taşır, hür ve müstakil bir şehir olup Makedonya ananelerinin hususiyetlerini muhafaza eder.

Bu şehrin ahalisinin altı yüz bine baliğ olduğu ve surlarının hudutlarının kanatlarını açmış bir kartala benzediği rivayet olunur, arazisinin ise cümle Şark vilayetlerinin en münb先进ti olduğu söylenir.

Seleukia’nın nüfusunu çekip almak gayesiyle Partlar dahi kendi sıraları geldiğinde, takriben üç mil mesafede ve Halonitis mıntıkasında Ktesifon’u kurmuşlardır, Ktesifon bugün cümle Part krallıklarının payitahtıdır.

Lakin bu şehrin matlup maksadı hasıl etmediğini gören Kral Vologesus, son senelerde onun civarında Vologesocerta نامıyla bir diğer şehir tesis etmiştir. Bunların haricinde, Mezopotamya’da halen şu beldeler mevcuttur, Babil gibi Keldanilerin ilmiyle şöhret bulmuş ve adını bu nehirden alan bir şehrin döküldüğü Narroga’ya vasıl olan Narraga nehri civarında kain Hipparenum. Persler Hipparenum’un surlarını yerle bir etmiştir.

Keldanilerin üçüncü ilim merkezi olan Orchenus dahi aynı havalide, cenuba doğru kaindir, bundan sonra ise Eotitae, Orothophanitae ve Grecichartae kavimleri gelir. Nearhos ve Onesikritos’tan nakille öğrenmekteyiz ki, Fırat üzerinden Basra Körfezi’nden Babil’e su yoluyla olan mesafe dört yüz on iki mildir, mamafih onlardan sonraki devirlerde yazmış bulunan sair müellifler, Seleukia’ya olan mesafenin dört yüz kırk mil olduğunu ifade ederler, Juba ise Babil’den Haraks’a olan mesafenin yüz yetmiş beş mil olduğunu beyan eder.

Bazı müellifler, Fırat’ın suları ziraat sulaması maksadıyla yatağından saptırılmadan evvel, Babil’in ötesine doğru seksen yedi mil boyunca bölünmemiş tek bir yatak halinde akmaya devam ettiğini ve mezkur nehrin mecrasının mecmu uzunluğunun bin iki yüz milden az olmadığını kaydederler.

Pek çok muhtelif müellifin bu mevzuyu ele almış olması, bütün bu ihtilafları izah etmektedir, zira bizzat Pers yazarlar dahi kendi skhoinos ve fersahlarının uzunluğu hususunda ittifak edememekte, her biri bunlara farklı bir uzunluk tayin etmektedir. Fırat, kendi yatağında akmak suretiyle sahillerinde meskûn olanları muhafaza etme vasfını yitirdiğinde, ki Kharaks sınırlarına yaklaştığında böyle olur, memleket derhal Arabistan'ın yağmacı bir kavmi olan Attalilerin istilasına uğrar, bunların ötesinde ise Skenitler bulunur. Bu nehir boyunca uzanan kıyılar, Suriye çöllerine kadar Arabistan Göçebeleri tarafından tutulmuştur, daha evvel zikrettiğimiz üzere nehir buradan güneye doğru bir kavis çizer ve Palmira'nın ıssız çöllerini geride bırakır.

Selevkiya, Fırat yoluyla Mezopotamya'nın başlangıcından bin yüz yirmi beş mil mesafededir, Dicle yoluyla Kızıldeniz'den iki yüz yirmi mil, Zeugma'dan ise yedi yüz yirmi üç mildir. Zeugma, bizim denizimizin kıyılarında kain Suriye'deki Selevkiya'dan yüz yetmiş beş mil uzaktadır. Bu havalide iki deniz arasında uzanan arazinin vüsati böyledir. Part Krallığı'nın uzunluğu dokuz yüz on sekiz mildir.

BÖLÜM 31. DİCLE

Yukarıdakilere ilaveten, Mezopotamya'da, Dicle kıyısında ve Fırat ile birleştiği yerin yakınında kain Digba adında bir başka kasaba daha vardır. Lakin şimdi Dicle'nin bizzat kendisine dair bazı hususları nakletmek münasip olacaktır. Bu nehir, Büyük Ermenistan bölgesinde, bir ovada kain gayet dikkate şayan bir kaynaktan doğar. Bu mevkiin adı Elegosine'dir, nehir akmaya başladığı anda, cereyanı yavaş olmakla birlikte, Diglito adını alır. Akışı sürat kazandığında ise, bu seyr-i serisinden ötürü kendisine verilen Dicle namını iktisap eder, nitekim bu kelime Med lisanında ok manasına gelmektedir.

Müteakiben Arethusa Gölü'ne dökülür, bu gölün suları içine atılan her türlü ağır cismi yüzdürebilmekte ve güherçileli buharlar neşretmektedir. Bu göl yalnızca tek bir nevi balık barındırır, bunlar ise nehrin gölün içinden geçişi esnasında asla onun akıntısına girmez, tıpkı bunun gibi, Dicle'nin balıkları da nehrin akıntısından çıkıp gölün sularına yüzmez. Hem sürati hem de sularının rengiyle gölden tefrik edilen nehir cereyanı hızla akar gider, gölü aşıp Toros Dağı'na vardığında, bu dağın bir mağarasında gözden kaybolur, dağın altından geçerek diğer taraftan fışkırır, bu mevki Zoroande adını taşır. Dağın her iki tarafındaki suların aynı su olduğu, bir taraftan içine atılan cisimlerin diğer taraftan tekrar zuhur etmesi vakıasıyla sabittir.

Sonra Thospites adı verilen diğer bir gölden geçer ve bir kez daha toprağa gömülüp, yirmi iki mil mesafe katettikten sonra Nymphaeum civarında tekrar meydana çıkar. Claudius Caesar'ın bildirdiğine göre, Arrene bölgesinde Arsanias nehrine öyle yakın akar ki, suları kabardığında kavuşup birlikte akarlar, lakin birbirine karışmazlar. Zira onun beyan ettiği veçhile Arsani suları daha hafif olduğundan, Dicle'nin sathında takriben dört mil mesafe boyunca yüzer, ardından ayrılırlar ve Arsanias Fırat'a dökülür.

Dicle, Ermenistan boyunca akıp maruf Parthenias ve Nicephorion nehirlerini sularına kattıktan sonra, Arabistan Orei kavmini Adiabenilerden ayırır ve daha evvel zikredildiği üzere mecrasıyla Mezopotamya diyarını şekillendirir. Gordyene dağlarını aştıktan sonra, Mesene'nin bir kasabası olan Apamea'nın çevresini dolaşır, bir

BÖLÜM 31

Plinius'un bu pasajının manasını izah etmenin yahut Apamea'nın muhtemel mevkiini tayin etmenin müşkül olduğu mülahaza edilmiştir.

Babil Seleukeia'sının yüz yirmi beş mil bu tarafında iki kola ayrılır, bunlardan biri güneye yönelip Mesene içinden akar ve Seleukeia'ya doğru yol alır, diğeri ise kuzeye meylederek Mesene bölgesinin gerisindeki Kaukhoi ovalarından geçer.

Sular yeniden birleştiğinde, nehir Pasitigris adını alır.

Bundan sonra, Medya'dan gelen Khoaspes'i kabul eder ve evvelce zikrettiğimiz üzere Seleukeia ile Ktesiphon arasından akarak, yetmiş millik bir mesafe boyunca beslediği Kildani Gölleri'ne dökülür.

Geniş bir yatak vasıtasıyla bunlardan kurtularak, Kharaks şehrini sağında bırakıp geçer ve ağzında on mil genişliğe ulaşarak Basra Körfezi'ne dökülür.

Vaktiyle Dicle ve Fırat nehirlerinin ağızları arasındaki mesafe yirmi beş mil, kimi müelliflere göre ise yalnızca yedi mildi ve her ikisi de denize kadar seyrüsefere elverişliydi.

Lakin Orkhenler ile kıyılarında mukim diğer ahaliler, sulama gayesiyle Fırat'ın sularını çoktan bentlerle çevirmişlerdir ve nehir denize ancak Dicle'nin yardımıyla dökülebilmektedir.

Dicle kıyısındaki memlekete Parapotamia tesmiye olunur, bu havalinin bölgelerinden biri olan Mesene'yi evvelce zikretmiştik.

Dabithak orada kaim bir kasabadır, hemen bitişiğinde ise yalnızca hurmalıklarıyla değil, zeytinleri, meyveleri ve sair ağaççıklarıyla da meşhur Ktesiphon şehrinin yer aldığı Khalonitis bölgesi bulunur.

Zagros Dağı bu bölgeye kadar uzanır ve Ermenistan'dan itibaren Medler ile Adiabenler arasından, Paraetakene ve Persis'in fevkinden geçer.

Khalonitis, Persis'ten üç yüz seksen mil mesafededir, bazı müellifler en kısa yoldan Asur ve Hazar Denizi'ne de aynı mesafede olduğunu beyan ederler.

Bu kavimler ile Mesene arasında, Arbelitis ve Palaestine olarak da adlandırılan Sittakene yer alır.

Buradaki Sittake şehri Grek menşelidir, bu şehir ile Sabdata şark cihetindedir, garpta ise Dicle ve Tornadotus nehirleri arasında Antiokheia ile Antiokhos'un validesinin ismine izafeten tesmiye ettiği Apamea bulunur.

Dicle bu şehrin etrafını kuşatır, şehrin içinden Arkhois'in suları da geçer.

Bu mıntıkanın aşağısında, Pers krallarının kadim ikametgâhı olan ve Hystaspes oğlu Dareios tarafından inşa edilen Susa şehrinin bulunduğu Susiana yer alır, burası Babil Seleukeia'sından dört yüz elli mil, Karbantus Dağı üzerinden Medlerin Ekbatana'sından da aynı mesafededir. Dicle nehrinin kuzey kolu üzerinde, Susa'dan yüz otuz beş mil mesafede Babytake kasabası kaimdir.

Bütün dünyada yalnızca bu yerde altından nefret edilir, ahalisi altını bir araya toplayıp toprağa gömer ki kimsenin işine yaramasın.85 Susiana'nın doğusunda yağmacı bir kavim olan Oksialar ile Mizaiaların kırk bağımsız vahşi kabilesi yer alır.

Bunların yukarısında, Part ülkesine tabi olan Mardlar ile Saitler bulunur, bunlar daha evvel Pers kıyısına bağlandığını belirttiğimiz Elymais bölgesinin yukarısına doğru uzanırlar.

Susa, Pers Denizi'nden iki yüz elli mil uzaklıktadır.

İskender'in donanmasının Pasitigris üzerinden Susa'ya ulaştığı yerin yakınlarında, Keldani Gölü üzerinde kurulu, Aple adında bir köy vardır, buradan Susa'ya olan mesafe altmış buçuk mildir.

Susiana halkına doğuda komşu olanlar Kossialardır,88 onların yukarısında, kuzeyde ise Kafkas sıradağlarının bir kolu olan Kambalidus Dağı'nın89 eteğinde uzanan Mesabatene yer alır, Baktriya ülkesine en kolay buradan ulaşılır. Susiana, Elymais'ten Medya'da doğan ve kısa bir mesafe boyunca toprak altında gizlendikten sonra yeniden yüzeye çıkıp Mesabatene boyunca akan Eulaios Nehri ile ayrılır.

Nehir daha sonra Susa'nın kalesinin90 ve bu ulusların tamamınca en büyük hürmeti gören Diana Tapınağı'nın etrafından akar, nehrin kendisi de debdebeli pek çok merasime konu olur, nitekim krallar başka hiçbir suyu içmezler91 ve bu sebeple hayli uzak mesafelere yaptıkları seyahatlerde bu suyu yanlarında taşırlar.

Bu nehir, Persis'teki Asylus'un yanından geçen Hedypnos'un92 ve Susiana'da doğan Aduna'nın sularını kabul eder.

Magoa,93 bu nehrin yakınında kurulu ve Kharaks'a on beş mil mesafede bir kasabadır, bazı müellifler bu kasabayı Susiana'nın en ucuna, çöllerin hemen yanına yerleştirirler. Eulaios'un aşağısında, Persis'e komşu kıyı boyunda uzanan ve Orates Nehri'nden95 Kharaks'a kadar iki yüz kırk millik bir mesafeye yayılan Elymais94 bulunur. Kasabaları Kasyros Dağı üzerindeki Seleukeia96 ve Sokrate'dir.97

Bu bölgenin önünde uzanan sahil, daha evvel de belirttiğimiz üzere çamur sebebiyle yanaşılmaz haldedir,98 zira Briksa ve Ortakea nehirleri iç kısımlardan muazzam miktarda balçık taşır, Elymais'in kendisi dahi öylesine bataklıktır ki tamamen etrafından dolaşılmadıkça Persis'e bu yoldan varmak imkânsızdır, bölge ayrıca bu nehirlerin sularıyla taşınan yılanların istilasına fazlasıyla maruz kalır.

Buranın en geçit vermez kısmı, Arabistan krallıklarının sınır şehri olan Kharaks'tan99 ötürü Kharakene adını taşır. Bu konuya dair M. Agrippa'nın görüşlerini evvelemirde zikrettikten sonra, şimdi bu mevkiden bahsedeceğiz.

Mezkûr müellif bize Medya, Partia ve Persis'in doğuda İndus, batıda Dicle, kuzeyde Toros ve Kafkaslar, güneyde ise Kızıldeniz ile sınırlandığını, bu ülkelerin uzunluğunun bin üç yüz yirmi mil, genişliğinin ise sekiz yüz kırk mil olduğunu, bunlara ilaveten tek başına ele alındığında doğuda Dicle, batıda Fırat, kuzeyde Toros silsilesi ve güneyde Pers Denizi ile çevrili olup sekiz yüz mil uzunluğa ve üç yüz altmış mil genişliğe sahip Mezopotamya'nın bulunduğunu bildirir. Kharaks, Arap Körfezi'nin en uç noktasında, Arabia Felix'in daha belirgin kısmının başladığı yerde kurulu bir şehirdir, sağında Dicle, solunda Eulaios bulunacak surette suni bir yükselti üzerine inşa edilmiştir ve tam bu akarsuların kavuşum yeri arasındaki üç millik bir arazi parçası üzerinde yer alır.

İlk olarak Büyük İskender tarafından, o vakitler yerle bir edilmiş olan kraliyet kenti Dunne'den getirilen yerleşimciler ve ordusundan geride bırakılan malul askerlerle kurulmuştur.

Onun emriyle buraya İskenderiye denilecek ve kendi memleketine atfen Pella adı verilen bir kasabaya yalnızca Makedonyalılar yerleştirilecekti, ne var ki bu şehir, nehirlerin taşkınlarıyla harap oldu.

Suriye’nin beşinci kralı olan Antiokhos, sonraları burayı yeniden inşa edip kendi adıyla andı, şehrin tekrar yıkılması üzerine, Saggonadacus’un oğlu ve komşu Arapların kralı olan, Juba’nın ise hatalı bir surette Kral Antiokhos’un bir satrapı olarak tarif ettiği Pasines burayı ihya etti, korunması maksadıyla setler yükseltti ve şehre kendi adını verdi.

Bu setlerin uzunluğu neredeyse üç mil, genişliği ise bundan biraz daha az bir mesafeye uzanıyordu.

Şehir başlangıçta kıyıdan on stadia uzaklıkta bulunmaktaydı, hatta kendine ait bir limanı dahi vardı.

Fakat Juba’ya göre denizden elli mil mesafededir, günümüzde ise Arabistan’dan gelen elçiler ve orayı ziyaret etmiş olan tüccarlarımız, deniz kıyısından yüz yirmi mil uzakta yer aldığını söylemektedir. Hakikaten de dünyanın hiçbir yerinde nehirlerin meydana getirdiği alüvyon birikintileri buradakinden daha süratli ve daha geniş bir sahada teşekkül etmemiştir, asıl hayret verici olan ise, bu şehrin hayli ötesine kadar sokulan gelgitlerin bu birikintileri gerisin geri süpürüp götürmemesidir.

Dünyanın tasvirini kaleme alan en yeni müellif olan Dionysios bu yerde doğmuştu, müteveffa İmparator Augustus, en büyük oğlu Partlara ve Araplara karşı kumandayı ele almak üzere Ermenistan’a hareket edeceği sırada, Doğu’daki lüzumlu bütün bilgileri derlemesi için onu vazifelendirmişti. Bu eserin başlangıcında, her müellifin kendi memleketinin tasvirinde azami derecede intizam ve sıhhat gösterdiğini belirttiğim hakikati dikkatimden kaçmış yahut tarafımca unutulmuş değildir, yine de dünyanın bu kısımlarından bahsederken, Roma ordusunun keşiflerini ve Kral Juba’nın mezkûr Gaius Caesar’a ithaf ettiği, Arabistan seferini konu alan eserinde sunduğu tasviri takip etmeyi yeğlerim.

BÖLÜM 32. (28.) ARABİSTAN

Bütün dünyada hiçbir memleketten geri kalmayan Arabistan, daha evvel zikrettiğimiz üzere, Kilikya ve Kommagene’nin karşısındaki Amanos Dağı’ndan aşağıya doğru uzanan muazzam bir vüsate sahiptir, zira pek çok Arap kavmi Büyük Tigranes tarafından bu memleketlere nakledilmiş, diğer bir kısmı ise daha evvel bahsettiğimiz veçhile, kendi ihtiyarlarıyla denizimizin sahillerine ve Mısır kıyılarına göç etmiştir. Nubeiler Suriye’nin ortasındaki Lübnan Dağı’na kadar dahi sokulmuşlardır, onların sınır komşusu Eamisiler, bunlarınki Taraneiler ve nihayet onlarınki de Patamilerdir. Arabistan’ın kendisine gelince, Kızıldeniz ile Basra Denizi arasında uzanan bir yarımadadır, tabiatın bir nevi kasıtlı tertibiyle, deniz tarafından İtalya’nın şeklini ve ebadını fevkalade andıracak bir tarzda kuşatılmıştır, aynı enlemlerde bulunmaları hasebiyle iki memleketin iklimi arasında da hiçbir tezat mevcut değildir. Bu keyfiyet dahi, burasını İtalya memleketleri kadar velut kılmaktadır.

Denizimizden Tedmür çöllerine kadar uzanan kavimlerini evvelce zikretmiştik, şimdi ise geri kalan kısmın tasvirine geçeceğiz.

Daha evvel bildirdiğimiz üzere Skeniteler, Nomades kavmiyle ve Keldani topraklarını yağmalayan kabilelerle sınırdaştır, kendileri de göçebe bir hayat sürerler ve adlarını meskenlerini teşkil eden çadırlardan alırlar, bunlar keçi kılından mamuldür ve onları diledikleri yere kurarlar.

Onlardan hemen sonra, genişliği iki milden biraz daha az olan, sarp dağlarla çevrili derin bir vadide yer alan ve arasından bir nehrin aktığı Petra adında bir şehre malik olan Nebatiler gelir, burası sahillerimizdeki Gazze şehrine altı yüz mil, Basra Körfezi’ne ise yüz otuz beş mil mesafededir.

Bu mevkide, biri Suriye’den Tedmür’e, diğeri ise Gazze’den gelen iki yol birleşir.

Petra’dan ayrıldığımızda, bir vakitler Semiramis tarafından inşa edilmiş Besannisa ve Soractia adlarındaki meşhur şehirleriyle birlikte Haraks’a kadar uzanan sahada meskûn olan Omanilere varılır, günümüzde buraları birer viranedir.

Daha sonra Pasitigris kıyılarında kain, Fora adını taşıyan ve Haraks kralına tabi olan bir şehre ulaşırız, Petra yolundan gelen ahali buraya uğrar ve oradan on iki mil mesafedeki Haraks’a gelgit akıntısıyla yelken açar.

Part topraklarından su yoluyla ilerleyecek olursanız, Teredon olarak bilinen bir köye varırsınız, Fırat ile Dicle’nin birleştiği yerin aşağısında ise Keldaniler ikamet etmektedir.

Haritaya bir bakış bile bu iddianın asılsızlığını derhal ortaya koyacaktır. 11 5. Kitap, 12 ve 21. bölümlerde. 12 İşbu Kitabın 30. bölümünde. 13 Şayet hakikaten aynı Petra ise, 5. Kitap, 21. bölümde zikredilmiştir. 14 Başlıca yerleşimleri Omana yahut Omanum idi, burası Arabia Felix'in kuzeydoğu sahilinde, şimdiki Has el Had olan Syagros burnunun hemen yukarısında, aynı adı taşıyan geniş bir körfezde yer alan bir limandı. Bu ad, günümüzdeki Umman adında hâlen muhafaza edilmektedir.

nehrin sol tarafında ve sağ tarafta da göçebe Scenitae kabileleri yer alır.

Kimi yazarlar, Dicle boyunca yelken açıldığında, aralarında uzun mesafeler bulunan diğer iki şehirden daha bahsederler, Barbatia ve ardından, Petra'dan on günlük yelken mesafesinde olduğu söylenen Thumata, tüccarlarımız bu mevkilerin Haraks kralına tabi olduğunu bildirmektedir.

Aynı yazarlar, Apamea'nın 15 Fırat'ın taşkın sularının Dicle ile birleştiği yerde kurulduğunu, Partlar bir akın tasarladıklarında ahalinin nehrin önünü setlerle kestiğini ve böylece memleketlerini sular altında bıraktığını da ifade ederler. Şimdi, ilk kez Kral Epiphanes'in emriyle keşfedilen Haraks'tan 16 ayrıldıktan sonraki sahil şeridini tasvir etmeye geçeceğiz.

İlk evvel Fırat'ın kadim ağzının bulunduğu yere, Salsus nehrine 17 ve Chaldone Burnu'na 18 varırız, bu noktadan itibaren sahil boyunca uzanan elli millik 19 deniz sahası, alelade bir denizden ziyade bir dizi anafor manzarasını andırır, ardından Achenus nehri ve Ichara adasına varıncaya dek yüz millik bir çöl arazisi gelir, kıyılarında Gaulopes ile Chateni kavimlerinin ikamet ettiği Capeus Körfezi ve akabinde Gerra Körfezi 20 uzanır. Burada, beş mil muhitinde, kare şeklinde kesilmiş tuz bloklarından inşa edilmiş kuleleri bulunan Gerra şehrine tesadüf ederiz.

Sahilden elli mil mesafede, iç kısımlarda uzanan bölge At- 15 Bir önceki Bölümde bahsi geçen Sitacene'de. 16 Yahut Hardouin'in belirttiği veçhile, Haraks'ın karşısındaki ve nehrin batı yakasındaki kıyı. 17 Core Boobian tesmiye olunan, Doğu Hindistan Kumpanyası'nın haritasında ilk kez gösterilen, Fırat'ın eski yatağının ağzı açıklarında yer alan alçak ve büyük bir adayı anakaradan ayıran dar bir tuzlu su boğazı. 18 Arabistan sahilinde, güneyden Doat-al-Kusma koyunun girişinde, Pheleche Adası'nın karşısında bulunan büyük burun. 19 Bu hat, son zikredilen büyük burundan kadim Achenus olan Khadema nehrine kadar uzanan sahil şerididir. 20 Sahillerinde kurulan Arabia Felix şehrinden mülhem bu ad verilmiştir. Strabo bu şehir hakkında şöyle der, "

Gerra şehri derin bir körfezde yer alır, Babil'den sürülen Kildani sürgünler burada tuzdan bir memlekette ikamet ederler, evleri tuzdan inşa edilmiştir, bu evlerin duvarları güneşin hararetiyle aşındığında, bolca deniz suyu tatbik edilerek tamir olunur." D'Anville bu mevkiyi ilk defa bugünkü El Katif ile bir tutmuştur.

Niebuhr ise bu şehrin mevkiini Arapların modern Koneit, Farsların ise "

Gran" dedikleri yerde bulur, fakat Foster, Doğu Hindistan Kumpanyası Haritası'nda, bütün kadim müelliflerin yerleştirdiği mevkide, yani ağzında Bahreyn adalarının bulunduğu derin ve dar koyun nihayetinde harabelerini keşfettiği kanaatindedir.

Plinius'un bahsettiği körfez, Foster tarafından Bahreyn Körfezi ile özdeşleştirilmektedir.

tone bölgesidir ve Gerra'nın karşısında, sahilden bir o kadar mil uzakta Tylos adası 21 bulunur, inci bolluğu ile meşhurdur ve aynı adı taşıyan bir kasabası vardır, civarında daha küçük bir ada 22 yer alır, büyük adadaki bir burundan on iki buçuk mil mesafededir.

Bunun ötesinde, üzerine henüz hiç kimsenin ayak basmadığı büyük adaların görülebildiğini söylerler, daha küçük adanın muhiti yüz on iki buçuk mildir ve İran sahilinden bu mesafeden daha uzaktadır, adaya yalnızca tek bir dar boğazdan ulaşılabilir. Akabinde Asclie adasına, Nocheti, Zurazi, Borgodi, Catharrei, Komades kavimlerine ve derken Cynos nehrine 23 gelinir. Juba'ya nazaran, kayalıklar sebebiyle bu cihette 24 seyrüsefer bundan öteye imkânsızdır, kendisi Umman ahalisinin Batrasave 25 kasabasından ve evvelki müelliflerin Karmania'nın meşhur bir limanı 26 olduğunu beyan ettikleri Omana 27 şehrinden hiç bahsetmemiştir, keza tüccarlarımızın günümüzde Basra Denizi'ndeki en meşhur yerler olduğunu ifade ettikleri Homna ve Attana kasabalarını da zikretmemiştir.

Cynos nehri 28 geçildiğinde, Juba'nın ifadesine göre, üzerinde ateş tesirinin izlerini taşıyan bir dağ mevcuttur, ayrıca Epimaranitae kavmi, akabinde bir İhtiyofaji (Balıkyiyenler) kavmi, sonra ıssız bir ada ve Bathymi kavmi yer alır. Daha sonra Eblitaean Dağları'na, Omoenus adasına, Mochorbe limanına, Etaxalos ve Inchobrice adalarına ve Cadaei kavmine varılır.

Herhangi bir adı bulunmayan pek çok ada da vardır, lâkin daha iyi bilinenleri Isura, Rhinnea ve sahile daha da yakın olan, üzerinde meçhul harflerle yazılmış bir kitabe bulunan taştan sütunların yer aldığı diğer bir adadır.

Ayrıca Goboea limanı, Bragae tesmiye olunan ıssız adalar, Thaludaei kavmi, 21 Brotier'ye nazaran, günümüzde inci avcılığıyla hâlen meşhur olan modern Bahreyn adası. 22 Ansart'a nazaran şimdiki Samaki.

Kadim adı Aradus idi. 23 Hardouin, bunun Araplar tarafından Falg tesmiye olunan nehir olduğu kanaatindedir. 24 Basra Körfezi'nin Arabistan sahilinde. 25 Modern coğrafyacılar tarafından Kara Dağlar ve Asabi Burnu ile mevkidaş kabul edilir, Mussendom Burnu'nun hemen bitişiğindeki Sabee adlı kasaba ve nahiye ile hâlen işaretlidir. 26 Günümüzde hâlâ Umman tesmiye olunan modern mıntıkada. 27 Karşı sahilde. 28 Anlaşılan o ki "

Cynos" kelimesinin yalnızca Grekçe bir tesmiye olduğunu ve "Köpekler" nehri manasına geldiğini düşünerek bu nehri Canis olarak adlandırır. Dabanegoris bölgesi.

Limanı ile Orsa Dağı, çok sayıda ada barındıran Duatus Körfezi, "Üç Zirveli Dağ", Cardaleon bölgesi ve Solanades, Cachinna ile İhtiyofag adaları denilen adalar.

Daha sonra Clari kavmi, üzerinde altın madenleri bulunan Mama3um kıyısı, Cananna bölgesi, Apitami ve Casani ulusları, Devade adası, Coralis pınarı, Carphati kavmi, Calaeu ve Amnamethus adaları ile Darra3 ulusu karşımıza çıkar.

Ayrıca Chelonitis adası, sayısız İhtiyofag adası, Odanda çölleri, Basa, çok sayıda Saba adası, Thanar ve Amnume nehirleri, Dorice adaları ile Daulotos ve Dora pınarları bulunmaktadır.

Yine Pteros, Labatanis, Coboris ve Sambrachate adaları ile anakarada aynı adı taşıyan bir kent mevcuttur.

Güneye doğru uzanan çok sayıda ada vardır ki bunların en büyüğü Camari adasıdır, ayrıca Musecros nehri ve Laupas limanı yer alır.

Buradan sonra, bir Çadır Sakinleri [NOT: Bedeviler] ulusu olan Sabaeilere, bunlara ait pek çok adaya ve ticaret merkezleri olup Hindistan’a gitmek üzere denize açılınan Acila kentine varılır. Ardından Amithoscutta bölgesi, Damnia, Büyük ve Küçük Mizi ile Drimati gelir.

Carmania’nın karşısında bulunan Naumachasi burnu, oradan elli mil mesafededir.

Burada hayret verici bir hadisenin vuku bulduğu rivayet edilir, Kral Antiokhos tarafından Mesena valisi tayin edilen Numenius, Perslere karşı savaşırken onları aynı gün içinde hem denizde hem de suların çekildiği vakit süvari ordusuyla karada mağlup etmiştir, bu hadisenin anısına aynı mahalde Jüpiter ve Neptün şerefine iki yönlü bir zafer anıtı dikmiştir. Bu mevkinin karşısında, açık denizde, Kral Erythras’ın kabri olmasıyla şöhret bulmuş Ogyris adası uzanır, anakaradan yüz yirmi mil uzakta olup çevresi yüz on iki mildir.

Azania Denizi’nde kain Dioscoridu adıyla bilinen diğer ada da bundan daha az meşhur değildir, Syagrus Burnu’nun en uç noktasından iki yüz seksen mil mesafededir.

Anakarada, yine güneyde bulunan diğer yerler ve kavimler, dağlar arasından ülkelerine yedi günlük bir yolculukla varılan Ausaritler, Larendaui ve Catabani ulusları ile çok sayıda kente sahip olan Gebanitaedir, bu kentlerin en büyükleri Nagia ile büyüklüğünü bütünüyle ortaya koyan altmış beş tapınağa sahip Thomna’dır.

Ardından, Troglodyte anakarasına mesafesi elli mil olan bir buruna, akabinde Thoani, Actaei, Chatramotitae, Tonabei, Antidalei, Lexianae, Agraci, Cerbani kavimlerine ve günnükleri sebebiyle bütün Arabistan kabileleri arasında en çok tanınan Sabaeilere gelinir, bu uluslar denizden denize uzanır. Kızıldeniz üzerinde onlara ait kentler Marane, Marma, Corolia ve Sabatha’dır, iç kısımlarda ise ihracat amacıyla baharatlarını indirdikleri Nascus, Cardava, Carnus ve Thomala bulunur.

Bu ulusun bir kolu, surları dahilinde altmış tapınak barındıran Sabota’nın başkentleri olduğu Atramitaedir.

Lakin bütün bu ulusların krallık merkezi Mariaba’dır, doksan dört mil genişliğinde ve ıtır üreten adalarla dolu bir körfez üzerinde yer alır.

İç kısımlarda uzanan ve Atramitae sınırına bitişik olan kavim Minaailerdir, Elarnitaeler ise deniz sahilinde, adlarını aldıkları kentte ikamet ederler.

Bunların yanında Chaculataeler, ardından Grekler tarafından Apate diye anılan Sibi kenti, Arsi, Codani, büyük bir kentte yaşayan Yadei, Barasassei, Lechieni ve iç kısımlarına hiçbir köpeğin sokulmadığı, bu sebeple deniz kıyısında sahipsiz bırakılıp orada avare gezen ve ölüme terk edilen hayvanların bulunduğu Sygaros adası gelir.

Daha sonra, iç kısımlara doğru epeyce uzanan bir körfeze gelinir, körfezin kıyısında ona adını vermiş olan Laeanitler oturur, keza onların krallık şehri Agra ve körfez üzerinde Laeana, yahut bazılarının verdiği adla Aelana şehri bulunur, nitekim yazarlarımızın bazıları tarafından burası Aelanitik Körfez, diğer bazıları tarafından da Elenitik olarak adlandırılmıştır, Artemidoros buraya Alenitik, Juba ise Laenitik der.

Charax’tan Laeana’ya kadar ölçüldüğünde Arabistan’ın çevresinin dört bin altı yüz altmış altı mil olduğu söylenir, fakat Juba bunun dört binden biraz daha az olduğunu düşünmektedir.

En geniş kısmı kuzeyde, Heroopolis ile Charax şehirleri arasındadır.

Şimdi Arabistan’ın iç kısımlarındaki diğer yerleri ve kavimleri zikredeceğiz. Eski yazarlar Thimaneileri Nabataeilere bağlamışlardı, şimdilerde ise onların bitişiğinde Taveniler, ardından da Suelieniler, Arraceniler ve bu havalideki bütün ticaretin merkezi olan kasabalarıyla Areniler yer alır. Kızıldeniz kıyısında Aden’in doğusunda yerleşmiş olanlar.

Başkentleri Sabota, onların ilaçları ve baharatları için büyük bir ticaret merkeziydi. Ansart’a göre hâlen Mareb olarak bilinir. Hardouin bu isim hususunda şüphelidir ve bunun Elaitler yahut aşağıda yeniden zikredilen kavim olan Laeanitler olması gerektiğini düşünür. Hardouin’in belirttiği üzere, Yunanca apatē kelimesinden mülhem, ziyadesiyle "hile" yahut "aldatma" manasına benzeyen bir isim. Ras-el-Had Burnu açıklarında. Muhtemelen bugün Akra olarak bilinen bölgede.

Kızıldeniz’in doğu kıyısında, Hippus Dağı’nın eteğinde yer almaktaydı. Bkz. Kitap 5, Bölüm 12, bu kasabadan daha önce bahsedilen yer, başkenti Petra idi. Bazı yazarlarca, Orta Çağ’ın erken dönemlerinde pek meşhur olan Sarazenlerin ataları olduğu farz edilmiştir. Nitekim bazı el yazmalarında "Sarraceni" olarak okunur. Onların kasabası Batlamyus tarafından Arra olarak adlandırılır.

Bunun ardından Hemnateler, Aualitler, Domata ve Hegra kasabaları, Badanatha kasabasıyla birlikte Tamudaeiler, Cariati kasabasıyla birlikte Carreiler, Foth kasabasıyla birlikte Achoaliler ve kökenlerini Girit Kralı Minos’tan aldıkları varsayılan, Carmaeilerin de bir boyunu teşkil ettiği Minaeiller gelir.

Sonra on dört mil mesafede, Palamacelere ait ve katiyen göz ardı edilmeyecek bir yer olan Marippa kasabası, ardından da Carnon gelir.

Ayrıca Rhadamaeiler, bunların da soylarını Minos’un kardeşi Rhadamanthus’tan aldıkları varsayılır, Masala şehirleriyle Homeritaeler, Hamireiler, Gedranitaeler, Amphyreeler, Ilisanitaeler, Bachilitaeler, Samnaeiler, Nessa ve Cennesseris kasabalarıyla Amitaeiler, Sagiatta ve Canthace kasabalarıyla Zamareniler, Bacascamiler, arpa için kullandıkları isim olan Biphearma kasabası, Auteiler, Ethraviler, Cyreiler ve Mathataeiler, Ebode kasabasıyla Helmodeneler, dağlarda ikamet eden ve yirmi mil mesafede, içinde "develerin kasabası" manasına gelen Aenuscabales adında bir pınar bulunan bir kasabaya sahip Agacturiler gelir.

Ayrıca bir Milet kolonisi olan Ampelome, Athrida kasabası, şehirleri Mariva olarak anılan ve "bütün insanların efendisi" manasına gelen Calingiiler, Fırat’ın sularını boşalttığı düşünülen bir nehrin yakınındaki Palon ve Murannimal kasabaları, Agreiler ve Ammoniiler kavimleri, Athenae kasabası, adı "sürülerce pek zengin" manasına gelen Caunaraviler, Coranitaeler, Oesaniler ve Choaniler. Burada eskiden, muhtelif savaşlarda tahrip edilmiş olan Arethusa, Larisa ve Chalcis adında Grek kasabaları da bulunmaktaydı. Süvari sınıfının bir mensubu olan Aelius Gallus, bugüne değin Roma ordularını bu topraklara taşıyan yegâne kimsedir, zira Augustus’un evladı Gaius Caesar, Arabistan’ı yalnızca uzaktan görmüştür.

Gallus çıktığı seferde, kendisinden önce yazmış müelliflerce adları zikredilmeyen şu kasabaları yerle bir etmiştir, Negrana, Nestum, Nesca, Masugum, Caminacum, Labecia ve yukarıda bahsi geçen, çevresi altı mil olan Mariva, keza seferinin en uç noktası olan Caripeta.

Dönüşünde beraberinde şu keşifleri getirmiştir, Nomadeslerin süt ve yabani hayvanların etiyle beslendikleri, diğer kavimlerin ise tıpkı Hintler gibi hurma ağacından bir nevi şarap ve susamdan yağ çıkardıkları. Bu kabilelerin en kalabalık olanlarının Homeritaeler ve Minaeiller olduğunu, topraklarının hurma ve çalılar bakımından velut olduğunu ve asıl zenginliklerinin sürülerinde toplandığını söyler.

Yine aynı kaynaktan öğrenmekteyiz ki, Cerbaniler ve Agraeiler, bilhassa da Chatramotitaeler silah kullanmada mahirdir, Carreilerin toprakları en geniş ve en münbittir, fakat Sabaeiler, baharat veren koruluklarının emsalsiz bolluğu, altın madenleri ve sulama için kullandıkları akarsuları sayesinde hepsinden daha zengindir. Ansart’a göre, bunların havalisi hâlen Thamud olarak adlandırılır. Ansart’a göre, hâlen Cariatain olarak adlandırılır. Gülünç bir vehim, muhtemelen yalnızca isim benzerliğine dayanmaktadır. Hardouin’in belirttiği üzere, Minos’un ahfadı hakkındaki rivayet kadar muhtemel bir kıssa. Yemen Arapları, Doğu tarihinde Himyari adıyla bilinir, Greklerce Homeritae olarak anılmışlardır. İç kısımlarda bir şehir, Batlamyus tarafından Masthala olarak adlandırılır. Agatharchides deniz kıyısında, orada bulunan ördeklerin çokluğundan ötürü bu adla anılan bir kasabadan bahseder. Burada zikredilen ise iç kısımlardadır ve aynı yer olamaz. Hardouin, ne bu kelimenin ne de yukarıda zikredilen Riphearma isminin İbranice yahut Arapça bir menşei bulunmadığını belirtir. Muhtemelen Herodotos’un Ampe olarak zikrettiği ve M.Ö. 494 senesinde Milet’in zaptından sonra Dareios’un Miletlilerden mürekkep bir koloni yerleştirdiği yer ile aynı yerdir. Hardouin, evvelki baskılarda yer alan Mariaba isminin modern Arapçada böyle bir mana taşımadığına dikkat çeker. Ovidius tarafından Metamorphoses’ta zikredilmiştir, Kitap 5, satır 165 ve devamı. Ne var ki Sillig, "Ciani" şeklinde okur. Coğrafyacı Strabon’un yakın bir dostu. Augustus’un saltanatının bir kısmında, M.Ö. 24 ve 25 yıllarında Mısır valiliği yapmıştır.

Strabon, onun Arabistan üzerine giriştiği ve bütünüyle hüsranla neticelenen seferine dair pek çok tafsilat nakletmiştir.

Güneşin kavurucu harareti, suyun fenalığı ve en zaruri maişet levazımatının noksanlığı, ordusunun ekseriyetini telef etmiştir. 65 Evvelce zikrolunduğu üzere, evlat edinilmek suretiyle. 66 Yukarıda bahsi geçen Calingii kasabası. 67 Yahut göçebe kabileler. 68 Tıptaki istimal sahaları, 21. Kitap’ın son faslında etraflıca beyan edilmektedir. 69 Evvelce anılan Atramitae tesmiyesinin bir başka sureti olup, Arabistan’ın Hadramut olarak bilinen kısmının kadim ahalisidir ve zannolunduğuna göre, Yoktan sülalesinden gelen ata Hazarmavet’in ahfadınca iskan edilmiştir. 70 Arabistan günümüzde hiç altın vermemekte, pek cüzi miktarda gümüş hasıl etmektedir.

Saba Melikesi’nin Süleyman’a altın getirdiği 1. Krallar x. 2 ve 2. Tarihler ix. 1 bahislerinde zikrolunmaktadır. Artemidoros ile Diodoros Sikolos ise, diğer taraftan,

sulama imkanlarından ve bol miktardaki bal ile balmumu istihsalinden bahsederler.

Onların kokulu ıtriyatlarına dair, bu mevzuya tahsis olunan Kitap’ta daha mufassal izahat vermemiz icap edecektir.71 Araplar ya mitra72 takınırlar yahut saçlarını kesmeksizin uzatır, bıyık haricindeki sakallarını ise tıraş ederler, mamafih bazı kabileler sakallarına dahi hiç ustura vurmazlar.

Dikkate şayan bir diğer husus da, sayıları neredeyse hesaba gelmez bu kabilelerin yarısının ticaret meşgalesiyle, diğer yarısının ise çapulculukla maişetini temin etmesidir, netice itibarıyla bunlar dünyanın en zengin kavimleridir, zira hem Roma hem de Part İmparatorluklarından bunların üzerine muazzam servetler akmaktadır, nitekim denizden yahut ormanlarından elde ettikleri mahsulleri satmakta, mukabilinde ise katiyen hiçbir şey satın almamaktadırlar.

FASIL 33. KIZILDENİZ KÖRFEZLERİ.

İmdi, Arabistan sahilinin karşısına tesadüf eden diğer kıyı şeridini tetkik edeceğiz.

Timosthenes, bütün körfezin tulunu dört günlük, arzını ise iki günlük seyir mesafesi olarak takdir etmiş, Boğaz’ın73 genişliğini ise yedi buçuk mil olarak hesaplamıştır.

Eratosthenes, körfezin ağzından itibaren sahil tulunun her iki cihette bin üç yüz mil olduğunu beyan eder, buna mukabil Artemidoros, Arabistan cihetindeki tulun bin yedi yüz elli mil olduğunu, (29.) Troglodyt sahili boyunca Ptolemais’e kadar uzanan mesafenin ise bin yüz otuz yedi buçuk mil tuttuğunu zikreder.

Agrippa ise her iki sahilin tulu arasında hiçbir tefavüt bulunmadığını iddia ederek mesafeyi bin yedi yüz yirmi iki mil olarak tayin eder.

Müelliflerin ekseriyeti tulun dört yüz yetmiş beş mil olduğunu zikretmekte ve kimine göre on iki, kimine göre ise on beş mil genişliğinde olan Boğaz’ın güneydoğuya nazır olduğunu beyan eylemektedir. Bu mıntıkanın mevkileri şu tertip üzeredir,

Aelanites Körfezi geçildiğinde, Arapların Arabistan Körfezi tesmiye ettiği başka bir körfez mevcuttur, burada topraklarında tabii cevher halinde altın bulunan Debae, Alilaei ve Gasandi kabileleri meskundur.

Bu sonuncu ahali, altının kıymetinden bihaber olduklarından, onu komşuları Sabailere götürmeyi ve demir yahut bakırdan mamul eşyalar mukabilinde mübadele etmeyi itiyat edinmişlerdi.

12. Kitap. 72 Bilhassa Frigyalılar tarafından istimal edilen bir serpuş olan "mitra", muhtemelen muhtelif şekillerdeydi ve şark sarığının iptidai bir sureti olması muhtemeldir. 73 Babülmendep Boğazı.

Soea bulunur ve Heroon74 şehri burada kaimdir. Cambyses’in kasabası75 da vaktinde burada, Neli ile Marchades arasında bulunmaktaydı, zira Cambyses ordusunun malul ve hastalarını buraya yerleştirmişti.

Buradan sonra Tyri kavmine ve Danei iskelesine gelinir, bu mevkiden Nil nehrine, evvelce zikrolunan Delta’ya mülaki olduğu noktaya kadar sefine işlemeye müsait bir kanal açılmasına teşebbüs olunmuştur,76 nehir ile Kızıldeniz arasındaki mesafe altmış iki mildir.

Bu teşebbüsü her şeyden evvel Mısır Kralı Sesostris,77 badehu Persler Kralı Dareios ve daha sonra da İkinci Ptolemaios tasavvur eylemiştir,78 nitekim Ptolemaios Acı Pınarlar’a79 kadar uzanan, yüz ayak genişliğinde ve kırk ayak derinliğinde, otuz yedi buçuk mil mesafeli bir kanal vücuda getirmiştir. Kızıldeniz’in Mısır’ın iç vilayetlerindeki araziden üç arşın daha yüksek olduğunu müşahade etmesi üzerine, bir seylap zuhur edeceği endişesine kapılarak bu ameli daha ileri götürmekten imtina etmiştir.

Mamafih bazı müellifler hakiki saikin bu olmadığını, deniz suyunun karışması hasebiyle Mısırlıların yegane içme suyu membaı olan Nil sularının ifsat olmasından havf ettiği için vazgeçtiğini naklederler.

Keyfiyet her ne olursa olsun, Mısır Denizi’nden vaki olan seyahatin tamamı, berren ekseriya şu üç tarikten biriyle icra olunur, Ya Pelusium’dan kumlar aşılarak gidilir ki bu esnada yolu tayin etmenin yegane çaresi yere saplanan kargılardır, zira rüzgar derhal bütün 74 Yahut Mısır’da, Delta’nın şarkında ve Nil’i Kızıldeniz’e bağlayan şahane kanalın ağzı civarında kaim bir şehir olan Heroopolis.

Kızıldeniz’in, bugünkü Süveyş olan Arsinoe’ye kadar uzanan ve "Kahramanlar Körfezi" yahut "Kahramanlar Haliçi" tesmiye edilen kolu üzerinde haiz olduğu ehemmiyet pek büyüktü.

Heroopolis harabeleri halen Ebu Keşeyd mevkiinde müşahede olunabilmektedir. 75 Bu mevki, burada da ima olunduğu veçhile, adını Kyros’un oğlu Cambyses’ten almıştır. 76 Bir önceki Kitap’ın 9. faslında. Mamafih "Dictum" tabiri sadece Delta olarak "tesmiye edilen" manasına da gelebilir. 77 Herodotos, Diodoros Sikolos ve Tzetzes bu hususu Sesostris’e değil, Sesostris’in torunu Nekho’ya atfederek zikrederler. Ptolemaios Philadelphos, Ptolemaios Soter’in yahut Lagides’in oğlu. 79 Hali hazırda Şeyb adıyla ma’ruftur. Bu adı, sularının tuzlu lezzetinden ve teressübatından almıştır.

Bu menbalar, Delta’yı Kızıldeniz’den ayıran kayalıklardan süzülen kireç mürriyatı ve alkali tuzlarla kesif surette müteessir olmuştur.

Hülasa ettiği tuz pek kıymetli addedildiğinden, bu pınarlar kralların hususi mülkü nevinden sayılmıştır.

ayak izlerini takip ederek, Casius Dağı'nın iki mil ötesinden başlayıp altmış mil mesafede Pelusium yoluna bağlanan ve yakınlarında Arap kabilesi Autei'lerin ikamet ettiği güzergâh üzerinden, yahut Gerrum'dan çıkan ve Adipsos adıyla anılan, aynı Arap ahalisinin arasından geçen, takriben altmış mil daha kısa fakat sarp dağları aşıp sudan mahrum bir havaliyi kateden üçüncü bir yol ile varılır.

Bütün bu yollar, Troglodytice bölgesini ilk kez keşfeden ve şehrin önünden akan nehre Ptolemaeus adını veren Ptolemaios Philadelphos tarafından kız kardeşinin hatırasına hürmeten Karandra Körfezi üzerinde kurulan Arsinoe kentine çıkar.

Buradan sonra kimi müelliflerin Philotera olarak zikrettiği küçük Enum kasabası gelir, onun bitişiğinde Troglodytes kavmiyle evlilikler neticesinde türemiş bir millet olan Abassei'ler, ardından bazı vahşi Arap kabileleri, Sapirine ve Scytala adaları, bunların da ötesinde Tatnos pınarına, JEas Dağı'na, Iambe adasına ve sayısız limana tesadüf edilen Myoshormon'a kadar uzanan çöller yer alır.

Philadelphos'un validesinin adıyla anılan ve daha önce de beyan ettiğimiz üzere Koptos'tan kendisine ulaşan bir yolu bulunan Berenice de burada kaimdir, akabinde Arap Autei'ler ile Zebadei'ler gelir.

TROGLODYTICE

Eski kavimlerin Midoe, bazılarının ise Michoe tesmiye ettiği Troglodytice hemen ardından gelir, burada Pentedactylos Dağı, Stenae Deirae adı verilen birtakım adalar, sayıca bunlardan aşağı kalmayan bir adalar mecmuası olan Halonnesi, Cardamine ve bahsi geçen kıymetli taşa adını vermiş bulunan Topazos mevcuttur.

Körfez adalarla doludur, Mareu diye bilinenler tatlı su kaynaklarına maliktir, Erenos tesmiye edilenler ise sudan mahrumdur, buralar kralların tayin ettiği valilerce idare olunurdu.

İç kısımlarda, yılan yemekle maruf bir ahali olup Ophiophagi adıyla da anılan Candei'ler yaşar, zira yeryüzünde bu mahlukatı bundan daha bol yetiştiren bir başka diyar mevcut değildir.

Bütün bu hususları azami dikkatle tetkik ettiği anlaşılan Juba, meğerki istinsah hatası vuku bulmuş olmasın, bu havaliyi tasvir ederken Panchrysos namıyla maruf bir diğer Berenice mevkiini ve Kızıldeniz'in methalindeki boğazın Afrika sahilini Arabistan'dan yalnızca yedi millik bir mesafeyle ayırdığı noktada, karanın denize doğru uzanan uzun bir boynu üzerinde bulunması hasebiyle mevkiinin hususiyetiyle temayüz eden Epidires lakaplı üçüncüsünü zikretmeyi ihmal etmiştir, keza yine topaz cevheri hâsıl eden Cytis adası da buradadır.

Bunun ötesinde, Philadelphos tarafından fil avı maksadıyla bina edilen ve bu sebeple Epitheras tesmiye olunan, Monoleus Gölü civarında kaim Ptolemais'in yer aldığı ormanlar uzanır.

Burası, İkinci Kitap'ta tarafımızca zaten zikredilmiş bulunan, yaz gündönümünden kırk beş gün evvel ve bir o kadar gün sonra altıncı saatte hiçbir gölgenin teşekkül etmediği, günün sair saatlerinde ise gölgenin güneye düştüğü, diğer vakitlerde ise kuzeye meyleden aynı mıntıkadır, oysa ilk zikrettiğimiz Berenice mevkiinde yaz gündönümü gününde altıncı saatte gölge büsbütün zail olmakta, lakin gayritabii başkaca bir hadise müşahede edilmemektedir.

Bahsi geçen mevki Ptolemais'ten altı yüz iki mil mesafede kaimdir, nitekim bu vaziyet fevkalade bir nazariyenin mevzuunu teşkil etmiş ve gayet derinlikli bir tetkik gayretini kamçılamıştır, zira yeryüzünün vüsati ilk defa bu noktada tahkik edilmiş, Eratosthenes bu mahalde gölgenin boyunu hassas bir surette hesap ederek işe başlamak suretiyle arzın ebadını dakik bir veçhile tayin edebilmiştir.

Bu mevki aşıldıktan sonra Azania Denizi'ne, kimi müelliflerin Hispalus tesmiye ettiği bir buruna, Mandalum Gölü'ne, Colocasitis adasına ve açık denizde yer alan, üzerlerinde pek çok kaplumbağanın tesadüf edildiği daha nice adalara varılır.

Akabinde Suche kasabasına, Daphnidis adasına ve Mısırlı kaçak köleler tarafından teşkil edilmiş bir yerleşim olan Adulitae kasabasına gelinir.

Burası gerek Troglodytae ahalisi, gerekse Habeşistan halkı için başlıca ticaret merkezidir, Ptolemais'ten beş günlük seyrüsefer mesafesindedir.

Bu mahalle bol miktarda fildişi, gergedan boynuzu, suaygırı derisi, kaplumbağa kabuğu, sfenks maymunu `[sphingion]` ve köle getirirler.

Habeş Aroterae'sinin ötesinde Aliaeu adıyla bilinen adalar, keza Bacchias, Antibacchias ve Stratioton adaları yer alır.

Bunları geçtikten sonra, Etiyopya kıyısında henüz keşfedilmemiş bir körfez yer alır, tüccarların araştırmalarını bundan daha uzak mesafelere vardırdıkları düşünüldüğünde, bu hal büsbütün hayret vericidir.

Ardından, üzerinde denizcilerin pek sık uğradığı Cucios adlı bir pınar bulunan bir buruna varılır.

Bunun ötesinde, Adulitlerin kentinden on günlük kürek çekme mesafesinde bulunan İsis Limanı yer alır, Trogloditler bu limana mürrüsafi getirir.

Limanın önündeki iki adaya Pseudepylae, limanın içindekilere ise, yine aynı sayıda olmak üzere, Pylae adı verilir, bunlardan birinin üzerinde bilinmeyen harflerle yazılmış bazı taş sütunlar bulunmaktadır.

Bunların ötesinde Abalites Körfezi, Diodorus Adası ve diğer ıssız adalar yer alır, ayrıca anakarada birbiri ardına uzanan çöller, ardından Gaza kenti ve Mossylum Burnu ile limanı bulunur, bu limana ihraç edilmek üzere tarçın getirilir, Sesostris ordusunu işte buraya kadar sevk etmiştir.

Kimi yazarlar, bunun dahi ötesinde, sahil boyunda Baricaza adında bir Etiyopya kenti bulunduğunu kaydeder.

Juba, Atlas Denizi'nin Mossylum Burnu'nda başladığını, kuzeybatı rüzgârıyla kendi memleketi olan Moritanyalar geçilerek Gades'e ulaşılabileceğini ileri sürer.

Bu vesileyle, onun serdettiği bu kanaatlerin hiçbir kısmını budamamak icap eder.

Juba, Lepteacra olarak bilinen, başkalarınca ise Drepanum tesmiye edilen Hintliler burnunu geçtikten sonra, Exusta ve Malichu adalarının ötesine doğru düz bir hat üzerindeki mesafenin bin beş yüz mil olduğunu söyler, oradan Sceneos tesmiye edilen mahalle iki yüz yirmi beş mildir, oradan Adanu adasına ise yüz elli mildir, öyle ki açık denize olan mesafe yekûnde bin sekiz yüz yetmiş beş mildir.

Lakin diğer bütün müellifler, güneşin yakıcı hararetinden ötürü bu denizin seyre elverişli olmadığı kanaatindedir, buna ilaveten ticaret, adalarda ikamet eden Ascitae adlı korsan bir Arap kabilesinin yağmalarına ziyadesiyle maruz kalmaktadır, bunlar tahtadan bir salın altına şişirilmiş iki öküz tulumu bağlayarak zehirli oklar vasıtasıyla korsanlık zanaatlarını icra ederler.

Yine mezkûr müelliften, Troglodit kavimlerinden bazılarının avcılıktaki maharetlerinden ötürü Therothoe adını aldıklarını öğrenmekteyiz.

Müellif, tıpkı unsuru deniz olan hayvanlar gibi yüzebilen İhtiyofaglar misali, bunların da süratleriyle dikkat çektiklerini ifade eder.

Ayrıca Bangenilerden, Gangorilerden, Halyblerden, Xoxinalardan, Sirechlerden, Daremalardan ve Domazamelerden bahseder.

Juba, Syene'den Meroe'ye kadar Nil kıyılarında mukim ahalinin bir Etiyopya kavmi olmayıp Araplardan ibaret olduğunu, Mısır tavsifimizde Memphis'ten pek uzakta bulunmadığını zikrettiğimiz Güneş kentinin de Araplar tarafından kurulduğunu beyan eder.

Kimi müellifler Nil'in karşı kıyısını Etiyopya'dan tefrik edip Afrika'ya dahil eder ve nehrin kıyılarını suyun cezbettiği kabilelerle meskûn gösterir. Lakin bu hususlarda hüküm vermeyi herkesin kendi ihtiyarına bırakarak, şimdi her iki yakadaki şehirleri bize aktarıldığı sırayla zikretmeye koyulacağız.

BÖLÜM 35. ETİYOPYA.

Syene'den ayrılıp evvela Arap cihetini esas aldığımızda, önce Catadupi kavmiyle, ardından Syenitelerle ve

Onların seyrüsefer tarzına dair anlatılan rivayetin, yalnızca adlarının vehmedilen kökeninden türetilmiş olması gayet muhtemeldir. 11 Anlaşıldığı kadarıyla Yunancada "çakal avcıları", therothetae manasına gelir.

Bu hayvana dair bir izahat için bkz. Kitap viii. böl. 52 ve Kitap xv. böl. 95. 12 Heliopolis, Kitap v. böl. 4'te tasvir edilmiştir. 2* Burayı Asya'nın bir cüzü sayarak. 13 Modern coğrafyacıların teamülüne ve adeta sağduyunun icabına muvafık olarak, 14 Nil nehrinin. 15 Syene ve Catadupi hakkında bkz. Kitap v. böl. 10. Kimi yazarlarca Thatice olarak da tesmiye olunan Tacompsos şehri,16 keza Aramasos, Sesamos, Sanduma, Masindomacam, Arabeta ve Boggia, Leupitorga, Tantarene, Mecindita, Noa, Gloploa, Gystate, Megada, Lea, Kemri, Nups, Direa, Patiga, Bacata, Dumana, altından bir kedinin ilah addedilerek tapınıldığı Rhadata, iç kısımlarda Boron ve Meroe yakınlarındaki Mallos, Bion tarafından nakledilen malumat bundan ibarettir. Lakin Juba başka bir rivayette bulunur, Mısır ile Etiyopya arasında uzanan Megatichos Dağı17 üzerinde bir şehrin mevcudiyetini, Araplarca buranın Myrson adıyla bilindiğini, ardından Tacompsos, Aramus, Sesamos, Pide, Mamuda, neft menbaı civarında kurulu Orambis, Amodita, Prosda, Parenta, Mama, Tesatta, Gallas, Zoton, Graucome, Emeus, Pidibotaeler, Hebdomecontacometeler,18 çadırlarda yaşayan Pomadeler, Cyste, Macadagale, Proaprimis, Nups, Detrelis, Patis, Ganbreveler, Magasneiler, Segasmala, Crandala, Denna, Cadeuma, Thena, Batta, Alana, Mascoa, Scammiler, bir ada üzerinde kurulu Hora ve müteakiben Abala, Androgalis, Sesecre, Malliler ve Agole'nin geldiğini bildirir. Afrika cihetinde ise19 Tacompsos adıyla bilinen bir diğer mevki yahut mezkûr yerin bir cüzü zikredilir, bunun ardından Moggore, Saea, Edos, Plenariae, Pinnis, Magassa, Buma, Linthuma, Spintum, Sydop, Censiler, Pindicitora, Acug, Orsum, Sansa, Maumarum, Urbim, Yunanlarca Hypaton tesmiye edilen Molum kasabası,20 Pagoarca, fillerin görülmeye başladığı hudut olan Zmanes, Mambliler, Berressa ve Acetuma gelir, vaktiyle Meroe'nin tam karşısında Epis adında bir kasaba dahi mevcuttu, ne var ki Bion eserini kaleme almadan evvel yerle bir edilmişti. Meroe'ye dek uzanan yerlerin isimleri bunlardır, lakin günümüzde nehrin her iki sahilinde dahi bunlardan neredeyse hiçbiri baki kalmamıştır, nitekim İmparator Nero21 tarafından, diğer seferlerinin meyanında Etiyopya üzerine bir harekat tasarladığı vakit tahkikat maksadıyla bir tribün kumandasında gönderilen praetoriyen birlikleri, yolları boyunca çöllerden gayrı hiçbir şeye tesadüf etmediklerini bildirmişlerdir. 16 Bu mevki sonraki devirlerde Contrapselcis olarak da anılmıştır.

Etiyopya'nın Mısır'ın hemen yukarısına düşen kısmı Dodecaschoenus'ta, nehrin şark sahilinin yakınındaki bir adada, karşı sahilde yer alan Pselcis'in biraz yukarısında kaimdi.

Buranın günümüzdeki Derar adası olabileceği ileri sürülmüştür.

Diğer mevkilerin teşhis edilebildiği görülmemektedir ve filhakika, eldeki yazmaların hiçbirinde isimlerin birbirini tuttuğu vaki değildir. 17 Yahut "Büyük Duvar". 18 "Yetmiş köyde mukim olan ahalı" manasındadır. 19 Yahut Syene ile Meroe arasında, Nil'in garp sahili. 20 Hypaton, "en yüce" yahut muhtemelen "en son".

Roma silahları dahi merhum İmparator Augustus devrinde, Equestrian zümresinden ve Mısır valisi olan P. Petronius22 kumandasında bu mıntıkalara kadar sokulmuştur.

Mezkûr kumandan, bugün kayıtlarda yalnızca isimlerine rastlayabildiğimiz şu müteakip şehirleri sırasıyla zapt etmiştir, Pselcis,23 Primis, Abuncis, Phthuris, Cambusis, Atteva ve Nil nehrinin kayalıklardan gürleyerek döküldüğü ve ahalisini işitme kabiliyetinden büsbütün mahrum bıraktığı Stadasis, ayrıca Napata kasabasını da yağmalamıştır.24 Syene'nin ötesinde nüfuz edebildiği en uç mesafe dokuz yüz yetmiş mildi, gelgelelim bu diyarları çöle çeviren Roma'nın silahları değildi. Sırasıyla gah galebe çalan, gah yeniden esaret altına düşen Etiyopya, nihayetinde Mısır ile vuku bulan daimi cenkler neticesinde bitap düşmüştü, halbuki Memnon'un25 krallık ettiği Truva Savaşı devrinde dahi namlı ve kudretli bir memleketti, keza Andromeda hakkındaki efsanelerden de pek açıkça anlaşılmaktadır ki,26 Kral Cepheus devrinde Suriye'ye hükmetmiş ve tasarrufu bizim denizimizin kıyılarına dek uzanmıştır. Bu memleketin vüsatına dair de benzer veçhile mütenakız rivayetler nakledilmiştir, evvela Meroe'nin hayli ötesine seyahat eden Dalion, ardından Aristocreon ve Basilis, keza Etiyopya'ya dair izahatını kaleme aldığı sırada Meroe'de beş yıl ikamet eden genç Simonides tarafından bu hususta muhtelif malumatlar verilmiştir.27

21 Dion Cassius dahi bu seferden bahseder.

Seneca'dan öğrendiğimize göre Nero, Nil'in menbalarını tahkik etmek üzere iki yüzbaşı vazifelendirmiştir. 22 Dion Cassius kendisinden Caius Petronius diye söz eder.

Milattan evvel 22 senesinde, kraliçeleri Candace idaresinde Mısır'ı istila eden Etiyopyalılara karşı harp yürütmüştür.

Onların pek çok kasabasını zapt etmiştir. 23 Du Bocage, mezkûr mevkinin bugünkü İbrim'den pek uzak olmayan bir mevkide kaim olduğu re'yindedir. 24 Du Bocage tarafından modern Dongola civarında bulunduğu tahmin edilmektedir. 25 Kendisi besbelli efsanevi bir şahsiyettir ve şahsına dair kati hiçbir malumat mevcut değildir.

Suriye'deki Ptolemais'te, Hellespontos'ta, Aesepus nehrinin mansabı yakınındaki bir tepede, Suriye'deki Palton yakınlarında, Etiyopya'da ve sair mahallerde Memnon'un kabirleri gösterilirdi. 26 Hikayesine Joppa bahsinde, Kitap v. böl. 34'te temas edilmiştir.

Andromeda'nın pederi Cepheus, her ne kadar Suriye sahillerine malik idiyse de, efsanelerde Etiyopya kralı olarak zikredilirdi.

Buna mukabil Philadelphus'un donanma kumandanı Timosthenes, mesafeye dair başkaca bir tahmin zikretmeksizin, Meroe'nin Syene'den altmış günlük seyahat mesafesinde bulunduğunu bildirir, oysa Eratosthenes bu mesafenin altı yüz yirmi beş mil, Artemidorus ise altı yüz mil olduğunu beyan eder.

Sebosus ise Mısır'ın en uç noktasından Meroe'ye olan mesafenin bin altı yüz yetmiş beş mil olduğunu kaydederken, son zikredilen diğer müellifler bu mesafeyi bin iki yüz elli mil olarak tayin ederler.

Bununla birlikte, tüm bu ihtilaflar o tarihten bu yana çözüme kavuşturulmuştur, zira Nero tarafından keşif gayesiyle gönderilen kimseler, Syene ile Meroe arasındaki mesafenin sekiz yüz yetmiş bir mil olduğunu bildirmişlerdir, ayrıntılar ise şu şekildedir.

Syene'den Hiera Sycaminos'a kadar olan mesafeyi elli dört mil, oradan Tama'ya yetmiş iki, Etiyopya'nın ilk mıntıkası olan Evonymitae arazisine yüz yirmi, Acina'ya elli dört, Pittara'ya yirmi beş ve Tergedus'a yüz altı mil olarak hesap etmektedirler.

Ayrıca Gagaudes adasının Syene ile Meroe'ye eşit mesafede bulunduğunu ve papağan adı verilen kuşun ilk kez bu mahalde görüldüğünü ifade ederler, Articula adlı bir diğer adada ise sphingium olarak bilinen hayvan onlar tarafından ilk kez keşfedilmiş, Tergedus geçildikten sonra da cynocephalus görülmüştür. Oradan Napata'ya olan mesafe seksen mildir, mezkûr küçük kasaba, bütün bunların arasında günümüze değin ayakta kalabilmiş yegâne yerdir.

Oradan Meroe adasına olan mesafe ise üç yüz altmış mildir.

Meroe civarındaki otların daha yeşil ve taze bir renge büründüğünü, yer yer orman emarelerinin belirdiğini, ayrıca gergedan ve fil izlerine rastlandığını da beyan etmektedirler.

Meroe şehrinin, Meroe adasının ilk girişine yetmiş mil mesafede bulunduğunu ve hemen yakınında Tadu adında, nehrin sağ koldaki yatağına dahil olanlara bakan bir liman teşkil eden başka bir adanın yer aldığını bildirmişlerdir.

Şehirdeki binaların sayısının pek az olduğunu dile getirmişler ve Candace adındaki bir kadının bu mıntıkaya hükmettiğini, mezkûr ismin uzun yıllar boyunca kraliçeden kraliçeye geçtiğini kaydetmişlerdir.

Orada Jüpiter Ammon'a adanmış, büyük bir hürmet gösterilen bir mabedin bulunduğunu, bunun yanı sıra bütün memleket sathında onun şerefine dikilmiş daha küçük tapınakların yer aldığını da nakletmişlerdir.

Bu malumata ilaveten, Etiyopya hakimiyeti devrinde Meroe adasının büyük bir şöhrete mazhar olduğu, rivayetlere göre iki yüz bin silahlı askeri ve dört bin zanaatkarı barındırmayı adet edindiği kendilerine tebliğ edilmiştir.

Etiyopya krallarının sayısının günümüzde dahi kırk beş olduğu söylenir.

Bu memleketin tamamı sırasıyla Aetheria, Atlantia ve nihayetinde Vulcanus'un oğlu Aethiops'a izafeten Etiyopya adlarını almıştır.

Bedenlere muhtelif suretler ve şekiller bahşetmede başlıca fail olan hararet nazara alındığında, ateşin değişkenliği ve dönekliği sebebiyle bu mıntıkanın nihayetine doğru insanların ve hayvanların heyulamsı bir surete bürünmesi katiyen şaşırtıcı değildir.

Nitekim iç kısımlarda, şark cihetinde burunsuz, bütün çehresi düz bir satıhtan ibaret bir kavmin yaşadığı, başkalarının ise üst dudaktan, diğerlerinin de dilden mahrum olduğu rivayet edilir.

Yine bazılarının ağızları bitişik vaziyettedir ve burun deliklerinden mahrum olduklarından yalnızca tek bir menfezden nefes alırlar, orada kendiliğinden yetişen ve taneleriyle kendilerine gıda sağlayan yulafın içi boş sapı vasıtasıyla içeceklerini bu menfezden çekerler.

Bu kavimlerden bazıları kelam yerine başlarını sallayarak ve uzuvlarını hareket ettirerek işaretleşmek mecburiyetindedir.

Diğer bazıları ise Mısır Kralı Ptolemaios Lathyros'un ahdine dek ateşin istimalinden habersizdi.

Kimi müellifler, Nil Nehri'nin neşet ettiği bataklıklar arasında mukim bir Pigme kavminin var olduğunu, Etiyopya sahilinde, durakladığımız mahalde ise daima yanmaktaymış gibi bir manzaraya sahip, kızıl renkte bir sıradağın uzandığını ifade etmişlerdir.

Meroe geçildikten sonra bütün memleket Troglodyte kavmi ve Kızıldeniz ile sınırlanır, Napata'dan mezkûr denizin sahillerine üç günlük bir mesafe vardır, bütün bu havalide yağmur suyu muhtelif mahallerde itina ile muhafaza edilir, aradaki topraklar ise ziyadesiyle altın bakımından veluttur.

Bunun ötesindeki kısımlarda bir Etiyopya kavmi olan Adabuli mukimdir, burada, Meroe'nin karşısında, kimi müelliflerce Adiabari olarak tesmiye edilen Megabarri yer alır, Apollon şehrini mesken tutmuşlardır, mamafih bunların bir kısmı göçebe olup fil etiyle teayyüş eder.

Bunların tam karşısında, Afrika cenahında Macrobii yaşar, Megabarri'nin ötesinde ise Memnones ile Dabeli ve yirmi günlük bir mesafede Critensi kavmi yer alır.

Bunların ötesinde Dochi, ardından daima çıplak gezen Gymnetes, onlardan sonra da Andetae, Mothitae, Mesaches ve siyahi renkte olup bütün bedenlerini bir nevi kırmızı toprakla boyayan Ipsodorse kavimleri gelir.

Afrika tarafında yine Medimniler, ardından da cynocephalus sütüyle beslenen bir Göçebe kavmi ve sonra da sekiz arşın boyunda oldukları söylenen Aladiler ile Syrbotalar yer alır. Aristokreon, Libya tarafında, Meroe'den beş günlük yolculuk mesafesinde Tolles kasabasının bulunduğunu, bundan on iki günlük yolculuk mesafesinde ise Psammetikhos'tan kaçan Mısırlılar tarafından kurulmuş olan Esar kasabasının yer aldığını bildirir, ayrıca onların burada üç yüz yıllık bir süre boyunca ikamet ettiklerini ve tam karşılarında, Arabistan tarafında, Daron adında bir kasabaları olduğunu belirtir. Ne var ki, onun Esar dediği kasabaya Bion, Sape adını verir ve bu ismin "yabancılar" manasına geldiğini söyler, bunların başkentleri bir ada üzerinde kaim olan Sembobitis'tir ve üçüncü yerleşimleri ise Arabistan'daki Sinat'tır.

Dağlar ile Nil Nehri arasında Simbarriler, Paluggeler ve dağların bizzat üzerinde ise çok sayıda kavme bölünmüş olan Asachaelar bulunur, bunların denizden beş günlük yolculuk mesafesinde oldukları ve geçimlerini fil avıyla temin ettikleri söylenir.

Nil'de yer alan ve Semberritaelara ait olan bir ada bir kraliçe tarafından idare edilir, bunun ötesinde, sekiz günlük yolculuk mesafesinde Etiyopya Nubaileri bulunur, kasabaları Nil üzerinde kaim olan Tenupsis'tir.

Ayrıca, filler dâhil olmak üzere tüm dört ayaklı hayvanların kulaksız olduğu bir kavim olan Sesambriler mevcuttur.

Afrika tarafında Tonobariler, bir köpeği kendilerine kral edinen ve onun hareketlerinden emirlerinin ne olduğunu keşfeden bir halk olan Ptoenphaeler, Nil'den hayli uzakta bir kasabaya sahip olan Auruspiler ve ardından Archisarmiler, Phaligeler, Marigerriler ve Gasmanlar yer alır. Bion, tamamı Sembobitis'ten Meroe'ye yirmi günlük yolculuk mesafesinde olan, adalar üzerinde kurulu başka bazı kasabalardan da bahseder, bunlardan biri Semberritae kraliçesinin hâkimiyeti altındaki komşu bir adadaki kasaba olup Asara adını taşır, diğeri ise ikinci bir adada bulunan Darde adındaki yerdir.

Üçüncü bir adanın adı Medoe olup üzerinde Asel kasabası bulunur, dördüncüsü ise Garodes olarak anılır ve üzerinde aynı adı taşıyan bir kasaba vardır.

Oradan Nil kıyıları boyunca ilerlendiğinde Navi, Modunda, Andatis, Secundum, Colligat, Secande, Navectabe, Cumi, Agrospi, Aegipa, Candrogari, Araba ve Summara kasabaları yer alır. Ötede, dağların nihayete erdiği Sirbitum bölgesi bulunur, bazı müelliflerce bu bölgenin denizci Etiyopyalıları, Nisacaethaları ve oklarının hedefi şaşmamasıyla temayüz ettiklerinden ötürü, gerçekten bu uzviyete sahip olduklarından değil, "üç veya dört gözlü insanlar" manasına gelen Nisytileri barındırdığı söylenir.

Büyük Syrtis'in ötesinde, Güney Okyanusu'nun sınırları boyunca uzanan Nil tarafında Dalion, yalnızca yağmur suyu kullanan halka Cisoriler dendiğini, diğer kavimlerin ise Oecalices'ten beş günlük yolculuk mesafesindeki Longomporiler, Usibalciler, Isbeliler, Perusiiler, Balliiler ve Cispiiler olduğunu, geri kalan kısımların çöl olup yalnızca efsanelerin kabilelerince meskûn bulunduğunu söyler.

Daha batı istikametinde ise kralları tek gözlü olup o gözü de alnında bulunan Nigroaelar, başlıca panter ve aslan etiyle beslenen Agriophagiler, her şeyi yiyebilen Pamphagiler, insan etiyle beslenen Anthropophagiler, köpek başlı bir kavim olan Cynamolgiler, dört ayağı olan ve vahşi canavarlar tarzında ortalıkta dolaşan Artabatitaeler ve bunların ardından, Moritanya sınırlarında ikamet ettiklerinden daha evvel bahsettiğimiz Hesperiaeler ile Perorsiler yer alır.

Etiyopyalıların bazı kabileleri ise yıllık erzakları olarak tütsülenerek kurutulmuş ve tuzlanmış çekirgelerden başka hiçbir şeyle beslenmezler, bu insanlar kırkıncı yaşlarının ötesinde yaşamazlar.

M. Agrippa, Kızıldeniz dâhil olmak üzere tüm Etiyopya diyarının uzunluğunun iki bin yüz yetmiş mil, Yukarı Mısır dâhil genişliğinin ise bin iki yüz doksan yedi mil olduğu kanaatindeydi.

Kimi müellifler ise onun uzunluğunu şu şekilde taksim etmişlerdir, Meroe'den Sirbitum'a on bir günlük deniz yolculuğu, Sirbitum'dan Dabellilere on beş günlük ve onlardan Etiyopya Okyanusu'na altı günlük kara yolculuğu.

Pek çok müellif, okyanustan Meroe'ye olan mecmu mesafenin altı yüz yirmi beş mil ve Meroe'den Syene'ye ise daha evvel zikrettiğimiz kadar olduğu hususunda müttefiktir. Etiyopya, güneydoğudan güneybatıya doğru uzanır.

Güney yarımkürede kaim olduğundan, en parlak yeşillikte abanoz ormanları görülür, bu bölgelerin ortasında, denize nazır ve daimi bir alev püskürten muazzam yükseklikte bir dağ vardır.

Yunanlar tarafından bu dağa Theon Ochema denir ve buradan dört günlük bir deniz yolculuğu mesafesinde [okunamadı]

Agatharkhides’e göre bu halk, Burckhardt’ın ahalisinin kertenkelelerle beslendiğini gördüğü modern Nübye arazisinde ikamet etmekteydi.

Hardouin, uzunluğun güneydoğudan güneybatıya, genişliğin ise güneyden kuzeye doğru ölçüldüğünü kaydeder.

Batıda Atlas Okyanusu ile birleştiği varsayılan Güney Okyanusu.

Yahut 2. Kitap, 110. bölümde de zikredilen "Tanrıların Arabası",

Afrika’nın hudutlarında ve bir Etiyopya kavmi olan Hesperialıların pek yakınında, Hesperu Ceras olarak bilinen bir burun yer alır.

Bu mıntıkalarda, büründükleri koruluklar sayesinde hoş bir gölgelik sunan, mutedil yükseklikte tepelerin bulunduğunu ve buraların Aigipanlar ile Satirlerin uğrak yeri olduğunu öne süren bazı müellifler mevcuttur.

BÖLÜM 36. (31.) ETİYOPYA DENİZİ’NİN ADALARI

Gerek Ephoros gerekse Eudoksos ve Timosthenes’ten öğrendiğimize göre, bu denizin dört bir yanına dağılmış pek çok ada bulunmaktadır, Kleitarkhos ise Kral İskender’e, ahalisinin bir at karşılığında bir talent altın ödediği fevkalade zengin bir adadan ve ağaçları harikulade letafette kokular neşreden, korulukla gölgelenmiş mukaddes bir dağın bulunduğu bir diğer adadan bahsedildiğini nakleder, bu sonuncusu Basra Körfezi’nin tam karşısına düşmekteydi.

Kerne, Etiyopya’nın karşısında bulunan bir adanın adıdır, ne cesameti ne de anakaraya olan mesafesi katiyetle tespit edilebilmiştir, ahalisinin yalnızca Etiyopyalılardan müteşekkil olduğu rivayet edilir.

Ephoros, Kızıldeniz’den Etiyopya Okyanusu’na yelken açanların, orada bulunan ve Sütunlar olarak adlandırılan birtakım adacıkların ötesine geçemeyeceklerini beyan eder. Polybios ise

Atlas silsilesinin bir cüzü olduğu zannedilmektedir, lakin mevzu fevkalade bir müphemiyet içindedir.

Yahut "Batı Boynuzu."

Bunun Yeşil Burun mu yoksa Roxo Burnu mu olduğu bilinmemektedir. Ansart, buranın Non Burnu ile aynı yer olduğu kanaatindedir.

5. Kitap, 1. bölümde "promontorium Hesperium" olarak zikredilmiştir.

Marcus, bu adaların Afrika sahilinde, Sokotra Adası’nın batısında yer alan "İki Kız Kardeş" tesmiye edilen adalar olduğunu söyler.

Batlamyus tarafından Cocionati olarak adlandırılırlar.

Hanno’nun Afrika’nın güneyine icra ettiği seyahat meselesiyle yakından alakadar olması sebebiyle, bu adanın mevki coğrafyacılar arasında pek çok münakaşaya mevzu teşkil etmiştir.

Bu seyahati takriben 28° kuzey enlemindeki Non Burnu’ndan daha güneye vardırmayan Gosselin, Kerne’yi Fez sahilindeki Fedallah ile bir tutar, ne var ki burası muhtemelen fazlasıyla kuzeydedir.

Binbaşı Rennell, adayı takriben 20° 5' Kuzey enleminde, güneydeki Beyaz Burun’un biraz daha güneyinde, Arguin kadar aşağıda konumlandırır.

Heeren, Mannert ve diğerleri ise Atlas’ın ana silsilesinin nihayete erdiği Ghir Burnu’nun hemen berisinde, Fas sahilindeki Agadir yahut Santa Cruz civarındaki mutavassıt sahayı kabul ederler.

Plinius’un beyanına itimat edecek olursak, kendi devrinde bu hususta kati hiçbir şeyin bilinmediği vazedilmiş olur.

"Sütunlar."

Marcus, bunların Sokotra Adası civarındaki birtakım küçük adalar olduğu kanaatindedir.

Kerne’nin Moritanya’nın nihayetinde, Atlas Dağı’nın karşısında ve karadan sekiz stadia mesafede kain olduğunu zikreder, buna mukabil Cornelius Nepos, adanın Kartaca ile hemen hemen aynı meridyen üzerinde, anakaradan on mil mesafede bulunduğunu ve çevresinin iki milden fazla olmadığını kaydeder.

Atlas Dağı’nın tam karşısında yer alan ve bizzat Atlantis adıyla bilinen bir diğer adanın daha bulunduğu rivayet edilir. Bunun beş günlük seyir mesafesi ötesinde, Etiyopya Hesperialılarına ve karanın yüzünün ilk defa batıya ve Atlas Denizi’ne doğru kıvrıldığı nokta olan ve Hesperu Ceras olarak adlandırıldığını evvelce zikrettiğimiz burna kadar uzanan çöller yer alır.

Bu burnun tam karşısında, Lampsakoslu Ksenophon’a göre Gorgonların vaktiyle mesken tuttuğu, anakaradan iki günlük seyir mesafesinde bulunan ve Gorgadeler olarak tesmiye edilen adaların yer aldığı söylenir.

Kartacalıların bir kumandanı olan Hanno bu mıntıkalara kadar nüfuz etmiş ve kadınların bedenlerinin kıllarla kaplı olduğunu, erkeklerin ise ayaklarının tezliği sayesinde kaçıp kurtulduklarını nakletmiştir, derilerindeki bu acayipliğin ve böylesine mucizevi bir vakanın delili olmak üzere, bu kadınlardan ikisinin derilerini Iuno mabedine asmış, bu deriler Kartaca’nın zaptına kadar orada müşahede edilmiştir.

Bunların dahi ötesinde, Hesperidlerin iki adasının bulunduğu rivayet olunur, mamafih bu hususa dair bütün rivayetler öylesine şüphelidir ki Statius Sebosus, Gorgon adalarından Hesperid adalarına varmak için Atlas silsilesi sahili boyunca kırk gün yelken açmak gerektiğini, bunlardan Hesperu Ceras’a ise bir günde varıldığını kaydeder.

Moritanya adalarına dair de elimizde daha kati bir malumat bulunmamaktadır.

Yalnızca, Autololes kavminin memleketi karşısında Juba tarafından birkaç adanın keşfedildiği ve buralarda Gaetulia erguvanı imalathanesi tesis ettiği katiyetle sabit bir hakikat olarak malumumuzdur.

Hardouin, bunun Platon tarafından şöhrete kavuşturulan ve mezkur hikayesine bu eserin 2. Kitap, 92. bölümünde uzaktan temas edilen Atlantis olmadığını belirtir.

Platon’un Atlantis’inin muhayyile haricinde herhangi bir mevcudiyete sahip olup olmadığını söylemek müşkildir.

Medusa ve hemşireleri, Phorkys ile Keto’nun kızları.

Tahayyül edilen adalarının hüviyeti katiyet kazanmamış görünmektedir.

Kıssalarının manzum veçhesi için Ovidius’un Dönüşümler’inin 4. Kitabına müracaat ediniz.

Bunların bir orangutan nevinin yahut iri bir maymunun derileri olması pek muhtemeldir.

Purpurariae yahut "Erguvan Adaları", muhtemelen Madeira adalar grubu.

BÖLÜM 37. (32.) TALİHLİ ADALAR

Bunların ötesinde Talihli Adalar’ın ve başka bazı adaların bulunduğunu zanneden müellifler vardır, Sebosus bunların hem adedini hem de mesafelerini bildirerek Junonia’nın Gades’ten yedi yüz elli mil mesafede bir ada olduğunu bize nakleder.

Ayrıca Pluvialia ve Capraria'nın Junonia'dan batıya doğru aynı mesafede olduğunu ve Pluvialia'da elde edilebilecek yegâne tatlı suyun yağmur suyu olduğunu belirtir.

Daha sonra bunlardan iki yüz elli mil mesafede, Moritanya'nın solunun karşısında ve sekizinci saatteki güneş istikametinde Talihli Adalar'ın yer aldığını, bunlardan birinin dalgalı yüzeyi sebebiyle Invallis, diğerinin ise görünümünün kendine has özelliği sebebiyle Planasia adını taşıdığını ifade eder.

Invallis'in çevresinin üç yüz mil olduğunu ve ağaçların yüz on dört ayak yüksekliğe ulaştığını da aktarır. Juba, Talihli Adalar'a dair şu hakikatleri tespit etmiştir, bunlar güneyde, neredeyse tam batı istikametinde ve Erguvan Adaları'ndan altı yüz yirmi beş mil mesafede yer alır; seyrüsefer iki yüz elli mil boyunca tam batıya, ardından üç yüz yetmiş beş mil doğuya doğru yapılır. İlkine Ombrios dendiğini ve üzerinde hiçbir yapı izine rastlanmadığını, dağların arasında bir göl ile devasa rezene benzeri bazı ağaçların bulunduğunu ve bunlardan su çıkarıldığını kaydeder; siyah olanlardan çekilen suyun acı bir tada sahip olduğunu, beyaz olanların verdiği suyun ise hoş ve içime elverişli olduğunu bildirir.

İkinci bir adanın Junonia adını taşıdığını, ancak taştan küçük bir mabetten gayrı bir şey barındırmadığını belirtir; keza civarında aynı adı taşıyan daha küçük başka bir ada ve akabinde sayısız dev kertenkelenin istilasına uğramış Capraria adında bir diğerinin bulunduğunu aktarır.

Aynı müellife göre bu adaların görüş mesafesinde, adını daimi karlarından almış olan Ninguaria yer alır; bu ada aynı zamanda yoğun sislerle kaplıdır.

Bunun bitişiğindeki ada Canaria'dır; fevkalade iri cüsseli sayısız köpeği barındırır ki bunlardan ikisi Juba'ya getirilmiştir, burada bazı yapı kalıntıları görülmektedir.

Bütün bu adalar her türlü meyve ve kuş bakımından zengin iken, bu ada caryota türü hurmayı veren hurma ağacını ve çam fıstıklarını bol miktarda yetiştirir.

Burada bal da bolca bulunur, nehirlerde papirüs ve silurus adı verilen balık mevcuttur.

Lakin bu adalar, denizin durmaksızın kıyıya vurduğu canavarların çürüyen cesetlerinden ötürü büyük muzdariplik çeker.

BÖLÜM 38. YERYÜZÜNDEKİ MAHALLERİN BİRBİRLERİNE OLAN MESAFELERİ

Yeryüzünü hem dışıyla hem de içiyle etraflıca tasvir etmiş bulunduğumuzdan, muhtelif denizlerinin uzunluk ve genişliğini veciz bir surette beyan etmemiz münasip görünmektedir.

(33.) Polybius, Gades Boğazı'ndan Maeotis'in ağzına kadar düz bir hat üzerinde üç bin dört yüz otuz yedi buçuk mil mesafe olduğunu, aynı noktadan başlayarak Sicilya'ya olan mesafenin düz bir hatta bin iki yüz elli mil, oradan Girit'e üç yüz yetmiş beş, Rodos'a yüz seksen yedi buçuk, Chelidonia Adaları'na aynı mesafede, Kıbrıs'a iki yüz yirmi beş ve oradan Suriye'deki Seleucia Pieria'ya yüz on beş mil olduğunu belirtmiştir, bütün bu mesafelerin yekûnu iki bin üç yüz kırk mil tutmaktadır.

Agrippa, Gades Boğazı'ndan İssos Körfezi'ne kadar olan aynı mesafeyi düz bir hatta üç bin üç yüz kırk mil olarak tahmin eder; gelgelelim aynı müellifin Sicilya Boğazı'ndan İskenderiye'ye kadar olan mesafeyi bin üç yüz elli mil olarak zikrettiği göz önüne alındığında, bu hesaplamadaki rakamlarda bir hata bulunup bulunmadığından emin değilim.

Mezkûr körfezler boyunca uzanan kıyı hattının bütün uzunluğu nazar-ı itibara alındığında ve aynı noktadan başlandığında, mesafeyi on bin elli sekiz mil olarak tayin eder; Artemidorus bu sayıya yedi yüz elli altı mil daha eklemiştir, aynı müellif Maeotis kıyılarını da hesabına dahil ederek umum mesafeyi on yedi bin üç yüz doksan mil olarak tespit eder.

Silahların zoru olmaksızın uzak memleketlere kadar nüfuz eden ve barış zamanlarında dahi kendini gösteren bir cesaretle adeta Talih'in bizzat kendisine meydan okuyan insanların verdiği ölçüm böyledir.

Şimdi, muhtelif müelliflerin aktardığı rivayetlerin çelişmesinden doğabilecek güçlükler ne denli büyük olursa olsun, yeryüzünün muhtelif kısımlarının ebadını mukayese etmeye girişeceğim, lakin en münasip usul, genişliği uzunluğa eklemek olacaktır. Bu hesap tarzı takip edildiğinde Avrupa'nın ebadı sekiz bin iki yüz doksan dört mil olacaktır, müelliflerce verilen muhtelif hesapların vasatisi kabul edilecek olursa Afrika'nın uzunluğu üç bin yedi yüz doksan dört mil olup, meskun olduğu kadarıyla genişliği ise hiçbir yerinde iki yüz elli mili aşmaz. Lakin Agrippa, çöllerini de dahil ederek, Afrika'nın bir cüzü olan Kirenayka'dan o devirde bilindiği kadarıyla Garamantların memleketine kadar olan mesafeyi dokuz yüz on mil daha ilave ettiğinden, yekun uzunluk birbirine eklendiğinde dört bin altı yüz sekiz millik bir mesafe teşkil edecektir.

Asya'nın uzunluğunun altı bin üç yüz yetmiş beş mil olduğu umumen kabul görür ve esasen Meroe ile Syene'den geçecek surette Habeş Denizi'nden Nil nehri civarındaki İskenderiye'ye kadar hesaplanması icap eden genişliği ise bin sekiz yüz yetmiş beştir.

Bu durumda Avrupa'nın Asya'dan, Asya'nın yarısından biraz daha az bir miktarda büyük olduğu ve Afrika'dan ise Afrika'nın bir katı ve altıda biri kadar daha büyük olduğu anlaşılmaktadır.

Şayet bütün bu yekunlar birbirine eklenirse, açıkça görülecektir ki Avrupa bütün yeryüzünün üçte biri ile bu üçte birin sekizde birinden biraz fazlasını, Asya dörtte biri ile bu dörtte birin ondörtte birini, Afrika ise beşte biri ile bu beşte birin altmışta birini teşkil etmektedir.

BÖLÜM 39. YERYÜZÜNÜN PARALELLERE VE EŞİT UZUNLUKTAKİ GÖLGELERE BÖLÜNMESİ

Yukarıdakilere, yeryüzünün coğrafi taksimatına ve burada işaret edilen muhtelif memleketlere dair tetkiklerimizde hiçbir noksan kalmasın diye, Yunanların mahirane bir keşfine ve filhakika son derece dakik bir hünerine dair bir misal daha ilave edeceğiz, ta ki bir mıntıka ile diğeri arasında, gece ve gündüzlerinin uzunluğu bakımından nasıl bir yakınlık yahut adeta bir akrabalık bulunduğu, hangilerinde gölgelerin eşit uzunlukta olduğu ve kutba olan mesafenin hangilerinde aynı kaldığı daha iyi anlaşılabilsin.

Bu sebeple bu teferruatı da zikredeceğim ve bütün yeryüzünün taksimatını göklerin muhtelif kısımlarına mutabık olarak beyan edeceğim.

Dünyayı taksim eden hatlar yahut dilimler sayıca pek çoktur, bunlar bizim kavmimizce "circuli" yani daireler, Yunanlarca ise "paralleli" yani paraleller olarak tesmiye edilir.

Birincisi Hindistan'ın cenuba bakan kısmından başlar, Arabistan'a ve Kızıldeniz sahillerinde mukim olanlara kadar uzanır.

Gedrosialıları, Karmanialıları, Persleri, Elymaileri, Parthyene'yi, Aria'yı, Susiane'yi, Mezopotamya'yı, Babil lakaplı Seleukia'yı, Petra'ya kadar Arabistan'ı, Koile Suriye'yi, Pelusium'u, Mısır'ın İskenderiye Khora'sı denilen aşağı kısımlarını, Afrika'nın sahil boylarını, Kirenayka'nın bütün şehirlerini, Thapsus'u, Adrumetum'u, Clupea'yı, Kartaca'yı, Utica'yı, iki Hippo'yu, Numidya'yı, iki Moritanya'yı, Atlas Denizi'ni ve Herakles Sütunları'nı ihata eder.

Bu paralelin meridyeni dahilinde, ılım noktasının vasat gününde, ekseriyetle gnomon tesmiye edilen kadran mili yedi kadem uzunluğunda ise, gün ortasında dört kademden daha uzun olmayan bir gölge bırakır, en uzun gündüz ve gece sırasıyla on dört ılım saati, en kısası ise yalnızca on saattir.

Sonraki daire yahut paralel Hindistan'ın garp kısımlarıyla başlar ve Partia'nın ortasından, Persepolis'ten, Persis'in beriye düşen kısımlarından, Beri Arabistan'dan, Yahudiye'den ve Lübnan Dağı civarında yaşayan kavimlerin arasından geçer ve Babil'i, İdumea'yı, Samiriye'yi, Kudüs'ü, Aşkelon'u, Yafa'yı, Fenike'deki Kayserya'yı, Ptolemais'i, Sayda'yı, Sur'u, Beyrut'u, Botrys'i, Trablus'u, Byblos'u, Antakya'yı, Lazkiye'yi, Seleukia'yı, Kilikya'nın sahil boylarını, Kıbrıs'ın cenup kısımlarını, Girit'i, Sicilya'daki Lilybaeum'u, Afrika ve Numidya'nın şimal kısımlarını ihata eder.

Bu mıntıkalarda, ılım noktası vaktinde, otuz beş kadem uzunluğundaki bir gnomon yalnızca yirmi dört kadem uzunluğunda bir gölge verir ve en uzun gündüz ile gece sırasıyla on dört ılım saati ve bir saatin beşte biri uzunluğundadır.

Üçüncü daire yahut paralel Hindistan'ın İmaos Dağı civarında bulunan kısmından başlar ve Hazar Kapıları'ndan, Medya'nın beriye düşen kısımlarından, Kataonia'dan, Kapadokya'dan, Toroslar'dan, Amanoslar'dan, İssos'tan, Kilikya Geçitleri'nden, Soli'den, Tarsus'tan, Kıbrıs'tan, Pisidya'dan, Pamfilya'daki Side'den, Likonya'dan, Likya'daki Patara'dan, Ksanthos'tan, Kaunos'tan, Rodos'tan, İstanköy'den, Halikarnas'tan, Knidos'tan, Doris'ten, Sakız'dan, Delos'tan, Kikladlar'ın ortasından, Gythium'dan, Malea'dan, Argos'tan, Lakonya'dan, Elis'ten, Olimpia'dan, Mora'daki Messenia'dan, Siraküza'dan, Katanya'dan, Sicilya'nın ortasından, Sardinya'nın cenup kısımlarından, Carteia'dan ve Gades'ten geçer. Bir gnomon,

yüz inç uzunluğunda olup, yetmiş yedi inç boyunda bir gölge düşürür, en uzun günün müddeti on dört ılım saati ile bir saatin otuzda birine baliğ olur.

Dördüncü daire yahut paralelin altında İmaus'un öte yakasında kalan Hindistan havalisi, Kapadokya'nın güney kısımları, Galatya, Misya, Sardis, Smyrna, Sipylos, Tmolos Dağı, Lidya, Karya, İyonya, Tralleis, Kolophon, Efes, Miletos, Sakız, Sisam, İkarya Denizi, Kikladlar'ın kuzey kısmı, Atina, Megara, Korinthos, Sikyon, Ahaya, Patrae, Kıstak, Epir, Sicilya'nın kuzey kısımları, Gallia Narbonensis'in doğu havalisi ve Yeni Kartaca'dan batıya doğru İspanya deniz sahili uzanır.

Bu mıntıkalarda yirmi bir kadem boyundaki bir gnomon, on altı kadem uzunluğunda bir gölge verir, en uzun gün on dört ılım saati ile bir saatin üçte ikisini ihtiva eder.

Beşinci bölgenin içine Hazar Denizi'nin medhalinden itibaren Baktrlar, İberya, Ermenistan, Misya, Frigya, Hellespontos, Troas, Bozcaada, Abydos, Skepsis, İlion, İda Dağı, Kyzikos, Lampsakos, Sinop, Amisos, Pontus Herakleia'sı, Paflagonya, Limni, Semadirek civarındaki Taşoz, Kassandreia, Tesalya, Makedonya, Larissa, Amfipolis, Selanik, Pella, Edessa, Beroea, Farsala, Karystos, Boeotia'daki Eğriboz, Halkis, Delfi, Akarnanya, Aetolya, Apollonia, Brundisium, Tarentum, Thurii, Lokri, Rhegion, Lukanlar, Neapolis, Puteoli, Toskana Denizi, Korsika, Balear Adaları ve İspanya'nın orta kısımları dahil olur.

Bu memleketlerde yedi kadem boyundaki bir gnomon, altı kademlik bir gölge düşürür ve günün müddeti on beş ılım saatidir.

Roma'nın da dahil bulunduğu altıncı taksimat, Hazar kavimlerini, Kafkasya'yı, Ermenistan'ın kuzey kısımlarını, Rhyndakos üzerindeki Apollonia'yı, Nikomedia'yı, Moesia'yı, Khalkedon'u, Byzantion'u, Lysimahia'yı, Kersonesos'u, Melas Körfezi'ni, Abdera'yı, Semadirek'i, Maronea'yı, Aenus'u, Bessika'yı, Trakya'yı, Maedika'yı, Paeonya'yı, İliryalıları, Dyrrhakhion'u, Canusium'u, Apulia'nın nihayet kısımlarını, Campania'yı, Etruria'yı, Pisa'yı, Luna'yı, Luca'yı, Cenova'yı, Ligurya'yı, Antipolis'i, Massalia'yı, Narbo'yu, Tarraco'yu, Hispania Tarraconensis'in orta kısımlarını ve oradan Lusitania boylarını ihata eder.

Burada dokuz kademlik bir gnomon, sekiz kadem uzunluğunda bir gölge hasıl eder, günün azami uzunluğu on beş ılım saati ile bir saatin dokuzda birine, yahut Nigidius'a göre beşte birine denktir.

Yedinci taksimat Hazar Denizi'nin öte yakasından başlar,

hat Callatis'in fevkinden, Boğaz'dan, Borysthenes'ten, Tomis'ten, Trakya'nın arka cihetinden, Triballiler'den, İlirya'nın geri kalanından, Adriyatik Denizi'nden, Aquileia, Altinum, Venetia, Vicetia, Patavium, Verona, Cremona, Ravenna, Ancona, Picenum'dan, Marsiler, Peligniler, Sabinler'den, Umbria, Ariminum, Bononia, Placentia, Mediolanum'dan, Apeninler'in eteğindeki bütün havaliden ve Alpler'in ötesinde Gallia Aquitanica, Vienna, Pireneler silsilesi ve Keltiberya'dan geçer.

Burada otuz beş kadem boyundaki bir gnomon, otuz altı kademlik bir gölge düşürür, yalnız Venetia'nın bazı kısımları müstesnadır zira oralarda gölge, gnomonun tulüne tastamam muadildir, en uzun gün ise on beş ılım saati ile bir saatin beşte üçüne baliğ olur.

Eskilerin yapmış olduğu müşahedelerin neticelerini buraya kadar beyan etmiş bulunuyoruz.

Yeryüzünün mütebaki kısmı, daha yakın devirlerde yaşamış olanların itinalı tetkikleri vasıtasıyla, üç ilave paralel ile kısımlara ayrılmıştır.

Bunlardan ilki Tanais'ten başlayarak Maeotis'ten ve Sarmatlar diyarından geçip Borysthenes'e varır, oradan Daklar'ı, Almanya'nın bir cüzünü ve Galya vilayetlerini kat ederek okyanus sahillerine kadar uzanır, buradaki en uzun gün on altı saattir.

İkinci paralel, Hyperborei kavminin memleketinden ve Britannia adasından geçer, en uzun günün müddeti on yedi saattir.

En sonuncusu ise Riphae silsilesinden Thule'ye uzanan İskit paralelidir, burada daha evvel beyan ettiğimiz veçhile sene, altışar aylık müddetlerle nöbetleşe gündüz ve gecelere ayrılmıştır.

Aynı müellifler burada zikrettiğimiz ilk paralelin önüne de iki diğer paralel yahut daire vazetmişlerdir, bunlardan ilki Meroe adasından ve fil avı maksadıyla Kızıldeniz kıyısında bina edilmiş bulunan Ptolemais şehrinden geçer, burada en uzun gün on iki buçuk saat sürer, ikincisi ise Mısır'daki Syene'den geçer ki orada en uzun günün müddeti on üç saattir.

Aynı müellifler sonuncusuna varıncaya değin bu paralellerin her birine yarımşar saat ilave etmişlerdir.

Yeryüzünün Coğrafyası faslı buraya kadardır.

HÜLASA, Zikredilen şehirler bin yüz doksan dört, Kavimler beş yüz yetmiş altı, Meşhur nehirler yüz on beş, Namdar dağlar otuz sekiz, Adalar yüz sekiz, Artık mevcut olmayan halklar yahut kasabalar doksan beş,

Dikkate şayan hadiseler, rivayetler ve müşahedeler iki bin iki yüz on dört adettir.

İKTİBAS EDİLEN ROMALI MÜELLİFLER, M. Agrippa, M. Varro, Varro Atacinus, Cornelius Nepos, Hyginus, L. Vetus, Mela Pomponius, Domitius Corbulo, Licinius Mucianus, Claudius Caesar, Arruntius, Sebosus, Fabricius Tuscus, T. Livius, Seneca, Nigidius.

İKTİBAS EDİLEN YABANCI MÜELLİFLER, Kral Juba, Hekataios, Hellanikos, Damastes, Eudoksos, Dikaiarkhos, Baeton.

Suriyeye dek uzanan Asya seferinde ilkine refakat ettiği düşünülmektedir.

Şüpheci Pyrrhon’un talebesi olup, filozof, tenkitçi ve dil bilgini olarak anılmaktadır.

Bir Mısır Tarihi’nin, Hiperborealılar üzerine bir eserin ve Yahudiler Tarihi’nin müellifidir. 2 Bkz. Kitap iv sonu. 3 Bkz. Kitap iv sonu. 4 Knidoslu Eudoxos için bkz. Kitap ii sonu.

Kyzikoslu Eudoxos, Mısır yerlisi bir coğrafyacı olup, Ptolemaios Euergetes ve zevcesi Kleopatra tarafından Hindistan seyahatlerinde istihdam edilmiştir.

Güneye yelken açarak Afrika’nın çevresini dolaşma girişimlerinde bulunmuş, lakin muvaffak olamamıştır. Milattan önce takriben 130 senesinde yaşadığı varsayılmaktadır.

Eldeki eserin Kitap ii, Fasıl 67 kısmına bakınız. 5 Bkz. Kitap ii sonu. e Bkz. Kitap v sonu.

Fasıl 39. ÜLKELERİN TAFSİLATI, VB. Timosthenes, 7 Patrokles, 8 Demodamas, 9 Kleitarkhos, 10 Eratosthenes, 11 Büyük İskender, 12 Ephoros, 13 Hipparkhos, 14 Panaitios, 15 Kallimakhos, 16 Artemidoros, 17 Apollodoros, 18 Agathokles, 19 Polybios, 20 Eumakhos, 21 Timaios Siculus, 22 Aleksandros Polyhistor, 23 Isidoros, 24 Amometos, 25 Metrodoros, 26 Poseidonios, 27 Onesikritos, 28 Nearkhos, 29 Megasthenes, 30 Diognetos, 31 Aristokreon, 32 Bion, 33 Dalion, 34 7 Bkz. Kitap iv sonu. 8 Ptolemaios Philadelphos ve Seleukos Nikator’un donanmalarına kumanda etmiş, onların emirleriyle Hindistan sahillerini ziyaret etmiştir. Strabon, onun Hindistan tasvirinden mezkûr memleketin coğrafyasına dair en muteber rehber olarak bahseder. 9 Miletos yerlisi, bu Kitabın onuncu F龟slına bakınız. Asya üzerine, Plinius’un mühim ölçüde istifade ettiği anlaşılan bir coğrafya eseri kaleme almış görünmektedir. 10 Müverrih Demon’un oğlu, Asya seferinde İskender’e refakat etmiş ve bu seferin tarihini yazmıştır. Quintus Curtius, onu gayridüzgünlüğünden ötürü kınar. Cicero, Quintilianus ve Longinus da onun ortaya koyduğu eserden küçümseyici ifadelerle bahsederler. 11 Bkz. Kitap ii sonu. 12 Mezkûr hükümdarın mektuplarına ve seferleri esnasında tutulan jurnallere telmihte bulunmaktadır. Orta Çağ’da onun namı altında tedavüle sokulmuş muhtelif sahte eserler mevcuttur. 13 Bkz. Kitap iv sonu. 14 Bkz. Kitap ii sonu. 15 Bkz. Kitap v sonu. 16 Bkz. Kitap iv sonu. 17 Bkz. Kitap ii sonu. 18 Bkz. Kitap iv sonu. 19 Bkz. Kitap iv sonu. 20 Bkz. Kitap iv sonu. 21 Bkz. Kitap iv sonu. 22 Bkz. Kitap iv sonu. 23 Bkz. Kitap iii sonu. 24 Bkz. Kitap ii sonu. 25 Tarihi gayrimuayyen bir Grek müellif olup, Plinius’un bildirdiği üzere (bu Kitabın 20. faslı), Attaci yahut Attacori denilen kavim üzerine bir eser yazmıştır. Keza Mısır’daki Memphis’ten başlayan bir seyahati tasvir eden bir diğer eser daha kaleme almıştır. 26 Bkz. Kitap iii sonu. 27 Bkz. Kitap ii sonu. 28 Bkz. Kitap ii sonu. 29 İndus Nehri boyunca aşağıya ve Basra Körfezi’ne doğru yelken açan İskender’in amirali. Ne vakit ve nerede vefat ettiği meçhuldür. İskender’in ölümünden sonra Antigonos’un davasını desteklemiştir. Meşhur seyahatine dair bir tarih yahut jurnal geride bırakmıştır. 30 Bkz. Kitap v sonu. 31 21. fasılda Plinius tarafından zikredilmiştir. Büyük İskender’in intikal mesafelerini ölçmüş ve bu mevzuda bir kitap yazmıştır. 32 Bkz. Kitap v sonu. 33 Soli yerlisi. Diogenes Laertios tarafından, birkaç cüzü muhafaza edilmiş olan Etiyopya üzerine bir eserin müellifi olarak zikredilmektedir. Varro ve Plinius da ondan ziraat üzerine yazan bir müellif olarak bahseder. 34 Coğrafya ve botanik üzerine yazan bir müellif olup, Plinius tarafından Kitap xx, Fasıl 73’te tekrar zikredilmiştir. Milattan sonra birinci asırda yaşadığı zannedilmektedir. Keza Fasıl 35’e bakınız.

Genç Simonides, 35 Basilis, 36 Lampsakoslu Ksenophon. 37 35 Meroeli olduğu ve bir Etiyopya Tarihi yazdığı rivayet edilir, kendisi hakkında başka bir şey bilinmemektedir. 36 Athenaios tarafından ikinci Kitabından iktibas yapılan, Hindistan üzerine bir eserin müellifidir. Fasıl 35’te Plinius’un serdettiği mütalaalardan, Etiyopya üzerine de yazdığı anlaşılmaktadır. Agatharkhides tarafından Şark üzerine yazan müelliflerden biri olarak zikredilir, lâkin hakkında bundan gayrı bir şey bilinmemektedir. 37 Bkz. Kitap iii sonu.

KİTAP VII.1 İNSAN, ONUN DOĞUMU, UZVU VE SANATLARIN İCADI. FASIL 1.

İNSAN. Dünyanın ve ihtiva ettiği memleketlerin, kavimlerin, daha ziyade dikkate şayan denizlerin, adaların ve şehirlerin hâlihazırdaki vaziyeti böyledir.2 Yeryüzünde vücut bulan canlı varlıkların tabiatı, şayet insan zihni böylesine mütenevvi bir mevzuyu bütünüyle kavrayabilecek kudrette ise, diğer vasıflarından neredeyse hiç de daha az temaşaya layık değildir.

Bütün diğer mevcudat Tabiat tarafından kendisi uğruna hasıl edilmiş gibi görünen İnsan, ilk ihtimamımıza bihakkın layıktır, gerçi diğer taraftan, Tabiat’ın cömert ihsanlarından istifade etmenin bedeli öyle büyük ve öyle ağır müeyyizelerle takyit edilmiştir ki, onun insana müşfik bir valide mi, yoksa merhametsiz bir üvey ana mı olduğunu tayin etmek hiç de müyesser değildir. Evvelemirde Tabiat, diğer bütün mahlukata kabuklar, zırhlar, dikenler, deriler, kürkler, sert kıllar, saçlar, havlar, tüyler, pullar ve yapağılar kabilinden türlü çeşit örtüler bahşetmişken, canlılar meyanında yalnız insanı diğerlerinin ganimetleriyle örtünmeye mecbur kılmıştır.3 Ağaçların gövdelerini dahi, bazı ahvalde çifte katmanlı olan bir kabuk ile sıcağın ve soğuğun tesirlerine karşı vikaye etmiştir.4 Yalnızca insan, tam da 1 Burada Plinius’un Tabiat Tarihi’nin, 7. kitaptan 11. kitaba kadar (bu kitaplar dâhil) Zooloji bahsini ele alan üçüncü kısmına dâhil oluyoruz. Cuvier, ilk olarak 1827’de Lemaire’in Bibliotheque Classique serisinde neşredilen ve daha sonra bazı ilavelerle Ajasson tarafından 1829’da basılan Plinius tercümesine dâhil edilen pek çok kıymetli haşiye ile bu kısmı tefsir etmiştir, Ajasson, Lemaire neşriyatında Plinius’un Tabiat Tarihi’nin bu kısmının naşiridir. B. 2 Bu mütalaa, mezkûr mevzuların tafsilatıyla ele alındığı evvelki beş kitaba matuftur. B. 3 Benzer bir mütalaaya Cicero’da rastlarız, De Nat. Deor, ii. 47. B. 4 Ajasson, ağaçların bir dış, bir de daha ince bir iç kabuğu olduğunu kaydeder, lâkin Plinius’un buradaki "gemino" kelimesiyle yalnızca ağaç kabuğunun bazen mutat kalınlığının iki misli olduğuna işaret etmek istediğini düşündüğü intibaını verir.

İnsana Dair

...doğumuyla birlikte çıplak toprağın üzerine çırılçıplak fırlatıp atar, çığlıklara, feryatlara ve diğer hayvanların hiçbirinde görülmeyen bir şeye, gözyaşlarına terk eder, hem de varoluşa adım attığı ilk andan itibaren. Gülmeye gelince, Herkül hakkı için, bir anlığına dahi olsa gülmek, insana doğumundan itibaren kırkıncı günden evvel asla nasip olmamıştır ve böylesi dahi vakitsiz bir mucize addedilir.

Işığa bu suretle kavuşan insanın tüm uzuvlarına derhal köstekler ve kundaklar vurulur, ki bu, aramızda doğan vahşi hayvan yavrularının dahi hiçbirinin maruz kalmadığı bir muameledir.

Böylesi müstesna bir bahtiyarlıkla doğan, diğer tüm canlılara hükmetmesi mukadder olan o hayvan, eli kolu sımsıkı bağlanmış ve avazı çıktığı kadar ağlar vaziyette öylece yatar, sırf doğmuş olmak kabahatinden ötürü, hayata başlarken ödemek zorunda kaldığı ceza işte budur.

Böyle bir başlangıçtan sonra, beyhude bir kibrin gösterisi için doğduklarını düşünebilenlerin ahmaklığına yazıklar olsun! Gelecekteki gücün ilk alameti, zamanın bahşettiği ilk lütuf, ona dört ayaklı bir hayvana benzemekten başka bir vasıf kazandırmaz. İnsan ne kadar zaman sonra yürüme kudretine kavuşur? Ne kadar zaman sonra konuşma melekesini elde eder? Ağzı çiğnemeye ne kadar sürede elverişli hale gelir?

Başının tepesindeki o nabız atışları, onun tüm canlı varlıkların en zayıfı olduğunu ne vakte dek haykıracaktır?

Ve dahası, maruz kaldığı illetler, hastalıklarına karşı icat etmek mecburiyetinde olduğu sayısız deva ve üstelik bu devaların ikide bir yeni şekil ve suretlerle ortaya çıkan hastalıklarla hükümsüz kılınması. Diğer canlılar fıtri kabiliyetlerini içgüdüsel olarak bilirken, kimi koşmadaki çevikliğini, kimi uçmadaki süratini, kimi de yüzme kudretini idrak ederken, hiçbir şey bilmeyen, öğretilmedikçe hiçbir şey öğrenemeyen tek varlık insandır, ne konuşabilir, ne yürüyebilir, ne de kendi kendine beslenebilir, hulasa tabiatın sevk-i tabiisiyle ağlamaktan gayrı hiçbir şey gelemez elinden.

Bundan ötürüdür ki pek çok kimse, hiç doğmamış olmanın yahut doğulduysa da mümkün olan en erken vakitte yok edilmiş bulunmanın daha hayırlı olacağı fikrini savunmuştur.

Bütün canlı varlıklar arasında yalnızca insana bahşedilmiştir kederlenmek, zevk ve sefahat ile haddi aşma cürmü yalnızca ona aittir, hem de sayısız surette ve bedeninin her bir uzvuyla. İhtirasın, tamahkarlığın pençesine düşen yegane varlık insandır...

ölçüsüz bir yaşama arzusu batıl inanca yönelir, yalnızca o kendi cenazesini ve hatta ölümünden sonra kendisine ne olacağını dert eder. Hiçbir varlıkta hayat bu denli kırılgan bir temele dayanmaz, hiçbiri her şeye yönelik dizginsiz arzuların tesiri altında bu kadar kalmaz, hiçbiri böylesine akıl çelici korkuları duyumsamaz, hiçbiri böylesine çılgınca ve şiddetli bir hiddetle harekete geçmez.

Nihayetinde diğer hayvanlar kendi türdeşleriyle barış içinde yaşar, onların yalnızca farklı cinsten olanlara karşı koymak üzere birleştiklerini görürüz.

Aslanın yırtıcılığı kendi cinsiyle dövüşmek uğruna harcanmaz, yılanın zehirli iğnesi yılana yönelmez, deniz canavarları ve balıklar dahi öfkelerini yalnızca farklı türden olanlara boşaltır.

Lakin insan söz konusu olduğunda, Herkül hakkı için, felaketlerinin çoğu insandan kaynaklanır.

Farklı kavimlere dair anlatımızda insan ırkının genel bir tasvirini daha evvel sunmuştuk.

Doğrusu şimdi de onların, sonsuz bir çeşitlilik arz eden ve neredeyse insanlığın bölündüğü muhtelif zümrelerin kendisi kadar çok sayıda olan adet ve göreneklerini ele alma niyetinde değilim, yine de göz ardı edilmemesi gerektiğine inandığım bazı hususlar mevcuttur,

16 Bu ifade Pliny tarafından mübalağalı olarak dile getirilmiştir. Kır hayvanları da, ne olduğunu bilmediklerinden ötürü ölüm korkusu taşımasalar dahi, en az insan kadar güçlü bir yaşama sevgisine sahiptir. Acının ne olduğunu bildikleri ise, ondan sakınmaya yönelik içgüdüsel çabalarından açıkça bellidir. 17 Bu ad altında, aynı derecede hor gördüğü bütün din sistemlerini kastettiği aşikardır. 18 Ajasson onun insanın ölümden sonraki şöhrete duyduğu açgözlü arzuya ima ettiğini düşünür gibidir, fakat Pliny’nin zihninde, bedenin ölümünden sonra ruhun yaşamına dair o dönemde yaygın olan tasavvurların bulunduğu gayet açıktır. 19 Pascal da benzer bir fikre sahiptir, o "İnsan bir kamıştır, doğanın en zayıf kamışıdır" der. Vücudunun düzeneği son derece ince ve karmaşıktır, ancak hayatının diğer canlı varlıkların iradesine bağlı yahut onlardan neşet eden kazalara dayalı tehlikelere küçük böceklerinki kadar maruz kaldığı pek söylenemez. 20 Ajasson benzer bir ifade için muhtelif klasik yazarlara atıfta bulunur. Bunun iyi bilinen pek çok olguyla çeliştiğini belirtmeye lüzum bile yoktur. Açlık ve cinsi dürtülerin doğurduğu şiddetli arzular, Pliny’nin burada tasvir ettiği gibi mesut bir ahvalin vahşi hayvanlar arasında vuku bulması ihtimalini bütünüyle ortadan kaldırmaya kafidir. 21 Eski çağlarda dillerde dolaşan "Homo homini lupus", yani "İnsan insanın kurdudur" deyişini doğuran işte bu histi ve şu mısra fevkalade doğrudur,

"İnsanın insana ettiği zulüm, Yas tutturur binlerce cana her gün."

22 Coğrafya Kitaplarında insanın bir bütün olarak ele alınıp kavimler halinde zümrelere ayrıldığı evvelce sunulmuş tasvire ima etmektedir.

İNSAN HAKKINDA

bilhassa denizden kayda değer bir mesafede yaşayan kavimlerle alakalı hususlar böyledir, bunlar arasında hayret verici nitelikte ve hakikaten pek çoklarına inanılmaz gelecek kimi olguların belireceğinden hiç şüphem yoktur.

Sözgelimi, evvela kendi gözleriyle görmemiş olan kim Habeşlerin varlığına inanabilirdi?

Doğrusu, bilgimize ilk kez dahil olduğunda mucizevi görünmeyen ne vardır? Keza fiilen icra edilene dek nice şeyler tamamen imkansız addedilmiştir. Fakat hakikat şudur ki, zihin Tabiatı bir bütün olarak kavramak yerine yalnızca ayrıntılarıyla mütalaa ettiğinde, varlığımızın her anında onun kudretine ve azametine itimatsızlık gösteririz.

Tavus kuşlarından, kaplanların ve panterlerin benekli postlarından ve pek çok hayvanın zengin renklerinden bahsetmeyecek olursak, sözü edilmeye değmez gibi görünen ancak hakkıyla mütalaa edildiğinde paha biçilmez bir ehemmiyet arz eden bir husus da, muhtelif kavimler arasında bu denli çok lisanın, bu kadar çok konuşma tarzının, böylesine büyük bir ifade çeşitliliğinin bulunmasıdır, öyle ki bir diğeri için, farklı bir memleketten gelen insan neredeyse hiç insan olmamakla birdir. Keza insan siması ve çehresi de, yalnızca on kadar yahut biraz daha fazla kısımdan teşekkül etmiş olmasına rağmen öyle şekillendirilmiştir ki, bunca binlerce insan arasında birbirlerinden ayırt edilemeyecek iki kişi dahi mevcut değildir, bu kadar sınırlı sayıda terkiple sınırlandığında hiçbir sanatın asla ortaya koyamayacağı bir neticedir bu.

Bununla birlikte, bu mahiyetteki hususların çoğunda yalnızca kendi itibarımı rehnetmekle yetinmeyecek, şüphe uyandıracak nitelikteki bütün konularda zikredilecek olan kaynaklarıma başvurarak bunu teyit etmeyi yeğleyeceğim.

Ne var ki okurlarım, bu alanda en uzun geçmişe sahip oldukları gibi en dikkatli gözlemciler olduklarını da ispat etmiş bulunan Greklerin izinden gitmeye itiraz etmemelidir.

23 Gezginlerin erişmesi daha güç olduğundan bunlar daha az bilinir ve bu sebeple en harikulade rivayetlere daima bunlarla irtibatlı olarak rastlarız. 24 Bu his, "Omne ignotum pro mirifico", yani "Bilinmeyen her şey harika addedilir" şeklindeki kadim ve beylik darbımeselde veciz bir şekilde ifade edilmiştir. 25 Cuvier, Pliny’nin eserinde hususi bir saflık sergilediği ve fiziki mevzularda doğru muhakemeden büsbütün yoksun kaldığı bir kısma başlarken umumiyetle bu türden hitabi bir dil kullandığına dikkat çeker. 26 İctimaiyetin ilk büyük bağı olan sohbeti sürdürmekten mahrum kalındığı için.

BÖLÜM 2.

ÇEŞİTLİ MİLLETLERİN HARİKULADE SURETLERİ

İskitlerin kimi kabilelerinin ve hakikaten daha pek çok milletin insan etiyle beslendiğini evvelce beyan etmiştik. Dünyanın tam merkezinde, İtalya ve Sicilya'da bir vakitler böylesi canavarca temayülleri olan milletlerin, ezcümle Kyklopların ve Laistrygonların mevcudiyetini ve çok yakın bir geçmişte Alplerin öte yakasında, bu milletlerin usulünce insan kurban etmenin adet olduğunu hatıra getirmeseydik, bu hakikatin kendisi dahi belki de akılalmaz görünebilirdi, nitekim insan kurban etmek ile insan yemek arasındaki fark pek azdır.

Kuzey havalisinde ikamet edenlerin civarında ve poyrazın zuhur ettiği mevkiden, Geskleithron namıyla bilinen ve rüzgârın mağarası tesmiye olunan mahalden pek de uzak olmayan bir yerde, evvelce zikrettiğim Arimaspi kavminin mevcudiyetinden bahsedilir, bunlar yalnızca tek bir göze sahip olmaları ve bu gözün de alınlarının tam ortasında bulunmasıyla temayüz etmiş bir millettir.

Bu ırkın, madenlerden çıkardıkları altın sebebiyle, umumiyetle tasvir edildikleri veçhiyle kanatlı bir nevi canavar olan Grifonlar ile bitimsiz bir cenk sürdürdüğü rivayet olunur, zira bu vahşi hayvanlar mezkûr altına fevkalade bir harisle sahip çıkıp bekçilik ederken, Arimaspi kavmi de aynı derecede ona malik olma hevesindedir. Pek çok müellif bu hususta beyanda bulunmuştur, bunların en mümtazları arasında Herodotos ve Prokonnesoslu Aristeas yer alır.

Diğer İskit Yamyamlarının ötesinde, İmaus Dağı'nın koca bir vadisinde kain, Abarimon tesmiye olunan bir diyar mevcuttur, buranın ahalisi, ayakları bacaklarına nispetle geriye doğru dönük vahşi bir ırktır, harikulade bir sürate maliktirler ve yabani canavarlarla bir arada rastgele dolanıp dururlar.

Büyük İskender’in sefer güzergâhlarının mesafelerini ölçmekle vazifeli Baeton’dan öğrenmekteyiz ki, bu kavim kendi iklimleri haricinde hiçbir yerde nefes alamamakta, bu sebepten ötürü komşu krallardan herhangi birinin huzuruna çıkarılmaları kabil olmamakta, bizzat İskender’in huzuruna dahi bunlardan hiçbiri getirilememiştir. Borysthenes’in ötesinde on günlük mesafede ikamet ettiklerini evvelce zikrettiğimiz İnsan Yiyiciler (Anthropophagi), İznikli Isigonus’un aktardığına göre, insan kafataslarından içki içmeyi ve saçları üzerinde duran kafa derilerini adeta birer peçete misali göğüslerinin üzerine koymayı itiyat edinmişlerdi.

Aynı müellif, Arnavutluk’ta gözleri deniz mavisi renginde, en erken çocukluklarından itibaren beyaz saçlı olan ve geceleri gündüzden daha iyi gören muayyen bir insan ırkının bulunduğunu nakleder.

Yine kendisi, Borysthenes’in ötesinde on günlük mesafede ikamet eden Sauromatae kavminin yalnızca iki günde bir yiyecek kabul ettiğini bildirir. Bergamalı Crates, evvelce Çanakkale Boğazı civarındaki Parium yakınlarında Ophiogenes adını verdiği bir insan ırkının mevcut olduğunu, bunların yalnızca el sürmek suretiyle zehri çekip çıkararak yılan sokmasına maruz kalanları iyileştirebildiklerini nakletmektedir. Varro ise, o havalide tükürükleri yılan sokmalarını tesirli surette şifaya kavuşturan birkaç kimsenin halen var olduğunu bize aktarır.

Agatharchides’in aktardığına göre, Afrika’daki Psylli kabilesinde de vaziyet aynı idi, bu insanlar isimlerini, mezarı Büyük Sirte bölgesinde bulunan krallarından biri olan Psyllus’tan almışlardı.

Bu insanların bedenlerinde tabiatları icabı yılanlar için ölümcül olan ve kokusu onları uyuşuklukla tesirsiz kılan muayyen bir tür zehir bulunmaktaydı, onlar arasında çocukları doğumlarının hemen akabinde en vahşi yılanların önüne koymak ve bu usulle zevcelerinin sadakatini imtihan etmek bir adetti, zira zinanın mahsulü olan çocuklar yılanlar tarafından kovulmamaktaydı. Ne var ki bu millet, bugün onların topraklarını işgal eden Nasamones kavminin gerçekleştirdiği katliam neticesinde neredeyse tamamen ortadan kaldırılmıştır. Bununla birlikte mezkûr ırk, muharebe esnasında firar edenlerin yahut orada bulunmayanların soyundan gelen birkaç kişi vesilesiyle halen mevcudiyetini korumaktadır.

İtalya’daki Marsi kavmi dahi aynı kudrete halen maliktir, rivayete nazaran bu kudreti, fıtri bir hususiyet olarak tevarüs ettikleri Kirke’nin oğlundan neşet eden kökenlerine borçludurlar.

Fakat hakikat şudur ki, bütün insanların bedenlerinde yılanlar üzerinde tesir gösteren bir zehir mevcuttur ve rivayet olunur ki insan tükürüğü, sanki üzerlerine kaynar su dökülmüşçesine onları firara mecbur eder.

Yine söylenir ki aynı madde, yılanların boğazına girdiği anda onları helak eder, bilhassa bu tükürük oruçlu yahut aç bir kimseye ait olduğunda tesiri pek ziyadedir. Nasamones kavminin ve onlarla sınırdaş olan Machlyae kavminin yukarısında, Calliphanes’ten öğrendiğimize göre, her iki cinsiyeti aynı fertte birleştiren ve sırayla her birinin vazifesini icra eden bir kavim olan Androgyni milleti bulunmaktadır.

Aristoteles dahi onların sağ memesinin erkek, sol memesinin ise kadın memesi olduğunu beyan eder.51 Isigonus ve Nymphodorus bize bildirirler ki, Afrika'da büyücülükle uğraşan kimi aileler mevcuttur52 ve bunlar, methiye kılığındaki efsunları vasıtasıyla davarların helak olmasına, ağaçların kurumasına ve sabilerin ölümüne sebebiyet verebilirler.

Isigonus şunu da ilave eder, 48 Herodotos, 4. Kitap, 173. fasılda biraz daha farklı bir rivayette bulunur, keza Herodotos'un anlatısını takip eden Aulus Gellius'a da bakınız, 16. Kitap, 11. fasıl.

Gellius dahi Marsiler hakkında Plinius'unkine benzer bir malumat verir., B. 49 İnsan tükürüğüne atfedilen bu tesirin hiçbir esasa dayanmadığını belirtmeye lüzum dahi yoktur.

Bir müddet oruç tutmuş kimsenin tükürüğü, bu memlekette halen göz iltihabı için rağbet gören bir halk ilacıdır.

Normal ahvaldeki tükürüğe kıyasla daha yüksek nispette tuzlu madde ihtiva eder., B. 50 Nasamonlar, Büyük Sirte civarında, Afrika'nın kuzey kısmının ahalisi arasında zikredilmiştir, v. 5.

Keza bakınız Herodotos, 2. Kitap, 32. fasıl ve 6. Kitap, 172 ve 190. fasıllar., B. 51 Tenasül uzuvları gayritabii bir teşekkül gösterip her iki cinsiyeti de aynı şahısta birleştirdiği hissini veren kimi fertlere tesadüf edildiği vakidir, her iki cinsiyete mahsus cüzlerin hakikaten mevcut göründüğü vakalar da vardır, lakin bunlar her daim noksan yahut iptidai bir haldedir, bunun ötesindeki her şey şüphesiz masaldan ibarettir.

Todd'un Anatomi Ansiklopedisi'ndeki ilgili maddeye bakınız., B. 82 Günümüzde dahi zenciler arasında büyü kudretine malik olduğunu iddia eden fertler bulunmaktadır, lakin bu kudret, sıklıkla tatbik ettikleri muhtelif zehirlere dair vukuflarından ibaret görünmektedir ve bu vasıtayla ahalinin zihni üzerinde büyük bir nüfuz elde ederler., B.

ÇEŞİTLİ KAVİMLERİN HAYRET VERİCİ SURETLERİ Triballiler ve Illyrialılar arasında bu vasıfta bazı kimseler bulunur ki, bunlar nazarlarıyla büyüleme kudretine dahi sahiptir ve bakışlarını üzerlerine uzunca bir müddet diktikleri kimseleri, bilhassa da bakışları hiddet arz ediyorsa öldürebilirler, bülug çağının bu kabil şahısların meşum tesirine bilhassa maruz kaldığı söylenir.53 Çok daha şayanıhayret bir ahval ise, bu şahısların her bir gözünde ikişer gözbebeği bulunması keyfiyetidir.54 Apollonides, İskitya'da Bythiae namıyla maruf bu vasıfta birtakım kadınlar olduğunu nakleder, Phylarchus ise Pontus'taki Thibii kavminden bir kabilenin ve dahi pek çok başka kimsenin, bir gözünde çift gözbebeği, diğerinde ise bir at sureti taşıdığını beyan eder.55 Kendisi keza, bu şahısların bedenlerinin, libaslarının ağırlığıyla aşağı çekilseler dahi suda batmayacağını kaydeder.56 53 Gözün bu kudretine Vergilius tarafından atıfta bulunulur, Ecl. iii. 1. 103, "Körpe kuzularımı büyüleyen hangi gözdür böylesine?" Kem göz, Mısır'da ve Şark'ın bazı kısımlarında halen bir itikat unsurudur.

Cadılık, muhtelif şekillerde, bundan en fazla iki asır evvel Avrupa'nın en münevver mıntıkalarında dahi pek büyük bir itibar görmekteydi ve avamın itikatları arasından henüz tamamen çıkmış değildir., B. 54 İnsan gözünde bu kabil bir şeye asla tesadüf edilmediği pekala malumdur, ne de bu garip telakkinin menşeini izah edecek bir usule sahibiz., B.

Brand, Halkiyat Âsârı adlı eserinde, kimsenin bana kusur isnat edemeyeceği manasına gelen "kimse gözümün üstünde kaşın var diyemez" darbımeselinin meftun eden yahut büyüleyen göz telakkisinden neşet ettiğine dair zerre şüphesi bulunmadığını ifade eder. Reginald Scot'ın "Cadılığın Keşfi" adlı eserinden şu iktibası yapar, "

Pek çok müellif, büyüleyen gözlerin tesiri hususunda Vergilius ve Theokritos ile müttefiktir ve 'İskitya'da gözlerinin elmasında iki küre yahut leke bulunan, Bythiae tesmiye edilen kadınlar vardır' diye tasdik ederler. Bunlar hakikaten, hiddetli nazarlarıyla, yalnızca körpe kuzuları değil, küçük çocukları dahi büyüler ve onlara ziyan verirler." Bakınız Brand'ın Halkiyat Âsârı, 3. cilt, s. 44, 46. Keza bakınız Ennemoser'in Sihir Tarihi, 2. cilt, s. 160, 161.

Bohn Neşriyatı. 55 Bazı şarihler, Plinius'un yahut iktibasta bulunduğu Phylarchus'un, hem at hem de gözdeki titreme hareketi manasına gelen Yunanca hippos tabirinin müphemiyetine kapılıp yanıldığını zannetmişlerdir.

Fakat, meselenin böyle olduğu kabul edilse dahi, hayret vericiliği pek azalmaz, zira bir gözde çift gözbebeği mevcut iken, bu mezkur titreme hareketi yalnızca diğer göze mahsustur., B. 56 Sihirli vasıflarla mücehhez kimselerin suda batmayacağı, her devirde galip bir hurafe olagelmiştir ve şüphesiz, bu ithamı intikam alma vesilesi kılmak isteyenlerin kurnazlığıyla da körüklenmiştir.

Batarlarsa masum addedilir, lakin boğulurlardı, şayet su yüzünde kalırlarsa suçlu addedilir ve kanunun amansız pençesine teslim edilirlerdi. Bu teamüle atfen,

Damon bunlara pek ziyade benzeyen bir kavimden, bedeninin temas ettiği her şahısta teri vereme57 yol açan Etiyopya'nın Pharnaces kavminden bahseder.

Kendi müelliflerimizden biri olan Cicero dahi, çift gözbebeği taşıyan cümle kadınların nazarlarının muzır olduğu mütalaasında bulunur.58 Şu halde tabiat, vahşi hayvanlarla müştereken insanda da beşer etine meyil husule getirdiğinde, insan vücudunun her bir cüzünde ve hatta kimi şahısların gözlerinde zehirler vücuda getirmeyi münasip görmüş, insan bedeninde bulunmayan hiçbir habis tesirin mevcut olmamasını temin etmiştir.

Roma şehrinden pek uzak olmayan Falisci arazisinde, Hirpi namıyla maruf birkaç aileye tesadüf olunur.

Bu kimseler Soracte Dağı'nda Apollo'ya her sene bir kurban takdim ederler, bu merasim esnasında yanan bir odun yığınının üzerinden, yanmak şöyle dursun, zerre kadar kavrulmadan geçerler.

Bu sebepten ötürü, senato kararıyla, askerlik hizmetinden ve diğer bütün amme mükellefiyetlerinden her daim muaf tutulurlar.59 Kimi fertler ise, vücutlarının bazı azaları fevkalade hususiyetlerle mücehhez olarak dünyaya gelirler.

Kral Pyrrhus’un durumu da böyleydi, sağ ayağının başparmağı, yalnızca hastaya dokunmak suretiyle dalak hastalıklarını iyileştirirdi.60 Bize bildirildiğine göre bu parmak, bedeninin diğer kısımlarıyla birlikte yakılarak küle dönüştürülememiş, bunun üzerine bir sandukaya konularak bir tapınakta muhafaza edilmiştir.

Brand ("Popular Antiquities", c. III) şöyle der, "Cadıyı yüzdürmek, halk arasında yaygın olan bir başka tür sınamaydı.

Bu usulle kadına, zalimce olduğu kadar edepsizce de muamele edilirdi, zira çırılçıplak soyulur, sağ el başparmağı sol ayak başparmağına ve sol el başparmağı sağ ayak başparmağına gelecek şekilde çaprazlama bağlanırdı.

Bu vaziyette bir gölete yahut nehre atılır, suçlu ise batmasının imkânsız olduğuna inanılırdı." 57 Muhtemelen buradaki "tabem" kelimesinin manası budur, gerçi "çürüme" yahut "kokuşma" manasına gelmesi de muhtemeldir. 58 Bu mülahaza, Cicero’nun günümüze ulaşan eserlerinin hiçbirinde yer almamaktadır, B. 59 Cuvier, bu insanların muhtemelen, Paris’te kendini sergileyen, yanmaz olduğunu iddia eden fakat nihayetinde kendi şarlatanlığının kurbanı olup bedelini canıyla ödeyen bir İspanyol’un uyguladığına benzer bir hileye başvurduklarını kaydeder.

Öyle anlaşılıyor ki Hirpiler yalnızca bir bölgeyle sınırlı kalmamış, İtalya’nın muhtelif yerlerine dağılmışlardı.

Bkz. Heyne’nin Aruns’un duası üzerine düştüğü not, Aeneis, Kitap XI, m. 785 ve devamı, K. 60 Plutarkhos bu sözde vakaları Pyrrhus’un Hayatı’nda nakleder, bu beyan, bilhassa "Kralın illeti" olarak tesmiye edilen maraz başta olmak üzere, muhtelif hastalıkların tedavisinde hükümdar dokunuşunun tesirine dair modern zamanlarda kaydedilenlerle benzer kabul edilebilir, B.

FARKLI MİLLETLERİN HARİKULADE SURETLERİ

Hindistan ve bilhassa Etiyopya mıntıkası acayipliklerle doludur.61 Hindistan’da hayvanların en cüsselileri yetişir, meselâ köpekleri,62 diğer bütün memleketlerinkinden çok daha iridir.63 Ağaçlarının dahi öylesine muazzam bir boyda olduğu söylenir ki üzerlerinden bir ok aşırmak kabil değildir.

Bu hal, toprağın fevkalade bereketinin, havanın mutedil sıcaklığının ve suyun bolluğunun bir neticesidir, nakledilenlere inanılacak olursa bunlar öyle bir mertebededir ki tek bir incir ağacı64 koca bir süvari bölüğüne gölgelik vazifesi görebilir.

Buradaki kamışlar dahi öylesine muazzam bir uzunluktadır ki boğumları arasındaki her bir kısım başlı başına bir boru teşkil eder ve bundan üç kişi alabilen bir kayık imal edilir.65 Buradaki ahaliden pek çok kimsenin boyunun beş arşından uzun olduğu herkesçe malum bir hakikattir.66 Bu insanlar asla balgam çıkarmaz, ne başlarında ne dişlerinde ne gözlerinde ve nadiren bedenlerinin diğer uzuvlarında hiçbir ağrı çekmezler, güneşin harareti bünyeyi kuvvetlendirmekte öylesine tesirlidir.

Gimnosofistler olarak tesmiye edilen filozofları, gündoğumundan günbatımına değin gözlerini hiç kırpmadan Güneş’e dikmiş vaziyette, tek bir duruşta beklerler ve bütün gün boyunca kızgın kumların üzerinde, evvela birinin sonra diğerinin üstünde olmak üzere tek ayak üstünde durmayı adet edinmişlerdir.67 Megasthenes’in naklettiğine göre, Nulo adlı bir dağda meskûn olan ve ayakları geriye doğru dönük,68 her ayağında sekizer parmak bulunan bir insan ırkı mevcuttur.69

Yine dağların birçoğunda, köpek başlı70 ve vahşi hayvan postlarına bürünen bir insan kavmi yaşar.

Konuşmak yerine havlarlar ve pençeleriyle donanmış halde, avcılıkla ve kuş yakalayarak maişetlerini temin ederler.

Ktesias’ın naklettiği rivayete nazaran bu insanların sayısı yüz yirmi binden fazladır, aynı müellif bize Hindistan’da, kadınlarının hayatları boyunca yalnızca bir defa gebe kaldığı ve çocuklarının saçlarının doğdukları anda beyazladığı muayyen bir ırkın mevcudiyetinden bahseder.

Kendilerine Monocoli71 tesmiye edilen, tek bacaklı lakin şaşırtıcı bir çeviklikle sıçrayabilen bir başka insan ırkından da söz eder.72 Bu kavme aynı zamanda Sciapodae73 da denilir, zira şiddetli sıcak vaktinde sırtüstü yatıp ayaklarının gölgesiyle kendilerini güneşten korumayı adet edinmişlerdir.

Müellif, bu insanların Trogloditlerden74 pek uzakta yaşamadıklarını söyler, bunların da batısında boyunsuz ve gözleri omuzlarında olan bir kabile mevcuttur.75

61 Horatius, Odlar, Kitap I, K. 22, bir Hindistan nehri olan Hidaspes’i "fabulosus" [efanevi] unvanıyla tavsif eder, L. 62 Bkz. Kitap VIII, b. 40. 63 Aelianus, Hist. Anim., Kitap XVI, b. 11 ve Kitap XVII, b. 26’da Hindistan’daki pek çok hayvanın cüsseli oluşuna işaret eder, Kitap IV, b. 19’da bilhassa Hint köpeğinin cüssesini ve yırtıcılığını tasvir eder, B. 64 Linnaeus’un Ficus religiosa’sı, bu ağacın dalları yere doğru eğildiklerinde kök salma ve yeni gövdeler teşkil etme hususiyetine sahiptir, bunlar da aynı şekilde yere doğru eğilebilen başka dallar verir ve böylece gayrimuayyen bir sahayı örter, B. Halk arasında daha ziyade "banyan ağacı" olarak bilinir.

Bkz. Kitap XII, b. 11. 65 Bambos arundinacea yahut bambu kamışı, ekseriyetle en uzun ağaçların boyuna erişebilen, buğdaygiller nevinden bir kamış yahut nebattır.

Gövdesi boştur ve boğumlar arasındaki kısımları yerliler tarafından kano imalinde kullanılır.

Hakkındaki bir rivayeti Herodotos’ta buluruz, Kitap III, b. 98, B.

Ayrıca bu eserin Kitap XVI, b. 65 kısmına bakınız. 66 Hintlilerin boyunun mutedil mıntıkalardaki ahalininkini aştığı vaki değildir, B. 67 Bunlara pek benzeyen bazı tatbikatlar Hindistan’ın muayyen kısımlarında, hususi bir dervişler zümresi olan Fakirler tarafından icra edilir ve bunlar ya dini merasimler yahut kefaret ödeme usulleri zaviyesinden telakki edilir, B. 68 Henderson, eserinde şöyle belirtir, "

Biblical Researches" adlı eserde Kafkasya'da yaşayan ve İnguş olarak bilinen bir kavmin mevcudiyetinden ve bunların, silahlı adamlar kılığına giren ve ayakları ters duran bir cin taifesinin varlığına inandıklarından bahsedilmektedir. 69 Cuvier, bu tür harikulade rivayetlerin umumiyetle dağlık havali ahalisi hakkında anlatıldığına, zira bunların seyyahlarca daha az bilindiğine ve daha güç erişilir olduğuna işaret eder. B. 70 Bu rivayetin menşei muhtemelen, öne doğru çıkık bir burnu andıran ağız yapısından ötürü "cynocephalus" yahut "Köpek başlı" tesmiye edilen bir maymun cinsidir.

Kinosefaller hakkındaki bu rivayet, Aulus Gellius tarafından tekrarlanır, Kitap ix, böl. 4. B.

Cynocephalus umumiyetle babun olarak kabul edilir. 71 Bu isim, cnrb rov ftoi'ov KwXou, yani "yalnızca tek bacağı bulunmasından" ötürü verilmiştir.

Bu hikayelerin mezkur kavimler hakkında ilk defa anlatılmasının, isimlerinin bu manalara gelen Yunanca kelimelere olan benzerliğinden neşet etmiş olması muhtemeldir. 72 Bu hikayenin menşeini izah edecek bir vasıtaya malik değiliz.

Plinius'un, Ktesias'ın şüpheli otoritesine istinaden böylesi gülünç masalları benimsemiş olması esef vericidir. B. 73 SKiaTToOe ifadesinden, "ayağıyla gölge eden." B. 74 Yahut "mağaralarda meskun olanlar." 75 Bu rivayetin, kadim seyyahların her zamanki mübalağalı beyanlarına uygun olarak, şimal kabilelerinin cüce cüsselerinden ve kısa boyunlarından neşet etmiş olabileceği tahmin edilmiştir.

ÇEŞİTLİ KAVİMLERİN HARİKULADE ŞEKİLLERİ

Hindistan'ın şark cihetlerindeki dağlık mıntıkalarda, Catharcludi ülkesi denilen mevkide, fevkalade bir sürate malik bir hayvan olan Satir bulunur,76.

Bunlar gah dört ayak üzerinde seyreder, gah dik yürürler, aynı zamanda bir insanın çehre çizgilerine sahiptirler.

Süratleri sebebiyle bu mahluklar, ya yaşlandıklarında yahut hastalandıklarında yakalanabilmeleri haricinde, asla ele geçirilemezler.

Tauron, ormanlarda meskun olan ve nizamı dairesinde bir sese malik bulunmayan bir kavme Choromandae ismini verir.

Bu halk dehşetengiz bir surette feryat eder, bedenleri kıllarla örtülüdür, gözleri deniz yeşili renginde olup dişleri köpeğinkine benzer,77. Eudoxus ise Hindistan'ın cenup taraflarında erkeklerin bir arşın uzunluğunda ayaklara malik olduğunu, kadınların ayaklarının ise fevkalade küçük bulunması hasebiyle kendilerine Struthopodes denildiğini nakleder,78. Megasthenes, Hindistan'ın Pomades kavimleri arasına,79 Scyritae tesmiye olunan bir halkı yerleştirir.

Bunların çehrelerinde burun delikleri yerine yalnızca delikler mevcuttur ve ayakları yılanın gövdesi gibi esnektir.

Hindistan'ın nihayet bulduğu en uzak hudutta, şark tarafında, Ganj Nehri'nin menbaı civarında, ağızları bulunmayan bir halk olan Astomi kavmi yaşar, bedenleri kaba ve kıllıdır ve ağaç yapraklarından yoldukları hav tüyüyle,80 örtünürler.

Bu insanlar yalnızca teneffüs ederek ve burun deliklerinden içlerine çektikleri kokular vasıtasıyla hayatlarını idame ettirirler.

Ne et yer ne de meşrubat içerler, uzun bir sefere çıktıklarında, koklayacak bir şeyden mahrum kalmamak adına yanlarında yalnızca muhtelif hoş kokulu kökler, çiçekler ve yaban elmaları taşırlar,81.

Lakin mutattan biraz daha kuvvetli olan bir koku, onları kolaylıkla helak eder,82. Bu kavmin ötesinde ve dağların bittiği en uç noktada, Trispithami,83 ile Pigme ırklarının mevcut olduğu söylenir, bunlar boyları yalnızca üç karış, yani ancak yirmi yedi parmak olan iki ırktır.

Dağlar tarafından şimalin şiddetli rüzgarlarından muhafaza edildiklerinden, sıhhatli bir hava ve daimi bir bahar içinde yaşarlar, Homeros'un,84 turnaların kendilerine harp açtığını zikrettiği insanlar işte bunlardır.

Rivayete nazaran bunlar, her ilkbahar mevsiminde kalabalık bir cemaat halinde, koçların ve tekelerin sırtına binmiş ve oklarla mücehhez bir halde deniz sahiline inme ve orada mezkur kuşların yumurtalarını ve yavrularını itlaf etme adetindedir, bu seferleri üç aylık bir müddeti kapsar ve aksi takdirde turnaların giderek artan kesretine karşı koyabilmeleri imkansız olurdu.

Kulübelerinin tüy ve yumurta kabuklarıyla karıştırılmış balçıktan inşa edildiği anlatılır.

Filhakika Aristoteles bunların mağaralarda meskun olduğunu beyan eder, lakin diğer bütün hususlarda sair müelliflerle aynı malumatı verir,85. İsigonos bize, bir Hint kavmi olan Cyrnilerin dört yüzüncü yaşlarına kadar hayatta kaldıklarını bildirir, kendisi aynı halin Etiyopya Macrobileri,86 Sereler ve Athos Dağı sakinleri için de cari olduğu kanaatindedir,87.

Onların bu hikâyesine Ovidius ve Juvenalis tarafından da değinilmektedir.

Pigmeler bahsinde Cuvier şu mütalaada bulunur, "Pigmeleri Homeros’un eserlerinde bulmak beni şaşırtmaz, lâkin onlara Plinius’ta rastlamak, doğrusu beni pek hayrete düşürdü."

Yahut Yunanca "uzun" manasına gelen *makros* ile "ömür" manasına gelen *bios* kelimelerinden mülhem, "uzun yaşayanlar".

Elbette bu beyanda hiçbir hakikat payı yoktur, şüphesiz bu memleketlerde uzun ömürlülüğe elverişli muhtelif ahval mevcuttur, fakat bunlar, mezkûr kavimlerin hayat tarzlarındaki birtakım hususiyetler ve maruz kaldıkları ölümcül salgın hastalıklar sebebiyle fazlasıyla dengelenmektedir.

FARKLI MİLLETLERİN AKILLARA DURGUNLUK VEREN SURETLERİ

[okunamadı], bunun besin olarak tükettikleri engerek eti sayesinde olduğu zannedilir, nitekim bunun neticesinde hem saçlarında hem de giysilerinde her türlü zararlı hayvandan beridirler.

Onesikritos’un bildirdiğine göre, Hindistan’ın gölgesiz olan kısımlarında insanların bedenleri beş arşın iki karış boyuna ulaşır ve ömürleri yüz otuz yıla kadar uzar, ihtiyarlık alameti göstermeksizin, adeta ömürlerinin baharındaymışçasına vefat ederler. Bergamalı Krates, yaşları yüz seneyi aşan Hintlileri Gymnetai tesmiye eder, lâkin azımsanmayacak sayıda müellif de onlara Makrobioi adını verir.

Ktesias, vadilerde mukim olan ve iki yüzüncü yaşlarına kadar yaşayan, Pandore namıyla maruf bir kavimden bahseder, bunların saçları gençliklerinde ak iken, ihtiyarlıkta siyaha döner. Diğer taraftan, Makrobioi kavminin arazisine bitişik yaşayan birtakım insanlar vardır ki kırkıncı yaşlarının ötesine asla geçemezler ve kadınları ömürleri boyunca ancak bir defa çocuk doğururlar.

Bu vaziyet Agatharkhides tarafından da zikredilir, kendisi ilaveten bu insanların çekirgelerle beslendiklerini ve pek süratli koştuklarını beyan eder.

Kleitarkhos ve Megasthenes bu kavme Mandi adını verir ve onlara ait üç yüz kadar köyün mevcudiyetini sayar.

Kadınları henüz yedi yaşındayken çocuk doğurmaya muktedirdir ve kırkında ihtiyar olurlar.

Plinius, Yirmi Dokuzuncu Kitap, Otuz Sekizinci Bölümde, engerek etinin bir besin maddesi olarak istimalinden bahseder ve hazırlanışına dair tafsilatlı tarifler verir. Bu etin fevkalade besleyici ve sıhhat bahşedici olduğu kabul edilirdi ve nitekim asrımızın hekimleri tarafından da aynı gaye ile reçete edilmiştir. İmparator Commodus tarafından, engerek eti tüketmekten hasıl olduğuna inandığı şifanın hatırasına darp ettirildiği kuvvetle muhtemel olan bir madalyon halen mevcuttur.

Bkz. İkinci Kitap, Yetmiş Beşinci Bölüm.

Romalıların sırasıyla yaklaşık bir buçuk ayak ve üç parmak olarak hesaplanan *cubitus* ve *palmus* ölçüleri, bu insanların boyunu sekiz ayak yapacaktır.

Yunanca "bedenine çok idman yaptıran kimse" manasındaki *gymnetes* kelimesinden.

Bu beyanın hiçbir mesnedi olmadığı görülmektedir.

Bkz. Altıncı Kitap, Otuz Beşinci Bölüm.

Çekirgelerin iri cüsseli ve pek bol olduğu daha sıcak iklimlerin çoğunda, bunlar vakit vakit gıda olarak kullanılır, lâkin bunların herhangi bir kabilenin yahut kavmin yegâne, hatta başlıca besin kaynağını teşkil ettiğine inanmamız için hiçbir sebep yoktur.

Sıcak iklimlerde kadınlar büluğa ılıman mıntıkalara nazaran hayli erken ererler, fakat burada zikredilen yaş bir mübalağadır. Mezkûr iklimlerde kadınlar doğum yapmaktan da daha erken yaşta, muhtemelen kırkıncı yaştan evvel kesilirler.

Taprobane adasında, ömrün nihayetsiz bir uzunluğa eriştiği, aynı zamanda bedenin de her türlü zaaftan azade olduğu Artemidoros tarafından öne sürülür.

Duris’in naklettiğine göre, Hintlilerin bir kısmı hayvanlarla münasebette bulunur ve bu birleşmeden yarı insan yarı hayvan mahluklar neşet eder. Yine bir Hint kavmi olan Kalingeler arasında kadınlar beş yaşında gebe kalır ve sekizinci yaşlarının ötesine yaşamazlar. Başka yerlerde ise, uzun ve kıllı kuyruklarla doğan, fevkalade süratle koşan insanlar mevcuttur, tüm vücutlarını örtecek kadar büyük kulaklara sahip olan başkaları dahi vardır.

Oriteler, Hintlilerden Arabis nehri ile ayrılırlar, tırnaklarıyla parçalayıp güneşte kurutmayı adet edindikleri balıktan gayrı hiçbir yiyecek bilmezler. Bergamalı Krates, Etiyopya’nın ötesinde mukim Troglodytelerin atı geride bırakacak kadar hızlı koşabildiklerini ve Syrbotai olarak bilinen bir Etiyopya kabilesinin boyca sekiz arşını aştığını ifade eder.

Astragus nehrinin kıyılarında, şimale doğru yerleşik bir Etiyopyalı Göçebe kabilesi mevcuttur ve yaklaşık

Bu ada, Plinius’un geçen Kitabın Yirmi Dördüncü Bölümünde izahatını verdiği Seylan adasıdır.

Bu nevi gayritabii birleşmeler münferiden vuku bulmuş olabilir, fakat bunlardan asla bir döl türememiştir.

Bu, yukarıda Doksan Beşinci Notta zikredilenden daha da büyük bir mübalağadır.

Cuvier, bu hikâyenin esasen iri maymun ırkına atfen anlatılmış olması gerektiğini belirtir. Bununla birlikte, bazı insanların kuyruk sokumu kemiğinin (*os coccygis*) fazlasıyla uzamış olduğunu söyler ve Paris’te bu hilkat garibesine sahip meşhur bir ressamı zikreder. "Fakat bundan hakiki bir kuyruğa varmak için," der kendisi, "mesafe pek büyüktür." Bu devirde elimizde Mösyö de Couret’nin, Habeşistan yahut Nubya’da mukim, en az iki parmak uzunluğunda kuyrukları bulunan Niam Niam ırkına dair (belki de şüpheli) malumatı bulunmaktadır. İnsanoğlunun başlangıçta kuyruklara malik olduğu, lakin zaman geçtikçe ağaçlara tırmana tırmana bunları aşındırıp tükettiği yönündeki Lord Monboddo teorisini pek az kimse hatırlamazlıktan gelecektir.

Bu rivayette bir hakikat payı varsa, bu ancak muayyen maymun nevilerine matuf olmalıdır, lâkin kulakların cesametine gelince, bu husus elbette fazlasıyla mübalağalıdır.

Yahut Kophes, bkz. Altıncı Kitap, Yirmi Beşinci Bölüm.

Deniz sahilinde mukim olan, fena bir iklime sahip çorak bir arazide yaşayan, beslenmeleri neredeyse sırf balıktan ibaret bulunan ve hayvanlarını dahi bununla besleyen pek çok kabile mevcuttur.

Bu durum İzlanda'nın bazı bölgelerinde ve hatta bir dereceye kadar Hebridler halkı arasında da görülmektedir.

okyanustan yirmi günlük mesafede bulunmaktadır.

Bu insanlara Menisrnini denir, cynocephalus adını verdiğimiz hayvanın sütüyle beslenirler ve damızlık amacıyla muhafaza edebilecekleri hariç olmak üzere erkekleri itina ile itlaf ederek bu mahluklardan büyük sürüler yetiştirirler.

Afrika'nın çöllerinde, her bakımdan insan suretinde varlıklar sıklıkla görülür ve ardından bir anda gözden kaybolur. Doğa, o hünerli yaratıcılığıyla, bize mucizevi görünseler de kendi nefsine birer eğlence olsun diye insan ırkı içinde bütün bu harikaları ve benzer tabiatta daha başkalarını var etmiştir.

Lakin onun her gün, neredeyse her saat meydana getirdiği bunca şeyi kim tek tek sayabilir?

Kudretinin çarpıcı bir delili olarak, onun bu acayiplikler silsilesi içinde koca kavimleri zikretmiş olmam kafi sayılsın. Şimdi İnsan ile rabıtalı olan ve doğruluğu umumiyetle kabul gören diğer bazı hususları zikretmeye geçelim.

HARİKULADE DOĞUMLAR

Tek bir doğumda bazen üç çocuk birden dünyaya gelmesi iyi bilinen bir vakıadır, Horatii ile Curiatii vakası buna misaldir.

Bir doğumda bundan daha fazla sayıda çocuk dünyaya geldiğinde bu durum uğursuz bir alamet addedilir, mamafih içme suyu olarak kullanılan Nil Nehri sularının doğurganlığı artırdığı Mısır bundan müstesnadır. Çok yakın bir tarihte, şimdilerde tanrılaştırılmış olan İmparator Augustus'un saltanatının sonlarına doğru, Ostia'da avam tabakasından Fausta adında bir kadın tek bir doğumda iki erkek ve iki kız çocuk dünyaya getirmiştir ki bu da şüphesiz kısa bir süre sonra vuku bulan kıtlığın bir ön işareti olmuştur.

Ayrıca Peloponnesos'ta bir kadının art arda dört defa, her bir batında beşer çocuk doğurduğu ve bu çocukların ekseriyetinin hayatta kaldığı rivayet edilmektedir. Trogus'un bize bildirdiğine göre Mısır'da bazen bir doğumda yediye kadar çocuk dünyaya gelebilmektedir.

Zaman zaman her iki cinsiyete birden mensup fertler dünyaya gelir, bu kabil kimselere hermafrodit adını veririz, vaktiyle bunlara Androgyni denirdi ve birer ucube gözüyle bakılırdı, fakat günümüzde şehvani maksatlara alet edilmektedirler.

Pompeius Magnus, tiyatrosunun tezyinatı meyanında, en yüksek şöhrete sahip sanatkarlar tarafından azami itina ile vücuda getirilmiş olan bazı dikkat çekici şahsiyetlerin heykellerini diktirmiştir.

Diğerlerinin yanı sıra burada mealen şu şekilde bir kitabe okunur, "Trallesli Eutychis, toplamda otuz evladı olmuşken, bunlardan yirmi tanesi tarafından cenaze odun yığınına taşınmıştır." Keza Alcippe bir fil doğurmuştur, fakat bu hadise bir doğa garibesi olarak görülmelidir, nitekim Marsi Savaşı'nın başlangıcında bir cariyenin yılan doğurması vakası da böyledir. Bu kabil hilkat garibesi doğumlar meyanında, birden fazla mahlukun suretini tek bir vücutta birleştiren varlıklar dahi dünyaya gelmektedir.

Örneğin Claudius Caesar, yazılarında Teselya'da bir Hippokentaur doğduğunu, lakin aynı gün öldüğünü bildirir, nitekim ben de bizzat, söz konusu imparatorun saltanatı devrinde Mısır'dan bal içinde muhafaza edilerek kendisine getirilen böyle bir mahluku gördüm. Saguntum'da da, buranın Hannibal tarafından yerle bir edildiği yıl, doğar doğmaz derhal anasının rahmine geri dönen bir çocuğun vakası mevcuttur.

Kadınların erkeklere dönüşmesi şüphesiz bir masal değildir. Yıllıklarda, P. Licinius Crassus ile C. Cassius Longinus'un konsüllükleri devrinde, Casinum'da ana babasıyla ikamet eden bir kız çocuğunun erkek çocuğa dönüştüğü ve Haruspislerin emriyle ıssız bir adaya sürüldüğü kayıtlıdır. Licinius Mucianus, vaktiyle Argos'ta, daha evvel Arescusa olarak adlandırılmasına rağmen o sıralarda adı Arescon olan bir kimseyi gördüğünü nakleder, bu şahıs bir erkekle evlenmiş, fakat kısa bir müddet sonra sakalları ve erillik alametleri zuhur etmiş, bunun üzerine de kendisine bir zevce almıştır. Kendisi Smyrna'da da tastamam aynı hadisenin vuku bulduğu bir oğlan görmüştür. Bizzat ben de Afrika'da, bir koca ile izdivaç ettiği günün ta kendisinde erkeğe dönüşen Thysdrisli bir yurttaşı, L. Cossicius'u gördüm. Kadınlar ikiz doğurduklarında, ya ananın bizzat kendisinin yahut ikizlerden en az birinin helak olmaması nadirattandır. Şayet ikizler farklı cinsiyetlerde olursa, her ikisinin birden hayatta kalması ihtimali daha da düşüktür. Kız çocukları erkeklere nazaran daha çabuk kemale erer ve daha erken yaşlanırlar.

İkisinden erkek çocukların ana rahminde daha sık hareket ettiği bilinmektedir, bunlar ekseriyetle vücudun sağ tarafında, kız çocukları ise sol tarafında yatarlar.

BÖL. 4. (5.) — İNSANIN TENASÜLÜ, GEBELİĞİN OLAĞANDIŞI SÜRESİ, YEDİ İLÂ ON İKİ AYLIK GEBELİK MİSALLERİ.

Diğer hayvanlarda gebelik ve doğum müddeti muayyen ve katidir, oysa insan yılın her mevsiminde ve belirli bir gebelik süresi olmaksızın doğar, nitekim kimi çocuk yedinci ayda, kimi sekizinci ayda, hatta onuncu ve on birinci ayın başında dünyaya gelir.

Yedinci aydan evvel doğan çocukların yaşadığı asla vaki değildir, meğerki dolunaydan bir gün önce yahut bir gün sonra, ya da ayın hilâl vaktinde rahimde vücut bulmuş olsunlar.

Mısır'da çocukların sekizinci ayda doğması nadir bir hadise değildir, keza İtalya'da da, kadim müelliflerin aksine olan kanaatlerine rağmen, bu devrede doğan çocuklar en az diğerleri kadar yaşarlar.

Bu hususta pek çok surette tecelli eden büyük tefavütler mevcuttur. Misal kabilinden, C. Herdicius'un zevcesi olan, bilahare her ikisi de gayet muteber yurttaşlar sayılan önce Pomponius, ardından Orfitus ile evlenen Vistilia, daima yedinci ayda olmak üzere dört çocuk dünyaya getirdikten sonra, on birinci ayda Suillius Rufus'u, akabinde yedinci ayda Corbulo'yu doğurmuştur ki bunların her ikisi de konsüllük makamına erişmiştir, bundan sonra ise sekizinci ayda, bilahare İmparator Caius'un zevcesi olan Caesonia'yı doğurmuştur. Sekizinci ayda doğan çocuklar bahsinde en büyük müşkülat, ilk kırk günü aşmalarını temin etmektir. Gebe kadınlar ise en ziyade dördüncü ve sekizinci aylarda tehlikede olurlar ve bu devrelerdeki düşükler ölümcüldür. Masurius'un naklettiğine göre, praetor L. Papirius, verasette ikinci sırada bulunan şahsın açtığı bir davada, annesi gebeliğinin on üç ay sürdüğünü beyan etmiş olmasına rağmen, gebelik için muayyen ve kati bir müddetin mevcut görünmediği gerekçesiyle, aleyhte ve doğrudan varis lehine hüküm tesis etmiştir.

BÖL. 5. (6.) — ANNENİN GEBELİĞİ ESNASINDA ÇOCUĞUN CİNSİYETİNE DAİR ALÂMETLER.

Döllenmeden sonraki onuncu günde baş ağrıları, baş dönmesi ve görmede bulanıklık hissedilir, bu alâmetler, yiyeceklerden tiksinme ve mide bulantısı ile birlikte, istikbaldeki insanın teşekkülüne delalet eder.

Şayet döllenen bir erkek ise, gebe kadının ten rengi daha sıhhatli görünür ve doğum daha az meşakkatli geçer, çocuk ana rahminde kırkıncı günde hareket eder.

Diğer cinsten bir çocuğun döllenmesinde ise bütün arazlar büsbütün farklıdır, anne neredeyse tahammül olunamaz bir ağırlık hisseder, bacaklarda ve kasıkta hafif bir şişlik husule gelir ve çocuğun ilk hareketi ancak doksanıncı günde hissedilir.

Lakin, çocuğun cinsiyeti ne olursa olsun, ana karnındaki ceninin saçları ilk belirmeye başladığında ve dolunay vaktinde anne en ağır bitkinliği duyar, ki yeni doğan yavruların en büyük tehlikeye maruz kaldığı an da işte bu dolunay vaktidir.

Buna ek olarak, yürüme tarzı ve hatta bahsi geçebilecek her türlü ahval, gebe bir kadın söz konusu olduğunda ehemmiyet arz eder.

Nitekim, haddinden fazla tuzlanmış et tüketen kadınlar tırnaksız çocuklar dünyaya getirir, nefeslerini tutmadıkları takdirde ise doğum daha da çetin geçer.

Doğum esnasında esnemek dahi ölümcüldür, cinsi münasebetin akabinde kadının aksırması ise düşükle neticelenir. (7.) Canlı varlıkların en mağrurunun kökeninin böylesine çürük olduğunu tefekkür etmek, insana acıma ve hatta utanç hissi verir, zira henüz sönmüş bir kandilin kokusu bile çoğu zaman bir düşüğe sebebiyet verebilir. İşte tiran, böylesi başlangıçlardan zuhur eder,

insanların o kan dökücü tabiatı da böylesi köklerden fışkırır.

Ey bedeninin kuvvetine bel bağlayan gafil, ey Kaderin bahşettiklerine sarılıp kendini yalnızca onun himaye ettiği bir evlat değil, bizzat öz evladı addeden insan, ey zihni daima kana susamış olan, ey şu ya da bu muvaffakiyetle kibrinden böbürlenip nefsini bir tanrı sanan kimse, ömrün ne denli ehemmiyetsiz bir nesneyle biçiliverirdi kim bilir!

Hatta bizzat bugün bile, bundan çok daha küçük bir şey aynı neticeyi doğurabilir, meselâ bir yılanın ufacık iğnesinin batması, yahut şair Anakreon'un başına geldiği gibi, bir kuru üzüm çekirdeğinin yutulması, yahut praetor ve senatör Fabius'un boğulup can vermesine yol açan bir yudum süt içindeki tek bir kıl tanesi.

Hakikatte, ancak varlığının pamuk ipliğine bağlı olduğunu daima hatırında tutan kimsedir ki, hayatın kıymetini hakkıyla takdir edebilecektir.

BÖLÜM 6. (8.) UUBE DOĞUMLAR Çocukların dünyaya önce ayaklarıyla gelmesi tabiata aykırıdır, bu sebeptendir ki böylesi çocuklara, güçlükle doğmuş manasına gelen Agrippae adı verilir. Rivayet olunur ki M. Agrippa da bu suretle dünyaya gelmiştir,

bu şartlar altında âleme ayak basan bunca insan meyanında neredeyse yegâne talihli misal kendisidir.

Ne var ki onun dahi, bacaklarının talihsiz zaafında, gençliğinin felaketlerinde, bizzat silahların ve kırımın ortasında geçen ve her daim ölümün pençesine açık duran ömründe, tabiata muhalif doğum tarzının getirdiği o meşum kehanetin bedelini ödediği düşünülebilir, üstelik her biri yeryüzüne adeta birer lanet kesilen evlatlarında ve bilhassa, insan soyunun arasına fırlatılmış birer meşale gibi olan, sırasıyla Gaius ile Domitius Nero'nun valideleri her iki Agrippina'da da bu bedel tecelli etmiştir.

Bütün bunlara ilaveten, elli birinci yaşında biçiliveren ömrünün kısalığı, zevcesinin zinalarından ötürü çektiği ızdırap ve kayınpederinin reva gördüğü kahrı da eklenebilir.

Son zamanlarda İmparator olan ve hükümdarlığı boyunca insan cinsinin düşmanı olduğunu ispat eden Nero'nun validesi Agrippina da, onun dünyaya evvela ayaklarıyla geldiğini bizzat yazılı olarak kaydetmiştir.

İnsanın dünyaya evvela başıyla dahil olması, mezara ise bunun tam zıddı bir surette taşınması tabiatın nizamı icabıdır.

BÖLÜM 7. (9.) ANA RAHMİ KESİLEREK ÇIKARILANLARA DAİR Dünyaya gelişi annelerinin hayatına mal olan çocukların, zahiren daha müspet işaretler altında doğdukları kabul edilir, nitekim birinci Scipio Africanus'un ahvali böyleydi, Caesar'ların ilki de anasının rahmi yarılarak çıkarıldığı için bu namla anılmıştır.

Benzer bir sebepten ötürü Caeso adını taşıyanlara da bu ad verilirdi. Ordusuyla Kartaca’ya giren Manilius da benzer bir şekilde dünyaya gelmişti.

47 Agrippa ile Julia’nın kızı olan Agrippina, İmparator Caligula’nın ve daha sonra emriyle öldürüleceği Nero’nun annesi olan ikinci bir Agrippina’nın validesiydi, B. 48 Augustus’un ahlaksızlığıyla meşhur kızı Julia, daha evvel belirtildiği üzere, Agrippa’nın zevcesiydi, B. Mevcut Kitabın 46. faslına bakınız. 49 Zahiren “kesmek” manasındaki caedo fiilinden gelmektedir. Caeso’lar, Fabius ailesinin bir koluydu. Bu fasılda zikredilen şahıslar hususunda şarihler arasında mühim fikir ayrılıkları mevcuttur. Mesele, Hardouin’in Notlarında uzun uzadıya münakaşa edilmiştir, Lemaire, c. iii, s. 62, B.

Nitekim Macbeth’te, 5. perde, 7. sahnede Macduff, Macbeth’e şöyle der,

Ve bugüne dek hizmet ettiğin o habis ruh söylesin sana, Macduff’ın anasının karnından vakitsizce Sökülüp alındığını.

50 Şarihler bu ismin menşei hususunda müttefik değildir; Dalechamps, “biri hemen diğerinin ardından geldiği için”, oTriaQiov kelimesinden mülhem, aslının Opiscus olabileceğini ileri sürer, B.

BÖLÜM 8. (10.) KİMLERE VOPISCUS DENİRDİ

İkizlere gebe kalındığında, rahimde tutunup sağ olarak dünyaya gelen, diğer eşi ise düşük sebebiyle helak olan çocuğa eskiden Vopiscus denirdi.

Her ne kadar fevkalade ender ve gayritabii olsalar da, bu kabilden pek dikkat çekici misaller mevcuttur.

BÖLÜM 9. (11.) İNSANIN GEBE KALMASI VE TENASÜLÜ

İnsan nev’inin dişisi müstesna, pek az hayvan hamileyken erkeği kabul eder.

Süperfetasyon [NOT: gebe iken tekrar gebe kalma hali] ise ancak bir veya iki türde vuku bulur, fazlasında vaki değildir. Tabiplerin ve bu mevzuya bilhassa dikkat sarf eden kimselerin kayıtlarında, tek bir düşükte on iki ceninin çıkarıldığı vakalar zikredilmektedir.

Mamafih, iki döllenme arasında gayet kısa bir zaman fasılası bulunduğunda, ceninlerin her ikisi de kemale erer; nitekim Herakles ile kardeşi İphikles’in ahvalinde bu durum müşahede edilmiştir. Bir batında iki çocuk dünyaya getiren, bunlardan biri zevcine, diğeri ise aşığına benzeyen kadının durumu da böyleydi.

Keza, her ikisiyle de aynı gün münasebette bulunduğu efendisine son derece benzeyen bir çocuk ile efendisinin kethüdasına benzeyen diğer bir çocuğu bir batında doğuran Prokonnesos’lu cariyenin ahvali de böyledir; bir batında iki evlat dünyaya getiren, biri mutat hamilelik müddetini ikmal etmiş, diğeri ise henüz beş aylık bir cenin olan başka bir kadının ve nihayet, yedi ayın hitamında bir çocuk doğurduktan sonra, iki ay sonra mutadı veçhile ikiz dünyaya getiren bir diğer dişinin vaziyeti de aynı kabildendir.

51 Hardouin, bunun tavşanda ve bir tavşan türü olan dasypus’ta vaki olduğunu beyan eder; lakin bu ifadenin muhtemelen hiçbir esası yoktur. Plinius bunu müteakip bir pasajda tekrarlar, Kitap viii, fasıl 81, B. 52 Plinius bunu besbelli bir süperfetasyon vakası saymakta ve insan nev’inde nadir olmadığını düşünmektedir; halbuki günümüzde bunun imkansız olduğu kabul edilir. 53 Bu husus, Jüpiter ve Amphitryon hakkındaki mitolojik kıssaya telmihtir, B. 54 Bkz. Kitap v, fasıl 44. 55 Bu beyanların ekseriyetinin Aristoteles’in Hist. Anim. adlı eserinden iktibas edildiği anlaşılmaktadır, B.

BÖLÜM 10. DİKKAT ÇEKİCİ BENZERLİK VAKALARI

Kusursuz endamlı ebeveynlerin ekseriya sakat çocuklar dünyaya getirdiği, buna mukabil sakat ebeveynlerin kusursuz endamlı yahut bizzat ebeveynin bedenindeki aynı azası noksan çocuklar peydahladığı umumiyetle malumdur.

İzlerin, benlerin ve hatta yara izlerinin sonraki nesillerde yeniden tezahür ettiği de bilinen bir hakikattir. Dakyalıların menşelerini tayin etmek maksadıyla kollarına vurdukları işaretin, dördüncü nesle kadar intikal ettiği bilinmektedir.

(12.) Lepidus ailesinin üç ferdinin, fasılasız bir silsile halinde olmasa da, bir gözleri bir zarla örtülü vaziyette doğduklarını işitmiş bulunuyoruz. Kimi çocukların kuvvetle dedelerine benzediklerini, ikizlerden birinin babaya, diğerinin ise anaya benzediğini müşahede etmekteyiz; bir diğerinden bir sene sonra doğan bir çocuğun, sanki ikiziymişçesine tamamen ona benzediği vakalar da tarafımızca bilinmektedir.

Kimi kadınların kendilerine, kimilerinin zevçlerine benzeyen evlatları olurken, bazılarının ise ne birine ne diğerine benzeyen çocuklar doğurduğu vukubulur.

Bazı hallerde kız evlatlar babaya, erkek evlatlar ise anaya benzer.

Bizantion’lu meşhur güreşçi Ricaeus’un vakası, pek meşhur ve şüphe götürmez bir misaldir. Annesi, bir Habeş erkeğiyle irtikap edilen bir zina fiilinin mahsulüydü; kendisi ten rengi bakımından sair kadınlardan hiçbir surette farklı olmamasına rağmen, oğlu, Habeş dedesinin bütün o esmerliğiyle dünyaya gelmişti.

56 Bu pasajın manası ve telmih ettiği vakıa hakkında pek çok münakaşa vuku bulmuştur. Aristoteles, Hist. Anim.’de koldaki işaretlerin üç nesil boyunca intikal ettiğini beyan eder; Plinius ise Kitap xxii, fasıl 2’de Daci ve Sarmatae kavimlerinin "bedenlerine yazılı işaretler vurduklarını" bildirir. Aynı adet zamanımızda da avam tabakası, bilhassa gemiciler arasında cari bulunmaktadır. Polinezya ve diğer iptidai milletler arasında pek yaygın olan dövme ameliyesiyle gösterdiği müşabehet de ayrıca zikredilebilir, B. 57 Okuyucu, bu kabilden hayret verici vakaların Dalechamps tarafından vücuda getirilmiş mecmuasını mütalaa etmekten zevk duyabilir; bkz. Lemaire, c. iii, s. 65, dipnot 4, B. 58 Bu hususta Aristoteles, Hist. Anim. vii. 6 ve Plutarkhos, De Sera Num. Vind. zikredilebilir, B.

Bu kuvvetli benzerlik vasıfları, şüphesiz ebeveynin muhayyilesinden neşet etmektedir; gözlerin, kulakların yahut hafızanın tesiri veya döllenme anında husule gelen intibalar gibi pek çok tesadüfi ahvalin bu muhayyile üzerinde gayet kuvvetli bir tesiri bulunduğuna inanmak pek makuldür.

Hatta ebeveynlerden birinin zihninden bir anlığına gelip geçen bir fikrin dahi, bunlardan münferiden birine yahut her ikisinin terkibine bir benzerlik tevlit ettiği farz edilebilir.

Bundandır ki, insanın görünüşündeki çeşitlilikler diğer hayvanlardakinden çok daha fazladır, zira insanda fikirlerin sürati, idrakin çevikliği ve zihnin muhtelif melekeleri çehreye nev-i şahsına münhasır ve değişken izler nakşetme temayülü gösterir, diğer hayvanlarda ise zihin hareketsizdir ve aynı türün her bir ferdinde tastamam aynıdır. Halk tabakasından Artemon adında bir kimse, Suriye Kralı Antiokhos’a öylesine kuvvetli bir benzerlik göstermekteydi ki, karısı Kraliçe Laodike, kocası Antiokhos katledildikten sonra, bu adamı tahtın varisi olarak kendisini tavsiye etmeye sevk etme sahtekarlığına girişti.

BENZERLİK ÖRNEKLERİ

Plebler sınıfının bir mensubu olan Vibius ve vaktiyle bir köleyken azat edilmiş bulunan Publicius dahi, görünüş itibarıyla Pompeius Magnus’a öylesine kuvvetli bir benzerlik taşıyorlardı ki ondan güçbela ayırt edilebiliyorlardı, her ikisi de onun o asil çehresine ve necip menşeini böylesine açıkça ele veren o heybetli alnına sahipti.

Pompeius Magnus’un babasına, aşçısı Menogenes’in lakabının verilmesine yol açan da buna benzer bir müşabehetti, zira kendisi, kölesindeki bir kusuru taklit etmesi neticesinde edindiği gözündeki bir şaşılık sebebiyle Strabo lakabını zaten almış bulunuyordu.

Scipio’ya dahi, bir domuz tüccarının sefil kölesine izafeten Serapion ismi verilmişti, ondan sonra aynı aileden bir diğer Scipio ise aynı adlı bir mim oyuncusuna izafeten Salvitto lakabıyla anıldı.

Aynı minval üzere, yalnızca ikinci ve üçüncü dereceden rolleri oynayan aktörler olan Spinther ve Pamphilus da, o vakitler konsüllük vazifesini birlikte icra eden meslektaşlar Lentulus ve Metellus’a isimlerini verdiler, öyle ki, pek tuhaf lakin nahoş bir tesadüf eseri, iki konsülün suretleri sahnede aynı anda görülmekteydi.

Öte yandan hatip L. Plancus, kendi lakabını aktör Rubrius’a bahşetti, oyuncu Burbuleius ise adını yaşlı Curio’ya ve oyuncu Menogenes de sansür Messala’ya verdi. Sicilya yerlisi bir balıkçı dahi vardı ki, prokonsül Sura’ya yalnızca çehresiyle değil, ağzını açma biçimiyle, dilinin spazmlı kasılmasıyla ve konuşurken kelimeleri telaşlı, anlaşılmaz bir surette telaffuz edişiyle de fevkalade benzerlik göstermekteydi.

Meşhur hatip Cassius Severus’un yüzüne, gladyatör Armentarius’a ne denli kuvvetle benzediği kakılmıştı. Bir köle taciri olan Toranius, Triumvirlerden biri olduğu esnada Antonius’a, benzerlikleri fevkalade kuvvetli olduğundan ikiz olduklarını beyan ederek nadide güzellikte iki oğlan çocuğu sattı, halbuki hakikatte bunlardan biri Asya’da, diğeri ise Alplerin ötesinde dünyaya gelmişti.

Lakin bu hile, çok geçmeden gençlerin lisanlarındaki farklılık vasıtasıyla anlaşılınca, hiddete kapılan Antonius tüccarı şiddetle azarladı ve diğer hususların yanı sıra, fiyatı iki yüz bin sestertius gibi pek yüksek bir meblağ olarak tespit etmiş olmasından şikayet etti. Ne var ki kurnaz köle tüccarı, kendilerine bu denli yüksek bir kıymet biçmesinin asıl sebebinin tam da bu olduğu cevabını verdi, zira ona göre, şayet aynı anadan doğmuş olsalardı çocukların benzerliğinde pek de şayan-ı hayret bir cihet bulunmayacaktı, oysa farklı memleketlerin ahalisinden olup da birbirine böylesine tastamam benzeyen çocuklara paha biçilemez nazarıyla bakılmalıydı, bu cevap, o kanlı fermanları çıkaran adamın zihninde öylesine makul bir hayret ve takdir hissi husule getirdi ki, az evvel uğradığı haksızlık karşısında öfkeden çılgına dönmüş olan bu zat, tasarrufundaki mülkün hiçbir cüzüne bunlardan daha yüksek bir değer atfetmez oldu.

HANGİ İNSANLARIN TENASÜLE ELVERİŞLİ OLDUĞU HAKKINDA

PEK ÇOK ÇOCUK SAHİBİ OLMA HALLERİNE DAİR MİSALLER

Kimi kimselerin bedenleri arasında nevzuhur bir tür imtizaçsızlık mevcuttur ki, bunlar yekdiğeriyle birleştiklerinde kısır kalsalar da, başkalarıyla izdivaç ettiklerinde semeresiz değillerdir, nitekim Augustus ile Livia'nın hali buna bir misal teşkil eder. Yine bazı fertler, gerek erkek gerek kadın olsun, yalnızca kız evlat dünyaya getirir, diğerleri ise sırf erkek, daha da sık rastlandığı üzere, kimi kadınlar her iki cinsten evladı münavebe ile doğurur, on iki evlat dünyaya getiren Gracchusların validesi yahut dokuz çocuk anası olan Germanicus'un validesi Agrippina buna misaldir.

Kimi kadınlar ise gençliklerinde kısırdır, kimilerine ise hayatları boyunca ancak bir kez doğurmak nasip olmuştur.

Kimi kadınlar hamileliklerini asla vakt-i merhununadek ikmal edemez, yahut şayet büyük bir ihtimam ve hekimlik marifetiyle sağ bir çocuk dünyaya getirecek olsalar dahi, bu ekseriyetle bir kız evlattır.

Nadiren tesadüf olunan diğer haller meyanında, artık tanrısallaştırılmış olan Augustus'un hali zikredilmeye değerdir ki kendisi, bu fani hayata veda ettiği sene, torununun torunu olan M. Silanus'un doğumuna şahitlik etmiştir, konsüllüğünün hitamında Asya valiliğine getirilen bu zat, Nero'nun tahta cülusu esnasında onun tarafından zehirletilmiştir.

Q. Metellus Macedonicus ise ardında altı evlat bırakırken, on bir de erkek torun, gelinleri ve damatlarıyla birlikte kendisine peder unvanı ve sıfatıyla hitap eden cem'an yirmi yedi fert bırakmıştır.

Artık tanrısallaştırılmış olan İmparator Augustus devrinin resmi vesikalarında mesturdur ki, kendisinin on ikinci konsüllüğünde, Lucius Sylla da meslektaşı iken, Nisan aydönümünün üçüncü gününden evvel, Faesulae'de mukim, avam tabakasının muteber bir ailesine mensup C. Crispinus Hilarus, sekiz evladı (ki ikisi kız idi), yirmi sekiz erkek torunu, on dokuz erkek torun çocuğu ve sekiz kız torunu refakatinde, hepsi de ardı sıra uzayıp giden bir alay halinde kendisini takip eder vaziyette kurban takdim etmek üzere Capitolinus Tepesi'ne gelmiştir.

BÖLÜM 12. (14.) TENASÜL KUVVETİNİN HANGİ YAŞTA NİHAYETE ERDİĞİNE DAİR

Kadınlar ellinci yaşlarında çocuk doğurmaktan kesilirler ve ekserisinde aylık kanama kırk yaşında nihayet bulur.

Lakin erkek cinsi hususunda şu keyfiyet umumun malumudur ki, Kral Masinissa seksen altıncı yaşını devirdiğinde Metimanus tesmiye ettiği bir erkek evlat sahibi olmuş, Sansür Cato ise sekseninci yaşını ikmal ettikten sonra, himayesindeki Salonius'un kerimesinden bir oğul sahibi olmuştur, bu sebepledir ki, diğer oğullarının ahfadı Liciniani lakabıyla anılırken, bu oğlundan neşet edenler Saloniani diye tesmiye olunmuştur ve Utikalı Cato da bunlardan biridir. Şehir valisi vazifesindeyken pek yakın bir tarihte vefat eden L. Volusius Saturninus'un dahi, Scipio hanedanına mensup Cornelia'dan, yetmiş ikinci yaşını aştıktan sonra sonraları konsül tayin edilen Volusius Saturninus adında bir oğlu olduğu da aynı surette malumdur.

Halkın aşağı tabakaları meyanında, yetmiş beş yaşından sonra peder olan erkeklere tesadüf etmek hiç de gayritabii değildir.

BÖLÜM 13. (15.) HAYIZ KANAMASIYLA ALAKALI DİKKATE DEĞER HALLER

Bütün canlı mahlukat silsilesi içinde, sırf insan nev'inin dişisidir ki aylık kanamaya maruz kalır ve rahminde "mol" tesmiye ettiğimiz oluşumlar husule gelir.

Bu moller, biçimsiz bir et kütlesinden ibaret olup her türlü candan mahrumdur, bıçağın ne ağzına ne de sivri ucuna mukavemet gösterir, vücut içinde hareket edebilir ve menstrüel akıntıyı engeller, kimi vakit de tıpkı hakiki bir cenin gibi kadının hayatına mal olan neticeler doğurur, oysa başka zamanlarda ihtiyarlığa kadar vücutta kalır, kimi hâllerde ise bağırsakların ziyade faaliyeti neticesinde dışarı atılır.86 Erkeğin bedeninde de gayet benzer tabiatta bir nesne hasıl olur ki buna "şir" denir,87 praetor rütbesindeki Oppius Capito’nun maruz kaldığı vaziyet de böyle idi.

Hakikaten menstrüel akıntıdan daha mucizevi tesirler doğuran bir şey bulmak müşküldür.88 Bu hâldeki bir kadının yaklaşmasıyla şıra ekşir, dokunduğu tohumlar kısırlaşır, aşılar kurur, bostan nebatatı kavrulur ve altında oturduğu ağacın meyvesi dökülür.

Hatta bakışı dahi aynaların parlaklığını donuklaştırır, çeliğin ağzını köreltir ve fildişinin cilasını giderir.

Bir arı oğulu, şayet onun nazarına uğrarsa derhal ölür, pirinç ve demir ânında paslanır ve fena bir koku neşreder, bu suretle atılan maddeden tadan köpekler ise cinnete kapılır, ısırıkları zehirli ve devasız hâle gelir.

Buna ilaveten, Yahudiye vilayetinde Asphaltites namıyla bilinen gölün yüzeyinde senenin muayyen vakitlerinde yüzer hâlde bulunan, fevkalade yapışkan olup temas ettiği her nesneye sımsıkı tutunan zift, yalnızca bu zehirli maddeye batırılmış bir iplik vasıtasıyla parçalara ayrılabilir.89 Gayet ufak bir haşere olan karıncanın dahi bu maddenin mevcudiyetini hissettiği, taşıdığı daneleri terk edip bir daha yanlarına dönmediği rivayet edilir.90

Böylesine azim ve harikulade tesirler husule getiren bu ifrazat, kadınlarda otuz günde bir, her üç ayda bir ise daha şiddetli vuku bulur.91 Kimi kimselerde ayda birden daha sık görülürken, kimilerinde ise hiç vuku bulmaz.

Lakin bu tabiatta olan kadınlar çocuk doğurmaya muktedir değildir, zira sabinin teşekkülü bu maddeden ileri gelir.92 Erkeğin tohumu bir nevi maya vazifesi görerek onun birleşip bir suret iktisap etmesini temin eder, vakt-i merhunu geldiğinde ise hayat kazanıp cismani bir şekle bürünür.

Netice itibarıyla, şayet hamilelik esnasında bu akıntı devam ederse çocuk zayıf düşer yahut yaşamaz, şayet yaşarsa da kaba hıltlarla [NOT: humours, bedensel sıvılar] malul olur, der Aegidius.

(16.) Aynı müellif, emziren bir kadının sütü hususunda da aynı erkekten tekrar hamile kalması hâlinde sütün bozulmayacağı kanaatindedir.93

BÖL. 14. TENASÜL NAZARİYESİ

Genel kanaate göre gebelik, menstrüel akıntının ya başlangıcında yahut nihayetinde en ziyade kolaylıkla hasıl olur.95 Keza gözkapaklarına sürülen herhangi bir ilacın lezzeti ve tesiri kadının tükürüğüne sirayet ettiği vakit, bunun o kadında kat’i bir doğurganlık alameti olduğu söylenir.96

BÖL. 15. DİŞLERE DAİR BİR MİKTAR İZAHAT VE SABİLERE MÜTEALLİK BAZI MALUMAT

Sübyanda ön dişlerin yedinci ayda ve ekseriyetle evvela üst çenede peydah olduğu şüphe götürmez bir hakikattir.

Bunlar yedinci yaşta dökülür ve yerlerine başkaları gelir.97 Kimi sabiler dişleriyle dahi dünyaya gelir,98 bu ahval sebebiyle kendisine Dentatus tesmiye olunan Manius Curius’ta ve keza Cn.

Papirius Carbo, her ikisi de muteber adamlardı. "Bu hal bir dişide vuku bulduğunda, krallar devrinde uğursuz bir hadisenin alameti sayılırdı.

Valeria’nın böyle koşullar altında dünyaya gelişi üzerine kahinlerin verdiği cevap, götürüleceği her şehrin helak olacağı yönündeydi, o vakitler son derece mamur bir yer olan Suessa Pometia’ya gönderildi, nihayetinde oranın harabiyetiyle bu kehanet tahakkuk etti.

Kimi kız çocukları tenasül uzuvları kapalı olarak doğarlar, bu pek meşum bir alamettir, Gracchusların validesi Cornelia buna bir misaldir.

Bazı kimseler ise ağızlarında diş yerine yekpare bir kemikle doğarlar, Bitinya Kralı Prusias’ın oğlunun üst çenesi bu haldeydi. Dişler, vücudun ateşe mukavemet eden ve geri kalanıyla birlikte yanıp tükenmeyen yegane cüzleridir. Yine de ateşe bu suretle direnebilmelerine rağmen, tükürüğün marazi bir haliyle aşınıp çürürler.

Dişler muayyen tıbbi maddelerle beyazlatılır. Kullanıldıkça aşınırlar ve kimi kimselerde vücudun diğer bütün uzuvlarından çok daha evvel zeval bulurlar.

Yalnızca gıdanın çiğnenmesi için değil, daha pek çok hususta da elzemdirler.

Sesin ve kelamın tanzimi ön dişlerin vazifesidir, hususi bir nizam dahilinde, dilin vuruşunu adeta ahenkle karşılarlar, bu denli muntazam dizilişleri ve ebatlarıyla kelimelerin telaffuzunu keser, mutedil kılar yahut yumuşatırlar.

Zayi olduklarında, telaffuz bütünüyle karışık ve anlaşılmaz bir hale gelir. Buna ilaveten, umumiyetle dişlerden istikbale dair işaretler çıkarılabileceği zannedilir.

Turduli kavmi müstesna, bütün insanlara tahsis edilen diş adedi otuz ikidir, daha fazla dişi bulunanların uzun ömürlü olacağına hükmedilir.

Kadınların dişleri erkeklerinkinden daha azdır. Üst çenenin sağ tarafında iki köpek dişi bulunan kadınların talihin lütfuna mazhar olacakları vazedilir, Domitius Nero’nun validesi Agrippina’nın hali böyleydi, sol tarafta olduklarında ise hüküm tam aksinedir.

Diş çıkarmadan evvel vefat eden sabiilerin cesetlerini yakmamak ekseri kavimlerin adetidir.

Vücudun muhtelif kısımlarını izah edeceğimiz vakit bu hususta daha tafsilatlı söz söyleyeceğiz. Zerdüşt’ün, doğduğu gün gülen yegane beşer olduğu rivayet edilir.

Keza dimağının, üzerine el konulduğunda onu defedecek derecede kuvvetle attığı işitilmiştir ki bu da istikbaldeki hikmetinin bir alametidir.

BÖLÜM 16.

FEVKALADE EBATLARA DAİR MİSALLER. Üç yaşındayken her ferdin cüssesinin, nihayetinde erişeceği boyun yarısına ulaştığı malum bir hakikattir.

Umumi olarak mütalaa edildiğinde, nev-i beşerde boyun adeta günden güne kısalmakta olduğu ve tohumun bereketinin zafiyete uğraması sebebiyle oğulların nadiren pederlerinden daha uzun boylu kaldıkları müşahede edilmektedir.

K. ix. b. 2, 4, 8'de ve diğer fizyologlarda, alfabeyi meydana getiren muhtelif harflerin telaffuzunda dişlerin hâsıl ettiği tesirlere dair tafsilatlı bir izahat mevcuttur, B. 7 Bkz. K. iii. b. 3 ve K. iv. b. 35.

Turdulilerin fıtraten kaç dişe sahip olduğunu söylememektedir, lâkin hiç şüphesiz yanılmaktadır. 8 Plinius bu beyanını K. xi. b. 63'te tekrarlar ve bunu koyun, keçi ve domuz dişilerine de teşmil eder.

Ağzın tabii halinde diş adedi her iki cinste de aynıdır, lakin Cuvier'nin müşahedelerine göre "akıl" dişi tesmiye edilen dişler, her iki cinste de bazen noksan olmakla birlikte, en ziyade kadınlarda eksiktir, B. 9 İmparator Domitius Nero'nun validesi genç Agrippina'ya telmihte bulunur görünmektedir, ne var ki ne hayatı, ne ahlakı ne de nihai akıbeti, onun Talihin bir gözdesi addedilmesine hak kazandırmış görünmemektedir.

Buna mukabil validesi, Augustus'un kız torunu birinci Agrippina, belki ihtiras haricinde hiçbir kusuru bulunmayan, faziletli bir seciyeye ve lekesiz bir iffete sahip bir kadın intibaı bırakmaktadır. 10 Bkz. K. x. b. 10.

dünyanın süratle yaklaşmakta olduğu o büyük yangının hararetiyle kuruyup tükendiği.11 Girit adasındaki bir dağın zelzele tesiriyle yarılarak açılması üzerine, orada kırk altı arşın boyunda, dik vaziyette duran bir ceset bulunmuştur,12 kimileri bunun Orion'a ait olduğunu zannetmiş,13 kimileri ise Otus'un cesedi olduğu kanaatine varmıştır.14 Bir kehanetin emriyle mezardan çıkarılan Orestes'in cesedinin yedi arşın boyunda olduğu, kadim kayıtlardaki ifadelere istinaden umumiyetle kabul görür.15 O ilahi şair Homeros'un, kendi devrindeki insanların evvelkilerden daha kısa boylu olduğundan durmaksızın yakınmasının üzerinden neredeyse bin yıl geçmiştir.16 Vekayinâmelerimiz, 11 Dünyanın nöbetleşe su ve ateş marifetiyle helak olacağı, Stoacıların itikatlarından biriydi.

Evvelki unsur Deukalion tufanı vesilesiyle yeryüzünü harap ettiğinden, onlara göre bir sonraki büyük felaket ateş sebebiyle vuku bulacaktır.

Plinius bu kanaate daha evvel K. ii. b. 110'da telmihte bulunmuştur, B. 12 Cuvier, Avrupa, Sibirya ve Amerika genelindeki alüvyon sahalarında ve muhtemelen dünyanın diğer kısımlarında da fil, mastodon ve balina gibi pek cüsseli hayvanlara ait kemiklerin bulunduğunu, keşfedildiklerinde ise avamın, hatta bazen teşrih âlimlerinin dahi bunları dev kemikleriyle karıştırdığını kaydeder.

Bilhassa on altıncı asırda Luzern yakınlarında bulunan ve Plater tarafından on yedi kadem boyunda bir adama ait olduğu zannedilen bir fil kemiği vakasını zikreder.

Cuvier, modern zamanlarda hiçbir insanın yedi kadem boyunu aşmadığı kanaatindedir ve bu kabil vakalar dahi son derece nadirdir, daha fazla malumat için Recherches sur les Ossemens Fossiles adlı eserine müracaat eder.

Fevkalade uzun boylu insanlara dair en muteber hakikatlerin bir kısmı Buffon'dadır, Nat.

Hist. c. ii. s. 276 ve c. iii. s. 427, B.

Londra'daki Cerrahlar Koleji Müzesi'nde muhafaza edilen O'Brien'ın iskeleti takriben yedi buçuk kadem boyundadır. 13 Orion'un doğum hikâyesi Ovidius tarafından Fasti, K. v. s. 493 ve devamında latif bir surette anlatılır.

Şairler tarafından ekseriya devasa bir kametle tasvir edilmiş, vefatından sonra ise bir dev suretinde göründüğü yıldızların arasına yerleştirildiği masal kılınmıştır.

Tıpkı Kykloplar, Herakles ve Atlas gibi, nev-i beşerin en kadim velinimetlerinden biri ve hallerini ıslah etmek için gayret gösteren bir kimse olması muhtemeldir, devasa cüssesine dair rivayet de buradan neşet etmiş olabilir. 14 Poseidon yahut Neptün ile İphimedeia'nın dev cüsseli oğlu, Aloeidai'lerden biri. 15 Orestes'in cesedinin bu sözde keşfine dair Herodotos'ta bir kayıt, K. i. b. 68 ve Aulus Gellius'ta bazı yerinde mülahazalarla birlikte buna bir atıf mevcuttur, K. iii. b. 10, B. 16 İlyada K. v. s. 303, 4, K. xii. s. 449, Homeros'un bu kanaati pek çok Latin şairi tarafından benimsenmiştir, meselâ Vergilius, K. xii. s. 900, İuvenalis, Hicivler xv. s. 69, 70 ve Horatius, Odlar K. iii. o. 6, nihayetine doğru.

FEVKALADE CÜSSE MİSALLERİ Naevius Pollio'nun boyunun ne kadar olduğunu bize bildirmemektedir,17 lâkin kendisini görmek için halkın hücum etmesi sebebiyle neredeyse hayatını kaybedeceğini ve bir tabiat harikası addedildiğini onlardan öğrenmekteyiz.

Zamanımızda görülen en uzun boylu adam, İmparator Claudius tarafından Arabistan'dan getirilen ve boyu dokuz kadem dokuz parmak olan Gabbaras18 adında biriydi.19 Augustus'un hükümdarlığı devrinde, Posio ve Secundilla adlarında, ondan yarım kadem daha uzun iki şahıs vardı, cesetleri bir tecessüs nesnesi olarak Sallustius ailesinin müzesinde muhafaza edilmiştir.20 Yine aynı imparatorun devrinde, boyu yalnızca iki kadem ve bir avuç içi kadar olan, son derece cüce kametiyle temayüz etmiş bir adam mevcuttu, ismi Conopas idi ve Augustus'un kız torunu Julia'nın pek kıymetli bir sevgilisiydi.

Julia Augusta'nın azatlısı Andromeda adında, aynı cüssede bir kadın da vardı. Varro'dan öğrenmekteyiz ki atlı sınıfımızın azalarından Manius Maximus ile M.

Tullius yalnızca iki arşın boyundaydı, ben de bizzat onları tabutlarında muhafaza edilmiş halde gördüm.21 Çocukların bazen bir buçuk kadem, bazen de bundan biraz daha uzun doğdukları hiç de meçhul bir hakikat değildir, ne var ki bu kabil çocuklar üç yaşına geldiklerinde ömürlerini ikmal etmiş olurlar.22 17 Columella, Cicero'nun bu Pollio'dan bahsettiğini ve onun diğer herkesten bir kadem daha uzun olduğunu beyan ettiğini nakleder. Kendisinden bu minvalde bahsedilmesi, kuvvetle muhtemeldir ki Cicero'nun zayi olan eseri "

De Admirandis"tedir. 18 Hardouin, bunun hususi bir isim olmayıp İbraniceden türemiş ve onun fevkalade cüssesini tavsif eden bir tabir olduğunu zannetmektedir, B.

O, aynı zamanda pek muhtemeldir ki bu şahsın Tacitus tarafından Yıllıklar, Kitap xii, Bölüm 12'de Arapların kralı Acharus olarak zikredilen kimse olduğunu varsaymaktadır. 19 Roma ölçülerine dair tahminimize göre bu, bizim ölçü standartlarımızda takriben dokuz kadem dört buçuk parmağa tekabül edecektir, B. 20 "Conditorio Sallustianorum."

"Conditorium" kelimesine atfedilen daha umumi mana "türbe" yahut mezar yeridir.

Başka kaynaklardan meşhur "Sallustius bahçeleri"nin İmparator Augustus'a ait olduğunu ve bu fevkalade iskeletlerin muhafaza edildiği, acayipliklere mahsus bir müzenin orada bulunmasının muhtemel olduğunu öğrenmekteyiz. 21 "Loculis."

Bu kelimenin burada sandık yahut tabut manasına mı, yoksa mezarın duvarına açılmış bir niş yahut oyuk manasına mı geldiği pek vazıh değildir. 23 Augustus tarafından Roma halkına teşhir edilen tuhaflıklar arasında, Suetonius tarafından Bölüm 43'te nakledildiği üzere, orada tarif edilen Lucius adında bir cüce de bulunmaktaydı, fakat onun burada zikredilen kimselerden farklı bir şahıs olduğu anlaşılmaktadır, B.

ERKEN GELİŞMELERİYLE DİKKAT ÇEKEN ÇOCUKLAR Tarihçilerin naklettiğine göre Salamisli Euthymenes'in oğlu üç yaşında üç arşın boya erişmiş, yürüyüşü yavaş, idraki ise kıttı, hatta o yaşta büluğa ermişti ve sesi bir erkeğinki gibi gürleşmişti.

Ayrıca üçüncü yaşını ikmal ettiğinde, uzuvlarına giren havaleler neticesinde aniden öldüğünü işitmekteyiz.23 Bizzat bendeniz, çok uzun olmayan bir vakit evvel, atlı sınıfının bir azası ve Belgica Galliyası'nın procurator'ı24 olan Cornelius Tacitus'un bir oğlunda, büluğ hali müstesna olmak üzere, tıpatıp benzer tezahürlere şahit oldum.25 Yunanlar böyle çocuklara 'Eκτραπέλοι derler, Latincede ise onlar için bir isim bulunmamaktadır. (17.) Bir adamın başının tepesinden ayak tabanına kadar olan boyunun, her iki eli düz bir hat halinde iki yana açıldığında orta parmaklarının uçları arasındaki mesafeye denk olduğu müşahede edilmiştir, vücudun sağ tarafı da umumiyetle sol tarafından daha kuvvetlidir, gerçi bazılarında her iki tarafın kuvveti birdir, bazılarında ise sol taraf en kuvvetlisidir. Fakat kadınlarda bu duruma asla tesadüf edilmez.26

BEDENİN BAZI DİKKAT ÇEKİCİ HUSUSİYETLERİ Erkekler kadınlardan daha ağırdır ve bütün hayvanların bedenleri öldüklerinde canlı oldukları zamandan daha ağırdır, aynı şekilde uykudayken de uyanık oldukları andan daha çok çekerler.

Erkek cesetleri sırtüstü yüzer, kadın cesetleri ise yüzükoyun, sanki tabiat ölümden sonra dahi onların hayasını muhafaza etmek istermiş gibi.27 (18.) İlikten yoksun, kemikleri som olan bazı adamların bulunduğu28 ve bu gibi şahısların bir alametinin de asla susamamaları ve hiç ter dökmemeleri olduğu rivayet edilir.

Bununla beraber, azimli bir irade gösterilerek herkesin susuzluk hissine mukavemet edebileceğini biliyoruz, bu hakikat, atlı sınıfından bir Romalı olup aslen bizimle müttefik bir kavim olan Vocontii ahalisinden gelen Julius Viator'un ahvalinde bilhassa tecelli etmiştir.

Gençliğinde istiskaya [NOT: su toplaması, ödem] yakalandığında ve hekimleri tarafından sıvı tüketmesi menedildiğinde29, bu itiyat onda ikinci bir tabiat haline gelmiş ve böylece ihtiyarlığında hiç meşrubat almamıştır.

Başka kimseler de kuvvetli bir irade göstererek kendilerine benzer kısıtlamalar koymuşlardır. (19.) Partlar tarafından katledilen Crassus'un büyükbabası Crassus'un asla güldüğünün görülmediği söylenir, bu sebepten ötürü Agelastus namını almıştır.30 Öte yandan, ağladığı hiç görülmemiş başka şahıslar da vardır.

Hikmetiyle pek meşhur olan Sokrates daima aynı çehreyle görünür, mutat halinden ne daha neşeli ne de daha kederli göründüğü bilinirdi.

Ne var ki zihnin bu yeknesak sükuneti, bazen bir nevi hırçınlığa ve tabiatın bütün beşeri muhabbetleri büsbütün silip atan katı ve bükülmez bir sertliğine tehavvül eder.

Aralarında bu vasıfta pek çok kimse bulunmuş olan Yunanlar, 23 Seneca da Marcia'ya Teselli risalesinde, Bölüm 23'te ondan bahseder. 24 Bir eyaletin procurator'ı, diğer eyaletlerde quaestor tarafından ifa edilen vazifeleri yerine getirmek üzere Caesar tarafından tayin edilmiş bir memurdu. 25 Ajasson'un burada bahsi geçen Tacitus'un tarihçi değil, onun pederi olduğunu ve binaenaleyh vaktinden evvel doğan bu çocuğun tarihçinin oğlu değil, kardeşi olması icap ettiğini göstermeyi hedefleyen mahirane bir tetkiki mevcuttur, B. 26 Pliny'nin bu üç müşahedenin tamamını mı yoksa yalnızca sonuncusunu mu kadına teşmil etmek istediği açık değildir, mamafih her iki halde de bu mülahazanın mesnetsiz olduğu anlaşılmaktadır, B.

Müşahedelerini bilhassa kolun kuvvetine teşmil etmek istediği anlaşılmaktadır. 27 Bu doğru değildir, insan bedeni ölümden sonra, çürüme başlayıp da boşlukları kısmen şişiren gazların teşekkülü neticesinde az yahut çok su üstünde kalma kabiliyeti kazanana dek yüzmez, fakat bu hususta iki cinsiyet arasında bir tefavüt müşahede etmeyiz, B. 28 Bu beyan kamilen gayrisahihtir, B. 29 İstiskada sıvılardan tamamen perhiz edilmesi, modern zamanlarda dahi tıp erbabı tarafından üzerinde pek durulmuş bir husustu, lakin bunun artık umumiyetle batıl bir nazariyeden neşet ettiği ve hastaya pek şiddetli bir mahrumiyet yüklemekle beraber hastalığın şifası için elzem olmadığı kabul edilmektedir.

Sıvıların mutedil bir surette istimali, bu hastalıkta müracaat edilen devaların tesirine dahi müsaittir, B. 30 Yunanca agelastos, yani "gülmeyen kimse" kelimesinden.

Cicero, De Finibus adlı eserinde, Kitap v, Bölüm 92'de Crassus'un seciyesindeki bu hususiyete işaret eder ve Tusc. Quest., Kitap iii, Bölüm 3'te Lucilius'un şehadetine istinaden Crassus'un ömründe yalnızca bir defa güldüğünü bize bildirir, B.

Ve derken, devedikeni yiyen bir eşeği gördüğünde haykırdığı üzere, "Similem habent labia lactucam", "Dudağa göre marul."

onlara [okunamadı] deme adetindeydiler. Felsefenin en büyük üstatlarından bazılarının bu kimseler arasında bulunması da pek dikkate değer bir keyfiyettir.

Mesela Kinik Diogenes, Pyrrhon, Herakleitos ve bu ruh haline kendini öylesine bütünüyle kaptırıp nihayetinde tüm insanlığın düşmanı haline gelen Timon böyledir.

Öte yandan, pek çok kimsede tabiatın daha az ehemmiyet taşıyan tuhaflıkları müşahede edilir, örneğin Drusus'un zevcesi Antonia'nın balgam çıkardığı hiç görülmemiştir ve konsüllük mertebesine erişmiş bir zat olan şair Pomponius geğirme zahmetine asla maruz kalmamıştır.

Kemikleri tabiatı gereği masif ve iliksiz olan o nadir insanlar ise tarafımızca "boynuzdan" insanlar olarak bilinir.

BÖLÜM 19. (20.) FEVKALADE KUVVET MİSALLERİ

Varro, kuvvetleriyle temayüz etmiş kimselerden bahisle, Samnit silahlarını kullanmada mahir ve meşhur bir gladyatör olan Tributanus'un ahvalini nakleder, bu zat zayıf nahif bir cüsseye sahip olmasına mukabil, fevkalade bir kuvvete malikti.

Varro, Pompeius Magnus'un ordusunda hizmet vermiş olan oğlundan dahi bahseder.

Onun vücudunun her cüzünde, hatta kollarında ve ellerinde dahi, bir uçtan bir uca uzanan çaprazlama bir kirişler ağının mevcut bulunduğunu beyan eder.

Bu zikredilen zat, bir düşman tarafından teke tek dövüşe davet olunduğunda, onu sağ elinin tek bir parmağıyla, üstelik silahsız olduğu halde mağlup etmiş ve ardından yakalayıp ordugaha kadar sürüklemiştir.

Augustus'un praetoria muhafız kıtasında yüzbaşı olarak vazife yapan Vinnius Valens, fıçılarla yüklü arabaları boşalıncaya değin havada tutmayı ve bir arabayı tek eliyle durdurup, atların onu ileri çekmek için sarf ettiği bütün gayrete rağmen geride tutmayı adet edinmişti.

Başkaca harikulade marifetler dahi göstermiş olup, bunlara dair bir döküm halen mezar taşına kazınmış vaziyette görülebilir. Varro dahi şu beyanda bulunur,

"Köylü Herkül namıyla anılan Eusius kendi katırını taşımayı mutat hale getirmişti, Salvius ise ayaklarına iki yüz librelik bir ağırlık, ellerine keza aynı miktarda ve her bir omzuna ikişer yüz libre bağlı olduğu halde bir merdivene tırmanabilmekteydi."

Bizzat bendeniz dahi bir keresinde, kuvvetin en hayret verici bir tezahürü olarak, Athanatus adında bir adamın beş yüz libre ağırlığında kurşundan bir göğüslük kuşanmış ve aynı ağırlıkta çizmeler giymiş vaziyette sahneyi boydan boya yürüdüğünü gördüm. Güreşçi Milo bir kez duruşunu aldı mı, onu mevkiinden kımıldatabilecek tek bir fert bulunmazdı ve elinde bir elmayı sıktığında, parmaklarından birini dahi açmaya kimsenin gücü yetmezdi.

BÖLÜM 20. DİKKATE DEĞER ÇEVİKLİK MİSALLERİ

Philippides'in Atina ile Lakedaimon arasındaki mesafe olan bin yüz altmış stadyumu iki günde koşması, Lakedaimonlu ulak Amystis ile Büyük İskender'in ulağı Philonides'in Sikyon'dan Elis'e kadar olan bin üç yüz beş stadyumluk mesafeyi bir günde katetmelerine gelinceye değin, pek muazzam bir muvaffakiyet addedilirdi. Kendi devrimizde dahi, bizler

Sirkte yüz altmış mil mesafe boyunca koşmayı sürdürebilen adamların varlığından ve yakın geçmişte Fonteius ile Vipstanus'un konsüllüğü döneminde, kırk iki yaşında olmayan, sabah ile akşam arasında yetmiş beş mil mesafe koşan sekiz yaşında bir çocuğun bulunduğundan bütünüyle haberdarız, kırk üç. Tiberius Nero'nun, o sırada Almanya'da hasta yatan kardeşi Drusus'a yetişmek için elinden gelen tüm sürati gösterdiğinde, gece gündüz yol alarak her biri iki yüz mil mesafedeki üç merhalede ona ulaştığını düşündüğümüzde, bu harikulade sürat misalleri zihnimizde çok daha belirgin hale gelir, kırk dört.

BÖLÜM 21. (21.) KESKİN GÖRME KUVVETİNE DAİR MİSALLER.

Keskin görme kuvvetine dair öyle misaller nakledilmiştir ki, doğrusu bunlar her türlü inancın sınırlarını aşar.

Cicero bize, kırk beş, Homeros'un İlyada'sının bir ceviz kabuğuna sığacak kadar küçük bir parşömen parçasına yazılmış olduğunu bildirir.

Kendisi ayrıca, yüz otuz beş mil mesafeden nesneleri tefrik edebilen bir adamdan da bahseder, kırk altı. M. Varro, bu adamın adının Strabo olduğunu, Pön Savaşı sırasında Sicilya'nın bir burnu olan Lilybaeum'dan, Kartaca limanından çıkan donanmayı âdet edindiği üzere görebildiğini ve hatta gemilerin adedini dahi sayabildiğini söyler, kırk yedi. Kallikrates, kırk sekiz, fildişinden karıncaları ve diğer küçük hayvanları öyle ufak boyutlarda yontardı ki, başka kimseler bunların uzuvlarını birbirinden ayırt edemezdi.

Myrmekides de, kırk dokuz, aynı sahada şöhret bulmuştu, elli, bu zat, benzer bir maddeden, bir sineğin kanatlarıyla örtebileceği dört atlı bir araba ve keza küçük bir arının kanatlarıyla örtülebilecek bir gemi yapmıştı, elli bir.

BÖLÜM 22. (22.) KULAKLARIN FEVKALADE KESKİNLİĞİNE DAİR MİSALLER.

İşitme kuvvetinin fevkalade keskinliğine dair kayıtlara geçmiş bir misal mevcuttur, Sybaris'in, elli iki, yerle bir edildiği vakit cereyan eden muharebenin gürültüsü, vuku bulduğu gün Olympia'da, elli üç, işitilmiştir. Lakin Kimbrilere karşı kazanılan zafere, elli dört, ve Perseus'a karşı elde edilen, havadisi Roma'ya Kastorlar, elli beş, tarafından ulaştırılan zafere gelince, bunlar doğrudan doğruya tanrılardan sadır olan rüyetler ve kehanetler kabilinden telakki edilmelidir.

BÖLÜM 23. (23.) ACIYA TAHAMMÜL ETMEYE DAİR MİSALLER.

Acıya tahammül hususundaki sabra dair, ki bu meşum talihimizin fazlasıyla sık rastlanan bir hissesidir, nakledilmiş sayısız misal bulunmaktadır.

Kadınlar arasındaki en dikkat çekici misallerden biri, işkenceye maruz kalmasına rağmen tiran katilleri Harmodius ve Aristogiton’u ele vermeyi reddeden fahişe Leaena’nın durumudur. Erkekler arasında ise, benzer bir sebeple işkence gördüğünde dilini ısırıp kopararak tiranın yüzüne tüküren, böylelikle kendisinden bir ihanet koparılmasına dair yegâne umudu da yok eden Anaksarkhos örneğine sahibiz.

BÖL. 24. (24.) HAFIZA

Hayattan tat almak için son derece elzem olan bu nimette, yani hafızanın mükemmelliğinde hangi şahsın en müstesna mertebede olduğunu tayin etmek hiç de kolay olmayacaktır, zira bu meziyetleriyle şöhret bulmuş pek çok kimse mevcuttur.

Kral Kyros ordusundaki bütün askerleri adlarıyla bilirdi, L. Scipio ise bütün Roma halkının isimlerini hafızasında tutardı.

Kral Pyrrhos’un elçisi Kineas, Roma’ya ayak basışının ertesi günü senatonun ve süvari sınıfının bütün azalarını adlarıyla tanımıştı.

Bu hâdise Pausanias tarafından Attika adlı eserinde zikredilir.

Kendisi, Aristogiton’un, yahut Athenaeus’a göre Harmodius’un maşukası olan Atinalı bir hetaira, yani fahişeydi.

Peisistratos’un oğlu Hipparkhos’un katledilmesi üzerine, suikast tertibine vâkıf olduğu zannıyla işkenceye çekilmiş, lakin maruz kaldığı eziyetler altında hiçbir ifşatta bulunmadan can vermişti, bir rivayete göre de kendisinden hiçbir sır sâdır olmasın diye dilini ısırıp koparmıştı.

Atinalılar onun hatırasına hürmeten, ismine izafeten dilsiz bir dişi aslanın tunçtan bir heykelini yaptırıp Akropolis’in methaline dikmişlerdir.

Bu kıssa Valerius Maximus tarafından Kitap iii. böl. 3’te nakledilir, ayrıca Cicero da Tusculanae Disputationes Kitap ii. böl. 22’de ve De Natura Deorum Kitap ii. böl. 33’te buna telmihte bulunur, lakin Cicero yalnızca gördüğü işkencelerden bahseder, Plinius’un zikrettiği dilini koparma bahsine değinmez.

Kendisi Abderalı bir filozoftu, Demokritos ekolüne mensuptu ve M.Ö. 340 civarında parlamıştı.

Asya seferinde refakat ettiği Büyük İskender’e karşı sefil bir dalkavuk vaziyeti takınmıştı.

Kıbrıs kralı Nikokreon’un emriyle bir havanda dövülerek katledildi.

Bu beyan Valerius Maximus tarafından da zikredilir, Kitap viii. böl. 7.

Ksenophon, Kyropaideia Kitap v.’te Kyros’un güçlü hafızasından bahseder, lakin burada nakledilen rivayeti hayli tadil eder, Kyros’un bütün kumandanlarının yahut valilerinin ve bizzat hususi emirler verme durumunda olduğu kimselerin adlarını bildiğini ifade eder.

Mithridates, ki yirmi iki kavmin kralıydı, onların kanunlarını bir o kadar lisan ile tatbik eder ve her birine tercüman kullanmaksızın hitap edebilirdi.

Yunanistan’da Kharmidas adında bir zat vardı, bir kimse kütüphanedeki herhangi bir kitabı kendisinden talep ettiğinde, onu tıpkı okuyormuşçasına ezberden baştan sona tekrarlayabilirdi.

Hafıza nihayetinde bir sanat mertebesine yükseltilmiştir, bu sanat ilk evvel lirik şair Simonides tarafından icat edilmiş, Scepsisli Metrodoros tarafından ise insanların işittiklerini kelimesi kelimesine ve tastamam tekrarlayabilmelerini temin edecek surette kemale erdirilmiştir. İnsanda bulunan hiçbir haslet hafıza kadar nazik ve zevale meyilli bir tabiata sahip değildir, nitekim hastalıktan, ceriheden ve hatta şiddetli korkudan dahi müteessir olur, bazen kısmen, bazen de bütünüyle zayi olur gider.

Başına bir taş darbesi alan bir kimse yalnızca harflerin isimlerini unuttu, buna mukabil pek yüksek bir damdan düşen bir diğeri ise ne anasını, ne akrabalarını ne de komşularını hatırlayabildi.

Bir başka zat geçirdiği bir illet neticesinde kendi hizmetkârlarını dahi tanımaz oldu, hatip Messala Corvinus ise bizzat kendi ismine dair hatıratını bütünüyle kaybetti.

Nitekim hafızanın, beden istirahat halindeyken ve sıhhati tastamam yerindeyken bile âdeta bizden kaçıp kurtulmaya yeltendiği pek sık vuku bulur.

Üzerimize uyku çöktüğünde ise hafıza bütünüyle kesintiye uğrar, öyle ki zihin, bu boşluk içinde nerede bulunduğumuzu dahi bilemez hale gelir.

Bu rivayet Valerius Maximus, Kitap viii. böl. 7’de ve Aulus Gellius, Kitap xvii. böl. 7’de nakledilenlerle benzerlik taşır.

Ajasson’un, tek bir ferdin bu denli çok sayıda lisanı kavramasının mümkün olup olmadığını ve Mithridates’in tebaası tarafından bu kadar çok sayıda dilin konuşulmasının kabil olup olmadığını tartıştığı ilmi bir risalesi mevcuttur.

Vardığı neticeler her iki hususu da kuvvetle ispat eder mahiyettedir, Lemaire, c. iii. s. 295.

Bu icada Cicero, De Natura Deorum Kitap ii. böl. 86’da atıfta bulunur.

Cicero ayrıca Kharmidas ve Metrodoros’un haiz olduğu harikulade hafıza kudretinden De Oratore Kitap ii. böl. 88’de ve Tusculanae Disputationes Kitap i.’de bahseder.

Ajasson, Mnemonic yani yapay hafıza ilmi olarak adlandırılan sahanın başlıca müelliflerinden bazılarına dair izahat verir, hususiyle Parisli Aimé’nin bu husustaki derslerini senâ eder, Lemaire, c. iii. s. 310 ve devamı.

Bu vaka Valerius Maximus tarafından nakledilir, Kitap i. böl. 8.

Bu hal daima böyle cereyan etmez.

Rüyalarda ekseriyetle geçmiş hadiseleri ve mekânları hatırlarız, dünyanın hangi köşesinde olduğumuzu biliriz, hatta evvelki rüyaların muhtevasını ve evvelce de benzer bir mevzuyu rüyada gördüğümüz hakikatini hatırlarız.

BÖL. 25. (25.) ZİHİN DİRAYETİ

Dünyaya gelmiş herhangi bir insanda zihin dirayetinin en fevkalade misali, kanaatimce Diktatör Caesar’ın şahsında tecelli etmiştir.

Şu anda onun semanın altındaki her bir şeyi ihata etmeye muktedir o yüce dehasından yahut cengaverliğinden ve cesaretinden bahsetmiyorum, bilakis ona hususi olan o fıtri zihin dirayetinden ve bir şimşek misali intikal eden o süratinden söz ediyorum.

Kendisinin aynı anda hem yazıp okuyabildiği, hem de imla ettirip dinleyebildiği nakledilmektedir.

Katiplerine tek bir anda, hem de en mühim meselelere dair dört mektubu birden yazdırabilirdi, şayet başka hiçbir meşgalesi yoksa bu sayı yediye kadar çıkardı.

M.

bu bakımdan Marcellus'u geride bırakmıştı, zira o yalnızca otuz dokuz muharebede dövüşmüştü. İç savaşlarda elde ettiği zaferlere ek olarak, bizzat girdiği muharebelerde bir milyon yüz doksan iki bin insan katledilmişti.

Kendi adıma, her ne kadar büyük bir mecburiyetin tesiri altında hareket etmiş olsa da, aslında insanlığa karşı işlenmiş bir cürüm teşkil eden bu durumu yüksek bir şan ve şeref mevzusu sayacak değilim, nitekim kendisi de iç savaşlarda kılıçtan geçirilen kişilerin adedini zikretmekten imtina ederek bunu zımnen ikrar etmektedir.

BÖLÜM 26.

MERHAMET VE ÂLİCENAPLIK. Korsanlardan sekiz yüz kırk altıdan az olmamak üzere gemi zaptetmiş olması dolayısıyla, Pompeius Magnus'a bu hakkı teslim etmemiz çok daha yerinde bir adalet olacaktır, bununla beraber, daha önce zikredilen büyük meziyetlerinin fevkinde, Sezar'a da fevkalade bir merhamet payesini aynı adalet duygusuyla teslim etmek icap eder, ki bu hasletin tatbikinde, hatta nedamet derecesine varan merhametinde, istisnasız diğer tüm insanları geride bırakmıştır.

Aynı şahıs geride, kendisiyle katiyen mukayese edilebilecek hiçbir şeyin bulunmadığı bir âlicenaplık misali de bırakmıştır.

Lükse düşkün bir kimse, bu vesileyle belki onun sergilediği temaşaları, cömertçe saçtığı hazineleri ve kamu binalarının haşmetini sayıp dökecek olsa da, bana göre Pharsalia muharebesinde yazı masasında ele geçirilen Pompeius'un evrakı ile Thapsus'ta zaptedilen Scipio'nun vesikalarını tek bir satırını dahi okumaksızın azami bir titizlikle ateşe atmış olması, yüksek bir ruhun en büyük ve benzersiz bir delilidir.

BÖLÜM 27. (26.) — KAHRAMANCA HÜNERLER. Fakat şimdi, muzaffer bir ferdin mazisinden ziyade Roma İmparatorluğu'nun şanlı şerefine ait olması hasebiyle, bu vesileyle Pompeius Magnus'un cümle zafer alaylarını ve unvanlarını zikretmeye girişeceğim, zira onun muvaffakiyetlerinin debdebesi, yalnızca Büyük İskender'inkilere değil, Herakles'in ve hatta belki de Liber Baba'nınkine dahi denk düşmüştür.

Sulla'nın bir taraftarı olarak lakin cumhuriyet uğruna ilk adımlarını attığı Sicilya'yı geri aldıktan, bütün Afrika'yı fethedip boyunduruk altına aldıktan ve ganimet payı olarak "Büyük" unvanını kazandıktan sonra, kendisine bir zafer alayı şerefi bahşedilmişti, o da daha önce hiç vaki olmamış bir surette, henüz yalnızca atlı sınıfından bir kimse iken, zafer arabasıyla şehre muzafferane girdi, hemen akabinde batıya koştu ve Alpler'den Uzak İspanya sınırlarına değin sekiz yüz yetmiş altı şehri zaferleriyle tebaası kıldığını Pirene Dağları üzerine diktiği zafer anıtına hakkettirdi, aynı zamanda büyük bir âlicenaplıkla Sertorius hakkında tek bir kelime dahi etmedi. Bütün dış harplerin asıl sebebi olan iç savaşa nihayet verdikten sonra, henüz sadece atlı zümresine mensup bulunmasına karşın, bir nefer dahi olmadan evvel bu denli çok defa kumandan olduğunu ispatlamış olarak Roma'ya bir kez daha zafer arabasıyla girdi. Bundan sonra muhtelif cümle denizlerin sahillerine ve akabinde Doğu'ya sevk edildi, oradan memleketine şu iftihar unvanlarını getirdi, bu hâliyle mukaddes oyunlarda muzaffer olanları andırıyordu, zira unutulmamalıdır ki, taç giydirilen onlar değil, mensup oldukları memleketleridir. İşte kazandığı ganimetlerle vakfettiği Minerva mabedinde, Şehir'e şu payeleri atfetti,

"Başkomutan (İmperator) Cneius Pompeius Magnus, otuz yıl süren bir harbi nihayete erdirip on iki milyon iki yüz yetmiş sekiz bin insanı hezimete uğratmış, bozguna sürmüş, kılıçtan geçirmiş veya itaatini kabul etmiş, sekiz yüz kırk altı gemiyi batırmış veya zaptetmiş, bin beş yüz otuz sekiz şehir ve kaleyi müttefik olarak sancağı altına almış ve Maeotis'ten Kızıldeniz'e kadar uzanan bütün toprakları fethetmiş olarak, bu mabedi Minerva'ya ifası borç bir adak şeklinde vakfeder."

Doğu'daki muvaffakiyetlerinin hülasası, veciz bir surette böyledir.

M. Piso ile [okunamadı]'nın konsüllüğü devrinde, teşrinievvelin kalendlerinden önceki üçüncü günde nail olduğu zafer alayını tavsif eden mukaddime mahiyetindeki kelam ise şöyledir,

Askerî hayatın muhtelif kademelerinden geçmeksizin en yüksek rütbeye eriştirilmişti. B. 73 Bu şeref tacından bahseden Plinius, Kitap xvi. Bölüm 4'te şöyle der, "Günümüzde muzafferin şahsına verilmemekte, lakin tacı memleketine bahşettiği ilan olunmaktadır." 74 Şarihler, Aulus Gellius'un bu binadan bahsederken Kitap x. Bölüm 1'de orayı Zafer Tapınağı diye tesmiye ettiğine dikkat çekerler, bu hatanın, Pompeius'un Tapınağa bir Zafer heykeli yerleştirmesinden neşet ettiği zannedilmektedir. B. 75 29 Eylül. 76 Plinius, daha sonraki bir kısımda, Kitap xxvii. Bölüm 6'da mezkûr hadiselere telmihte bulunarak, bunun "pridie Kalend. Octob. die natalis sui" [Ekim ayının Kalendae'sinden önceki gün, kendi doğum gününde] vuku bulduğunu beyan eder.

Plutarkhos, zafer alayının iki gün sürdüğünü haber verir ki bu keyfiyet bu tarihleri uzlaştırmamıza muavenet edebilir. M. Messala, 77

Deniz kıyısını korsanlardan tahlis edip denizleri Roma halkına iade eyledikten sonra Asya, Pontus, Armenia, Paphlagonia, Cappadocia, Cilicia, Syria, İskitler, Iudaea, Albanlar, Iberia, Girit adası, Bastarnae ve bütün bunlara ilaveten krallar Mithridates ile Tigranes üzerinde zafer kutlamıştır."

Lakin bu muvaffakiyetlerden hasıl olan bütün iftiharların en şereflisi, kendisinin evvelki meslek hayatına dair alenen irat ettiği nutkunda ifade buyurduğu veçhile, imparatorluğun hududu olarak teslim aldığı Asya'yı, onun merkezi kılmış olmasıdır.78 Diğer taraftan, Pompeius'tan daha da büyük olduğunu ispat eylemiş bulunan Caesar'ın muvaffakiyetlerini de benzer bir surette gözden geçirmek murat edilirse, o vakit cihandaki bütün memleketleri tek tek saymak icap eder ki bunun da nihayetsiz bir mesai olduğu söylenebilir.

BÖLÜM 28. (27.) EN BÜYÜK ÜÇ HASLETİN EN YÜKSEK SAFİYETLE AYNI ŞAHISTA BİR ARAYA GELİŞİ

Pek çok kimse muhtelif fazilet nevilerinde temayüz etmiştir. Bununla birlikte, Porcius ailesinin ilki olan Cato,79 umumiyetle insana vergi en büyük üç meziyetin bir timsali kabul edilir, zira kendisi en mahir hatip, en mahir kumandan ve en mahir devlet adamı idi,80 kendisinden evvel fark edilmemiş olsalar dahi bütün bu meziyetler, kanaatimce, Cato'nun maruz kaldığı pek çok kimsenin husumetinden münezzeh bulunan Scipio Aemilianus'ta daha da parlak bir surette parıldamıştır,81 bu husumetin neticesinde, Cato'nun hayatının bir hususiyeti olarak teslim edilmelidir ki, kırk dört defadan az olmamak üzere kendi davasını bizzat müdafaa etmek mecburiyetinde kalmıştır,82 yine de, hiç kimse bu denli sık itham edilmediği halde, daima beraat etmiştir.

Aynı müellif burada bahsi geçen bütün muamelelerin gayet mufassal bir tafsilatını sunar. B. 77 Umumiyetle kabul gören kronolojiye göre bu, Şehrin 692. senesinde vuku bulmuş olmalıdır. B. 78 Bu eserin coğrafyaya müteallik kısmından müşahade ettiğimiz üzere, kadimler Asya tabiriyle ekseriya bugün bizim bu ismi verdiğimiz geniş sahayı değil, Ege Denizi'nin şarkında uzanan nispeten küçük bir mıntıkayı kastederlerdi. B. 79 Bkz. Kitap xiv. Bölüm 5. 80 Valerius Maximus, devrinin en mahir hukukçusu olduğunu da ilave eder. B. 81 Livius'un Kitap xxxix. Bölüm 44'ünde Cato'nun karakterine dair bu veçheyi tenvir eden bir pasaja tesadüf olunur. Cicero'nun Cato'nun mühim bir mevki işgal ettiği De Senectute risalesinde, prensiplerinin katılığını ve hatta sertliğini ima eden müteaddit telmihler mevcuttur, mamafih onun ahlak ve tavırlarına dair edindiğimiz umumi intiba fevkalade celbedicidir ve umumiyetle sevimsiz değildir. B. 82 Plutarkhos, aleyhinde elliye yakın itham vaki olduğunu, sonuncusunun ise seksen altı yaşındayken vuku bulduğunu nakleder. B.

BÖLÜM 29. (28.) FEVKALADE CESARET MİSALLERİ

En büyük şecaatin kimin tarafından sergilendiğine dair mufassal bir tahkikat, bilhassa şairlerin bütün masalları hakikat kabul edilecek olursa, nihayetsiz bir münakaşaya yol açar. Q. Ennius, T. Caecilius Denter83 ve biraderine öylesine hayrandı ki, onların hatırına Annales adlı eserine on altıncı bir kitap ilave etti. Kralların kovulmasından pek az sonra, Spurius Tarpeius ve A. Aterius'un konsüllüğü esnasında halk tribünü olan L. Siccius Dentatus'un lehinde de gayet kesretli şehadetler mevcuttur.84

Bu kahraman yüz yirmi muharebede dövüşmüş, tekebbürsüz vuruşmada sekiz defa galip gelmiş ve sırtında tek bir yara dahi bulunmaksızın, gövdesinin ön cephesinde kırk beş yara ile taltif edilmişti.

Aynı zat ayrıca otuz dört ganimet elde etmiş,85 on sekiz defa muzaffer mızrağı ile taltif olunmuş86 ve yirmi beş nişan diski,87 seksen üç

83 Burada kastedilen şahsın hüviyetini tespit etmekte hayli müşkülata tesadüf edilmiştir, mesele, bunun A.U.C. 470 senesinde, Dolabella ve Domitius'un konsüllüğü devrinde Galyalılarla yapılan bir muharebede katledilen Lucius Caecilius olmasının muhtemel bulunduğunu izah eden Hardouin tarafından etraflıca münakaşa edilmiştir. B. 84 Bu konsülün ismi şarihler beyninde hayli münakaşaya medar olmuştur. Livius'un Kitap iii. Bölüm 31'inde ona Aterminus dediği zikredilmekteyse de, muteber bazı neşirlerde Aterius olarak tesmiye olunur. Dentatus'un tribünlüğü A.U.C. 299'da, kralların kovulmasından elli beş sene sonra tahakkuk etmiştir. B. 85 Bir Romalı bizzat cenk ettiği bir düşmanı mağlup eylediğinde, zafere delalet edebilecek zırh ve libasından bir cüzü temellük ederdi, buna "spolium" tesmiye olunurdu. 86 "Hasta pura", Hardouin'e nazaran bu lafızlar, demir ucu bulunmayan bir kargıyı tazammun eder. Bir muharebede ilk zaferi ihraz eyleyen kimseye verildiği rivayet olunur, aynı zamanda mutlak iktidarın bir timsali ve bir kavmin diğeri üzerinde iddia eylediği hâkimiyetin bir alameti addolunurdu. B. 87 "Phalerae." Bunlar madenden, bazen de altından mamul kabartmalar, diskler yahut hilaller idi. Ekseriya çift olarak ve miğfer tezyinatı kabilinden istimal edilirlerdi, lakin bunların koşum takımlarına rabtedildiğini daha ziyade okumaktayız.

Bölüm 29. Olağanüstü Cesaret Üzerine

[okunamadı] gerdanlıklar, yüz altmış bilezik, yirmi altı taç (ki bunların on dördü sivil çelenk, sekizi altın taç, üçü sur tacı ve biri kuşatma tacıydı), bir miktar para, on esir ve tamamı yirmi öküz kazandı. Zaferlerini bilhassa onun gayretlerine borçlu olan dokuz generalin zafer alaylarında yürüdü, bütün bunların da ötesinde, kendisinin tüm hizmetleri arasında en mühimi saydığım üzere, ordu komutanlarından T. Romilius'u konsüllüğünün nihayetinde halka şikâyet etti ve yetkisini suistimal etmekten mahkûm ettirdi.

Manlius Capitolinus'un askerî şerefleri de, şayet ömrünün nihayetinde bütünüyle silinip gitmeseydi, onunkilerden daha az parlak olmayacaktı. On yedinci yaşından evvel iki ganimet elde etmişti ve süvari sınıfından olup da sur tacı alan ilk kişiydi, ayrıca altı sivil çelenk, otuz yedi bağış kazandı ve bedeninin ön tarafında yirmi üç yara izi taşıyordu. Aynı hadisede omuzlarından ve uyluğundan yaralanarak süvari komutanı P. Servilius'un hayatını kurtardı. Bütün bunlara ilaveten, Galyalıların hücumuna uğradığında Capitolium'u ve onun vasıtasıyla devletin kendisini tek başına kurtardı, şayet burayı sonradan kralı sıfatıyla hükmü altına almak gayesiyle kurtarmış olmasaydı, bu muvaffakiyet amellerin en şereflisi olacaktı. Lakin bu kabil hususların tamamında, cesaret çok şeye muktedir olsa da talih daha fazlasını tayin eder.

Benim kanaatime göre, torununun oğlu Catilina adının şerefini lekelemiş olsa da, yaşayan hiçbir insan M. Sergius'u aşamamıştır. İkinci seferinde sağ elini kaybetti ve iki seferde yirmi üç defa yaralandı, öyle ki ne ellerini ne de ayaklarını güçlükle kullanabiliyordu, buna rağmen yanında tek bir kölesiyle, sakatlanmış bir asker olmasına karşın sonradan pek çok sefere katıldı. Hannibal tarafından iki kez esir alındı (zira çarpıştığı hasım alelade bir düşman değildi) ve tek bir gün dahi ara verilmeksizin yirmi ay boyunca zincirler ve prangalar içinde tutulduktan sonra, iki defasında da esaretten kaçmayı başardı. Altındaki iki at katledilmişken dört ayrı muharebede yalnızca sol eliyle dövüştü. Demirden bir sağ el yaptırıp kolunun kesik yerine bağlattı, akabinde bir muharebeye girdi, Cremona kuşatmasını kaldırdı, Placentia'yı savundu ve Galya'da düşmanın on iki ordugâhını ele geçirdi. Bütün bunları, praetorluğu esnasında meslektaşları bedensel kusurlarını gerekçe göstererek kendisini kutsal ayinlerden men etmeye kalkıştıklarında irat ettiği bir nutuktan öğrenmekteyiz. Şayet karşısında başka düşmanlar bulunsaydı, ne büyük taç yığınları biriktirirdi! Zira bu kabil hususlarda, her bir insanın gösterdiği celadetin bilhassa nasıl bir zamana denk geldiğini nazaridikkate almak fevkalade ehemmiyet taşır. Trebia, Ticinus ve Trasimene Gölü hangi sivil çelengi bahşetmiştir ki? Düşmandan kaçıp kurtulmanın cesaretin en yüce tezahürü sayıldığı Cannae'de kazanılacak hangi taç bulunabilirdi? Kuşkusuz başka kimseler insanları mağlup etmiştir, fakat Sergius bizzat Talih'i dahi dize getirmiştir.

BÖLÜM 30. (29.) OLAĞANÜSTÜ DEHAYA SAHİP İNSANLAR

Bunca farklı uğraş, bunca muhtelif eser ve meşgale arasında, üstün bir dehanın nail olacağı şeref payesini kim belirleyebilir?

Eğer meğerki, gerek eserinin talihli konusu gerekse icrasındaki mükemmellik bakımından Yunan şair Homeros’tan daha parlak bir zekânın asla var olmadığı hususunda hemfikir olmayacaksak.

İşte bu sebepledir ki, böylesine yüce iddialar karşısında ancak bu mertebedeki hâkimlerin adil ve hasetten uzak bir hüküm verebileceği Büyük İskender, Pers kralı Darius’un ganimetleri arasında altın, kıymetli taşlar ve incilerle bezenmiş bir koku kutusu bulduğunda, muharebenin tozu toprağı içinde bir cengâverin ıtırlardan istifade etmesini şanına yakıştıramamış, dostları kutunun muhtelif faydalarını kendisine izah ederken, "Hayır, Herakles hakkı için, bu kutu Homeros’un manzumelerini muhafaza etmek için kullanılsın," diye haykırmıştır, ta ki insan zihninin en kıymetli eseri, sanatın en zengin eserinin emanetine tevdi edilebilsin.

Tebai şehrinin zaptı esnasında şair Pindaros’un soyunun ve hanesinin esirgenmesini emreden de yine aynı fatihtir.

Benzer şekilde, kazandığı zaferlerin fevkalade parlaklığına tabiatındaki inceliğin bu beliğ şahidini de ekleyerek, Aristoteles’in doğduğu şehri yeniden imar ettirmiştir.

Apollon, Delphoi’de şair Arkhilokhos’un katillerini isimleriyle itham etmiştir.

Lakedaimonlular Atina’yı kuşattıkları sırada Baba Liber, trajedinin o en yüksek timsali olan Sophokles için cenaze merasiminin icra edilmesini emretmiş, kralları Lysandros’u uykusunda defalarca ikaz ederek gözdesinin defnedilmesine izin vermesini buyurmuştur.

Bunun üzerine kral Atina’da yakın zamanda kimin vefat ettiğini tahkik etmiş, tanrının kimi kastettiğini Atinalılardan güçlük çekmeksizin öğrenerek cenaze merasiminin hiçbir taarruza uğramadan icra edilmesine müsaade etmiştir.

BÖLÜM 31. (30.) HİKMETLERİYLE TEMAYÜZ ETMİŞ İNSANLAR

Zalimliği ve kibriyle maruf tiran Dionysios dahi, hikmetin o ulu rahibi Platon’u karşılamak üzere çelenklerle donatılmış bir sefine göndermiş, karaya ayak bastığında ise onu sahilde dört beyaz atın çektiği bir arabayla karşılamıştır.

İsokrates tek bir nutkunu yirmi talente satmaya muvaffak olmuştur. Büyük Atinalı hatip Aiskhines, Demosthenes’in ithamı üzerine irat ettiği nutku Rodoslulara okuduktan sonra, kendisinin onların arasına sürgün edilmesine vesile olan Demosthenes’in müdafaasını da okumuştur. Dinleyenler hayranlıklarını izhar ettiklerinde, "Bunu bizzat onun ağzından işitmiş olsaydınız kimbilir ne kadar daha fazla hayran kalırdınız," demiştir, gerçekten de felaket anında bir hasmın meziyetine teslim edilmiş pek çarpıcı bir şahadettir bu.

Atinalılar generalleri Thukydides’i sürgüne göndermiş, fakat cesaret noksanlığını cezalandırmış olmalarına rağmen fesahatine hayran kalarak onu tarihçileri sıfatıyla geri çağırmışlardır. Mısır ve Makedonya kralları da donanma ve elçiler göndererek meşhur komedya şairi Menandros’un meziyetine kuvvetli bir şahadette bulunmuşlardır, bununla birlikte şair için daha da iftihar vesilesi olan husus, kralların teveccühüne mazhar olmaktansa edebi meşgalelerinin sohbetinden lezzet almayı yeğlemiş olmasıdır.

Roma’nın asilzadeleri dahi ecnebilerin lehine şahadetlerini esirgememişlerdir. Mithridates’e karşı yürütülen harbi nihayete erdirdikten sonra felsefenin meşhur muallimi Poseidonios’un hanesini ziyarete giden Cn. Pompeius, mutat olduğu üzere liktörün kapıyı çalmasını men etmiş, gerek şark gerekse garp âleminin itaat ettiği bu zat, bir âlimin kapısı önünde fasceslerin yere indirilmesini emretmiştir.

Sansür Cato, gönderilen heyette yer alan Karneades’in nutkunu dinledikten sonra...

Daha üstün bir kuvvetin gelişinden endişe eden Brasidas, Amphipolis’e elverişli şartlar teklif etti, şehirde pek az Atinalı bulunduğundan bu şartlar derhal kabul gördü.

Thukydides, Strymon’un ağzındaki Eion’a, Amphipolis’in teslim olduğu günün akşamında vardı, Amphipolis’i kurtarmak için çok geç kalmış olsa da, Eion’un düşmanın eline geçmesine mani oldu.

İşte bu muvaffakiyetsizliğin neticesindedir ki, belki de kaçınılmaz surette düşmüş olduğu böylesi bir kusurun cezası olarak görünen o daha da şiddetli ölüm cezasından sakınmak maksadıyla, kendi rızasıyla sürgüne gitti.

Thrasybulos tarafından azat edildiği dönemde, takriben M.Ö. 403 senesinde Atina’ya dönmüş olması kuvvetle muhtemeldir. Livius’un 6. Kitap, 34. Bölümündeki şu satırlar, Plinius’un bu mütalaasını izaha hizmet edebilir, "Askeri tribün Sulpicius’un lictorları, o forumdan eve döndüğünde, mutat adet olduğu üzere asasıyla kapıyı vurdu." Kirene’li, Akademeia filozofu.

M.Ö. 155 senesinde, henüz elli sekiz yaşındayken, Oropos’un tahribi sebebiyle Atinalılara kesilen 500 talentlik para cezasının affedilmesini istirham etmek üzere diğer bazı kimselerle birlikte intihap olundu.

İşte o vakit, Yaşlı Cato’nun huzurunda, Adalet üzerine o meşhur nutuklarını irad etti.

İlk nutuk bu erdemin methi mahiyetindeydi, ertesi gün irad edilen diğer nutukla ise ilkinin bütün delilleri çürütüldü ve adaletin bir erdem olmayıp, medeni cemiyetin idamesi için yalnızca bir mutabakat meselesinden ibaret olduğu gösterildi.

Cato’nun dürüstlüğü bu vaziyet karşısında derin bir infiale kapıldı ve senatoyu, bu filozofu mektebine geri göndermeye, Roma gençliğini onun bu ahlak bozucu doktrinlerinden muhafaza etmeye davet etti.

Bundan sonra yirmi sekiz sene daha yaşadı ve M.Ö. 129 senesinde Atina’da, seksen beş yahut Cicero’ya göre doksan yaşında vefat etti. Bu husus Plutarkhos tarafından Cato’nun Hayatı’nda nakledilir.

Yunan seciyesine duyduğu umumi hoşnutsuzluk, 29. Kitap, 7. Bölümde yeniden zikredilir. Bkz. 34. Kitap, 19. Bölüm. Bu elçilik hakkında Plutarkhos’ta bir kayıt mevcuttur.

Plinius, 34. Kitap, 20. Bölümde, Cato’nun Kıbrıs’tan getirdiği sanat eserleri arasından uhdesinde tuttuğu yegane nesnenin Zenon’un heykeli olduğunu bildirir, "kendi zatî kıymetinden ötürü değil, bir filozofun heykeli olması hasebiyle."

Valerius Paterculus, 2. Kitap, 45. Bölümde ve Plutarkhos bu muameleye temas eder. Bu hadise Valerius Maximus tarafından 8. Kitap, 14. Bölümde nakledilir ve Cicero tarafından Archias müdafaasında, 9. kısımda zikredilir. Filozof M. Varro, Romalıların bazen "en bilgilisi" tesmiye olunur.

Korsanlar savaşında Pompeius’un maiyetindeki kumandanlığı daha evvel 3. Kitap, 16. Bölümde zikredilmişti.

Kendisi keza Mithridates’e karşı onun emrinde hizmet görmüş ve iç savaşların ilk patlak verişinde İspanya’da onun legatus’u bulunmuştur. Plinius aynı mevzuya 35. Kitap, 2. Bölümde de temas eder, Pollio’dan bahseder.

Halkın istifadesi için tesis edilen ilk kütüphane, Pisistratos tarafından Atina’da toplanandı.

Atina’dan gelen, ilimleriyle maruf üç adam hakkında kanaatini beyan ederek, sefirlerin mümkün olan en kısa zamanda savuşturulması icap ettiğini bildirdi, zira onun o mahirane muhakeme tarzı sebebiyle, hakikati batıldan tefrik etmek fevkalade müşkül bir hal almıştı. Düşünce tarzlarımızda ne muazzam bir tahavvül!

Bu Cato, her vesileyle bütün Yunanların İtalya’dan tardedilmesi lazım geldiği fikrini kati bir kanaat olarak neşrederken, öte yandan onun torununun oğlu olan Uticalı Cato, askeri tribünlüğünden avdetinde beraberinde bir filozof getirmiş, Kıbrıs elçiliğinden dönüşünde ise buna bir ikincisini eklemişti, Catolardan biri tarafından menedilen lisanın, diğeri marifetiyle aramıza dahil edilmiş olması cidden şayanıhayret bir hakikattir.

Fakat şimdi kendi hemşehrilerimizin nail olduğu şerefleri nakledelim. Yaşlı Africanus, Ennius’un heykelinin kendi kabrine konulmasını ve dünyanın üçte birinin fethi üzerine ganimetten kendi payına düşen hisse addedebileceğim o şanlı unvanın, şairin ismiyle birlikte kendi külleri üzerinde okunmasını emretmişti. Şimdilerde tanrısallaştırılmış bulunan İmparator Augustus, şairin vasiyetinde bu kabilden bıraktığı mahviyetkar talimatın hilafına, Vergilius’un eserlerinin yakılmasını nehyetti, bu memnuiyet, şairin bizatihi kendi eserlerini tavsiye etmiş olmasından çok daha büyük bir hürmetin onun liyakatine teslimi demekti. M. Varro, hayatta iken kendi heykelinin dikildiğini gören yegane kimsedir.

Bu heykel, şimdiye dek inşa edilmiş ilk umumi kütüphaneye konulmuştu, burası da Asinius Pollio tarafından düşmanlarımızın ganimetleriyle vücuda getirilmişti. Bu imtiyazın, hem bir hatip hem bir vatandaş sıfatıyla en birinci mevkide bulunan bir zat eliyle ve üstelik deha sahibi insanların böylesine kesretle bulunduğu bir devirde kendisine bahşedilmiş olması, benim kanaatime göre, korsanlar savaşında Pompeius Magnus’un ona tevcih ettiği donanma tacından daha az şerefli değildi.

Romalılar arasından bunu takip eden misalleri saymaya kalkışacak olsam, bunların sayısız olduğu görülürdü, zira şu bir hakikattir ki, bu tek millet, her sahada dünyanın bütün memleketlerinin mecmuundan daha fazla sayıda temayüz etmiş insan yetiştirmiştir. Fakat ey Marcus Tullius, senin ismin hususunda sükut edecek olsam sana hangi kefareti sunabilirim? Yahut hangi esasa istinaden seni bilhassa müstesna ilan edeyim?

Bütün Roma halkı tarafından senin lehine serdedilen o en gani şehadetten daha ikna edici ne olabilir ki?

Bütün ömrün boyunca sergilediğin büyük icraatlardan yalnızca konsüllüğün esnasında vücut bulanları intihap etmekle iktifa ederek, sen konuşursun ve kabileler Toprak Kanunu’ndan, diğer bir tabirle bizzat maişetlerinden feragat ederler, onlara bunu telkin edersin ve Roscius’u, o kanunun banisini affederler.

Ptolemaios Philadelphos, Pergamon kralı ve Lucullus geniş kütüphaneler kurmuşlardı, lakin bu kütüphaneler kamunun değil, yalnızca kendi istifadeleri içindi. 15 Bunların bir kısmı Valerius Maximus tarafından zikredilir, Kitap viii, böl. 15. B.

Ne var ki, Yunanistan’ın bu hususta Roma’dan fersah fersah üstün olup olmadığı gayet şüphelidir. lc Hatip ve filozof Cicero kastedilmektedir. 17 Cicero, Atticus’a Mektuplar, Kitap ii, böl. 1’de, konsüllük nutukları diye adlandırdığı hitabelerini tek tek sayar, bunların toplamı on ikidir ve aralarında Plinius’un burada işaret ettiği nutukların tamamına tesadüf edilir. B. 18 Zikredilen şahıs L. Roscius Otho’dur, onun kanunu mucibince, o vakte dek umumiyetle halk ile karışık oturan Roma equites sınıfına

tiyatroların nizamına dair kanunla münasip mevkiler tahsis olunmuştu, Cicero bu nutkunu "De Othone" diye tesmiye eder. B. ve hiçbir infial hissi duymaksızın, kendilerine daha aşağı bir mevki tahsis edilerek üzerlerine bir damga vurulmasına rıza gösterdiler, sen yalvarırsın ve kanun dışı ilan edilmiş kimselerin oğulları kamusal payeler için yarışmış olmaktan hicap duyarlar, senin dehan karşısında Catilina firar etti ve M. Antonius’u kanun dışı ilan eden de sendin.

Selam olsun sana, vatanın babası unvanını alanların ilki,19 sırtında togasıyla bir zafer alayını hak edenlerin ilki ve hitabet dalında defne tacına nail olan ilk insan.

Ey fesahatin ve Latin edebiyatının ulu babası, bir vakitler senin hasmın olan Diktatör Caesar’ın senin hakkında hüccet kabilinden yazdığı üzere,20 sen her türlü muzafferiyet alayının fevkinde bir defne tacına layıktın.

Roma dehasının hudutlarını, onun hâkimiyet sınırlarının ölçülemeyecek derecede ötesine taşımış olmak ne kadar daha azametli ve ne kadar daha şanlıdır. (31.) Romalılar arasında hikmette cümle âlemi geride bırakan kimselere Catus ve Corculus21 lakapları verilmiştir.

Yunanlar arasında ise Sokrates’in, Pythia Apollon’unun kâhini tarafından hikmette diğer bütün insanlardan üstün olduğu bildirilmiştir. ## BÖLÜM 32. (32.) HAYATTA EN FAYDALI OLAN NASİHATLER. Yine insanlar, Lakedaimonlu Khilon’un22 dile getirdiği vecizeleri kâhin sözleriyle bir tutmuşlardır.

Bunlar Delphi’de altın harflerle takdis edilmiş olup şu mealdedir, "Herkes haddini bilmeli ve haddinden fazlasına tamah etmemelidir"23 ve "Borç ile davanın kati yoldaşı sefalettir." Kendisi,

oğlunun Olimpiyat oyunlarında muzaffer olduğunu işitmesi üzerine ferahından vefat etmiş ve bütün Yunanistan onun cenaze merasimine iştirak etmiştir. 19 Bu paye kendisine, konsüllüğünün hitamında, halkın umumi tezahüratıyla tevcih olunmuştur. Bu husustaki rivayete Plutarkhos’ta tesadüf edilmektedir. B. 20 Bu mülahazaya, Caesar’ın günümüze intikal etmiş hiçbir eserinde rastlanmamaktadır. B. 21 Bu tabirler "keskin zekâlı" ve "sağduyulu" manalarına gelir, sırasıyla "cautus" ve "cor" kelimelerinden türetilmişlerdir. B. 22 Damagetos’un oğludur ve Yedi Bilge’den biridir. M.Ö. altıncı asrın başlarına doğru şöhret bulmuştur. Herodotos onun 56. Olimpiyat’ta Ephor Eponymos makamını işgal ettiğini nakleder. Hikmetiyle ve Sparta aslına mahsus veciz muhtasarlığıyla mümtaz bir zattı. 23 Bu vecizenin şerefinin Yunan bilgelerinden hangisine ait olduğu bir nebze şüphelidir. B. ## BÖLÜM 33. (33.) KEHANET. Bir kehanet kudreti ve tanrılarla en yüce mahiyette bir nevi irtibat, kadınlar meyanında Sibylla’da, erkekler meyanında ise Yunan Melampodes24 ile Romalı Marcius’ta25 tecelli etmiştir. ## BÖLÜM 34. (34.) EN FAZİLETLİ KABUL EDİLEN İNSAN. Scipio Nasica, Roma devrinin bidayetinden bu yana, senatonun yeminle teyit edilmiş reyi ile insanların en faziletlisi ilan edilen yegâne şahıstır.26 Gelgelelim aynı zat, bir memuriyete namzet olduğunda Roma halkı tarafından iki defa reddedilerek lekelenmiştir.

Nihayetinde kendi vatanında can vermesine de müsaade edilmemiştir,27 vallahi, Apollon tarafından insanların en bilgesi ilan edilen Sokrates’in bir zindanın haricinde ölmesine ne kadar izin verildiyse, ona da o kadar izin verilmiştir. 24 Burada Melampodes tesmiye edilen zat ile muhtemelen aynı kişi olan Melampus’a dair Herodotos’ta, Kitap ii, böl. 49 ve Kitap ix, böl. 34’te izahat mevcuttur, Ajasson, Lemaire neşriyatında, cilt iii, s. 135’te, ondan mümtaz bir kâhin olarak bahseden müelliflerin bir fihristini sunmuştur. Plinius ilerideki bir bahiste, Kitap xxv, böl. 21’de, kehanet fennindeki maharetiyle meşhur olduğunu zikreder. B. 25 Cicero tarafından, De Divin., Kitap i, böl. 50’de, Marcius’un kehanetlerini manzum olarak terennüm ettiği nakledilir. B. 26 Bu husustaki rivayet Livius’ta, Kitap xxix, böl. 14 ve Kitap xxxvi, böl. 40’ta yer alır, ayrıca Valerius Maximus tarafından da zikredilmiştir, Kitap viii, böl. 15. B. 27 Scipio namını taşıyan pek çok mümtaz şahsiyetin mevcudiyeti sebebiyle, muayyen hadiselerin bunlardan hangisine isnat edilmesi icap ettiğini her ahvalde tayin eylemek kolay değildir. Bu misalde, konsüllük namzetliğinde iki kez hüsrana uğrayan ve ecnebi bir diyarda vefat eden şahsın aynı Scipio olup olmadığı hususunda tereddüt hâsıl olmuştur. Livius, Kitap xxxv, böl. 24’te "P. Corn. Cn. F. Scipio"nun konsüllük namzetliğinde muvaffak olamadığını, daha sonra da Kitap xxxix, böl. 40’ta "P. ve L. Scipio"nun censor makamı için namzetliklerinde hüsrana uğradıklarını kaydeder. Valerius Maximus sarahaten beyan eder ki, Kitap v, böl. 3, hemşehrilerinin nezdinde gördüğü itibarsızlık neticesinde Pergamon’a giden ve "nankör vatanına zerre kadar teessüf duymaksızın ömrünün kalan kısmını orada ikame eden" şahıs Scipio Nasica’dır. B. ## BÖLÜM 35. (35.) EN İFFETLİ KADINLAR. Paterculus’un kızı ve Fulvius Flaccus’un zevcesi Sulpicia, muhterem kadınların ittifakıyla, kadınların en iffetlisi addolunmuştur.

Daha evvel adı belirlenmiş yüz Romalı hanım arasından, Sibylla kitaplarında yer alan buyruklar uyarınca bir Venüs heykelini takdis etmek üzere o seçilmişti.28 Keza Claudia, Tanrıların Anası’nın Roma’ya getirilişi vesilesiyle dindarlığını ve erdemini kuvvetle ispat etmişti.29

BÖLÜM 36. (36.) EN YÜKSEK DERECEDE SEVGİ VE SADAKAT ÖRNEKLERİ

Dünyanın dört bir yanında bilinen sevgi ve bağlılık örneklerinin sayısı sonsuzdur, fakat bunların arasında bilhassa Roma’da vuku bulmuş bir tanesi vardır ki, başka hiçbir hadise onunla kıyas kabul etmez.

Aşağı tabakadan olan ve bu sebeple adı günümüze ulaşmayan, yakın zamanda bir çocuk dünyaya getirmiş bir kadın, zindana atılmış olan validesini30 ziyaret etme izni almıştı, içeri herhangi bir yiyecek sokmasına mani olmak maksadıyla, zindancı tarafından içeri alınmadan evvel daima dikkatle aranmaktaydı.

28 Bu fıkra bize Valerius Maximus tarafından nakledilmektedir, Kitap viii. Bölüm 15. Kendisi, genç kızların ve evli kadınların gönüllerini şehvetli düşüncelerden uzaklaştırıp iffetli bir hayata celbetmek gayesiyle takdis edilmesi emredilen heykelin Venüs Verticordia heykeli olduğunu bildirmektedir.

29 Onun hikâyesi Ovidius tarafından Fasti’de uzun uzadıya anlatılır, Kitap iv. Satır 305 ve devamı. Adı Claudia Quinta idi ve Appius Claudius Pulcher’in kız kardeşi, Appius Claudius Caecus’un ise torunu olduğu zannedilmektedir. Kibele’nin heykelini Pessinus’tan Roma’ya taşıyan gemi Tiber’in ağzındaki bir sığlıkta karaya oturup çakılınca, kâhinler onu ancak hakikaten iffetli bir kadının hareket ettirebileceğini bildirdiler. Daha evvel iffetsizlikle itham edilmiş olan Claudia, heykeli karşılamak üzere Scipio’ya Ostia’ya kadar refakat eden hanımların arasında bulunmaktaydı, derhal öne çıktı ve tanrıçayı masumiyetini ispata çağırarak halatı kavradı, gemi de derhal hareket etti. Daha sonra tanrıçanın mabedinin girişine onun bir heykeli dikildi.

30 Solinus ve Festus, bu müşfik evlat tarafından hayatı kurtarılanın babası olduğunu belirterek Plinius’tan bir miktar ayrılırlar. Hikâyeyi anlatan Valerius Maximus, ailenin "ingenui sanguinis" olduğunu, yani "asil bir menşeden" geldiğini söyler. Bununla birlikte, Romalılar arasında dahi bu kabil aileler bazen pleb zümresinin seviyesine kadar düşebilmekteydi.

Nihayetinde kadın, validesini göğsündeki sütle beslerken yakalandı, bunun üzerine, kız evladın bu harikulade sevgisi göz önüne alınarak anne affedildi ve her ikisinin de hayatlarının geri kalanında masrafları kamuca karşılandı, dahası bu mekân Dindarlığa vakfedildi ve C. Quintius ile M. Acilius’un konsüllüğü31 zamanında zindanın bulunduğu mevkide, bugün Marcellus Tiyatrosu’nun32 yükseldiği yerde, mezkûr tanrıçaya bir mabet inşa edildi.

Gracchusların pederi, hanesinde iki yılan bulduğunda kâhinlere danışmış ve diğer cinsten olan yılan öldürüldüğü takdirde kendisinin hayatta kalacağı cevabını almıştı, "Hayır," dedi, "benimle aynı cinsten olan yılanı öldürün, zira Cornelia henüz gençtir ve hâlâ çocuk doğurabilir."33 Böylece aynı anda hem zevcesini esirgemeye hem de devlete fayda sağlamaya hazır olduğunu gösterdi, kısa bir süre sonra da dileği gerçekleşti. M. Lepidus, zevcesi Apuleia’dan boşandıktan sonra duyduğu teessür sebebiyle vefat etti.34 O sırada hafif bir maraza yakalanmış olan P. Rupilius,35 biraderinin konsüllüğü elde edemediği haberi kendisine ulaştığında derhal ruhunu teslim etti. P. Catienus Plotinus velinimetine öyle bir muhabbetle bağlıydı ki, onun bütün mülkünün tek varisi tayin edildiğini öğrendiğinde kendisini cenaze ateşinin içine attı.

31 M.Ö. 604 senesi.

32 Bu tiyatrodan Kitap xxxvi. Bölüm 12’de tekrar bahsedilmektedir. Taştan inşa edilmiş olup Augustus tarafından yeğeni Marcellus’un şerefine yaptırılmıştır.

33 Cicero, De Divinatione Kitap i. Bölüm 18, Valerius Maximus, Kitap iv. Bölüm 6 ve Plutarkhos bu hadiseyi daha tafsilatlı naklederler. Yılanlar farklı cinsiyetlerdeydi, şayet erkek yılan öldürülürse neticesi kendi ölümü olacaktı, şayet dişi öldürülürse zevcesi Cornelia ölecekti.

34 Plinius, Lepidus’un vefatına refakat eden ahvalin kaydını 54. Bölüm’de vermektedir. Kendisi triumvirin pederiydi.

35 Yahut Rutilius, M.Ö. 132 senesi konsülü, mensuplarını en büyük gaddarlıkla takibat altına aldığı Tiberius Gracchus’un ölümünden sonraki senedir. Ayrıca Köleler Savaşı’nı nihayete erdirmesi sebebiyle bir zafer alayı hakkı elde etmiştir. Kendisine konsüllüğü temin eden, fakat biraderi Lucius için bu şerefi elde etmekte muvaffak olamayan Genç Scipio Africanus’un samimi bir dostuydu. Hemen hemen aynı devirde, Caius Gracchus’un tribünlüğü esnasında, Tiberius Gracchus’un taraftarlarına yönelik takibattaki gayrikanuni fiilleri sebebiyle mahkûm edildi. Vefatına yol açan amilin, biraderinin muvaffakiyetsizliğinden ziyade bu haysiyet kırıcı muamele olabileceği ileri sürülmüştür.

BÖLÜM 37. (37.) SANATLARDA, ASTROLOJİDE, DİLBİLGİSİNDE VE TIPTA TEMAYÜZ ETMİŞ KİMSELERİN İSİMLERİ

Muhtelif sanatlarda temayüz etmiş kimseler pek çoktur, bununla birlikte, en mühim olanlarının isimlerini zikrederek bunlar üzerinde muhtasar bir inceleme yapabiliriz.

Berosus astrolojide temayüz etmişti, kehanetleri ve öngörüleri sebebiyle Atinalılar tarafından şerefine umumi bir heykel dikildi.

Apollodorus, bir dilbilgisi âlimi olarak mahareti dolayısıyla, Yunanistan’ın Amphiktyon Meclisi tarafından kamusal payelerle taltif edildi.

Hipokrat tıpta temayüz etmişti, daha zuhur etmeden evvel, bilahare İlirya’dan gelen vebayı öngörmüş ve muavenette bulunmaları için talebelerini muhtelif şehirlere göndermişti.

Yunanistan, onun liyakatinin bir ikrarı olarak kendisine Herkül’e tanınanla aynı payelerin verilmesine hükmetti.36 Kral Ptolemaios, Ceoslu Kleombrotos’un şahsında benzer derecedeki bir mahareti, Megalensia oyunlarında yüz talent bağışta bulunarak mükâfatlandırdı,37 zira o, Kral Antiokhos’un hayatını kurtarmayı başarmıştı.38 Kritobulos da Kral Philippos’un gözünden bir oku39 öylesine büyük bir maharetle çıkararak fevkalade şöhret kazandı ki, görme yetisi kaybolmuş olsa da dışarıdan bakıldığında hiçbir kusur görülmüyordu.41 Ne var ki Prusalı Asklepiades hepsinden daha büyük bir nam elde etti, yeni bir mektep kurdu, Kral Mithridates’in bir elçilik heyeti vasıtasıyla kendisine ilettiği vaatleri hakir gördü, hastalıkları şarapla muvaffakiyetle tedavi etmenin bir yolunu buldu42 ve cenaze merasimini yarıda kesip, bilfiil cenaze odun yığını üzerine yatırılmış bir adamın hayatını kurtardı.43

Bununla birlikte, hekimlik itibarını bizzat Talih’in karşısına koyarak ve şayet herhangi bir şekilde hastalanacak olursa bir hekim olarak bile anılmak istemediğini iddia ederek kendini hepsinden daha meşhur kıldı, nitekim bahsini kazandı da, zira son derece ileri bir yaşta, merdivenlerden yuvarlanarak can verdi.44

BÖLÜM 38. GEOMETRİ VE MİMARLIK

M. Marcellus dahi, Syrakusa’nın zaptı esnasında, yalnızca Arkhimedes’e ilişilmemesi yönünde emirler vererek geometri ve mekanik ilimlerine dikkate değer bir hürmet gösterdi, fakat askerlerden birinin basiretsizliği neticesinde emirleri hiçe sayıldı.45 Keza Knossoslu Khersiphron da46 Efes’teki Diana Mabedi’nin hayranlık uyandıran inşasıyla şöhret buldu, Philon bin gemiyi barındırabilecek kapasitedeki Atina tersane havuzunun inşasıyla,47 Ktesibios pnömatik ve hidrolik makinelerin icadıyla ve Dinokhares48 İskender’in Mısır’da kurduğu İskenderiye şehrinin çizdiği planıyla maruf oldu.

Aynı hükümdar, neşrettiği umumi fermanla kendi resmini Apelles’ten gayrısının yapmamasını, mermer heykelini Pyrgoteles’ten, tunç heykelini ise Lysippos’tan başkasının yontmamasını emretti.49 Bu sanatların kâffesi pek çok mümtaz misalle mübeccel kılınmıştır.

BÖLÜM 39. (38.) RESİM, TUNÇ, MERMER VE FİLDİŞİ OYMACILIĞI VE HEYKELTRAŞLIK ÜZERİNE

Kral Attalos, Thebaili ressam Aristeides’in tek bir tablosu için aleni bir müzayedede yüz talent verdi.51 Diktatör Caesar, Timomakhos’un Medea ve Aias adlı iki tablosunu, Venüs Genetrix Mabedi’ne vakfetmek niyetiyle seksen talent karşılığında satın aldı.52

Kral Kandaules, Burlakhos’un Magnesialıların helakini mevzu edinen büyük bir resmi için ağırlığınca altın ödedi.

"Şehirler zapt edicisi" lakaplı Demetrios,53 reddetti

Kendisi ayrıca Pireus'ta, Atina'nın Sylla komutasındaki Romalılar tarafından zaptı esnasında yerle bir edilen bir havuz inşa ettirmişti. 48 Bkz. Kitap v. böl. 11 ve Kitap xxxiv. böl. 42. 49 Plutarkhos, İskender'in Hayatı adlı eserinde Lysippos lehine tanınan imtiyazdan bahseder, lakin bunu Apelles'i kapsayacak şekilde genişletmez, Pyrgoteles'ten ise hiç söz etmez.* Horatius tarafından bu duruma Ep. Kitap i. 1. 239, 240'ta pek yerinde bir telmihte bulunulmuştur. Boileau, "Discours au Roi" adlı eserinde Horatius'u zarif bir biçimde taklit etmiştir. B.

Kendisine dair daha ayrıntılı malumat için bkz. Kitap xxxiv. böl. 17 ve 19.

Sikyon yerlisi olup, evvelemirde tunç işleyen alelade bir zanaatkâr iken, nihayetinde Yunan heykeltıraşları arasında en yüksek mertebeye erişmiştir. 50 Attika talentinin kıymetine dair mutat tahmin olan 193 sterlin 12 şiline göre, bu resim için ödenen meblağ takriben 19.000 sterlin tutacaktır. B. 51 Burada ele alınan bahislerin neredeyse tamamı, güzel sanatlara hasredilmiş olan Kitap xxxv'te tekrar zikredilmektedir.

Mezkûr Kitabın 34, 35 ve 36. Bölümleri, antik çağın bütün meşhur ressamlarının ve onların başlıca eserlerinin dökümünü ihtiva eder. B. " 15.000 ila 16.000 sterlin arası. B. 63 «Poliorcetes.»

saldırısının yöneldiği surların o cenahında yer alan Protogenes'e ait bir tablonun kazara yok olmasına meydan vermemek gayesiyle Rodos şehrini ateşe vermekten imtina etti.

Praxiteles,54 mermer eserleriyle ve bilhassa, muayyen bir genç adamda uyandırdığı divanece aşkla55 ve Knidosluların haiz olduğu yüklü bir borcu onlar namına ödemeyi teklif ederek heykeli ellerinden almaya çalışan Kral Nikomedes'in biçtiği yüksek kıymetle şöhret bulan Knidos Venüs'ü ile tebcil edilmiştir.

Olimpiya Jüpiter'i her geçen gün Phidias'ın56 dehasına, Capitoline Jüpiter'i ile Efes Dianası ise Mentor'unkine57 şehadet etmektedir, nitekim bu ilahlara, mezkûr sanatkâr tarafından imal edilen vazolar da vakfedilmiştir.

BÖLÜM 40. (39.) YÜKSEK FİYATLA SATILAN KÖLELER Köle olarak doğmuş bir kimse için şimdiye dek ödenmiş en yüksek bedel, tahkikatım neticesinde görebildiğim kadarıyla, Pisaurumlu Natius58 tarafından devletin bir numaralı şahsiyeti M. Scaurus'a yedi yüz bin sestertius59 karşılığında satılan dil bilgini Daphnus için verilen meblağ idi. Asrımızda, şüphesiz, komedya oyuncuları daha yüksek meblağlara alıcı bulmuştur, lakin o vakitler bu kimseler kendi hürriyetlerini bizzat satın almaktaydılar.

Ecdadımızın zamanında, aktör Roscius senede beş yüz bin sestertius kazanırdı.

İhtimal ki bir kimse, bu bahiste, 54 Bu sanatkâra dair ilave malumat Kitap xxxiv. böl. 19, Kitap xxxv. böl. 39 ve 40 ile Kitap xxxvi. böl. 4'te mevcuttur. 55 Bu hususa Plinius tarafından Kitap xxxvi. böl. 4'te ve Valerius Maximus tarafından Kitap viii. böl. 4'te temas edilmiştir. B. 56 Kendisinden Kitap xxxiv. böl. 19, Kitap xxxv. böl. 34 ve Kitap xxxvi. böl. 4'te tekrar bahsedilir. B. 57 Mentor, oymacılıktaki maharetiyle anılır, Kitap xxxiii. böl. 55. B.

Littre, mezkûr pasaja atıfla şöyle demektedir, "onun bir gümüş işçisi ve pek kıymetli vazoların imalatçısı olduğunu görmekteyiz." Bir heykeltıraş olduğuna inanmaya pek meyilli görünmemektedir.

Plinius'un yukarıda zikredilen yerde ifade ettiği üzere, Plinius'un devrinde onun kamusal eserlerinden hiçbiri mevcudiyetini korumamaktaydı.

Bununla birlikte, bazıları şüphesiz sahte olmakla beraber, fevkalade kıymet biçilen birtakım küçük kadehler mevcuttu. 58 Günümüzde Pesaro. 59 Evvelki bütün vakalarda olduğu gibi, burada zikredilen meblağların tayininde de aynı güçlükle karşılaşmaktayız.

Holland, Daphnus için verilen meblağın 300.700 sestertius olduğunu tahmin etmektedir, cilt i. s. 175. B.

Tiridates lehine yakın yıllarda girişilen Ermeni harbindeki ordu levazım subayının61 ahvalini de misal gösterebilir, zira bu zabit, bizzat kendi devrimizde, on üç milyon sestertius62 meblağ mukabilinde azat edilme imtiyazına Nero tarafından eriştirilmiştir, ne var ki bu vakada gözetilen husus harpten temin edilecek menfaat idi63 ve ödenen para adamın şahsi kıymetinin karşılığı değildi.

Nitekim Lutorius Priscus, Sejanus'tan hadım Paezon'u elli milyon sestertius64 karşılığında satın aldığında da, Herakles hakkı için, bu bedel kölenin güzelliğini takdirden ziyade, alıcının nefsani arzusunu tatmin maksadıyla ödenmişti.

O devirde umumi bir keder ve dehşet hüküm sürdüğünden, ahali bu denli fedaatkârane ve rezilane bir pazarlığa mani olamayacak kadar kendi derdine düşmüştü.65

BÖLÜM 41. (40.) EN YÜKSEK SAADET Yeryüzündeki cümle milletler arasında Romalılar, cesaret ve celadet göstermede diğerlerini hiç şüphesiz geride bırakmışlardır.66 Lakin beşer aklı, hangi faninin saadetin en yüksek mertebesine vasıl olduğunu katiyen tayin edemez, zira herkes bahtiyarlık halini diğerinden farklı ve bütünüyle kendi telakkilerine mutabık surette tarif eder.

Şayet talihin bütün cazibesini ve vehimlerini bir kenara koyarak hakiki bir hüküm vermek ve nihai bir karara varmak arzusundaysak, hiçbir faninin mesut olmadığını ikrar etmek mecburiyetindeyiz.

Talih, kendisinin mutsuz olmadığını söylemeye hakkı bulunduğunu hisseden kimseye dahi pek cömert ve filhakika pek müşfik davranmış sayılır.

Zira başka hiçbir keder olmasa bile, en nihayetinde talihin yüz çevireceği korkusu mevcuttur, mezkûr korku bir kez içimize kök saldığında ise saadetimiz artık saf ve lekesiz kalamaz.

Kaldı ki her daim hikmetle hareket eden tek bir fani dahi bulunmadığı vakıa değil midir? Keşke 61 "Dispensator", bu terimin bir izahı Kitap xxxiii. böl.'de yer almaktadır. 62 Holland, bu zatın azat edilmesi için ödenen meblağın 120.000 sestertius olduğunu tahmin etmektedir, cilt i. s. 175. B. 63 Muhtemelen erzak ve mühimmat müteahhidi sıfatıyla. 64 Holland, bu vesileyle ödenen meblağın 3.500 sestertius olduğunu tahmin etmekte, yukarıda zikredilen yerde Ajasson'un tahmininden ziyadesiyle ayrılmaktadır. B. 65 "Quam quidam injuriam lucri fecit ille mercatus in luctu civitatis, quoniam arguere nulli vacabat."

Bu pasajın manası anlaşılabilmekteyse de, mevcut haliyle harfiyen tercüme edilmesi kabil değildir. 66 "Virtus", "mertlik, celadet", zira Romalılar nezdinde hakiki erdemin mefkûresi bu addedilirdi.

Bunun hilafına inanacak ve adeta bir kâhinin bizzat ağzından dökülmemiş olduğunu düşünebilecek pek az kimse bulunabilir.

Fani insanlar, beyhude oldukları kadar kendilerini aldatmakta da mahirdirler, her günkü tecrübelerine göre bir testiye siyah yahut beyaz bir çakıl taşı atan Trakyalılar misali hesap tutarlar, ömürlerinin nihayetinde bu taşlar tefrik edilir ve her bir nevin birbirine nispetinden bir hükme varırlar. Lakin hakikatte, beyaz bir çakıl taşıyla taltif edilmiş olan o gün dahi, bağrında bir talihsizliğin tohumunu barındırmış olamaz mı?

Nice insan, bizzat kendisine bahşedilen kudret yüzünden felakete sürüklenmemiştir ki?

Nice kimse, kendi nailiyetleri yahut daha doğrusu, onları doyasıya yaşadıkları o demlerde fazlaca hüsnükuruntuyla birer lütuf saydıkları şeyler yüzünden yıkıma uğramış ve en derin sefalete gark olmamıştır ki?

Lakin şu bir hakikattir ki, evvelki günün muhakemesini yapan ancak bir sonraki gündür, nihayetinde bütüne mühür vuracak olan ise yalnızca son gündür, binaenaleyh hiçbirine itimat edemeyiz.

Kaldı ki, sayıca denk olsalar dahi, hayatın lütuflarının onun şerlerine denk gelemeyeceği bir vakıa değil midir?

Zira en ufak bir kederi telafi edebilecek hangi lezzet mevcuttur?

Heyhat, kendimize ne beyhude, ne akıl dışı bir külfet yüklüyoruz!

Nazarıitibara alınması gereken günlerin ağırlığı iken, biz onları saymakla kendimizi tüketiyoruz.

BÖLÜM 42. (41.) TALİHİN AYNI AİLEDE DEVAM ETTİĞİNE DAİR NADİR MİSALLER

Bütün çağlar boyunca, hem bir kralın kızı, hem bir kralın zevcesi, hem de bir kralın validesi olan tek bir kadın görürüz, o da Lakedemonyalı Lampido'dur.

Olimpiyat oyunlarında muzaffer olanların hem kızı, hem kız kardeşi, hem de validesi olan yegane kadın Berenice idi. Curio ailesi, ardı ardına üç hatip yetiştiren tek aile olmuştur, Fabius ailesi ise peş peşe üç senato reisi çıkarmıştır, Fabius Ambustus, oğlu Fabius Rullianus ve torunu Quintus Fabius Gurges.

BÖLÜM 43. (42.) TALİHİN DÖNEKLİĞİNE DAİR DİKKATE DEĞER MİSALLER

Talihin dönekliğine dair misaller ise sayısızdır.

Zira bize bahşettiği hangi büyük sevinç vardır ki menşeinde felaketler yatmasın?

Ve hangi fevkalade felaket vardır ki ilk tohumunu büyük zevklerden almamış olsun? (43.) Sulla tarafından mülkünden ve haklarından mahrum bırakılarak ölüme mahkûm edilen Senatör M. Fidustius'u otuz altı sene boyunca muhafaza eden de yine talihti.

Ve yine de ikinci kez kanun dışı ilan edildi, zira Sylla’dan sonra dahi hayatta kalıp Antonius’un günlerine kadar yaşadı ve görünen o ki, daha önce kanun dışı edilmiş olmasından başka hiçbir sebep yokken onun tarafından da kanun dışı bırakıldı.

BÖLÜM 44. ŞEREF PAYELERİNE DAİR DİKKATE DEĞER MİSALLER

Talih, Parthlara karşı zafer alayı tertipleme şerefinin yalnızca P. Ventidius’a nasip olmasını takdir buyurmuştu, oysa aynı şahsı henüz bir çocukken, Asculum fatihi Cneius Pompeius’un zafer alayında yürütmüştü.74 Nitekim Masurius, onun zafer alaylarında iki kez teşhir edildiğini aktarır, Cicero’ya göre ise ordugâh fırıncılarına katır kiralamakla meşgul olurdu.75 Yazarların ekseriyeti, gençlik günlerini büyük bir sefalet içinde geçirdiğini ve alelade askerin giydiği kabaralı çizmeleri76 taşıdığını tasdik eder.

Yaşlı Cornelius Balbus da konsüllüğe seçilmişti,77 fakat öncesinde itham edilmiş ve hâkimlere, sopalarla dövülmesinin kanuna uygun olup olmadığını müzakere etme vazifesi verilmişti, zira kendisi, ecdadımızın Latium ahalisine dahi esirgediği bu şerefe nail olan, hatta okyanusun bizzat kıyılarında doğmuş ilk yabancıydı.78, 79 Kayda değer diğer misaller arasında, isyankâr Tusculum ahalisinin konsülü olan ve Romalıların tarafına geçer geçmez onlardan aynı payeyi elde eden L. Fulvius da80 bulunur. Aynı yıl içinde düşmanı olduğu Roma’da zafer alayı tertip etme şerefine erişen, üstelik bunu daha evvel konsüllüğünü yaptığı kavme karşı kazanan yegâne şahıs odur.

Bugüne değin kendine "Talihli"81 lakabını layık gören tek kişi L. Sylla olmuştur, oysa bu unvanı, vatandaşlarının kanını dökerek ve vatanına zulmederek elde etmişti. Fakat bu saadete hak kazandığını iddia edebileceği ne gibi bir dayanağı vardı? Binlerce vatandaşını kanun dışı ilan edip katletme iktidarına sahip olması mı? Ne utanç verici bir tevil ki bu, onu gelecek bütün çağlar boyunca "Talihsiz"82 damgasıyla yaftalayacaktır! O devirlerde helak olan kimseler, bu ikisi arasında daha bahtiyar addedilmezler mi, nitekim bizler onlara acırken, Sylla’dan nefret etmeyen tek bir fert dahi yoktur.

Üstelik hayatının nihayeti, kanun dışı bıraktığı kimselerden herhangi birinin çektiği ızdıraplardan çok daha korkunç değil miydi, zira bizzat kendi eti kendi kendini kemirmekte ve böylelikle cezasını kendi bünyesinde doğurmaktaydı.84 Ve bu hali, bizzat ortasında bir bakıma can verdiği söylenebilecek o son rüyasıyla örtbas etmeyi münasip görmüş olsa dahi vaziyet buydu,85 zira iddiasına göre rüyasında, yalnızca kendi şanının her türlü hasedi aştığı söylenmişti, gerçi aynı esnada Capitolium Mabedi’ni vakfedememiş olmasının, en yüce saadetine noksanlık getirdiğini bizzat itiraf etmişti.86

BÖLÜM 45. AYNI KİŞİNİN BAŞINA GELEN ON ÇOK TALİHLİ HADİSE

Q. Metellus, başrahip, iki kez konsül,87 diktatör, süvari komutanı, toprak taksimi için vazifelendirilen on beşler kurulunun azası88 ve birinci Pön Harbi’nde ele geçirilen fillerle zafer alayına çıkan ilk kişi89 olan muhterem pederi L. Metellus’un methine dair irad ettiği cenaze nutkunda,

Bununla birlikte Plutarkhos, onun ölümünü dahili bir apsenin patlamasına bağlar, Valerius Maximus da Kitap ix, Bölüm 3'te aynı sebebi zikreder.

Resullerin İşleri xii. 23'te kurtlar tarafından yenildiği kaydedilen Hirodes Agrippa da muhtemelen benzer bir hastalıktan ölmüştü.

Plutarkhos, Sylla'nın ölümünden kısa bir süre önce gördüğü bir rüyaya değinir, fakat bu rüya burada ima edilene pek benzememektedir. Plutarkhos'un naklettiğine göre Sylla, ölümünden az evvel, karısı Caecilia Metella'dan önce ölen oğlu Cornelius'un kendisine göründüğü ve annesine kavuşması için onu yanına çağırdığı bir rüya görmüştür.

Appianos da Sylla'nın vefatından hemen önce rüyasında kendisine ismiyle hitap eden bir ruh gördüğünü, bunun üzerine dostlarını yanına çağırıp vasiyetini tanzim ettiğini ve kısa bir süre sonra hummadan öldüğünü belirtir.

Ölümünden yalnızca iki gün önce Hatıratı'nın yirmi ikinci kitabını tamamlamış, ecelini hissederek Keldanilerin, talihinin mesut bir ömrün ardından ve refahının zirvesindeyken ölmek olduğu yönündeki kehanetiyle övünmüştür.

Bu hususa Tacitus, Tarihler, Kitap iii, Bölüm 73'te değinmektedir.

Plutarkhos bu ithaf merasimini Catulus'un icra ettiğini nakleder.

Konsüllükleri Varro takvimine göre 502 ve 506 yıllarındaydı.

Hardouin'in bildirdiğine göre, fethedilen kavimlerin arazilerini Romalı sömürgeciler arasında paylaştırmak üzere sayıları üç ila yirmi arasında değişen muayyen sayıda kamu görevlisi tayin edilirdi. Lemaire, Cilt iii, s. 159.

Şarihler, Metellus'un zafer alayında yürüyen fillerin Roma'ya getirilen ilk filler olduğu yönündeki iddiasında Plinius'un yanıldığını bir miktar muvaffakiyetle ispatlamaya çalışmışlardır. Nitekim yazarın kendisi de Kitap viii, Bölüm 6'da, fillerin Metellus'tan birkaç yıl önce, Pyrrhus'a karşı kazandığı zafer münasebetiyle Curius Dentatus tarafından getirildiğini bildirmiştir. Aynı olgu Florus tarafından da Kitap i, Bölüm 18'de zikredilmektedir.

Ovidius, Fasti, Kitap vi, mısra 436 ve devamında, Valerius Maximus ise Kitap i, Bölüm 4'te bu hadiseye atıfta bulunur.

Hardouin, Aulus Gellius'un Kitap iii, Bölüm 18'deki, curulis makamını geçmiş bütün senatörlerin curia'ya, yani senato binasına bir araba içinde taşındığına dair ifadesine dayanarak bu hususun tartışmalı olduğunu zannetmiştir. Lakin Ajasson'un haklı olarak belirttiği üzere Aulus Gellius, senatörlerin Metellus'un durumunda olduğu gibi masrafları kamuca karşılanarak taşındığını iddia etmemektedir.

Valerius Maximus, Kitap vii, Bölüm 1'de, Q. Metellus'un mazhar olduğu türlü bahtiyarlıkları tafsilatıyla nakleder, ancak Labeo'nun ona yönelik şiddetli tecavüzünden hiç bahsetmez, hatta talihinin hayatının son anlarına dek sürdüğünü açıkça ifade eder.

BÖLÜM 45. ON BAHTİYAR HÂL VE DİĞERLERİ

Pön Savaşı kahramanının oğlu, babasının, bilgelerin peşinde bir ömür tükettiği en büyük ve en hayırlı on mertebeye eriştiğini yazılı olarak kaydetmiştir.

Zira zikrettiğine göre o, en birinci cengaver, en mahir hatip ve en cesur kumandan olmayı, en mühim vazifelerin kendi idaresine tevdi edilmesini, en yüce payelere nail olmayı, kamil bir hikmete sahip bulunmayı, en muteber senatör addolunmayı, şerefli yollarla muazzam bir servet edinmeyi, ardında çok sayıda evlat bırakmayı ve devletteki en mümtaz şahsiyet mertebesine yükselmeyi pek arzu etmiştir.

Bu iddiayı çürütmeye çalışmak beyhude ve esasen lüzumsuzdur, zira Metellus'un ömrünün ahirini, Palladium'u Vesta mabedinden kurtarırken çıkan yangında yitirdiği görme kabiliyetinden mahrum geçirdiği şeklindeki yalın hakikat dahi bunu fazlasıyla yalanlamaktadır, her ne kadar akıbeti meşum olmuşsa da, hiç şüphesiz bu şanlı bir ameldir, işte bu sebepledir ki, her ne kadar bedbaht tesmiye edilmemesi gerekse de, yine de bahtiyar addedilemez.

Bununla birlikte Roma halkı, şehrin kuruluşundan bu yana başka hiçbir kimseye tanınmamış bir imtiyazı ona bahşetmiş, senatoya her gidişinde senato binasına bir araba içinde götürülmesine müsaade etmiştir, bu şüphesiz pek büyük bir imtiyazdır, lakin gözlerinin nuru bahasına satın alınmıştır.

(44.) Babası hakkında yukarıdaki malumatı veren mezkûr Q. Metellus'un oğlu da, bizzat beşeri saadetin en nadide timsallerinden biri olarak kabul edilir. Zira nail olduğu pek mühim payeler ve Makedonya'nın fethiyle kazandığı unvan bir yana, cenaze odunluğuna dört oğlu tarafından taşınmıştır, bunlardan biri praetor, üçü konsül olmuş, ikisi zafer alayı düzenlemiş, biri de censorluk makamına erişmiştir, bu şereflerin her biri ancak pek az kimseye nasip olur.

Gelgelelim, itibarının en şaşaalı vaktinde, Forum'un ve Capitolium'un tenhalaştığı gün ortasında Campus Martius'tan dönerken, censorluğu esnasında senatodan ihraç ettiği Macerion lakaplı tribunus Caius Atinius Labeo tarafından yakalanmış ve oradan aşağı atılmak üzere Tarpeia kayalığına sürüklenmiştir.

Kendisine baba diyen kalabalık zümre ise, bir tribunusun dokunulmazlığı karşısında meşru surette mukavemet gösteremeyecekleri yahut kuvvete kuvvetle karşılık veremeyecekleri cihetle, ancak gecikerek, adeta son nefesinde cenaze merasimine yetişir gibi imdadına koşabilmiştir, nitekim faziletlerinin ve censorluk vazifesindeki ciddiyetinin kurbanı olarak helak olmanın tam eşiğindeyken, diğer bir tribunusun ancak binbir müşkülle elde edilen müdahalesiyle kurtarılmış ve böylece ölümün pençesinden çekip alınmıştır.

Daha sonra, mülkü bizzat cezalandırdığı o adam tarafından kamuya vakfedildiği için, başkalarının inayetiyle geçinmek mecburiyetinde kalmıştır.

Valerius Maximus, yukarıda zikredilen yerde ve Velleius Paterculus, Kitap i, Bölüm 11'de, Q. Metellus'un dört oğlunun nail olduğu payelerden bahseder, Cicero da 8. Philippica'sının 4. kısmında ve Tusculanae Disputationes, Kitap i, Bölüm 35'te bu hususa değinir.

Dalechamps, kadim müverrihlerde M. hakkında da benzer bir rivayete rastlandığına dikkat çeker.

Halk tribünüyken Konsül Philippus'u burnundan kan fışkıracak derecede şiddetle zindana sürükleyen Drusus'un, meslektaşının gösterdiği muhalefet olmasa sansör Appius Claudius'u zindana atacak olan halk tribünü P. Sempronius'un adı anılmalıdır.

Labeo'nun Metellus'a vuku bulan bu taarruzu, Livius'un Muhtasarı'nın 59. Kitabında zikredilir. Roma tribünleri "sacrosancti" addolunurdu ve hangi şart altında olursa olsun onlara karşı fiziki şiddete başvurmak ölüm cezasını gerektiren bir cürüm sayılırdı. Hardouin, Metellus'un imdadına yetişen tribünün bir askeri tribün olması gerektiğini, zira makamı hasebiyle Metellus'un orduya hizmet etmesini talep etme salahiyetine malik bulunduğunu belirtir.

Cicero, "Pro Domo sua" nutkunun 47. kısmında, Metellus'un mülkünün vakfedilmesine atıfta bulunarak, bunun Clodius tarafından benzer şekilde vakfedilen kendi eviyle kıyaslanabilir bir hal teşkil ettiğini ifade eder. Bir kimse ölüm cezasına çarptırıldığında, halk tribününün muayyen merasimlerle onun mallarını bir tanrı yahut tanrıçaya vakfetmesi teamülden sayılmaktaydı, bu muameleden sonra, hüküm iptal edilsin ya da edilmesin, mülkün olağan yollarla geri alınması kabil değildi. Cicero, Clodius'un vasıtasıyla idama mahkûm edilmiş ve Roma'dan kaçmak mecburiyetinde kalmıştı.

Rütbesi indirilmişti, sanki bu intikamını teskine yetmemiş gibi, boynuna bir ip geçirip bunu kulaklarından kan boşanacak kadar amansız bir şiddetle sıkarak hıncını onun üzerinden almaya devam etmişti. Romalılar arasında bir kimsenin "obtorto collo ad praetorem trahi", yani "boynu bükülerek praetora sürüklenmesi" yaygın bir tabirdi ve Plautus'un metinlerinde buna sıkça rastlanır. Liktorların yahut adalet memurlarının, mevkileri ne olursa olsun mücrimleri kendine has bir tarzda, belki bir iple ve fevkalade bir şiddetle derdest etmeleri mutattı. Dalechamps'ın mülahazasına göre, Roma hâkimlerinin, emirlerine karşı konulduğunda muhatabı boğazından yakalamaları olağan bir haldi, nitekim Labeo'nun da burada böyle davrandığı kaydedilmiştir.

Kendi namıma, ikinci Africanus ile hasım olmuş bulunmasını da onun talihsizlikleri arasında sayarım, nitekim bu hususta Macedonicus bizzat kendi aleyhine şahadet etmektedir, zira oğullarına, "Gidin evlatlarım, Scipio'ya son vazifenizi ifa edin, zira ondan daha büyük bir yurttaşın cenazesine asla şahit olamayacaksınız" demiştir, üstelik bu hitabı, kendisi Macedonicus unvanını taşırken evlatlarından birinin Balearicus, diğerinin ise Diadematus lakabını çoktan iktisap etmiş bulunduğu bir sırada irat etmiştir. El yazmaları muhtelif olduğundan ve diğer muteber kaynaklara müracaatla kesin bir karara varmak mümkün görünmediğinden, Metellus'un oğullarına verilecek isimleri tayin etmek hayli müşkül olmuştur. Esas olan husus, iki oğlunun da zafer alayı şerefine erişmiş ve layık görülen lakapları almış bulunmasıdır. Metellus Diadematus, amcazadesi Metellus Dalmaticus ile bir hayli karıştırılmıştır. Diadematus, alnındaki bir çıban sebebiyle uzun müddet başını sargıyla bağladığından bu lakapla anılmıştır. MÖ 117 senesinde konsüllük yapmıştır.

Şimdi, yalnızca mezkûr tecavüzü hesaba katsak dahi, hayatı bir hasmın keyfiyetiyle böylesine tehlikeye atılan, üstelik bu hasmı da bir Africanus dahi olmayan bir kimseyi hakkaniyetle bahtiyar addedebilir miyiz? Düşmanlara karşı kazanılan hangi zaferler bu denli bir bedelle telafi edilebilir? Talih, bir sansörün şehrin ortasında sürüklenmesine cevaz vermekle, ki bu onun vakit kazanabilmek ve böylece Tarpeia kayalığından aşağı atılmaktan kurtulabilmek adına yegâne çaresiydi, bizzat zafer alayında esir aldığı tutsakları dahi benzer bir surette sürüklemekten imtina ettiği Capitoline'e kadar sürükletmekle hangi şerefleri, hangi zaferleri hükümsüz kılmadı ki?

Bu cürüm, Macedonicus'u, zafer kazanmış evlatlarının omuzlarında odun yığınına taşındığı, kendisinin de adeta kendi cenaze merasiminde zafer alayı icra ettiği o muazzam ve şanlı defin şerefinden neredeyse mahrum bırakacağı cihetle çok daha feci telakki edilmelidir. Şüphe yok ki, ömrümüzün sükûneti herhangi bir taarruzla ve bilhassa böylesi bir taarruzla inkıtaya uğradığında, hiçbir saadetin lekesiz kaldığı söylenemez. Geriye kalan hususlara gelince, devletin en mühim şahsiyetlerinden birine karşı dahi kanunların tatbik edilmesine müsaade eden o devrin ahlakını takdir mi etmeliyiz, yoksa Metellus ailesinin bunca mensubu arasında C. Atinius'un bu denli şerir bir cüretkârlığının cezasız kalmasına duyduğumuz infialı daha da mı artırmalıyız, doğrusu bunu kestiremiyorum.

46. AUGUSTUS'UN TALİHSİZLİKLERİ

Tüm dünyanın bu sınıfa, yani fevkalade bahtiyar addedilenlerin zümresine ithal etmekte müttefik olacağı, artık tanrısallaştırılmış imparator Augustus'un hayatında dahi, şayet her cihetiyle dikkatle incelersek, beşeri mukadderatın fevkalade dalgalanmalarına tesadüf ederiz. MÖ 45'te, henüz on sekiz yaşlarındayken, amcasından süvari komutanlığı makamını talep etme cüretini göstermiş, lakin Julius Caesar bu vazifeyi M. Lepidus'a tevcih etmişti. İşte bizzat kendi taleplerine mugayir olarak amcası tarafından bu makamdan geri çevrilmesi ve Lepidus'un tercih edilmesi, sürgün fermanlarının doğurduğu nefret, Triumvirlik dâhilinde yurttaşların en fenalarıyla ve üstelik gayrimüsavi şartlarda kurduğu ittifak bunlardandır.

Lepidus, muhtemelen yeğeninin bu makam için henüz ehil olmadığı kanaatindeydi. Antony ve Lepidus ile kurduğu triumvirlik devrinde, Plinius'un onun fiillerinin üzerini örtme gayretine rağmen, meslektaşı Antony'den daha az gaddar olmadığını gösterdi.

Bu proskripsiyon sırasında iki bin eques ile üç yüz senatörün idam edildiği rivayet olunur.

nüfuz payı, kendisi bütünüyle Antony'nin kudreti altında ezilmişken, Philippi Muharebesi'ndeki hastalığı, firarı ve bir bataklıkta üç gün boyunca gizlenmek mecburiyetinde kalması, üstelik hastalıktan mustarip iken ve Agrippa ile Maecenas'ın rivayetine göre istiska illetinin pençesinde kıvranırken, Sicilya sahilinde uğradığı deniz kazası ki orada da bir mağarada gizlenmek zaruretinde kalmıştı, bir deniz muharebesinde düşman tarafından sıkıştırıldığında Proculeius'a kendisini öldürmesi için yalvarmasına varan çaresizliği, Perusia'daki isyana dair duyduğu dehşet, Actium Muharebesi'ndeki ızdırabı, Pannonia harbi esnasında bir kulenin yıkılması neticesinde maruz kaldığı fevkalade tehlike, askerleri arasında baş gösteren sayısız isyan, tehlikeli hastalıkların bunca hücumu, Marcellus'un niyetlerine dair beslediği şüpheler, Agrippa'nın adeta bir utanç vesilesi olan sürgünü, canına kasteden pek çok suikast, bizzat mesul tutulduğu evlatlarının ölümleri ve yalnızca onların kaybından ileri gelmeyen ağır kederleri, kızının zinası ve peder katline matuf niyetlerinin açığa çıkışı, damadı Nero'nun hakaretamiz geri çekilişi, bir diğer zina, yani torunununki, buna

Augustus, Philippi Muharebesi'nden evvel bir müddet Dyrrhachium'da hastalık sebebiyle alıkonulmuş, muharebe vuku bulduğunda ise henüz sıhhatine kavuşamamıştı. Philippi'deki ilk çarpışmada Brutus, Augustus'un ordusunu mağlup etmiş, Cassius ise Antony tarafından hezimete uğratılmıştı, Appianus da onun Philippi'nin güneyindeki bir bataklıkta gizlendiğinden bahseder. Sextus Pompeius'a karşı yürüttüğü savaşta donanması, Sicilya açıklarında iki kez deniz kazasıyla tarumar olmuş, kendisi de denizde muhtelif mağlubiyetlere uğramıştı. C. Proculeius, equester sınıfına mensup bir zattı ve Augustus'un pek yakın dostuydu. Horatius'un şu mısralarında (II. Od, 2) bahsettiği kimse odur,

"Vivet extento Proculeius aevo Notus in fratres animi paterni."

Augustus'un, kızı Julia'yı nikahlamayı düşündüğü Romalılardan biriydi. Ölüm şekli Kitap xxxvi, fasıl 59'da zikredilmektedir. Bu hadise Suetonius tarafından Augustus'un Hayatı adlı eserinde daha tafsilatlı nakledilir, yazar şöyle der, "Kuvvetlerine yeniden katılmak maksadıyla Sicilya'dan İtalya'ya geçerken Augustus, Pompeius'un kaptanlarından ikisi, Demochares ve Apollophanes tarafından ansızın hücuma uğramış, küçük bir teknede büyük müşkülatla canını kurtarabilmiştir." L. Antonius, Praeneste'de bir ordu toplayarak Perusia kentini zapt etmiş, kent Augustus tarafından muhasara altına alınmış ve nihayetinde Antonius teslim olmak mecburiyetinde kalmıştır. Bu muhasara esnasında Augustus çeşitli tehlikelerle karşılaşmış, bir defasında surların dibinde kurban keserken ansızın üzerine çullanan bir gladyatör çetesi tarafından neredeyse katledilecekti. Zafer uzun müddet şüpheli kalmış, Augustus'a nihai muvaffakiyeti temin eden yalnızca Cleopatra'nın ani paniği olmuştur. Burada ima edilen kazanın tam mahiyeti Hardouin tarafından Lemaire, cilt iii, s. 169'da münakaşa edilmektedir, Suetonius ve Cassius Dio'nun rivayetlerinden hareketle, hadisenin iki kule arasında uzanan bir dehlizin çökmesinden neşet ettiği neticesine varır. Bunlar Suetonius tarafından Augustus'un Hayatı, fasıl 80 ve 81'de tafsilatıyla tavsif edilmektedir.

AUGUSTUS'UN TALİHSİZLİKLERİ

M. Claudius Marcellus, Augustus'un hemşiresi Octavia'nın oğluydu. Augustus tarafından evlat edinilmişti. Tacitus, onun Roma halkı tarafından ziyadesiyle sevildiğini ima eder görünmektedir, Augustus'un ondan şüphe duymuş yahut onu kıskanmış olması gayrimuhtemel değildir, vefatı yirminci yaşındayken vuku bulmuştur. Mytilene'ye sürgün. Bu husus, Marcellus ile kayınbiraderi M. Vipsanius Agrippa arasındaki kıskançlığa işaret eder. Plinius muhtemelen "pudenda" tabirini kullanırken, Augustus'un bu ahvalde ne sebat ne de kadirşinaslık gösterdiğini kastetmektedir, zira bu ihtilafların önüne her ne pahasına olursa olsun geçmek arzusuyla, Agrippa'yı kendi rızası hilafına Suriye'ye prokonsül tayin etmiştir, bunun üzerine Agrippa derhal Roma'dan ayrılmış, lakin Mytilene'de kalarak Suriye'nin idaresini kendi legatus'una bırakmıştır. Marcellus'un vefatı üzerine Agrippa Roma'ya avdet etmiştir. Cassius Dio üç suikast teşebbüsünden bahseder, ilki Fabius Caepio ve Muraena tarafından tertiplenmiş, müellifinin adını zikretmediği ikincisi ve Cornelius Cinna tarafından tezgâhlanan üçüncüsü. Kızı Julia'nın Agrippa'dan olan çocukları, yani torunları Lucius ve Caius'un şüpheli ölümlerine telmihen söylenmiştir. Muhtemelen Livia'nın cürmü teşkil eden fiilleriyle ortadan kaldırılmışlardır, fakat bazı müverrihler, gayesi Tiberius'un tahta giden yolundaki bütün engelleri bertaraf etmek olan bu yok edilişten Augustus'un haberdar olduğunu ima etmişlerdir. Ölümlerindeki payı hasebiyle vicdan azabına düçar olduğunu, keder ve nedametle sarsıldığını ima etmektedir. O, Augustus'un yegâne evladıydı, validesi Scribonia idi. İlk evliliğini teyzezadesi Marcellus ile yapmış, onun ölümü üzerine L. Vipsanius Agrippa ile, onun da vefatından sonra Livia'nın oğlu Tiberius Nero ile izdivaç etmiştir. İffetsizliği herkesçe malumdu ve Augustus bunu senato huzurunda tafsilatıyla izah etmekten çekinmemiştir, lakin Plinius, onun pederinin canına kastetmeyi tasarladığını serdeden yegâne müelliftir, gerçi Suetonius da Julia'nın hükümdarlığının son devirlerinde hoşnutsuz zümrelerin alaka odağı haline geldiğini ifade eder. Julia evvela Campania sahili açıklarındaki Pandataria'ya, ardından asla terk etmesine müsaade edilmediği Rhegium'a sürülmüştür. Vefatı M.S. 14 senesinde vuku bulmuştur. Sonradan imparator olan Tiberius Nero. Plinius burada onun yedi sene ikamet ettiği Rodos'a çekilişini ima etmektedir. Tacitus, Roma'yı terk etmesindeki başlıca sebebin, kendisine son derece tahkirle muamele eden ve sefih hayatı meçhulü olmayan zevcesi Julia'nın maiyetinden firar etmek olduğunu belirtir. Bu inziva esnasında kendisini astroloji tetkikatına vakfetmiştir.

Roma'yı, geri dönüşüne de aynı derecede rıza göstermeyen Augustus'un izni olmaksızın terk etti. Julia ile Agrippa'nın kızlarından biri ve L. Aemilius Paulus'un karısı olan Julia, bütünüyle annesinin kusurlarını tevarüs etmişti. D. Silanus ile girdiği gayrimeşru münasebet sebebiyle Augustus tarafından Apulia kıyısı açıklarındaki Tremerus'a sürgün edilmiş, burada imparatoriçe Livia'nın lütfuna muhtaç vaziyette yirmi yıl hayatta kalmıştı. Uğradığı zilletten sonra doğan bir çocuk, Augustus'un emriyle gayrimeşru sayılarak ölüme terk edilmişti. Bazıları tarafından Ovidius'un aşk şiirlerindeki Corinna olduğu zannedilmektedir.

Bunlara, askerlerine ödeme yapacak para sıkıntısı, İlirya isyanı [M.Ö. 35 yılında vergi ödemeyi reddeden Adriyatik'in kuzeydoğu kıyısındaki vilayetlerde vuku bulan kabile ayaklanmalarına atıfta bulunmaktadır, bunlar nihayetinde M.Ö. 33 yılında Statilius Taurus tarafından mağlup edilmiştir], kölelerin askere alınması mecburiyeti, genç nüfustaki hazin yetersizlik [generali Varus'un Almanya'da Arminius tarafından hezimete uğratılmasının ardından], Şehir'i kasıp kavuran veba salgını [bu salgından Cassius Dio da bahseder, A.U.C. 732'de vuku bulmuştur], İtalya'daki kıtlık, hayatına son verme niyetiyle tasarladığı ve kendisini ölümün eşiğine getiren dört günlük açlık gibi sayısız diğer felaket de eklendi.

Ve ardından tüm bunlara ilaveten, Varus'un katliamı [Florus'ta Varus'un felaketle neticelenen seferine dair bir kayıt mevcuttur], otoritesine karşı fısıldanan alçakça iftiralar [Suetonius, senatoda dahi elden ele dolaşan ve kendisini son derece küçük düşüren iftira dolu risalelerden söz eder], evlat edinilmesinden sonra Postumus Agrippa'nın reddedilmesi [M. Vipsanius Agrippa'nın Augustus'un kızı Julia'dan olan, Tiberius ile birlikte evlat edindiği oğlu; daha sonra hiçbir suçu olmamasına rağmen hırçın ve zapt edilmez tabiatı sebebiyle Korsika açıklarındaki Planasia'ya sürülmüştür, Augustus'un onu orada gizlice ziyaret ettiği söylenir, bu durum Livia'nın kulağına gidince gencin aleyhindeki husumeti artmış ve onun yahut Tiberius'un emriyle katledilmiştir] ve sürgününün ardından Augustus'un esiri olduğu teessür [Tacitus, Nero'nun hileleriyle sürüldüğünü söyler], sırlarını ifşa ettiğine dair Fabius hakkındaki şüpheler, nihayetinde son anlarını meşgul eden karısının ve Tiberius'un entrikaları.

Hulasa, göğe yükseltilen bu tanrı [ölümünden sonra Campus Martius'ta resmî takdis merasimi yapılmıştır, henüz hayattayken basılan bazı sikkelerde dahi kendisine "Divus" yahut "tanrı" denilmekteydi], hak ederek mi yoksa etmeyerek mi olduğunu kestiremediğim bir surette, kendi hasmının oğlunu mirasçısı olarak bırakıp öldü [zira Tiberius Caesar'ın babası Tiberius Nero, İç Savaş'ta M. Antonius'un tarafını tutmuştu].

BÖLÜM 47. (46.) TANRILARIN EN MESUT OLDUĞUNU BİLDİRDİĞİ İNSANLAR

Bu hususta, adeta insanın kibrini tedip etmek gayesiyle sadır olmuş gibi görünen iki Delphi kehaneti nazar-ı dikkatimize gelebilir. Bu kehanetler şunlardı, ilkinde, az evvel vatan müdafaasında şehit düşmüş olan Pedius'un insanların en mesudu olduğu bildirilmişti [antik müelliflerin hiçbirinde Pedius'a yahut bazı el yazmalarında geçen şekliyle Phedius'a dair bir kayıt yoktur, benzer minvalde bir kıssa Herodotos ve Plutarkhos tarafından Solon ve Tellus için nakledilir]. İkinci defasında, o devirde cihanın en kudretli kralı olan Gyges tarafından danışıldığında kehanet, Psophisli Aglaos'un [Arkadya'da bir kasaba] kendisinden daha mesut bir adam olduğunu beyan etti [bu vaka Valerius Maximus tarafından da nakledilir]. Bu Aglaos, Arkadya'nın yoksul, ücra bir köşesinde yaşayan, senelik ihtiyaçlarını karşılamaya kafi gelen küçük bir çiftliği ekip biçen ihtiyar bir adamdı [Vergilius'un Georgica'daki ihtiyar Korykoslu tasvirine pek benzer], oradan asla ayrılmamıştı ve yaşayış tarzından da açıkça anlaşıldığı üzere, arzuları gayet mahdut olduğundan, hayatın meşakkatlerinden pek az nasip almıştı.

BÖLÜM 48. (47.) TANRILARIN HAYATTAYKEN TAZİM EDİLMESİNİ EMRETTİĞİ ADAM, DİKKATE DEĞER BİR YILDIRIM ÇARPMASI

Henüz hayattayken ve aklı melekeleri tamamen yerindeyken, aynı kehanetin emriyle ve tanrıların ulu babası Jüpiter'in tasvibiyle, Olimpiyat oyunlarında biri müstesna daima muzaffer olmuş boksör Euthymus tanrılaştırıldı [Euthymus'a dair bazı malumatlar Pausanias ve Aelianus'ta mevcuttur]. Kendisi İtalya'daki Locri ahalisindendi. Kallimakhos'un, onun adına biri Locri'de, diğeri Olympia'da dikilmiş iki heykelin aynı gün yıldırım tarafından vurulmasını bugüne dek bildiği her şeyden daha harikulade bir hadise telakki ederek, kendisine kurbanlar sunulmasını emrettiğini ve bunun hem hayatında hem de vefatından sonra bihakkın icra edildiğini görmekteyim. Hakikaten de bana, tanrılar tarafından bahşedilen bu tasdik nişanesi kadar dikkate değer hiçbir şey görünmemiştir.

BÖLÜM 49. (48.) EN UZUN İNSAN ÖMRÜ

Yalnızca iklim farklılıkları değil, zikredilen misallerin çokluğu ve doğum anından itibaren her birimize tayin edilen hususi kader [NOT: Astroloji kaynaklı doğum haritası kastedilmektedir], insan ömrünün uzunluğu ve müddeti hususunda umumi bir hükme varmayı fevkalade müphem kılmaktadır.

EN UZUN YAŞAM SÜRESİ

Bu meseleden ilk kez bahseden Hesiodos, insanın ömrüne dair bana tamamıyla masalsı görünen pek çok iddiada bulunurken kargaya bizim olağan ömrümüzün dokuz katını, geyiğe karganın ömrünün dört katını, kurguna da geyiğinkinin üç katını biçer, anka kuşu ve Nymphalara dair zikrettiği diğer ayrıntılar ise çok daha masalsı bir mahiyettedir.

Şair Anakreon, Tartessosluların kralı Arganthonios’a yüz elli yıl, Kıbrıs kralı Kinyras’a bundan on yıl fazlasını ve Aigimios’a iki yüz yıl ömür biçer. Theopompos, Knossoslu Epimenides’in yüz elli üç yıl yaşadığını söyler, Hellanikos’un aktardığına göre ise Aitolia’daki Epeios halkından kimi kimseler iki yüzüncü yaşlarını ikmal etmişlerdir, boyu ve kuvvetiyle temayüz etmiş bu kavimden Pictoreus adlı birinin üç yüzüncü yaşına kadar yaşadığını nakleden Damastes de bu anlatıyı teyit eder.

Ephoros, kimi Arkadya krallarının üç yüz yıl yaşadığını söyler, Aleksandros Kornelios ise İlirya’da Dandon adında beş yüz yıl yaşamış birinin varlığından bahseder.

Ksenophon, Periplus adlı eserinde Lutmiiler adasının bir kralına altı yüz yıl verir ve sanki bu misalde pek az yalan söylemişçesine, oğluna da sekiz yüz yıl biçer. Mamafih bütün bu rivayetler, zamanın doğru biçimde ölçülmesine dair vukuat eksikliğinden neşet etmiştir.

Zira kimi kavimler yazı bir yıl, kışı ise ayrı bir yıl sayar, diğerleri ise dört mevsimin her birini bir yıl kabul eder, nitekim yılları üçer aydan ibaret olan Arkadyalılar böyledir.

Mısırlılar gibi diğer birtakım milletler ise hesabı aya göre yapar, bu sebepledir ki aralarından bazı kimselerin bin yıl kadar yaşadığı rivayet edilir.

Bununla birlikte, doğruluğu kabul gören vakalara geçelim.

Gadesli Arganthonios’un seksen yıl hüküm sürdüğü neredeyse kesindir ve hükümdarlığına kırk yaşındayken başladığı kabul edilir.

Masinissa hiç şüphesiz altmış yıl hüküm sürmüştür ve Sicilyalı Gorgias yüz sekiz yıl yaşamıştır. Quintus Fabius Maximus altmış üç yıl boyunca augur olarak kalmıştır. M. Perperna ve daha yakın bir tarihte L. Volusius Saturninus, konsüllükleri vesilesiyle reylerine talip oldukları bütün kimselerden daha uzun yaşamışlardır, Perperna doksan sekiz yıl ömür sürmüş ve geride, censor iken adlarını kütüğe bizzat kaydettiği kimselerden yalnızca yedi kişiyi bırakmıştır.

Bu vaka ile irtibatlı olarak, bir senatör dahi vefat etmeksizin birbirini takip eden beş yılın sadece bir defa geçtiğini belirtmek gerekir ve bu durum kaydedilmeye değerdir, bu hal, censorlar Flaccus ve Albinus’un Şehrin 579. yılında arınma törenini icra etmelerinden müteakip censorların devrine dek vuku bulmuştur. M.

Valerius Corvinus yüz yaşını tamamlamıştır ki bunun kırk altı yılı, ilk konsüllüğü ile altıncısı arasında geçmiştir. Yirmi bir kez curulis sandalyesine oturmuştur, bu ise başka hiçbir kimseye nasip olmamış bir mazhariyettir.

Başrahip Metellus da aynı yaşa vasıl olmuştur.

Kadınlar arasında ise Rutilius’un zevcesi Livia, doksan altıncı yaşını aşmıştır, Claudius’un hükümdarlığı devrinde asil bir aileye mensup olan Statilia, doksan dokuz yaşında vefat etmiştir, Cicero’nun zevcesi Terentia yüz üç yıl, Ofilius’un zevcesi Clodia ise yüz on beş yıl yaşamıştır, bu kadının on beş evladı olmuştur.

Bir mim aktrisi olan Lucceia, sahnede rol icra etmiştir

Maximus, Corvinus’un yaşı hakkında aynı malumatı vermektedir, fakat onun konsüllükleri arasındaki fasılanın kırk yedi yıl olduğunu beyan eder. Dr. Smith’in Eskiçağ Eserleri Sözlüğü’ndeki Fasti’ye nazaran bu fasıla, M.Ö. 406’dan M.Ö. 455 senesine kadar olmak üzere kırk sekiz yıldır, B.

62 Kurul sandalyesi şerefi, "sella curulis". Bu makam konsül, praetor ve aedilis mansıplarına mahsustu, binaenaleyh Corvinus bu makamların birine yahut diğerine yirmi bir defa intihap olunmuştu, B.

63 Valerius Maximus, Metellus hakkında da aynı malumatı verir. Kendisi keza, Metellus’un başrahip (pontifex) tayin edildiğinde hayli ileri bir yaşta bulunmasına rağmen, bu vazifeyi yirmi iki yıl boyunca deruhte ettiğini bildirmektedir, keza Çiçero, de Senect. fasıl 9, B.

54 Bu kadınlara dair aynı rivayet Valerius Maximus’ta da mevcuttur. Kendisi, Clodia’nın bütün evlatlarından daha uzun yaşadığını ilave eder, Seneca, Mektuplar 77, keza Statilia’nın ileri yaşına telmihte bulunur, B.

KADERLERİN ÇEŞİTLİLİĞİ

yüz yaşındayken ve Galeria Copiola, C. Poppaeus ile Q. Sulpicius’un konsüllüğünde, tanrılaştırılmış Augustus’un sıhhati için icra edilen adak oyunlarında perdeler arası oyunlarda sahne almak üzere tiyatroya avdet etmiştir. İlk defa sahneye çıktığında sekiz yaşındaydı, bu tarihten tam doksan bir yıl evvel, M. Pomponius halk aedilisi iken, C. Marius ile Cn. Carbo’nun konsüllüğü zamanıydı. Pompeius Magnus muazzam tiyatrosunun küşat merasimini icra ettiğinde, ileri yaşı nazara alındığında tam bir harika addedildiği cihetle, onu sahneye çıkarmıştı.

Asconius Pedianus, Sammula’nın dahi yüz on yıl yaşadığını nakletmektedir.

Roma ahval ve adatını tasvir eden komedyada sahnede ilk raks eden kimse olan Stephanio’nun, aralarında geçen müddetin altmış üç yıldan fazla olmadığı mütalaa edilirse, tanrılaştırılmış Augustus tarafından ve dördüncü konsüllüğünde Claudius Caesar tarafından tertip edilen iki asır oyununda raks etmiş olmasını daha az hayret verici bulmaktayım, filhakika kendisi bu son devirden sonra da hayli bir müddet yaşamıştır.

Mutianus’un bildirdiğine nazaran, Tmolos Dağı’nın Tempsis tesmiye olunan zirvesinde ahalisi yüz elli yıl ömür sürmektedir ve Bononia’lı T. Fullonius, Claudius Caesar’ın kensorluğu devrinde icra edilen tahriratta aynı yaşta kaydedilmiştir, bu keyfiyetin, evvelki kayıtlar ile halihazırdakilerin mukayese edilmesiyle ve muayyen devirlerde hayatta bulunduğuna dair diğer birçok delil vasıtasıyla teyit olunduğu görülmüştür, zira mezkûr hükümdar, meselenin hakikatini bihakkın tahkik etmeye fevkalade itina göstermiştir.

İNSANIN VELADETİNDEKİ KADERLERİN ÇEŞİTLİLİĞİ

Mevcut ahval, benden yıldızlar ilmi üzerine bir mütalaa talep eder görünmektedir.

Epigenes, insan ömrünün yüz on iki yıldan fazla uzamasının katiyen kabil olmadığını, Berosus ise yüz on yedi yılı aşabileceğini iddia etmekteydi.

Petosiris ile Necepsos’un bize intikal ettirdiği ve burçların dört kısma taksim edilmesinden ötürü kendilerinin "tartemorion" tesmiye ettikleri usul halen mevcudiyetini korumaktadır, bundan anlaşıldığına göre, İtalya havalisinde ömür, yüz yirmi dört yıla kadar uzayabilmektedir. Bunlar, yükselen bir burcun bidayetinden itibaren hesap edildiğinde, hiçbir hayatın mezkûr noktadan itibaren doksan derecelik bir müddeti katiyen aşamayacağını beyan ederler, bu devrelere "anaphorae" ismini verirler, keza bu anaphorae devresinin, menhus yıldızlarla yahut bunların, hatta Güneş’in ışınlarıyla tesadüf etmesi neticesinde kesintiye uğrayabileceğini söylerler. Bunların akabinde, mukadder olan hayat müddetinin yıldızlar tarafından tanzim edildiğini kabul eden, lakin bu müddetin azami haddinin tamamen gayrimuayyen olduğunu savunan Asklepios mektebi gelmiştir.

Bunlar, gayet çok sayıda insanın Ay günlerinin ve saatlerinin buhranlı anlarında dünyaya gelmesi sebebiyle uzun ömrün nadir olduğunu söylerler, mesela hem gündüz hem gece yedinci ve on beşinci saatlerde, bu zevat, "klimakterik" tesmiye olunan senelerin yükselen mertebesinin meşum tesirine maruz kalırlar ve bu şerait tahtında doğduklarında, elli dördüncü yaşlarını pek nadiren aşabilirler.

61 Hardouin tarafından Epigenes’e dair bir malumat verilmektedir, Lemaire, cild i. sahife 86, 87, burada kendisi Rhodius namıyla zikrolunur. Varro, Columella ve Seneca ona telmihte bulunur, Plinius eserinin diğer kısımlarında kendisinden bahseder, B.

62 Berosus’a işbu Kitabın 37. Faslında atıf yapılmıştır, B.

63 Petosiris ve Necepsos hakkında muhtasar malumat için, 2. Kitabın nihayetine müracaat ediniz.

64 Lafzen, dördüncü cüz, Hardouin’in şerhine nazaran, Lemaire, cild iii. sahife 186, B.

65 Lafzen "tekrarlar". Dalechamps bunu şu suretle izah eder, "semânın otuz cüz uzakta bulunan kısmı, yani doğum haritası feleğinden iki burç mesafesi," Lemaire, cild iii. sahife 187, B.

66 Ajasson, şahısların ömürlerinin uzunluğunda veladet günlerine merbut olarak mevcut bulunabilecek farkların izahı hususunda bizi Jul. Firmicus’a sevk eder, Lemaire, cild iii. sahife 186. Müneccimlerin başlıca esaslarından birinin şu olduğu anlaşılmaktadır, yükselen burcun müsaid tesiri, diğer seyyarelerin yahut Güneş’in muayyen cihetlerden veya muayyen açılardan mezkûr burç üzerine vasıl olan şualarıyla tenkis edilmekte veya bozulmaktadır ve şahsın hayatının müddeti, bu muzır tesir nisbetinde kısalmaktadır, B.

67 Bu tabir lafzen, "muntazam bir merdiven nispetiyle tezayüd eden" manasına gelir, yahut

KADERLERİN ÇEŞİTLİLİĞİ

Her şeyden evvel, bu ilimde vuku bulan değişkenliklerin onun belirsizliğini kanıtladığı dikkatimizi çekmelidir, bu mülahazaya, dört yıl evvel İmparator Vespasianus ile oğlunun idaresinde icra edilen en son nüfus sayımının tecrübesi de ilave edilebilir. Kütükleri baştan sona araştırmayacağım, yalnızca Apeninler ile Padus nehri arasında uzanan orta mıntıkadan bazı misaller zikredeceğim.

Parma'da üç şahıs yüz yirmi yaşında olduğunu beyan etmiştir, Brixellum'da bir kişi yüz yirmi beşindeydi, Parma'da iki kişi yüz otuzundaydı, Placentia'da bir kişi yüz otuz yaşındaydı, Faventia'da bir kadın yüz otuz iki yaşındaydı, Bononia'da Marcus'un oğlu L. Terentius ve Ariminum'da M. Aponius yüz kırk, Tertulla ise yüz otuz yedi yaşındaydı.

Placentia etrafındaki tepelerde Veleiacium kasabası yer alır, burada altı şahıs yaşını yüz on, dört şahıs ise yüz yirmi olarak bildirmiştir, Galeria kabilesinden, Marcus'un oğlu, Felix lakaplı M. Mucius ise yüz kırk yaşındaydı.

Fakat umumiyetle kabul gören hususlar üzerinde fazla durmamak adına, İtalya'nın sekizinci bölgesinde kütüğe göre yüz yaşında elli dört, yüz on yaşında on dört, yüz yirmi beş yaşında iki, yüz otuz yaşında dört, yüz otuz beş ile yüz otuz yedi yaşları arasında yine aynı sayıda ve yüz kırk yaşında üç şahsın bulunduğu görülmüştür.

İnsan hayatının muhafazasındaki belirsizliğe dair elimizde bir başka misal daha mevcuttur.

Homeros bize Hektor ile Polydamas'ın aynı gece doğduklarını bildirir, oysa kaderleri ne kadar da farklı olmuştur. M. Caelius Rufus ile C. Licinius Calvus, C. Marius ve Cn. Carbo'nun konsüllüğü devrinde, haziran takvim başlangıcından önceki beşinci günde, aynı günde doğmuşlardı, her ikisi de hatip olarak yaşamıştır, bu doğrudur, lâkin mukadderatları ne kadar da başkaydı.

Tamı tamına aynı saatte doğan insanlar hususunda da her gün ve dünyanın her köşesinde aynı hadise vuku bulmaktadır, efendiler ve köleler, krallar ve dilenciler, dünyaya aynı anda ayak basmaktadır.

HASTALIKLARA DAİR ÇEŞİTLİ MİSALLER

M. Curio ile birlikte konsüllük vazifesini icra eden P. Cornelius Rufus, uykusunda bu felaketin başına geldiğini rüyasında gördüğü esnada görme salahiyetini kaybetmiştir.

Diğer taraftan, Pherae'li İason bir çıbandan mustarip olup hekimler tarafından ümidi kesildiğinde, hayatına muharebede son vermeye ahdetmiş, orada göğsünden bir yara alarak hastalığının şifasını düşmanın elinden bulmuştur. Konsül Q. Fabius Maximus, ağustos idus'undan önceki altıncı günde, Isara nehri civarında Allobroglar ve Arverniler ile muharebeye tutuşup burada düşmandan yüz otuz bin kişiyi telef ettiği sırada, çarpışma esnasında dört günde bir tekrarlayan sıtma nöbetinden kurtulduğunu görmüştür.

Tabiat tarafından bizlere bahşedilen bu hayat hediyesi, bize tahsis edilen pay ne olursa olsun, son derece belirsiz ve kırılgandır.

Ebediyetin enginliği düşünüldüğünde, ömrün ölçüsü en geniş sınırlarına ulaştığında dahi pek dar ve kısadır.

Kaldı ki gece uykumuz hesaba katıldığında, ömrümüzün ancak yarısını yaşadığımız söylenebilir, zira bu sürenin tam yarısı ya ölüme benzer bir halde ya da uyuyamadığımız takdirde bedensel bir ıstırap içinde geçer.

Buna ek olarak, varlığımızın şuurunda olmadığımız çocukluk yıllarını da ömre dahil etmemek gerekir, keza sadece oraya varanların cezalandırılması için uzatılmış olan ihtiyarlık yıllarını da.

Tehlikelerin türü öyle çok, hastalıklar, endişeler, kaygılar öyle sayısızdır ki, ölümü o denli sık çağırırız ki, hakikatte arzularımıza bu kadar sık konu olan başka hiçbir şey yoktur.

Tabiat, insana hayatın kısalığından daha büyük bir lütufta bulunmamıştır.

Duyular körelir, uzuvlar uyuşur, görme, işitme, bacaklar, dişler ve sindirim organları, hepsi bizden evvel ölür, buna rağmen biz bu hali hayatımızın bir parçası sayarız.

Bedeninde hiçbir zaaf olmaksızın yüz beş yıl yaşayan müzisyen Ksenophilos’un münferit hali, bir nevi mucize addedilmelidir, zira Herakles hakkı için, diğer hayvanlarda görülmeyen bir surette, bütün diğer insanlar belirli devrelerde vücudun her bir cüzünde sıcağın yahut soğuğun tekrarlayan ve ölümcül hücumlarına maruz kalırlar, üstelik bu nöbetler yalnızca muayyen saatlerde değil, belirli günlerde ve belirli gecelerde, bazen üç günde bir, bazen dört günde bir, bazen de yıl boyunca her gün tekerrür eder.

Dahası, zihni melekelerin aşırı zorlanmasından kaynaklanan bir başka ölümcül illet türü daha vardır. Tabiat, dertlerimiz için de birtakım kaideler koymuştur, dört günde bir gelen hummalar kış gündönümünde yahut kış aylarında asla başlamaz, bazı hastalıklar altmışıncı yaştan sonra insana musallat olmaz, bazıları ise bilhassa kadınlarda bülûğ çağında kaybolur, yaşlı kimseler ise vebadan pek nadir etkilenirler.

Kimi hastalıklar bütün bir kavme musallat olur, kimileri muayyen sınıflar arasında hüküm sürer, bazıları köleler, bazıları yüksek tabaka, bazıları da cemiyetin diğer zümreleri arasında yayılır.

Bu hususta, vebanın daima güneyden batıya doğru bir seyir izlediği, neredeyse hiçbir vakit aksi istikamete yönelmediği, kışın asla zuhur etmediği ve üç aydan fazla sürmediği müşahede edilmiştir.

BÖLÜM 52. (51.) ÖLÜM

Şimdi de ölümün ön belirtilerinden bahsedelim.

Bunlar arasında, cinnet halindeki kahkaha, hezeyan hallerinde hastanın yatak örtülerinin saçaklarını yahut kıvrımlarını dikkatle toplaması, kendisini uykudan uyandırmaya çalışanlara karşı hissizlik ve burada tek tek zikredilmesi icap etmeyen vücuttan istemsiz boşalmalar yer alır, lakin bunların en şüphe götürmez olanları, gözlerin ve burnun muayyen halleri, yüzün mütemadiyen yukarıya dönük vaziyette yatar durumda olması, nabzın intizamsız ve zayıf hareketi ile hekimlerin piri Hipokrat tarafından müşahede edilen diğer arazlardır.

Ölümün sayısız alameti bulunmasına mukabil, sıhhatin ve selayetin hiçbir kesin işareti yoktur, öyle ki Sansür Cato, oğluna sıhhatli görünen kimselerden bahsederken, sanki gaipten bir haber verircesine, gençlikteki erkenciliğin erken bir ölümün işareti olduğunu beyan etmiştir.

Hastalıkların sayısı nihayetsizdir.

Skiroslu Pherekides, vücudundan çıkan sayısız kurttan ötürü vefat etmiştir. Kimi kimseler ise dinmeyen bir hummanın ızdırabını çeker, C.

Maecenas, ömrünün son üç yılı boyunca bir an olsun uyku yüzü göremedi.91 Şair Sidonlu Antipater ise her yıl, üstelik yalnızca doğum gününde sıtmaya tutulurdu, ileri bir yaşta bu illetten vefat etti.92 66 Plinius bu kanıyı muhtemelen, Kitap II, Bölüm 6'da bunun ölümcül bir araz olduğunu belirten Celsus'tan almıştır, "si manibus qui in febre, &c., in veste floccos legit, fimbriasque diducit. . . ." [Hummalı kişi eliyle giysisindeki iplikleri topluyor, püsküllerini çekiştiriyorsa...] 87 "Venarum percussa" [Damarların vurması], kadimler atardamarlar ile toplardamarlar arasındaki münasebeti yahut bu azaların kendilerine mahsus vazifelerini bilmiyorlardı. 88 Seneca'da, Contr. Kitap II'de şu mülahazaya rastlarız, "Böylesine erken bir yaştaki bu deha, uzun bir ömre delalet etmez." Apuleius, bir Yunan müelliften nakille şöyle der, "Odi puerulos praecoci sapientia." "Erken serpilmiş bilgelikleriyle şu velet takımı beni iğrendirir."

Seneca'dan yapılan yukarıdaki alıntıya benzer bir sözümüz vardır, "

Pek akıllı," yahut "fazla zeki olan çok yaşamaz." 89 Bu mülahaza hem kadim hem de modern muhtelif müelliflerce teyit edilmiştir, dimağ ve sinir sisteminin tabii olmayan bir inkişafına dayandığı anlaşılmaktadır ki bu durum onu hastalıklara daha açık hale getirmekte ve alelumum maruz kaldığı tesirlere karşı mukavemetini azaltmaktadır. 90 Bu vaka muhtemelen, bu kitapta daha evvel Sulla vesilesiyle zikredilen ve Herodes Agrippa'nın da muhtemelen kendisinden vefat ettiği Phthiriasis, yahut "morbus pediculosus" [bitlenme hastalığı] idi.

Bazı müellifler Pherecydes'in Delphoi'de kendini bir kayadan aşağı atarak canına kıydığını nakleder, diğerleriyse onun vefatına dair başka rivayetler aktarır. 91 Bu ahval Seneca tarafından De Provid. Bölüm 3'te zikredilmiştir. 92 Antipater'e dair aynı rivayeti Valerius Maximus'ta, Kitap I, Bölüm 8'de görmekteyiz.

Kendisi Uticalı Cato'nun hocasıydı, Cicero De Oratore, Kitap III, Bölüm 50'de kendisinden hürmetle bahseder.

BÖLÜM 53. (52.) DEFNEDİLMEK ÜZERE HAZIRLANDIKTAN SONRA YENİDEN DİRİLEN KİMSELER. Konsüllük payesine malik bir zat olan Aviola,93 cenaze odun yığınının üzerindeyken yeniden dirildi, lakin alevlerin şiddetinden ötürü kendisine hiçbir yardım ulaştırılamadı ve bunun neticesinde diri diri yandı. Praetorluk payesine malik L. Lamia'nın başına da aynı şeyin geldiği rivayet olunur. Messala, Rufus94 ve daha birçok müellif, praetorluk makamında bulunmuş olan C. Aelius Tubero'nun da cenaze yığınından kurtarıldığını bize bildirmektedir.

İşte biz fanilerin hali pür-melali böyledir, talihin bu ve benzeri cilvelerine maruz kalmak üzere doğmuşuzdur, öyle ki hiçbir şeyden, hatta bir kimsenin ölmüş olduğundan dahi emin olamayız.

İnsan ruhuna gelince, diğer misaller meyanında, Klazomenaili Hermotinos'un ruhunun bedenini terk etmeyi ve hazır bulunmuş bir kimseden başkasının hafsalasının alamayacağı muhtelif şeylere dair sayısız havadis getirdiği uzak diyarlara seyahat etmeyi itiyat edindiğini görmekteyiz.

Beden ise bu esnada zahiren cansız bırakılırdı.95 Nihayetinde, hasımları olan ve Kantharidai96 tesmiye edilen kimseler bedeni ateşe verdiler, öyle ki ruh avdet ettiğinde tabir caizse kınından mahrum kaldı.

Ayrıca nakledilir ki Pro- 93 Aviola'nın vefatına dair bir kayıt Valerius Maximus'ta, Kitap I, Bölüm 8'de mevcuttur.

Bu isim A.U.C. 806 yılı Konsüllük Kütüklerinde [Fasti Consulares] yer alır, lakin Valerius Maximus'un bahsettiği şahsa ait olamaz, zira eseri A.U.C. 789'da vefat eden Tiberius'un saltanatında neşredilmiştir. Valerius Maximus'ta ayrıca Lamia'nın vefatının da Aviola ile aynı şerait altında vuku bulduğuna dair bir kayıt vardır. 94 Poinsinet, Cilt III, s. 251, 252'de, Messala ve Rufus'un umumiyetle zannedildiği gibi tek bir müellif değil, iki ayrı müellifin ismi olduğunu tahmin etmektedir. Bu tahmin akla yatkın görünmektedir. 95 Plutarkhos, "De Deo Socratis"te bize Hermotinos'a dair aynı rivayeti aktarır.

Ajasson, yerinde bir tespitle, bu hikayenin hayvanî manyetizmanın tesirlerine dair modern beyanlara pek benzediğini kaydetmiştir, Lemaire, III. 207. Apuleius'un "Müdafaa"sında, modern zamanların manyetizmacıları tarafından telkin edilen akidelerle açıkça münasebetdar olması cihetiyle dikkate şayan bir pasaj yer alır, şöyle der, "

Quin et illud mecum reputo, posse animum humanum, praesertim puerilem et simplicem seu carminum avocamento, sine odorum delenimento, soporari et ad oblivionem praesentium externari ; et paulisper remota corporis memoria, redigi et redire ad naturam suam quae est immortalis scilicet et divina ; atque ita veluti quodam sopore futura rerum praesagire." [Bunun yanında kendi kendime şunu mülahaza ederim ki, insan ruhunun, hassaten çocuksu ve saf olanının, efsunların celbiyle yahut kokuların teskiniyle uyutulması ve halihazırdakileri unutup kendinden geçmesi, bedenin hatırasından bir nebze sıyrılarak muhakkak ki ölümsüz ve ilahi olan kendi tabiatına rücu etmesi ve böylece bir nevî uykudayken geleceğin ahvalini önceden haber vermesi mümkündür.] 96 Yunanistan'da bu nam altında bir kavme dair malumatımız yoktur, bununla birlikte Kantharos münferit bir isim olarak mevcuttur ve bunların onun ahfadı yahut ailesinin mensupları olması muhtemeldir.

konnesos'ta97 Aristeas'ın ruhunun bir kuzgun suretinde ağzından uçup gittiği görülmüştür,98 mamafih bu, hemen ardından gelenle pekala aynı kefeye konabilecek gayet masalsı bir rivayettir.

Knossoslu Epimenides'e dair anlatılır ki, çocukken sıcaktan ve yürümekten bitap düştüğünde bir mağarada uyuyakalmış ve orada elli yedi yıl boyunca uyumuştur, sanki ertesi günmüş gibi uyandığında ise etrafındaki her şeyin görünüşünde müşahede ettiği tebeddüller karşısında dehşete kapılmıştır, bundan sonra rivayet odur ki, uyuduğu yıllara muadil sayıda gün zarfında üzerine ihtiyarlık çökmüş, lakin ömrü yüz elli yedinci yılına değin uzamıştır.1 Kadın cinsinin, rahmin yer değiştirmesinden ötürü bu marazi hale2 bilhassa müstaid olduğu görülmektedir,3 bu hal bir kez tashih edildiğinde derhal kendilerine gelirler.

Herakleides'in bu mevzudaki, Yunanlar nezdinde pek ziyade muteber olan eseri, yedi gün boyunca ölü göründükten sonra yeniden hayata dönen bir kadının kaydını ihtiva eder. 97 Bkz. Kitap v. böl. 44. 98 Herodotos'ta (iv. 13) Aristeas'a dair bir anlatı mevcuttur, lâkin buradakinden biraz farklıdır, Aristeas ayrıca Apollonios tarafından Hist. Mirab. adlı eserinde ve A. Gellius tarafından Kitap ix. böl. 4'te zikredilir. B.

Kendisi, Kroisos ve Kyros devrinde parlamış bir destan şairiydi.

Herodotos, onun ölümünden 340 yıl sonra İtalya'daki Metapontum'da yeniden göründüğüne dair bir rivayetten bahseder.

Umumiyetle, ruhu bedeninden dilediği vakit ayrılıp dilediğinde tekrar girebilen bir sihirbaz olarak tasvir edilir. 99 Giritli bir şair ve kâhin.

Rivayete göre, bir koyun getirmesi için babası tarafından gönderilmiş, bir mağaraya girerek elli yedi yıl boyunca uyanmadığı bir uykuya dalmıştır.

Uyandığında koyunu aramış, her şeyin değişmiş olduğunu görerek hayrete düşmüştür.

Eve döndüğünde, küçük erkek kardeşinin bu esnada ihtiyar bir adama dönüştüğünü görmüştür.

Onun bu kıssası, yalnızca, Hristiyanlara yönelik Decius takibatı zamanında uykuya dalan ve İmparator Theodosius'un saltanatının otuzuncu yılına, yani 196 yıl sonrasına dek bir mağarada uyuyan Şam'ın Yedi Uyurları'nın meşhur kıssasıyla denk tutulabilir.

Washington Irving'in kaleme aldığı Rip Van Winkle adlı eğlenceli hikâyeyi, Epimenides hakkındaki bu kıssaya borçlu olmamız kuvvetle muhtemeldir. 1 Epimenides'in hayatı, bu uzun süreli uykunun kaydını veren Diogenes Laertios tarafından aktarılmıştır.

Başka müellifler tarafından da zikredilmekle beraber, uykunun müddetine dair beyanlarında bazı farklılıklar mevcuttur. B. 2 Dalechamps'ın "spiritus et animae interceptioni ac privationi" şeklindeki tefsirine göre, "nefesin ve melekelerin kesilmesi ve bunlardan mahrum kalma hali",

Lemaire, cilt iii. s. 208. B. 3 Muhtemelen aramızda histeri veya histerik rahatsızlıklar olarak bilinen hallere telmihte bulunmaktadır. 4 Diogenes Laertios'ta Herakleides'e dair bir bahis mevcuttur, kendisi Pontos yerlisi olup Aristoteles'in talebesiydi. B.

Varro'nun bize bildirdiğine göre, Capua'daki toprakların taksimini teftiş etmekle vazifelendirilmiş "vigintiviri", yani yirmi kişilik komisyon heyetinde bulunduğu sırada, cenaze odun yığınına taşınmış bir adam Forum'dan kendi evine yayan dönmüş ve tamamen aynı hadise Aquinum'da da vuku bulmuştur.

Yine kendisi, teyzesiyle evlenmiş olan Corfidius'un, cenaze merasimi baştan sona tertip edildikten sonra dirildiğini, bilahare kendi cenazesini tertip etmiş olan şahsın cenazesine iştirak ettiğini nakleder.

Buna ilaveten bazı başka harikulade vakalar da aktarır ki bunların tamamını serdetmek yerinde olacaktır, anlattığına göre süvari sınıfından, Corfidius adında iki kardeş vardı, vaki oldu ki bunlardan büyük olanı her haliyle son nefesini vermiş göründü ve vasiyeti açıldığında kardeşini varis tayin ettiği anlaşıldı, kardeşi de buna binaen cenazesini emretti.

Mamafih, bu esnada ölmüş zannedilen zat el çırparak hizmetkârları çağırdı ve onlara, kızını kendi himayesine emanet etmiş olan kardeşinin evinden az evvel geldiğini söyledi, üstelik kardeşi gizlice bir miktar altın gömdüğü yeri kendisine bildirmiş ve yapılmış olan cenaze hazırlıklarının kendi cenazesi için kullanılmasını rica etmişti.

O bu minvalde beyanda bulunurken, kardeşinin hizmetkârları büyük bir telaşla gelerek efendilerinin vefat ettiğini haber verdiler, altın da aynen belirttiği yerde bulundu.

Ne var ki ömrümüz boyunca bu nevi kehanetleri durmaksızın işitiriz, lakin bunları derlemeye değmez, zira hemen her defasında asılsız çıkarlar, nitekim bunu şu ibretlik misalle izah edeceğiz.

Sicilya harbinde Caesar'ın deniz kumandanlarının en cesuru olan Gabienus, Sextus Pompeius'a esir düşmüş, Pompeius da onun boğazının kesilmesini emretmişti, bunun üzerine, başı gövdesinden neredeyse büsbütün ayrılmış halde bütün gün deniz sahilinde yattı.

Akşama doğru, iniltiler ve yalvarışlarla, toplanmış olan kalabalıktan kendisini Pompeius'a götürmelerini yahut onun en itimat ettiği dostlarından birini göndermesini istirham etti, zira az evvel yerin altındaki gölgeler diyarından dönmüştü ve bildireceği mühim haberler vardı.

Pompeius bunun üzerine birkaç dostunu gönderdi, Gabienus onlara Pompeius’un haklı davasının ve erdemli taraftarlarının yeraltı tanrılarının hoşuna gittiğini, hadisenin pek yakında onun arzuladığı şekilde cereyan edeceğini bildirdi, bu minval üzere haber vermekle vazifelendirildiğini, sözlerinin hakikatine bir delil olmak üzere de vazifesini ikmal ettiği anda can vereceğini söyledi, nitekim ölümü tam da öyle vuku buldu. Defnedildikten sonra görülen kimselere dair misaller de elimizde mevcuttur, lâkin şimdilik mucizelerden değil, tabiatın işleyişinden bahsetmekteyiz.

BÖLÜM 54. (53.) ANİ ÖLÜM MİSALLERİ

Sıkça vuku bulmasına rağmen bilhassa fevkalade addedilen şeyler arasında ani ölüm de yer alır, bu durum aslında hayatın en büyük saadetidir ve göstereceğimiz üzere, yalnızca tabii bir hadiseden ibarettir.

Verrius buna dair pek çok misal zikretmiştir, biz ise yalnızca bir intihap yaparak kendimizi sınırlandıracağız.

Daha evvel adı geçen Chilo’nun haricinde,9 Sophokles10 ve Sicilya tiranı Dionysios,11 her ikisi de tragedyada ödül kazandıklarını öğrendiklerinde sevinçten öldüler. 9 Bu Kitabın yirmi üçüncü Bölümünde. — B. 10 Valerius Maximus, Kitap ix. b. 12 ve Diodorus Siculus, Kitap xiii. b. 14 aynı rivayeti aktarır. Haberi aldığında bir kadeh şarap istediği ve bir üzüm çekirdeğiyle boğulduğu söylenir, bu hadise Simonides’in bir nükteli şiirine (epigram) mevzu teşkil etmiştir, iktibas eden Hardouin, Lemaire, c. iii. s. 210. — B. 11 Ödülün Dionysios’un şiirinden ziyade mevkiine verildiğine inanmak için kâfi sebep vardır, bkz. Ajasson’un mütalaaları, Lemaire, c. iii. s. 210, 211. — B.

Cannae hezimetinden sonra bir anne, oğlunun ölümüne dair asılsız bir şayia işitmişken, onun selametle döndüğünü görünce sevinçten can verdi.12 Mantık hocası Diodoros,13 Stilpo tarafından latife maksadıyla kendisine yöneltilen bir suale derhal cevap veremediğinden kahrından öldü. İki Caesar,14 biri o sırada praetorluk vazifesinde bulunuyordu, diğeri ise bu vazifeyi daha evvel ifa etmiş olup Diktatör Caesar’ın pederiydi, zahiri hiçbir sebep yokken, sabahleyin ayakkabılarını giyerlerken öldüler, evvelkisi Pisa’da, sonuncusu ise Roma’da can verdi.

Quintus Fabius Maximus konsüllüğü esnasında, Ocak kalendlerinden bir gün evvel öldü15 ve onun yerine C. Rebilus yalnızca birkaç saatliğine konsül seçilmesini temin etti.16 Aynı hadise senatör C. Volcatius Gurges’in de başına geldi, bunların hepsi o kadar sıhhatli ve tam bir afiyette idiler ki, hakikaten evden çıkmaya hazırlanıyorlardı. Q. Aemilius Lepidus,17 tam evinden ayrılacağı sırada başparmağını odasının kapı eşiğine çarptı. C. Aufustius evinden çıkıp senato binasına doğru ilerlemekteyken Comitium’da18 tökezledi ve son nefesini verdi.

Rodosluların davasını senatoda herkesin hayranlığını kazanacak veçhile henüz müdafaa etmiş olan elçileri, tam çekilmek üzereyken, senato binasının kapısında aniden can verdi. Kendisi de evvelce praetorluk yapmış olan Cn. Baebius Tamphilus,19 bir oğlana20 saatin kaç olduğunu sorarken öldü,

Aulus Pompeius21 Capitolium’da tanrıları selamladıktan hemen sonra, Konsül M. Juventius Thalna22 ise kurban sunduğu esnada öldü. C. Servilius Pansa, günün ikinci saatinde,23 Forum’da bir dükkânın yanında dururken24 ve biraderi Publius Pansa’nın koluna yaslanmış vaziyetteyken can verdi, Hâkim Baebius, kefaletin temdidine dair emir verdiği esnada,25 M. Terentius Corax, Forum’da yazı defterine kayıt düştüğü sırada, henüz geçen sene de Roma’da atlı sınıfından bir zat, Augustus Forumu’ndaki26 fildişi Apollon heykeli önünde konsül payesine sahip bir adamın kulağına fısıldarken,27 ve hepsinden daha garibi, Hekim C. Julius, miliyle29 bir hastanın gözüne merhem tatbik ettiği esnada ruhunu teslim etti.

Konsül payesine sahip bir kimse olan Aulus Manlius Torquatus, akşam yemeğinde bir çöreğe uzandığı sırada, Hekim L. Tuscius Valla ise ballı şarabından bir yudum alırken öldü, 12 Bu hadise Livius tarafından Kitap xxii. b. 7’de, Valerius Maximus tarafından Kitap ix. b. 12’de ve Aulus Gellius tarafından Kitap iii. b. 15’te nakledilir, mamafih ilk ikisi vakanın Trasimene Muharebesi’nden sonra cereyan ettiğini ifade eder. — B. 13 Cicero, De Fato, fasıl 6’da Diodoros’u "valens dialecticus" [kuvvetli mantıkçı] tesmiye eder. — B. 14 Hardouin’e göre bunlar, praetor Lucius ile diktatörün pederi Caius idi, bunlar birader olup C. Caesar’ın oğulları idiler. 15 Otuz bir Aralık, binaenaleyh vazife müddeti yalnızca birkaç saatten ibaretti. Cicero onun konsüllüğü üzerine muhtelif latifeler yapmış, bu müddet zarfında kimsenin ölmediğini ve konsülün vazife müddetince hiç uyumadığı için fevkalade uyanık olduğunu serdetmiştir. 16 Bu hadise A.U.C. 708 senesinde vuku buldu, Macrobius, Saturnalia eserinde, memuriyetinin kısa sürmesi üzerine Cicero ve diğerleri tarafından yapılan latifelerin bir dökümünü verir. — B. 17 A.U.C. [okunamadı] senesinde konsül olan şahısla aynı zat olduğu tahmin edilmektedir. 18 Comitium, Roma Forumu’nda "comitia curiata" meclislerinin toplandığı, muayyen cürümlerin muhakeme ve tecziye edildiği yerdi. Mahkeme kürsüsü veyahut "suggestum" da burada bulunmaktaydı. 19 Hardouin’den öğrendiğimize göre A.U.C. 660 senesinde Praetorluk makamını işgal etmiştir. — B. 20 "A puero", Littré’nin zannettiği gibi mutlaka bir köle manasına gelmez. 21 Hardouin’in salahiyetine istinaden öğreniyoruz ki A.

Pompeius, Bithynicus lakabını taşımaktaydı ve A.U.C. 680 yılında praetor idi, B.

22 Thalna’nın ölümü Valerius Maximus tarafından biraz daha ayrıntılı olarak nakledilir, Kitap ix. böl. 12, bu hadise A.U.C. 590 yılında vuku bulmuştur, B.

23 Kadimler saatleri gün doğumundan itibaren hesaplarlardı, yaz mevsiminde günün ikinci saati sabah saat altıya, kışın ise sekizi çeyrek geçeye tekabül ederdi, B.

34 Bilhassa tefeciler ve bankerlerin Roma Forumu’nda dükkânları bulunmaktaydı.

25 "Cum vadimonium differri jubet.", B.

26 Augustus, eski Forum ile Julius Caesar’ınkinin işlerin aşırı artışına kâfi gelmediği görüldüğünden üçüncü bir Forum inşa ettirdi. Burayı bir Mars tapınağı ve en seçkin Romalıların heykelleriyle tezyin etti.

27 Hardouin’e göre, bu fildişi heykel şehrin sekizinci bölgesinde bulunmaktaydı, B.

28 "Specillum", bu aletten Celsus bahsetmektedir, Kitap vi. böl. 6, 25 ve diğer yerlerde. Yorumcular arasında "specillum" hususunda hayli münakaşa cereyan etmiştir, bkz. Lemaire, cilt iii. s. 213, 214. Celsus tarafından tatbik edildiği kullanım sahalarından ötürü bu hususta pek az şüpheye düşebiliriz. Poinsinet ve Ajasson Fransızca muadili olan "eprouvette" tabirini istimal ederler, B.

29 "Mulsum", Romalılar arasında en ziyade itibar gören içecekti. Anlaşıldığı kadarıyla iki nevi bulunmaktaydı, birinde bal şarapla, diğerinde ise şıra ile karıştırılmaktaydı. Bu gaye için Massicum yahut Falernum şarabı ile taze Attika balı tercih edilirdi. Nispet, bir ölçek bala dört ölçek şaraptı ve muhtelif ıtırlar ile baharatlar ilave edilirdi. Bkz. Kitap xxii, böl. 4. Bilhassa aç karnına içilecek en münasip deva olarak takdir edilirdi.

Ap. Saufeius, hamamdan dönüşünde ballı şarap ile su içtikten sonra bir yumurtayı yutmakta olduğu esnada, P. Quinctius Scapula, Aquilius Gallus ile akşam yemeği yerken, kâtip Decimus Saufeius ise evinde kahvaltı ettiği sırada can verdi. Praetorluk makamında bulunmuş olan Corn. Gallus30 ile süvari sınıfından Titus Haterius31 cima esnasında vefat ettiler, devrimizin insanları tarafından bilhassa dikkat çeken bir başka hadisede ise, süvari sınıfının iki azası, fevkalade güzelliğiyle meşhur Mysticus adındaki aynı pandomim aktörünün kollarında ruhlarını teslim ettiler.

Lakin ölümden azade olunduğu zannını en kâmil manada uyandıran hal, kadimlerin M. Ofilius Hilarus vakasında bize aktardıkları rivayettir. Kendisi bir aktördü ve ahali tarafından fevkalade alkışlandıktan sonra, doğum gününde bir ziyafet vermekteydi. Yemek esnasında sıcak bir içecek kadehi istedi, aynı anda gün boyunca takındığı maskeye bakarak kendi başından çıkardığı çelengi32 onun üzerine yerleştirdi, ne olup bittiğini hiç kimse fark etmeksizin hareketsizce, kaskatı kesilmiş vaziyette öylece kaldı, nihayet yanında uzanan kimse içeceğin soğumakta olduğunu hatırlatınca ölmüş olduğu anlaşıldı.

Bunlar bahtiyar bir ölümle33 ölen kimselerin misalleridir, lakin diğer tarafta sayısız talihsiz akıbet vakaları da mevcuttur. Gayet şerefli bir hanedanın mensubu olan L. Domitius34, Massilia’da Caesar tarafından mağlup edilip Corfinium’da ona esir düştükten sonra hayattan bıkıp zehir içti, lakin hemen akabinde hayatını uzatabilmek için mümkün olan her türlü cehdi gösterdi. Yıllıklarımızda kayıtlı olduğuna göre, kırmızı fırkanın35 sürücülerinden Felix cenaze odun yığını üzerine konulduğunda, hayranlarından biri kendini alevlerin arasına attı, pek ahmakça bir hareket. Ne var ki bu hadise merhumun sanatındaki büyük maharetine atfedilip onun şanına pay çıkarmasın diye, diğer fırkaların tamamı o kimsenin ıtırlardan neşet eden kesif kokudan bayıldığını iddia etti. Pek az zaman evvel, yukarıda zikrettiğim veçhile36 boşanmasının kederinden vefat eden pek asil nesep sahibi M. Lepidus, alevlerin şiddetiyle cenaze odun yığınından dışarı fırladı ve hararet sebebiyle tekrar yerine konulamadı, bu sebeple çıplak bedeni yığının civarındaki birtakım çalı çırpı ile yakıldı.

30 Burada adı geçen Cornelius Gallus, aynı adı taşıyan şair olamaz, zira bize bildirildiğine göre o kendi eliyle canına kıymıştır. Şair Gallus’un ölümüne Ovidius tarafından telmihte bulunulur, Amores, Kitap iii. El. 9, m. 64, B. Tertullianus tarafından Platoncu filozof Speusippos’un da benzer bir akıbete uğradığı söylenir. Aynı şey bazılarınca şair Pindaros hakkında da nakledilmiştir.

31 Val. Maximus, Kitap ix. böl. 12, Gallus ve Haterius’un vefatına dair aynı malumatı verir, B.

32 Romalıların ziyafetlerinde mutaden taktıkları çelenk.

33 Yukarıdaki vakalardan bazıları nazar-ı itibara alındığında, Pliny’nin hayli tuhaf bir bahtiyar ölüm telakkisine sahip olduğu görülür. Ovidius bir cihetten ona hak verirdi, zira aşk şiirlerinde şehvani zevklerin ifratından ölmeyi arzuladığını beyan eder.

BÖLÜM 55. (54.) DEFİN HUSUSUNDA

Ölümden sonra cesedin yakılması, Romalılar arasında çok kadim bir adet değildir, zira eskiden defnederlerdi.37 Mamafih harici savaşlarda, toprağa verilmiş cesetlerin kimi zaman mezardan çıkarıldığı müşahede edildikten sonra onları yakma adeti iktibas olundu. Bununla birlikte pek çok aile,

34 İmparator Nero’nun büyük büyükbabası. Ölümüne Seneca tarafından atıfta bulunulur, De Benef. Kitap iii. böl. 24 ve Suetonius tarafından daha tafsilatlı bir şekilde nakledilir, Nero’nun Hayatı, böl. 2, B.

35 Roma’da araba sürücüleri dört bölüğe yahut "factio"ya ayrılırdı, her biri yılın bir mevsimini temsil eden muayyen bir renkle temayüz ederdi. Bu renkler ilkbahar için yeşil, yaz için kırmızı, sonbahar için lacivert ve kış için beyaz idi. Domitianus bilahare bunlara altın sarısı ile erguvaniyi de ilave ederek fırka sayısını altıya çıkardı.

Aralarında son derece hararetli bir fırka taassubu hâkimdi, muvaffakiyetlerine duyulan alaka ise her sınıfa ve her iki cinsiyete birden sirayet etmişti.

Kökeni ve bunu hangi menbadan aldıkları hususunda pek çok müphemiyet mevcuttur.

Bununla birlikte, kadim ayinleri muhafaza edenler de vardı, nitekim Cornelius ailesinden Diktatör Sylla’ya gelene dek hiçbir ferdin naşı yakılmamıştı, o da vaktiyle Caius Marius’un mevtasını mezarından çıkarmış olduğundan, başkalarının da kendi ölüsüne aynı misillemede bulunmasından endişe ederek bu minvalde vasiyet etmişti. "Sepultus" tabiri, ölü bedeninin ne şekilde olursa olsun bertaraf edilmesine şamil iken, diğer taraftan "humatus" lafzı yalnızca toprağa defnedilme haline mahsustur.

BÖLÜM 56. (55.) MANES YA DA RUHUN GÖÇÜP GİTMİŞ HAYALETLERİ ÜZERİNE

Defin ameliyesinden sonra, Manes’in mevcudiyetine dair muhtelif mücerret mülahazalar gelir.

Bütün insanlar, son günlerinin ardından, ilk günlerinden evvel ne idilerse ona rücu ederler, ölümden sonra ne bedende ne de ruhta, doğumdan evvelkinden daha fazla bir idrak ve his kalır.

Lakin bu beyhude kibrimiz istikbale dahi teşmil eder ve doğrudan doğruya ölümün kendisine ait olan anlarda dahi kendine yalancıktan bir mevcudiyet yakıştırır, kâh bize ruhun bekasını bahşetmiş, kâh tenasühü getirmiş, kâh aşağıdaki gölgelere his izafe ederek göçüp gitmiş ruha ilahi ihtiramlar sunmuş, böylece henüz insan olmaktan çıkmış kimseyi bir nevî mabut mertebesine yükseltmiştir.

Sanki insanın nefes alıp veriş tarzı diğer hayvanlarınkinden herhangi bir veçhile farklıymış ve sanki ömrü insanınkinden daha uzun olan lakin kendilerine asla böylesi bir ebediyet vehmedilmemiş pek çok başka hayvan yokmuş gibi.

Zira ruhun bizatihi kendi cevheri, tek başına ele alındığında nedir, hangi maddeden müteşekkildir, efkârının makamı neresidir?

Nasıl görecek, işitecek yahut nasıl dokunacaktır?

Ve şayet bu melekelere malik değilse, ne işe yarar yahut neye kaim olabilir?

Hem meskeni nerededir, bunca asrın mürurundan sonra bu ruhların ve hayaletlerin nasıl muazzam bir kalabalık teşkil etmesi icap eder?

Fakat bütün bunlar, çocukça hezeyanların ve yok olmamak için böylesine çırpınan şu faniliğin sırf birer uydurmacasından ibarettir.

Tıpkı Demokritos’un bir gün yeniden dirileceğine dair verdiği vaatte olduğu gibi, insanların ölü bedenlerini muhafaza etmek de benzer bir beyhudedir, nitekim kendisi dahi asla dirilmemiştir. Yazıklar olsun!

Ölümden sonra hayatın yeniden başlayacağını zannetmek ne katıksız bir mecnunluktur, yahut şayet ruh semada, ölülerin gölgeleri de cehennemi mevkilerde şuurunu muhafaza edecekse, bir kez doğduktan sonra bizler hangi ebedi istirahate erebiliriz?

Bu hoş vehim ve bu safdillik, insan fıtratının en büyük hayrı olan ölümü büsbütün hükümsüz kılar ve ardından başına ne geleceğine dair duyulan endişe ile ölmek üzere olan kimsenin azabını adeta ikiye katlar.

Ve hakikaten, şayet hayat sahiden bir hayır ise, bir vakitler yaşamış olmak kimin için hayır sayılabilir?

O halde her birimizin kendine itimat etmesi ve doğumdan evvelki ahvalimizin ne olduğuna dair ilmimizin rehberliğinde, ölümden sonrasının da aynı olacağını kabul etmesi ne kadar daha zahmetsiz, bütün şüphelerden ne kadar da azadedir.

BÖLÜM 57. (56.) MUHTELİF ŞEYLERİN MUCİTLERİ

İnsan tabiatına dair mülahazalarımızı nihayete erdirmeden evvel, muhtelif icatların banisi olan şahsiyetleri zikretmek pek münasip görünmektedir.

Alım satım usulünü ilk tesis eden Liber Baba idi, hükümdarlık alameti olan taç ile zafer alayını da o icat etti.

Çeşitli Şeylerin Mucitleri

İnsanoğlu daha önce meşe palamudunu gıda niyetine kullanırken, mısırı getiren Ceres44 olmuştur, mısırı öğütme45 ve ekmek yapma sanatını Attika’ya, benzer diğer zanaatları da Sicilya’ya tanıtan yine oydu, işte bu sebeplerden ötürü bir tanrıça olarak kabul görmüştür.

Aynı zamanda kanunları ilk koyan da oydu;46 gerçi bazılarına göre bu kişi Rhadamanthus idi.

Harflerin Asur menşeli olduğu kanaatini öteden beri muhafaza etmekteyim, lâkin diğer yazarlar, sözgelimi Gellius,47 bunların Mısır’da Merkür tarafından icat edildiğini varsayar, yine başkaları ise bunların Suriyeliler tarafından keşfedildiğini ve Kadmos’un Fenike’den Yunanistan’a on altı harf getirdiğini ileri sürer.

Anlatıldığına göre, Troya Savaşı vaktinde Palamedes bunlara şu dört harfi, θ, ξ, φ ve χ’yi eklemiştir [NOT: Kaynak metindeki tarama bozuklukları klasik geleneğe uygun harflerle ikame edilmiştir]. Lirik şair Simonides48 daha sonra benzer sayıda harf, z, η, ψ ve ω’yı ilave etmiş olup bunların ifade ettiği bütün sesler artık alfabemize kabul edilmiştir.49

44 Poinsinet’nin Ceres adının kökeni üzerine uzun bir mülahazası mevcuttur (Cilt iii. s. 234, 235), burada ona atfedilen muhtelif vasıfları açıklamaya gayret eder. Kadim yazarlar nezdinde umumiyetle kabul gören hüviyeti, Plinius’un burada kendisine bahşettiği hüviyettir, diğer muteber kaynakların yanı sıra, bunun delili olarak Vergilius, Georgica, I. Kitap, 147. mısra ve Ovidius, Metamorfozlar, III. Kitap, 341. mısraya müracaat edilebilir. B.

45 Mısırı insanın beslenmesine elverişli hale getirmenin en eski usulü, onu bir havanda dövmekti, bilahare taşlar arasında öğütülmeye başlandığında, bunlar Doğu’nun birçok yerinde halen tatbik edildiği veçhile el ile döndürülürdü. Değirmenlerde itici güç olarak suyun kullanılması nispeten geç bir devirde gerçekleşmiştir. B.

46 Bazı müfsirler, eski kuzey dillerinde Ceres’i tesmiye eden ismin Grekçeye hatalı aktarılması neticesinde, kanun koyucu vasfının kendisine atfedildiğini zannetmiştir. Başkaları ise bunun, hayat zanaatlarındaki umumi bir terakki ile kanunların ıslahı arasında var olduğu farz edilen irtibata dayandırılabileceğini düşünmüştür. B.

47 Burada atıfta bulunulan hadiseye Aulus Gellius’un "Noctes Atticae" adlı eserinde tesadüf edilmemektedir. B.

48 Birbiriyle karıştırılan aynı isimde iki şahsın bulunduğu anlaşılmaktadır, meşhur şair Simonides, İsa’dan önce beşinci yüzyıl gibi geç bir tarihte yaşamıştır, dolayısıyla Grek dilinin böylesine yakın bir devre kadar burada bahsi geçen dört harf olmaksızın var olabilmiş olması ihtimal dışı görülmüştür. B.

49 Alfabenin Yunanistan’a ilk girişine dair burada zikredilen rivayet, kendi devrinde ekseriyetle benimsenen rivayettir. Okuyucuların çoğu malumudur ki harflerin fiilen icadı, Mısırlılar ile Fenikelilerin bunda payı, Kadmos’un ve bilhassa Merkür’ün, hakkında sıhhatli tarihi malumata sahip olduğumuz kadim kahramanlardan yahut kanun koyuculardan herhangi biriyle aynileştirilmesi ve Grek alfabesinin diğer kavimlerin alfabeleriyle olan rabıtası, edebi münakaşaların en merak uyandıran meseleleri arasındadır ve kati bir surette halledilmekten henüz pek uzaktır. B.

Öte yandan Aristoteles, başlangıçta on sekiz harf,50 Α Β Γ Δ Ε Ζ Ι Κ Λ Μ Ν Ο Π Ρ Σ Τ Υ Φ, bulunduğu ve iki harfin, yani θ ve χ’nin, Palamedes tarafından değil, Epikharmos51 tarafından dâhil edildiği fikrine daha yatkındır.

Aristides, Mısır’da Menos adındaki bir şahsın, Grek krallarının en kadimi olan Phoroneus’un saltanatından52 on beş sene evvel harfleri icat ettiğini ifade eder ve bunu oradaki abidelerle ispatlamaya yeltenir.

Diğer taraftan, pek muteber bir müellif olan Epigenes,53 Babillilerin pişmiş tuğlalar üzerine kazınmış, yedi yüz yirmi bin senelik bir dönemi kapsayan bir dizi yıldız müşahedesine malik olduklarını bize bildirir.

Dönemi en kısa kabul eden Berosus ile Critodemus ise bunu dört yüz doksan bin sene olarak verir.54 Bu ifadeden, harflerin ezelden beri kullanımda olduğu neticesi çıkacaktır.

50 Grek dilinin aslen menşei meçhul ve gayet kadim olan on altı veya on sekiz harfe sahip olduğu, bunlara zaman zaman muhtelif şahıslar tarafından yeni harflerin eklendiği umumi kanaat gibi görünmektedir. Netice itibarıyla, harflerin icadında Mısırlıların iddiası, en azından gayet makul bir esasa dayanıyor gibidir. B.

51 Epikharmos M.Ö. beşinci yüzyılda Kos adasında doğmuş, lakin muhtemelen erken yaşta, hayatının mühim bir kısmını geçirdiği Sicilya’ya göçmüştür. Asıl mesleği tabiplik idi, fakat dikkatini bilhassa umumi ilimlere ve edebiyata hasretmiş görünmektedir, bilhassa nizami komedyanın mucidi olarak dikkate şayandır. D戲ramalarından geriye sadece birkaç parça kalmıştır, lakin kırktan az olmamak üzere eserinin ismi muhafaza edilmiştir. Plautus’un Menaechmi oyununun Mukaddimesinde yer alan ve piyesin konusunun "non Atticissat verum Sicilicissat", "Attika değil, Sicilya üslubunda" olduğunu belirten mısradan hareketle, Plautus’un eserin konusunu Epikharmos’tan aldığı tahmin edilmiştir.

52 Phoroneus, İnahos’un oğlu ve Argos’un ikinci kralı idi, yaklaşık M.Ö. 1807 senesinde hüküm sürmeye başladı. B.

53 Epigenes’e bu Kitabın elli dördüncü faslında evvelce atıfta bulunulmuştur. B.

54 Bu pasajın tefsiri hususunda hayli münakaşa cereyan etmiştir. İptida, metindeki sayılar, bazı el yazmalarının hilafına M. harfinin ilavesiyle 720 ve 490’dan o kadar bine baliğ olmuştur. Saniyen, bu suretle teşekkül eden muazzam devirleri kısaltmak maksadıyla, bu senelerin yalnızca kameri, hatta yevmi devreler olduğu zannedilmiştir. Hardouin ve Marcus’un, teklif edilen tahrifatı reddeden ve bu sayıların, tabii manalarına muvafık olarak, senelik dönemlere delalet ettiğini kabul eden kanaatleri muhtemelen daha sağlam temellere dayanmaktadır.

Bunları Latium’a ilk getirenler Pelasglar olmuştur. Atina’da tuğla ocaklarını ve evleri ilk inşa edenler Euryalus ve Hyperbius kardeşlerdi, bundan evvel, yerdeki mağaralar ev vazifesi görürdü.

Gellius, harcın ilk mucidinin Coelus’un oğlu Toxius olduğunu düşünme eğilimindedir, bu fikir ona kırlangıç yuvası vesilesiyle ilham olmuştur.

Kekrops bir şehre kendi adından mülhem Kekropia adını verdi, burası günümüzde Atina kalesidir.

Bazı kimseler Argos’un bu dönemden evvel Kral Phoroneus tarafından kurulduğunu, bazıları ise Sikyon’un daha önce inşa edildiğini iddia eder, Mısırlılar ise kendi şehirleri Diospolis’in bunlardan çok evvel var olduğunu beyan ederler.

Agriopas’ın oğlu Kinyras, kiremidi icat etti ve metnin tahrif edilmesi lehine öne sürülen husus, Cicero’nun De Divinatione risalesindeki iki pasajdan neşet etmektedir.

1. Kitap, 19. Bölüm ve 2. Kitap, 46. Bölümde, Babillilerin hesaplamalarında başvurdukları gayet uzun dönemlere atıfta bulunur, lakin bunları haklı olarak büsbütün temelsiz ve hatta gülünç addeder.

Bununla birlikte Plinius, "gravis auctor" [muteber müellif] tesmiye ettiği ve bu gayrimuhtemel masalları reddedeceğini peşinen kabul edebileceğimiz Epigenes’in fikrine tabi olduğunu ikrar eder. B.

Sillig tarafından kabul edilen okuma "720 bin" şeklindedir. 55 Pausanias, "Attika" adlı eserinde bu iki kardeşi Agrolas ve Hyperbius olarak zikreder.

Kimi şarihler, aşağıda zikredilen Doxius ve Coelus gibi bu isimlerin de sırf sembolik olduğunu ve bu şahsiyetlerin muhayyel bulunduğunu varsaymışlardır. B. 56 Burada zikredilen Gellius, Gnaeus praenomen’ine sahipti, kendisinden Noctes Atticae, 13. Kitap, 29. Bölümde iktibas yapılan daha meşhur Aulus Gellius ile karıştırılmamalıdır. B. 57 Kekrops’un adına raptedilmiş pek çok kadim efsane mevcuttur, ne var ki kendisi hakkında pek az mevsuk malumata sahibiz.

En sağlam temele dayanan rivayet, Mısır’daki Sais şehrinde doğduğu, takriben M.Ö. 1556 senesinde Attika’ya bir koloni sevk ettiği, burada Atina Akropolü üzerine bir hisar inşa ettiği ve ahfadının birkaç nesil boyunca Attika kralları olarak kaldığı yönündedir. B. 58 Şayet bu zat 49. Bölümde evvelce zikredilen Kinyras ise, daha ziyade Apollon’un yahut Paphos’un oğlu ve Paphoslu Aphrodite’nin, yani Venüs’ün rahibi olarak tasvir edilir.

Bununla birlikte, metnin sahih okunuşu gayrimuayyendir. 59 Hardouin, başvurduğu bütün el yazmalarında bu şahsın Agricola olarak tesmiye edildiğini, Plinius’un matbu nüshalarında ise Agriopa yahut Agriopas olarak zikredildiğini bize bildirmektedir.

Poinsinet, 3. Cilt, s. 250, 251’de, "Agricola" kelimesinin bizzat Plinius tarafından kullanılan kelime olduğunu, fakat onun tarafından bir cins ismi olarak istimal edilip has isim addedilmediğini varsayarak bu hususu izaha cehdeder.

Bununla birlikte, eski naşirlerden bazıları,

ÇEŞİTLİ ŞEYLERİN MUCİTLERİ

gerekli aletler icat edilmeden evvel hiçbir ziraat ameliyesinin icra olunamayacağını mülahaza ederek bu ismi, "vahşet halinde yaşayan ve yalnızca anlaşılmaz sesler çıkarmaya muktedir olan adam" manasına gelen iki Yunanca kelimeden mülhem Agriopa şeklinde tağyir etmişlerdir.

Müşkülatı bu minvalde halletme usulü muhtemelen hayal mahsulü ve fazlaca tekellüflü görünecektir, fakat teklif edilmiş yegane izah budur. B. 60 Kıbrıs’ta bulunduğu zannedilen Temesa bakır madenleri Homeros tarafından zikredilir.

Bruttium’da ve Hindistan’da aynı adı taşıyan ve her ikisi de bakırıyla meşhur birer mahal daha mevcuttu. her ikisi de Kıbrıs adasında bulunan bakır madenlerini keşfetti, maşayı, çekici, kaldıracı ve örsü dahi o icat etti. Kuyular, Mısır’dan gelerek Yunanistan’ın evvelce Argos Dipsion namıyla bilinen cüzüne yerleşen Danaos tarafından icat edildi. İlk taş ocakları Thebai’de Kadmos tarafından, yahut Theophrastos’a göre Fenike’de açıldı. Surlar ilk defa Thrason tarafından inşa edildi, Aristoteles’e göre kuleler ilkin Kykloplar tarafından, fakat Theophrastos’a göre Tiryns’liler tarafından dikildi.

Dokuma sanatını Mısırlılar icat etti, 61 Danaos’un M.Ö. 1485 civarında Mısır’dan Yunanistan’a hicret ettiği rivayet olunur.

Kuyuları Yunanistan’a tanıtmış olabilir, lakin kuyular onun devrinden çok evvel Mısır’da ve diğer memleketlerde kullanılmaktaydı. Argos mıntıkasına teşmil edildiği anlaşılan "susuz, teşne" manasındaki "Dipsion" tabiri, Danaos’un vürudundan evvel ahalinin su temini hususunda hiçbir suni vasıtaya müracaat etmediğini muhtemel kılabilir. B.

Lakin bize nakledildiğine göre bu memleket tabiatı icabı su bakımından zengindir. 62 Bu şahsa dair hiçbir şey bilinmemektedir, kadim müelliflerden bir başkası tarafından zikredildiği vaki değildir. B. 63 Kykloplara dair nakledilenlere o derece efsane karışmıştır ki, onların hakiki tarihini tayin etmek müşküldür.

Taştan mamul muhtelif binaların ve bilhassa şehirlerin müdafaasına yarayan yapıların inşasında ziyadesiyle mahir, pek kadim bir kavmin mevcudiyeti muhtemel görünmektedir.

Kyklop yapıları namını almış sur ve sair mimari bakiyelerine Yunanistan, İtalya ve Sicilya’nın muhtelif yerlerinde tesadüf edilmektedir ve bunlar Mısır ile Asya’nın bazı cüzlerindekiler kadar eski olmasalar da, insanoğlunun mevcudiyetini koruyan en kadim eserleri meyanında zikredilebilir. B. 64 Mısır’da dokuma sanatının pek erken devirlerde icra edildiğine dair kafi derecede delilimiz mevcuttur, bu durum abidelerindeki tasvirlerden ve en kadim mezarlarında ele geçen, bazıları pek zarif dokunmuş mamulat numunelerinden anlaşılmaktadır.

Bir vakitler bu ince kumaşların keten liflerinden mi yoksa pamuktan mı mamul olduğu, diğer bir tabirle patiska mı yoksa tülbent mi teşkil ettiği hususunda şüpheye düşülmüştü, lakin bunların ketenden yapıldığı bugün umumiyetle kabul görmektedir.

Tevrat’ta tezgâh mamullerine sıkça tesadüf ederiz, keten ve yünlü kumaşların hassaten zikredildiği ve birbirinden tefrik olunduğu Levililer kitabının 13. faslı buna misal gösterilebilir. B.

MUHTELİF ŞEYLERİN MUCİTLERİ

Sardesli Lidyalılar yün boyama sanatını,65 Arachne’nin oğlu Closter yün eğirmek için iği icat etti,66 Arachne’nin kendisi keten bezini ve ağları,67 Megaralı Nicias kumaş dinkleme sanatını,68 Boeotialı Tychius ise ayakkabı yapma sanatını buldu.69 Mısırlılar tıp sanatının ilk kez kendi aralarında keşfedildiğini iddia ederler, başkaları ise bunu Babylonia ile Apollo’nun oğlu Arabus’a atfeder, botanik ve eczacılık ise Satürn ile Philyra’nın oğlu Chiron’a isnat edilir.70

Aristoteles, bakırı ilk eriten ve tavlayanın Lidyalı Scythes olduğunu öne sürer, Theophrastus ise bu sanatı Frigyalı Delas’a atfeder.71 Bazı kimseler bakır işlemeyi Chalybes kavmine, diğerleri ise Kykloplar’a mal eder. Hesiodos, demirin Girit’te İda Dağı Daktilleri tarafından keşfedildiğini söyler.72 Atinalı Erichthonius yahut bazılarının dediği gibi Aeacus gümüşü keşfetti.73 Altın madenleri ve bu madeni eritme usulü, Pangaeus Dağı’nda Fenikeli Cadmus tarafından,74 veya diğer rivayetlere göre Panchaia’da Thoas yahut Eaclis tarafından,75 ya da Gellius’un tıpta balı ilk kullanan kişi olarak zikrettiği, Oceanus’un oğlu Güneş tarafından keşfedildi. Midacritus,76 Cassiteris denen adadan kalayı getiren ilk kişiydi.77 Kykloplar demir işleme sanatını icat ettiler.78 Topraktan kap kacak yapan ilk kişi Atinalı Choraebus idi,79 lakin Anacharsis,

65 Boyama sanatının icadını eski kavimlerden hangisine borçlu olduğumuzu günümüzde tayin etmek pek müşkül, muhtemelen de imkânsızdır. Tevrat’ın muhtelif kısımlarında renkli kumaşlara dair kayıtlar mevcuttur ve bu sanatın çok eski bir devirde Mısırlılar, Fenikeliler ve Hintliler tarafından icra edildiğini varsaymak için haklı sebepler bulunmaktadır. Hatta pamuk veya ketene tatbik edilen kısmi boyama, yahut fennen "basmacılık" tesmiye edilen usulün bilgisine dahi vâkıf olmuşlardı. B.

66 Justinus’a göre, Kitap ii, Bölüm 6, Atinalılar yün kullanımını kendi yurttaşları arasına sokmuşlardır, fakat bunu Mısırlılardan öğrendikleri zannedilmektedir. B.

67 Arachne’nin Küçük Asya’da, Colophon yakınlarındaki Hypaepa ahalisinden olduğu söylenir ve Ovidius tarafından Metamorphoses, Kitap vi’da nakış hüneriyle methedilmiştir. Keten kumaşın Mısırlılarca çok erken bir devirde imal edildiğine dair elimizde kâfi delil bulunduğundan, Arachne’ye dair bu rivayetin ya efsanevi olduğunu, yahut bir şekilde ketenin Yunanistan’a girmesine vesile teşkil ettiğini varsayabiliriz. B.

68 Bu şahıs hakkında hiçbir şey bilinmemektedir, kendisine atfedilen keşfe dair de elimizde başkaca bir malumat yoktur. B.

69 Homeros, İlyada, Kitap vii, satır 221 ve Ovidius, Fasti, Kitap iii, satır 824, Tychius’tan ayakkabı ve diğer deri eşyaların yapımında bilhassa mahir bir zat olarak bahseder. B.

70 Burada zikredilen isimlerin hakiki mi yoksa yalnızca kurgusal şahsiyetlere mi ait olduğunu tayin etmek müşküldür, tıbbın asıl icadı olarak neyin kabul edilmesi gerektiğini tespit etmek de bizim için kolay değildir. Toplumun en ilkel hâlinde ve en eski devirlerde, birbirini takip eden her neslin tedrici tecrübesi ve artan medeniyetiyle gelişen ve ıslah edilen muayyen bir hekimlik, yahut daha ziyade cerrahi tatbikat mevcut olmuş olmalıdır. B.

71 Pek çok diğer sanatta olduğu gibi bunda da asıl icat Mısırlılara verilmiş, Yunanistan’a intikali ise Cadmus’a atfedilmiştir. Ekseriyetle "pirinç" olarak tercüme edilen aes kelimesi, tıpkı Yunanca chalkos kelimesi gibi, eskiler tarafından ya bakır yahut asıl manasıyla tunç, yani bakır ve kalay halitası için kullanılırdı. Bakır ile çinkonun terkibi olan pirincin onlar tarafından bilindiği anlaşılmamaktadır. İskitlerin bakır kullanımını keşfettikleri iddiasına gelince, bunun ilk olarak maden cevherinin bol miktarda bulunduğu memleketlerde bilinmiş olmasını farz etmenin tabii olacağı haklı olarak serdedilmiştir ki, antik çağda İskitya adı verilen mıntıkada durum böyledir. B.

72 Pausanias’a göre demiri dövme sanatı Sakızlı Glaucus tarafından keşfedilmiştir. Strabon bunu İda Dağı Daktillerine, tunç ve demirden aletler yapma sanatını ise Telchinlere atfeder, evvelkiler Girit, ahirdekiler ise Rodos ahalisindendi. B.

73 Hyginus’a göre gümüş ilk kez Indus tarafından İskitya’da keşfedilmiş ve Erichthonius marifetiyle Attika’ya getirilmiştir. Cassiodorus tarafından Aeacus’un altını keşfeden kişi olduğu söylenir. B.

74 Pangaeus umumen Makedonya ile Trakya sınırlarında bir dağ olarak tavsif edilir, fakat Marcus bunun Habeşistan’da, Nil’in kaynağı yakınlarında bir dağ olduğunu söyler ve Mısırlıların çok eski bir devirde orada geniş çaplı bir altın ticareti yürüttüklerini ispatlamak gayesiyle eskilerden muhtelif pasajlar iktibas eder, Ajasson, cilt vi, s. 191, 192. B.

75 Thoas, Tauris Chersonesos kralıydı ve Panchaia, Arabia Felix’in bir mıntıkasıydı, Thoas’ın Panchaia ile ne gibi bir irtibatı olabileceği anlaşılamamaktadır. B.

76 Bu ismi taşıyan hiçbir şahsa dair elimizde bir kayıt bulunmamaktadır ve Hardouin tarafından bunun yerine, hem Hyginus hem de Cassiodorus tarafından kurşunu keşfettiği söylenen "Midas Phrygius" isminin ikame edilmesi teklif edilmiştir. B.

77 Plinius’un Kitap iv, Bölüm 36’daki anlatımlarından, keza Strabon ve diğer kadim coğrafyacıların kayıtlarından, burada muhtemelen Cornwall’un batı ucunu da ihtiva edecek surette Scilly Adaları’nı kastettiği anlaşılmaktadır. Heredot, Kitap iii, Bölüm 115 marifetiyle kalayın buralardan getirildiğini ve bundan ötürü bu adalara Yunanca kalay kelimesi olan kassiteros’tan mülhem "kalay adaları" dendiğini öğrenmekteyiz. B.

78 Bu hususta 72 numaralı nota müracaat edilebilir. B.

79 Plinius, Kitap xxxv, Bölüm 45’te, Choraebus’un çömlekçilik sanatını icat ettiğini ve bunun bir zanaat olarak ilk defa Chalcosthenes tarafından icra edildiğini bildirir. Atina’nın muayyen bir semtinin, onun topraktan kap kacak imalathanesinden ötürü, "çömlekçi kili" manasına gelen kelimeden neşetle "Kerameikos" adını aldığını nakleder. B.

Çeşitli Şeylerin Mucitleri

İskitli yahut diğer rivayetlere göre Korinthoslu Hyperbios, çömlekçi çarkını ilk icat eden kişiydi.

Daedalos, ahşap işlemeciliğiyle uğraşan ilk kimseydi, testereyi, baltayı, çekülü, burguyu, tutkalı ve balık tutkalını icat eden de oydu, gönye, tesviye aleti, torna tezgâhı ve anahtar ise Samoslu Theodoros tarafından icat edilmişti. Ölçüleri ve ağırlıkları Argoslu Phidon yahut Gellius’un aktardığına göre Palamedes icat etti.

Kiliks’in oğlu Pyrodes, çakmaktaşından ateşi çıkaran ilk kişiydi, Prometheus ise onu ferula sapı içinde muhafaza etmeyi bize öğretti. Dört tekerlekli arabanın kullanımını bize ilk öğretenler Phrygler oldu, ticaret sanatlarını Kartacalılar, asmanın ve umumiyetle ağaçların ziraatini ise Atinalı Eumolpos öğretti.

Silenos’un oğlu Staphylos, şarabı su ile karıştıran ilk kişiydi, zeytinyağını, yağ presini ve aynı şekilde balı da Atinalı Aristaios’a borçluyuz, öküzlerin ve sabanın kullanımını ise Atinalı Buzyges’e yahut diğer anlatılara göre Triptolemos’a borçluyuz.

Monarşik idareyi ilk kuranlar Mısırlılar, Theseus devrinden sonra demokrasiyi tesis edenler ise Atinalılar oldu.

Akragaslı Phalaris, gelmiş geçmiş ilk tiran idi, köleliği getirenler Lakedaimonlular oldu ve infaz edilen ilk idam cezasına Areiopagos hükmetti. İlk muharebeler Afrikalılar tarafından Mısırlılara karşı, falanks adını vermeyi adet edindikleri sopalarla yapıldı.

Birbirleriyle mücadelelerinde kalkanı ilk kullananlar Proitos ile Akrisios yahut bazılarının söylediğine göre Athamas’ın oğlu Khalkos idi.

Messenialı Midias örme zırhı icat etti, Lakedaimonlular ise miğferi, kılıcı ve mızrağı geliştirdi. Baldırlık ve miğfer sorgucunu ilk kullananlar Karlardı, rivayet edilir ki yay ve okları Jüpiter’in oğlu Skythes icat etmiştir, gerçi bazısı okların Perseus’un oğlu Perses tarafından icat edildiğini söyler. Kargılar Aitolyalılar tarafından icat edildi, fırlatma kayışı bağlı ciriti Mars’ın oğlu Aitolos, hafif piyade mızrağını Tyrrhenos, kargıyı Amazon Penthesileia, savaş baltasını Pisaios, av mızrağını ve mermi fırlatan akrebi Giritliler, mancınığı, balistayı ve sapanı ise Syro-Phoinikeliler icat etti. Tyrrhenialı Pisaios, tunç borazanı icat eden ilk kişiydi ve Klazomenaili Artemon ise testudo düzeninin kullanımını buldu. Koçbaşını...

Bunun, dönüş hareketi ve neticesinde bir istikrar kazandırmak suretiyle hasıl olduğu ileri sürülmüştür. 1 Elisli Endymion'un oğlu olduğu rivayet edilen Aetolus, kaza eseri yurttaşlarından birini katledince memleketini terk etmiş, Yunanistan'ın sonradan kendi adıyla anılan kısmına, Aetolia'ya yerleşmiştir, B. 2 Bkz. B. xxviii. c. 6.

Bu, şişe benzemesinden ötürü böyle adlandırılan Roma "veru"su yahut "verutum"u idi.

Gövdesi üç buçuk ayak, ucu ise beş parmak uzunluğundaydı. "Velites", Roma lejyonunun bir cüzünü teşkil etmez, lakin nerede ihtiyaç hasıl olursa dağınık fırkalar halinde cenk ederlerdi. 3 "Pilum" kısa ve kalındı, ekseriyetle kızılcıktan imal edilen gövdesi kısmen kare şeklinde olup beş buçuk ayak boyundaydı. Temreni dokuz parmak uzunluğundaydı.

Gerek fırlatmak gerekse saplamak maksadıyla istimal olunurdu ve Plinius'un hilafına beyanına rağmen, Romalılara mahsustu. 4 Iulius Firmicus, avda kullanılan aletlerin icadını Giritlilere atfeder, Gratius ise, Cyneg. 1. 108, demir temrenli av kargısını Amyklailı Dercylus'a isnat eder, B. 5 Vitruvius, catapulta ile balistanın aynı kaide üzerine inşa edilmiş aletler olduğunu, ilkinin ok fırlatmaya, ikincisinin ise taş kütleleri savurmaya mahsus bulunduğunu nakleder. Mamafih Caesar, Massilia muhasarasını anlattığı Bell. Civ. B. ii. c. 8'de, catapulta ile taşlar atıldığından bahseder. Aelianus, Hist. Var. B. vi. c. 12'de, bunun Siraküza'nın ilk kralı Dionysios tarafından icat edildiğini zikreder, B. 6 Strabon, sapanın icadını Aetolialılara atfeder, bu aleti kullanmadaki maharetleriyle pek meşhur olan Balear Adaları ahalisinin, bunu aslen Frigyalılardan ahzeylediğini haber verir, B. 7 Hyginus'a göre borazanı Herakles'in oğlu Tyrrhenus icat etmiştir, İskenderiyeli Clemens ile Athenaeus ise bu icadı Tyrrhenialılara mal eder, B.

Vergilius, B. viii. 1. 526'da, "Tyrrhenia borazanının tarrakasından" söz açar. 8 "Kaplumbağa."

Müellifin burada kastettiği muhtemelen, tekerlekler üzerinde hareket eden, üzeri örtülü, şehirlerin muhasarasında kullanılan ve askerlerin surların altını kazarken emniyetle altında çalıştıkları bir harp makinesidir.

Eksersiya kolayca ateşe verilemeyecek ham deriler yahut sair maddelerle kaplanırdı.

Aynı tesmiye, hasmın oklarına ve mızraklarına karşı kendilerini muhafaza etmek gayesiyle kalkanlarını başlarının üzerine kaldırıp birbirine kenetleyen müstahkem bir asker kıtasının teşkil ettiği örtüye de verilirdi.

Bu ikinci nevi "testudo", talim maksadıyla, bazen Circus oyunlarında da icra olunurdu.

ÇEŞİTLİ ŞEYLERİN MUCİTLERİ

Surları yıkmaya mahsus olan ve günümüzde "koçbaşı" tesmiye edilen muhasara atı, Troya'da Epeus tarafından icat edildi.9 Ata ilk binen Bellerophon idi,10 ata mahsus gem ve eyerler Pelethronius tarafından icat olundu.11 Centauri namıyla maruf olan ve Pelion Dağı etrafında meskun bulunan Tesalyalılar, at sırtında cenk edenlerin ilki idiler.

İki atlı cenk arabalarını ilk kullananlar Frigya ahalisi oldu, dört atlıyı ise ilk defa Erichthonius kullandı.12 Troya harbi esnasında Palamedes, orduları nizam altına alan, parola,13 işaret ve nöbetçi usulünü icat eden ilk kimseydi.

Aynı devirde Sinon, işaretlerle haberleşme fennini icat etti.

Mütareke akdetmeyi akla ilk getiren Lykaon, bir ittifak muahedesi vücuda getiren ise Theseus idi. Kuşlar vasıtasıyla kehanette bulunma fenni,14 adını Karia'ya vermiş olan Kar'a medyundur, Orpheus ise bunu diğer hayvanlara teşmil etmiştir.

Delphus bize kurbanın sakatatını tetkik ederek kehanette bulunma fennini öğretti, Amphiaraus15 ateşle bakılan kehaneti, Thebaili Tiresias ise kuşların sakatatından alametler çıkarmayı talim etti. Alametlerin ve rüyaların tabirini Amphictyon'a,16 astroloji fennini ise Libya'nın oğlu Atlas'a,17 yahut diğer rivayetlere göre Mısırlılara yahut Asurlulara borçluyuz. 9 Bunun, Vergilius'un en merak uyandırıcı bahislerinden birini üzerine bina ettiği Troya atının hakiki menşei olduğu zannedilmiştir, ne var ki at, Vergilius'un tasvir ettiği veçhile, muhasara koçbaşından her bakımdan farklıydı, B. 10 Kendisine isnat edilen birtakım asılsız ithamlar neticesinde Bellerophon, bu teşebbüs esnasında helak olacağı zehabıyla, Khimaira nam canavarla dövüşmeye gönderildi, lakin onun bu haline merhamet eden Minerva, kendisine Pegasus adında kanatlı bir at ihsan etti ve onun vasıtasıyla bu tehlikeli vazifeyi selametle ikmal eyledi, B. 11 Pelethronius'un, at idaresindeki maharetleriyle maruf bir Tesalya kavmi olan Lapithlerin bir kralı olduğu söylenir, B. 12 Cicero'ya nazaran, De Nat. Deor. B. iii. c. 23, dört atlı arabayı ilk istimal eden Minerva idi.

Hardouin, burada zikredilen Erichthonius'un Atina kralı olmayıp, Troas kralı Dardanos'un oğlu olduğunu tahmin eder, zannının mesnedini beyan etmez, oysa Aelianus, Hist. Var. B. iii. c. 38'de, ondan sarahaten bir Atinalı olarak bahseder. Vergilius, Geor. B. iii. 11. 113, 114'te, Erichthonius'tan dört atlı arabanın mucidi olarak söz açar, onun M.Ö. takriben 1450 senelerinde yaşadığı tahmin olunur.

Hardouin'in pek haklı surette kaydettiği veçhile, Musa'nın sahifelerinde, bu devirden çok evvel Mısırlıların arabalar kullandıklarına dair kayıt mevcuttur.

Lakin bu arabalar için kaç at koşulduğu sarahaten zikredilmemiştir, B. 13 Asıl metinde, muhtelif oyunlarda istimal edilen zarlara da tesmiye olunan "Tesserae" tabiri geçer.

Lakin kelimenin buradaki siyaktan anlaşılan vaziyeti, bunun askeri bir harekata taalluk etmesini daha muhtemel kılmaktadır, nitekim Vergilius, Aeneid, B. vii. 1. 637'de, keza Livius da, B. vii. c. 35'te kelimeyi bu manada kullanır.

Mamafih, Troya muhasarası esnasında zarla icra olunan oyunları Palamedes'in icat ettiğine dair bir rivayet mevcuttur, B. 14 Metindeki ibare "auguria ex avibus"tur, oysa Tiresias tarafından talim edildiği rivayet olunan fen "extispicio avium" tabiriyle zikredilir.

Bunlardan ilki, uçuşlarını müşahede etmek suretiyle istikbaldeki vukuatı önceden haber vermekten ibarettir,

Miletoslu Anaksimandros,18 gök küresini icat etti, Hellen'in oğlu Aiolos ise rüzgârlar kuramını bize sundu. Müziğin mucidi Amphion idi,19 Merkür'ün oğlu Pan kamış musikisini ve tek borulu flütü, Frigyalı Midas20 yan flütü21 ve yine aynı memleketten Marsyas çifte kavalı22 icat etti. Kuşların cıvıltısı yahut beslenmesiyle, ikincisi ise sakatatlarının teftiş edilmesiyle kehanette bulunulurdu.

Lakin bu ayrımın her daim gözetilmediği anlaşılmaktadır, bkz. Cicero, De Divin. Kitap i. böl. 47.

Kehanetlerin müşahedesi, Roma devletinde en yüksek salahiyete sahip kabul edilen bir rahipler kuruluna yahut heyetine havale edilmişti. Vazifeleri kurban edilen hayvanların sakatatını teftiş etmek ve bunların zahirine bakarak gelecekteki hadiseleri haber vermek olan "Haruspex"ler ise daha alt bir zümreden addedilirdi. B. 15 Amphiaraos'un Apollon'un oğlu olduğu rivayet edilirdi ve istikbale dair vukufuyla meşhurdu, Argonotlardan biriydi ve Thebai'ye karşı Epigonoi seferine katılmış, orada helak olmuştu.

Ölümünden sonra kendisine ilahi payeler bahşedildi ve hatırasına, kehanet ocağı olarak müracaat edilen bir mabet inşa edildi. B. 16 Amphiktyon, kendi adıyla anılan ve Yunanistan'ın başlıca şehirlerinden gelen delegelerin umumî meseleleri karara bağlamak üzere muayyen fasılalarla bir araya geldiği o meşhur meclisi tesis etti.

M.Ö. 1500 civarında yaşadığı tahmin edilmektedir. B. 17 Atlas'ın hakiki tarihini, kendisine karışmış olan mitolojik ve efsanevi masallardan ayırmak gayet güç, belki de imkânsızdır.

Yine de onun Libya'nın yahut Afrika'nın kuzeyindeki bir mıntıkanın kralı olduğu, semavî cisimleri müşahede ettiği ve bunlara dair rabıtalı ilk izahatı verenlerden biri olduğu neticesine varabiliriz. "Astroloji" tabiriyle,

Plinius muhtemelen hem günümüzde bu isimle anılan mezkûr ilmi, hem de aynı şekilde astronomiyi, yani semavî cisimlerin fıtri kanunlarını kastetmek istemiştir. B. 18 Plinius daha evvel, Kitap ii. böl. 6'da, kürenin Atlas tarafından icat edildiğini ve Anaksimandros'un tutulum (ecliptic) dairesinin eğikliğini keşfederek bu suretle "bilginin kapılarını araladığının" söylendiğini zikretmiştir. B. 19 Yunanlar tarafından kullanılan en sade ve en yaygın musiki aleti "tibia" yahut düdüktü. B. 20 Hardouin'e göre Frigyalılar, cenazelerde tutulan ağıtçıların kullandığı boruları icat etmişlerdi yahut daha büyük bir ihtimalle, bu merasimde boru kullanma âdetini ilk edinenler onlardı. B. 21 Günümüzün Alman flütü gibi, yandan üflenerek çalınırdı.

BÖLÜM 57. TÜRLÜ ŞEYLERİN MUCİTLERİ Amphion musikide Lidya makamlarını icat etti, Trakyalı Thamyris Dor makamını ve Frigyalı Marsyas ise Frigya tarzını buldu.23 Amphion, yahut bazı rivayetlere nazaran Orpheus ve diğer rivayetlere nazaran Linus liri icat etti.24 Terpandros, evvelki dört tele üç tel daha ilave ederek tel adedini yediye çıkardı, Simonides sekizinciyi ve Timotheos dokuzuncuyu ekledi.25 Thamyris, ses refakati olmaksızın liri çalan ilk kişiydi, Amphion yahut bazılarının söylediği üzere Linus ise ona sesle refakat eden ilk kimse oldu.

Terpandros bilhassa lir için şarkılar besteleyen ilk kişiydi ve Troizenli Ardalos bize ses ile kaval musikisini nasıl telif edeceğimizi ilk öğreten oldu.26 Kuretler bize zırhlı dansı,27 Pyrrhos ise Pyrrhic dansını öğretti, her ikisi de Girit'te zuhur etti. İlk kahramanlık manzumesini Pythia kâhinesine borçluyuz.28 Şiirin menşeinin ne olduğuna dair fevkalade mühim bir sual ortaya çıkmıştır, Troya Savaşı'ndan evvel mevcut olduğu pekâlâ malumdur.

Kral Kyros zamanında Skyroslu Pherekydes düzyazıyla yazan ilk kişi, Miletoslu Kadmos ise ilk müverrih idi.29 22 İki "tibia"nın yahut borunun, her biri bir elde tutulmak suretiyle tek bir icracı tarafından aynı anda çalınması nadir tesadüf edilen bir durum değildi. 23 Apuleius, Flor.

Kitap i. böl. 4'te, Plinius tarafından "moduli" olarak tesmiye edilen türlü musiki nevilerini şu şekilde tavsif eder, Aiol tarzı sade, Asya tarzı mütenevvi, Lidya tarzı hazin, Frigya tarzı vakur ve Dor tarzı cengâveranedir. B. 24 Mitolojik rivayetlere nazaran Merkür, henüz bir çocukken Nil kıyılarında bir kaplumbağa kabuğu bulmuş ve üzerine üç tel gererek onu bir lire dönüştürmüştü, bunu Apollon'a hediye etti, o da iki tel daha ilave eden Orpheus'a verdi, Orpheus'un vefatından sonra liri yıldızlar arasına yerleştirildi ve halen bu isimle bilinen takımyıldızı teşkil etmektedir. B. 25 Miletos yerlisiydi ve Büyük İskender'in pederi Philippos'un muasırıydı.

Dryden'ın ölümsüz Kasidesi'nin temelini teşkil eden, Timotheos'un Asya seferinde İskender'e refakat etmiş olduğu vakıası hiçbir tarihî salahiyetçe teyit edilmemektedir. B. 26 Pausanias (Korinthos), onun Vulcanus'un oğlu olduğunu ve tibiayı icat ettiğini bize bildirir, lakin ses kabiliyetinden bahsetmez. B. 27 Hardouin'e nazaran bunlardan ilki olan "saltatio armata" yahut "silahlı dans", yaya olarak ve tahta zırhlarla icra edilirdi, ikincisi olan Pyrrhic dansı ise at sırtında icra edilir ve hayvanların maharetle idare edilmesinden ibaretti.

Dansa adını veren Pyrrhos, Akhilleus'un oğluydu. B. 28 İcadın şerefi, Delphoi kehanet merkezinin kâhinesi Phemonoe'ye atfedilmiştir. B. 29 Apuleius, Flor.

Kitap ii. böl. 15'te, Pherekydes'in vezin bağlarını bir kenara atan ve intizamsız bir lisanla yazan ilk kişi olduğunu söyler.

Lakin Plinius, Kitap v. böl. 31'de düzyazının icadını Kadmos'a atfetmiştir.

Hardouin, Kadmos'un tarihte ilk düzyazı yazarı olduğunu ve Pherekydes'in ise düzyazıyı felsefi mevzulara tatbik eden ilk kişi olduğunu farz ederek bu tenakuzu telif etmeye gayret eder. Lakin Cicero, De Orat.

Arkadya'da jimnastik müsabakalarını ilk kez Lykaon30 ihdas etti, İolkos'ta cenaze oyunlarını31 Akastos,32 ve ondan sonra Theseus bunları Kıstak'ta ihdas etti.33 Olympia'daki atletizm müsabakalarını ilk tesis eden Herakles oldu.34 Top oyununu Pythos icat etti.35 Resmi Mısır'da Lidyalı Gyges36 icat etti yahut Aristoteles'e nazaran Yunanistan'da, bir

Kitap ii, Fasıl 12, Pherecydes’ten yalın vakayinamelerin bir yazarı olarak bahseder, B. 30 Yarı efsanevi devirlerin kralları ve kahramanları arasında bu adı taşıyan birçok şahıs mevcuttur, lâkin burada adı geçen zatın Phoroneus’un oğlu olduğu ve M.Ö. 1400 civarında yaşadığı rivayet edilir.

Bu oyunlar Pan’ın şerefine icra edilirdi, dövüşçüler çıplaktı ve bedenleri yağ ile meshedilmişti, Romalıların Lupercalia bayramı pek çok cihetten Lycaon’un oyunlarına benzemekteydi.

Livy’nin Kitap i, Fasıl 5’teki aktarımından öğrendiğimize göre Lupercalia, İtalya’ya Arkadyalı Evander marifetiyle getirilmiştir, B.

Ovidius da Fasti adlı eserinin 1. Kitabında aynı doğrultuda beyanda bulunur. 31 İolkos, Argonotların Kolhis seferine çıkmak üzere yelken açtıkları bir Tesalya kentiydi, Akastos da onlardan biriydi, tertip ettiği cenaze oyunları babası Pelias’ın şerefineydi, B. 32 Bkz. Kitap iv, Fasıl 10. 33 İsthmia oyunları ilk olarak Korint Kralı Sisifos tarafından tesis edilmişti, bir müddet inkıtaya uğradıktan sonra, bunları Neptün’ün şerefine kutlayan Theseus tarafından yeniden ihya edildi, B. 34 Bunlar meşhur Olimpiyat oyunlarıydı, Diodorus Siculus, Kitap iv, Fasıl 3, Pausanias ve diğer kadim müellifler ile birlikte Plinius da bunların menşeini Herakles’e isnat eder, bununla birlikte Pausanias, bazılarının bu oyunların Jüpiter tarafından ihdas edildiğini zannettiğini nakleder, B. 35 "Pila lusoria."

Gerek bu icadın atfedildiği şahıs gerekse oyunun bizatihi mahiyeti hakkında pek çok tahmin yürütülmüştür, her iki halde de kanaatimize rehberlik edecek kuru bir tahminden başka bir şeye mâlik olmadığımız anlaşılmaktadır, B.

Romalılar arasında "pila yahut top" ile oynanan oyunlar, muhtemelen oyuncuların bir üçgen teşkil edecek tarzda durmalarından mülhem bu adla anılan "pila trigonalis" ile oynanan oyunlardı, "follis", hava ile şişirilmiş ve ayaktopu için kullanılan büyük bir toptu. "

Paganica" ise tüylerle doldurulmuş olması hasebiyle daha sert olan ve köylüler tarafından kullanılan benzer bir toptu. "

Harpastum", Yunanlar tarafından kullanılan küçük bir toptu ve yere ulaştığında kapışılırdı. 36 Resim sanatının icadının atfedildiği şahsın ismi hususunda el yazmaları ihtilaf halindedir, fakat en ziyade itimada şayan addedilenlerde bu şahıs Gyges Ludius olarak tesmiye edilir. Marcus, "

Ludius" tabirinin Mısır’ın güneyindeki Lud yahut Ludim memleketine delalet ettiğini ispata gayret sarf eder, ayrıca Gyges ismi ile eski kitabelerde rastlanan yahut Nubyalılar ve Habeşliler arasında halen tedavülde olan bazı kelimeler arasındaki kimi müşabehetlere dikkat çeker. Plinius, Kitap xxxv, Fasıl 6, resim sanatının icadını Mısırlılara atfeder ve bu sanatın "Yunanistan’da bilinmezden çok evvel onlar marifetiyle icra edildiğini" ifade eder, B.

Fasıl 57. Muhtelif Şeylerin Mucitleri Daidalos’un akrabasıdır37, öte yandan Theophrastos’a nazaran bu sanat Atinalı Polygnotos tarafından icat edilmiştir. Mısır’dan Yunanistan’a bir sefine ile ilk geçen Danaos olmuştur.38 Ondan evvel, Kral Erythras tarafından Kızıldeniz’deki bir adadan diğerine geçmek maksadıyla icat edilmiş olan sallarla seyrederlerdi.39,40

Trakya’ya geçmek üzere Çanakkale Boğazı’nı aşmak gayesiyle bu sapanların ilk defa Misyalılar ve Troyalılar tarafından düşünüldüğü kanaatini taşıyan bazı müelliflere de tesadüf edilmektedir.

Hatta günümüzde dahi, Britanya deryasında bunlar hayvan derileriyle kaplanmış sepet örgüsünden mamuldür41, Nil üzerinde ise papirüs, saz ve kamıştan imal edilirler. Philostephanos’tan öğrendiğimize göre uzun bir sefine ile ilk yelken açan şahıs İason’dur42, Hegesias bunun

Paralos olduğunu söyler, Ktesias43 Semiramis’i, Arkhemakhos ise Aigaion’u zikreder.

Damastes’e nazaran45 iki sıra kürekli sefineleri ilk inşa edenler Erythraialılardır46, Thukydides’e nazaran47 bunları üç sıra kürekli olarak ilk inşa eden Korintli Aminokles’tir, Aristoteles’e nazaran dört sıra küreklileri Kartacalılar, Mnesigiton’a nazaran beş sıra küreklileri Salamisliler48 ve Ksenagoras’a nazaran altı sıra küreklileri Siraküzalılar inşa etmiştir, Mnesigiton, altı sıranın fevkindekilerin, ona kadar olanlarının ilk defa Büyük İskender tarafından inşa ettirildiğini beyan eder.

Philostephanos'tan öğrendiğimize göre, Ptolemaios Soter bu gemileri on iki sıra kürekliye kadar yükseltti, Antigonos'un oğlu Demetrios on beş, Ptolemaios Philadelphos otuz ve Tryphon lakaplı Ptolemaios Philopator kırk sıra kürekli olanını inşa ettirdi.49 Suriyeli Hippos ticaret gemilerini ilk icat eden kişiydi, Kireneli’ler filikayı, Fenikeliler geçit teknesini, Rodoslular sandalı ve Kıbrıslılar kütürü icat ettiler.50 yelkenle veya tek bir çift kürekle yürütülen ve daha ziyade yuvarlak bir biçime sahip olan küçük sandalların aksine. B. 43 Ktesias'a, bu Kitabın 2. bölümünde zaten atıfta bulunulmuştu. B. 44 En dikkate değer seferlerinden biri, Diodoros Sikolos'un 2. Kitabında aktarılan Hindistan seferiydi, kendisi 2000 ila 3000 gemiden oluşan bir donanma hazırladığını söyler. B. 45 Hardouin tarafından aktarılan Damastes hakkındaki kayda göre o, eserleri eskiler tarafından oldukça muteber kabul edilmiş görünen bir Sigeion yerlisiydi. B. 46 Erythrai adını taşıyan en az üç kadim şehir vardı, ancak en meşhur olanı Ege Denizi kıyısında, Sakız Adası'nın karşısında yer almaktaydı. B. 47 Thukydides'in burada atıfta bulunulan pasajı, 1. Kitap 13. bölümdedir. B. 48 El yazmalarının farklılık göstermesi sebebiyle, bu paragrafın son kısmında yer alan ifadelerde büyük bir belirsizlik bulunduğu görülmektedir. B. 49 Eskilerin gemilerinde kürekçilerin konumu ve bilhassa sıraların, yani "ordines"in birbirine nispetle nasıl tanzim edildiği, pek çok tartışmaya konu olmuştur.

Klasik yazarların tesadüfi kayıtlarından ve başta Traianus Sütunu ile kimi sikkeler üzerindekiler olmak üzere günümüze kalan tasvirlerden, bunların suya olan mesafeleriyle orantılı, farklı uzunluklarda küreklerle donatılmış ve birbiri üzerine basamaklar halinde tanzim edilmiş olduğu anlaşılmaktadır.

Lakin, iki veya üç sıra için bu vaziyet tasavvur edilebilse de, daha fazla sayının bu suretle tanzim edilmiş olması imkânsızdır. B. 50 Burada zikredilen ve sırasıyla "lembus", "cymba", "celes" ve "cercurus" tabirleriyle tesmiye edilen dört nevi teknenin inşasını ve şeklini tayin etmek kolay değildir. "Lembus", Livius tarafından 24. Kitap 40. bölümde iki sıra kürekli bir tekne, yani "biremis" olarak zikredilir, 40. Kitap 4. bölümde ise onu büyük gemileri yedekte çekmekte kullanılan küçük bir tekne olarak tarif eder.

"Cymba"nın ise adi bir sandal tasavvurumuza tekabül eden, daha da küçük bir tekne olduğu zannedilmektedir, "celes"in, bilhassa süratli harekete elverişli olmasından ötürü "celer"den türetildiği, "cercurus"un ise uzun ve dar biçiminden veya kuyruk benzeri bir eklentiye sahip olmasından ötürü "kuyruk" manasına gelen jctpicof kelimesinden geldiği varsayılabilir. B. 51 Hardouin, Kopai ve Plataiai şehirlerinin isimlerini, sırasıyla kendilerine atfedilen icatlardan, yani KWTTJ ve irXarf kelimelerinden aldıklarını ileri sürer. B. 52 Pausanias bu icadı Daidalos'a, Diodoros ise 5. Kitap 1. bölümde Aiolos Adaları'na adını veren Aiolos'a atfeder. B. 53 "Hippagus." B. 54 "Tecta longa", Caesar, Bell. Civ. 1. Kitap 56. bölümde Massilialıların on biri "tectae" olan uzun gemiler hazırladığını söyler. B. 55 Harp gemilerinin pruvaları, uçlarına sivri kargılar tutturulmuş tunç mahmuzlarla teçhiz edilirdi, bunlar deniz muharebelerinde taarruz aleti olarak kullanılır ve gemiler zaptedildiğinde zafer ganimeti sayılırdı.

Roma Forumu'nda hatiplerin halka hitap ettiği kürsü, zaptedilen gemilerin mahmuzlarıyla süslenmiş olmasından ötürü "Rostra" adını almıştır. B. 56 "Harpago" ve "manus ferrea", Caesar tarafından Bell. Civ. 1. Kitap 57. bölümde ve Livius tarafından 30. Kitap 10. bölümde zikredilir, Quintus Curtius da bunlardan bahseder, ancak bunların aynı aletin farklı isimleri olduğunu kabul eder, 4. Kitap 2, 12. B. 57 Tiphys, Argonotlar gemisinin dümencisiydi, sefer Kolhis'e ulaşmadan önce vefat etti. B. 58 Hardouin bu pasaj üzerine, Plinius'un muhtemelen öküzleri veya diğer hayvanları kurban dışındaki dünyevi gayeler için ilk defa öldüren kimselerden bahsetmek istediğini belirtir, zira hayvanlar bundan çok önce de kurban edilmekteydi. B.

BÖLÜM 57. TÜRLÜ ŞEYLERİN MUCİTLERİ. Seyrüseferde yıldızların ilk kez müşahede edilmesini Fenikelilere borçluyuz, küreği Kopaililer icat etti ve Plataia halkı ona geniş palasını kazandırdı.51 Yelkenleri icat eden şahıs İkaros idi,52 direk ve sereni ise Daidalos buldu, at nakliye gemilerini Sisamlılar veya Atinalı Perikles icat etti,53 üstü kapalı uzun gemileri ise Trakyalılar yaptı51, bu tarihten evvel yalnız pruvadan veya pupadan savaşırlardı.

Tirenli Pisasus gemilere mahmuz ekledi,55 Eupalamos demiri, Anakharsis iki tırnaklı demiri, Atinalı Perikles bordalama kancaları ile el benzeri çengelleri,56 Tiphys ise57 yekeyi ve dümeni icat etti.

Gemiler vasıtasıyla ilk savaş yürüten Minos idi, bir hayvanı ilk katleden Mars'ın oğlu Hyperbios ve bir öküzü ilk boğazlayan ise Prometheus oldu.58

BÖLÜM 58. (57.) İNSANOĞLUNUN EN BAŞTA ÜZERİNDE İTTİFAK ETTİĞİ HUSUSLAR. KADİM HARFLER. En erken çağlarda69 bütün milletler arasında, günümüzde İyonyalılar tarafından kullanılan harfleri benimseme hususunda zımni bir muvafakat vardı.60 (58.) Kadim Grek harflerinin modern Latin harfleriyle neredeyse tamamen aynı olduğu,61 imparatorlar tarafından Minerva'ya ithaf edilmiş olup halen Palatinus kütüphanesinde muhafaza edilen bakır üzerindeki kadim Delphoi kitabesiyle sabittir, bu kitabe şu şekildedir, NAT2IKPATH2 ANE0ETO THI AIO2 KOPHI. ["Nausikrates bunu Zeus'un kızına adadı."]62

BÖLÜM 59. (59.) BERBERLERİN İLK DEFA HİZMETE ALINDIĞI ZAMAN.63 Bütün milletlerin üzerinde ittifak ettiği görülen bir sonraki husus, berberlerin istihdam edilmesiydi.64 Lakin Romalılar onların hizmetini benimsemekte daha mütereddit davrandılar.

Varro'ye göre bunlar, Roma'nın 454. yılında Sicilya'dan İtalya'ya sokulmuş, P. Titinius Mena tarafından getirilmişti, bu tarihten önce Romalılar saçlarını kesmezlerdi. Genç Africanus her gün tıraş olma adetini benimseyen ilk kişiydi. Merhum İmparator Augustus ise daima ustura kullanırdı.

İLK SAATLERİN YAPILDIĞI ZAMAN

(60.) Evrensel mutabakatın üçüncü noktası, sonradan akıl yürütme melekelerine hitap eden bir konu olan zamanın taksimiydi. Bu sanatın Yunanistan'da ilk kez ne zaman ve kimin tarafından icat edildiğini İkinci Kitap'ta zaten belirtmiştik, aynı usul Roma'ya da sokulmuş, lakin daha geç bir devirde olmuştur. On İki Levha Kanunları'nda, zamana dair zikredilen yegane hususlar Güneş'in doğuşu ve batışıdır.

Bundan birkaç yıl sonra gün ortası vakti de eklenmiş, konsüllerin müstahzarı, senato binasından Güneş'in Rostra ile Graecostasis arasında belirdiğini görür görmez bunu yüksek sesle ilan etmeye başlamıştır, Güneş Maenia sütunundan zindana doğru alçaldığında da günün son saatini bildirirdi. Ne var ki bu ancak açık havalarda yapılabilirdi, yine de birinci Pön Savaşı'na dek bu usule devam edildi.

Romalılar arasında ilk güneş saatinin, Pirus ile yapılan savaştan on iki yıl önce L. Papirius Cursor tarafından Quirinus mabedine dikildiği söylenir, Cursor bunu babasının adadığı bir adağa binaen vakfetmişti. Fabius Vestalis'in aktardığı rivayet böyledir, gelgelelim kendisi ne saatin yapılışından ne de ustasından bahseder, saatin nereden getirildiğini veya bu malumatı kimin eserinde bulduğunu da bize bildirmez.

M. Varro, ammenin istifadesi için dikilen ilk güneş saatinin, birinci Pön Savaşı zamanında konsül M. Valerius Messala tarafından Sicilya'daki Catina'nın zaptından getirilerek Rostra civarındaki bir sütun üzerine yerleştirildiğini söyler, bu tarih Papirius'un saatine atfedilen vakitten otuz yıl sonrasına, Roma'nın 491. yılına rastlar. Bu saatteki çizgiler saatleri tamı tamına tutmamaktaydı, yine de L. Paulus ile birlikte sansür olan Q. Marcius Philippus onun yanına daha bir ihtimamla tanzim edilmiş bir başkasını yerleştirene dek, doksan dokuz yıl boyunca Roma vaktini tayin eden başlıca vasıta oldu, bu icraat da onun sansürlüğünün en hayırlı işlerinden biri sayılarak büyük bir minnettarlıkla karşılandı. Lakin hava kapalı olduğunda saatler hala bir belirsizlik mevzusu olarak kalmaktaydı.

Antiates kavmini hezimete uğratan ve oradaki gemilerin burunlarıyla, yani "rostra" ile Forum'u süsleyen Maenius (ki bu abide onun şerefine dikilmiştir), oradaki hatip kürsüsünün, yani "rostrum"un adını aldığı kimsedir. Heykeli mezkûr sütunun üzerine yerleştirilmişti. Kendisi M.Ö. 338 yılında konsüldü.

Bkz. Kitap xxxiv. Bölüm 11. 72 Hardouin, bu hadisenin Papirius Cursor'un konsüllüğü esnasında, Roma'nın kuruluşunun 461. yılında, M.Ö. 292'de vuku bulduğunu varsayar.

Umumiyetle kabul gören kronolojiye göre Pyrrhus, İtalya'ya Papirius Cursor'un konsüllüğünden on iki yıl sonra, M.Ö. 280 senesinde ayak basmıştır. B. 73 Censorinus'un De Die Natali adlı risalesine nazaran, Roma'daki en kadim güneş saatinin hangisi olduğunu tayin etmek müşküldü, zira bazı müellifler Plinius ile hemfikir olarak bunun Quirinus Tapınağı'ndaki saat olduğunu kabul ederken, diğerleri Capitolium'dakini, bir kısmı da Aventinus üzerindeki Diana Tapınağı'nda bulunanı öne sürmektedir. B. 74 Marcus, güneş saatine dair bu rivayetin, Varro'nun Aulus Gellius tarafından zikredilen (Kitap iii. Bölüm 2), lâkin günümüze ulaşmamış olan De Rebus Humanis adlı eserinde yer aldığını tahmin etmektedir. B. 75 Güneş saatinin Roma'nın takriben dört derece güneyinde bulunan Catina'nın, bugünkü adıyla Catania'nın enlemine ayarlanmış olması hasebiyle. B.

Bölüm 60. bir sonraki lustrum'a dek havanın bulutlu seyrettiği vaki oldu, o vakit Laenas'ın meslektaşı Scipio Nasica, bir su saati vasıtasıyla gündüzün ve gecenin saatlerini eşit kısımlara ilk ayıran kimse oldu, bu saat aletini üstü kapalı bir mahalle yerleştirip Roma'nın 595. senesinde ithaf etti, zira Romalılar bunca zaman boyunca günün dakik bir taksimatından mahrum kalmışlardı.

Şimdi diğer hayvanların ve evvelemirde karada yaşayanların tarihine geri döneceğiz. ÖZET, Dikkate değer hadiseler, anlatılar ve müşahedeler, yedi yüz kırk yedi. İKTİBAS EDİLEN ROMALI MÜELLİFLER, Verrius Flaccus, Cneius Gellius, Licinius Mucianus, Masurius Sabinus, Claudius'un zevcesi Agrippina, M. Cicero, Asinius Pollio, M.

Varro, Messalla Rufus, Cornelius Nepos, Vergilius, Livius, Cordus, Melis- 76 Vitruvius bu aleti tarif etmektedir.

Marcus, Ajasson, cilt vi. s. 218, 219, Yunanlar tarafından imal edilmiş olan iki nevi klepsidra, yani su saatine dair bize malumat verir. B.

Ayrıca bkz. Beckmann'ın İcatlar Tarihi adlı eserindeki saatlere dair bahis, cilt i. 77 Bkz. Kitap iii'ün sonu. 78 Gracchus kardeşlerin muasırı olup, en azından M.Ö. 145 senesine dek uzanan bir Roma Tarihi'nin müellifiydi, bu eserin gayet hacimli olduğu ve Roma milletinin efsanevi tarihine dair tafsilatla dolu bulunduğu zannedilmektedir.

Livius muhtemelen bu eserden geniş ölçüde istifade etmiştir. 79 Bkz. Kitap ii'nin sonu. 80 Ateius Capito'nun talebesi olup, Tiberius ve sonraki imparatorlar devrinde meşhur bir hukukçuydu.

Sabiniani tesmiye olunan hukuk mektebi onunla vücut bulmuştur. Medeni Hukuk üzerine muhtelif eserler kaleme almıştır.

Görüldüğü üzere Plinius, hamileliğin on üçüncü aya kadar sürmesinin mümkün olduğunu göstermek gayesiyle 4. bölümde kendisinden iktibasta bulunmuştur. 81 Yaşlı Agrippina ile Germanicus'un kızı ve Nero'nun validesidir.

Hayatına dair hatıratından Tacitus bahseder, lâkin bunlardan günümüze intikal eden bir metin kalmamıştır. 82 Büyük Romalı hatip ve filozof. 83 Augustus devrinin mümtaz bir hatibi, şairi ve tarihçisidir.

Caesar'ın faal bir taraftarı olduğu gibi, mülklerini müsadere edilmekten kurtardığı Horatius ve Vergilius'un da hamisiydi.

On yedi kitaptan müteşekkil bir iç savaş tarihi kaleme almıştır, lâkin eserlerinin hiçbiri günümüze ulaşmamıştır.

Trajedileri Vergilius ve Horatius tarafından pek ziyade methedilmiştir. 84 Bkz. Kitap ii'nin sonu. 85 Bu kitabın 53. bölümünde zikredilen mezkûr müellife dair hiçbir şey bilinmiyor görünmektedir.

Mezkûr kısımdaki nota bakınız. 86 Bkz. Kitap ii'nin sonu. 87 Aeneis ve Georgica'nın müellifi, Augustus, Pollio ve Maecenas'ın kadim dostu, antik çağın en faziletli simalarından biri ve muhtemelen Latin şairlerinin en büyüğüdür. 88 Bkz. Kitap vi'nın sonu. 89 Brutus'u methettiği ve Cassius'a

"Romalıların sonuncusu" unvanını verdiği için iki müvekkili tarafından Tiberius'un huzurunda itham edilen Romalı tarihçi Cremutius Cordus'tur, asıl cürmü ise eserinde Sejanus'un aleyhinde serbestçe serdettiği ifadelerdir.

Kendini açlığa mahkûm ederek canına kıymış, senato ise eserlerinin yakılmasını emretmiştir.

Mamafih kızı Marcia ve dostları sayesinde bazı nüshaları muhafaza edilmiştir. 90 Spoletum yerlisi C. Maecenas Melissus.

Hür doğmuş olmakla beraber henüz sabavetinde sokağa terk edilmiş ve Maecenas tarafından büyütülmek üzere takdim edilmiştir.

Bilahare azat edilmiş ve kendisini Octavia revakındaki kütüphaneyi tanzim etmekle vazifelendiren Augustus'un teveccühünü kazanmıştır.

İleri yaşlarında nükte ve vecizelerden müteşekkil bir mecmua tertibine girişmiştir.

Ayrıca "Trabeatae" tesmiye ettiği yeni tarzda piyesler telif etmiştir. 91 Bkz. Kitap ii'nin sonu. 92 Meşhur tıp yazarı A. Cornelius Celsus.

Yaşadığı devir, menşei ve hatta mesleği hakkında pek az şey bilinmektedir.

Bununla birlikte, Augustus ve Tiberius zamanında yaşadığı tahmin edilmektedir.

Tıp ve cerrahiye dair telifatı tıp talebeleri için halen el kitabı mertebesinde istimal edilmekte olup, üslubu safiyeti hasebiyle pek takdir toplamaktadır. 93 Yahut Valerius Maximus.

Tiberius zamanında yaşadığı varsayılır, unutulmaz ameller ve sözler üzerine günümüze intikal etmiş ve merak celbedici malumatla dolu dokuz kitap telif etmiştir. 94 Iustinus'un tarihini bina ettiği eserin sahibi olan Romalı tarihçi Trogus Pompeius.

Vocontii adlı Galya kabilesine mensup olan büyükbabası, Sertorius'a karşı yürütülen harp esnasında Roma vatandaşlığı almıştı, babası ise Iulius Caesar'ın hususi kâtibiydi.

Iustinus'un sayfalarında nakledilenler müstesna tutulursa, birkaç dağınık parça haricinde tarihinden hiçbir kısım mevcut değildir.

Plinius'un ondan yaptığı iktibasların, tarihi eserlerinden değil, Charisius tarafından zikredilen "De Animalibus" risalesinden alındığı düşünülmektedir. 95 Bkz. Kitap vi'nın sonu. 96 Roma'nın en kadim süvari ailelerinden birinin ahfadı, Cicero'nun dostu ve mektup arkadaşı.

Lâkabı muhtemelen Atina'da uzun müddet ikamet etmesinden ve Grek lisanı ile edebiyatına vukufiyetinden neşet etmiştir.

Genel olarak erdemli bir karaktere sahip olmasına rağmen, para kazanmanın hiçbir yolunu ihmal etmezdi ve bu sayede oldukça varlıklı bir adam olmuştu, diğer eserleri gibi günümüze ulaşamamış olan bir Vekayiname ya da daha doğrusu bir Roma Tarihi Özeti kaleme almıştı. 97 Augustus ve Tiberius döneminde yaşamış olup, Eusebios Kroniği'nde Vespasianus'un saltanatı sırasında yetmiş üçüncü yaşındayken kör olduğu ve seksen beş yaşına kadar yaşadığı zikredilmektedir.

Sallustius'un Hayatı üzerine bir eser, Vergilius'u Tenkit Edenler üzerine bir diğeri ve Cicero'nun söylevleri üzerine şerhler yazmıştır, bunlardan sadece birkaç kısım günümüze ulaşabilmiş olup, gerek tarihi gerekse gramer bakımından kayda değer bir kıymete sahiptir. 98 Muhtemelen Papirius Fabianus.

Bkz. Kitap ii'nin sonu. 99 Bkz. Kitap iii'ün sonu. 1 Bkz. Kitap v'in sonu. * Bu müellif hakkında hiçbir şey bilinmemektedir.

Bölüm 60. Özet. ZİKREDİLEN YABANCI MÜELLİFLER, Herodotos,3 Aristeas,4 Baeton,5 Isigonos,6 Krates,7 Agatharkhides,8 Kalliphanes,9 Aristoteles,10 Nymphodoros,11 Apollonides,12 Phylarkhos,13 Damon,14 Megasthenes,15 Ktesias,16 Tauron,17 Eudoxos,18 Onesikritos,19 Kleitarkhos,20 Duris,21 Artemidoros,22 Hekim Hippokrates,23 3 Bkz. Kitap ii'nin sonu. 4 Arimasplar ve altın diyarları hakkında harikulade hikâyelerle dolu, Arimaspeia adında epik bir şiir yazdığı söylenir.

Mevcut Kitabın 2. bölümüne ve hakkında daha fazla ayrıntının bulunabileceği s. 211'deki 98 numaralı Nota bakınız. 5 Bkz. Kitap v'in sonu. 6 Bithynia'daki Nikaia'nın yerlisiydi ve akılalmaz hikâyelerle dolu olduğu belirtilen birtakım eserlerin müellifiydi.

Bununla birlikte Kyrillos, onun Kittium'da doğduğunu söyler ve Gellius onu azımsanmayacak bir otoriteye sahip bir yazar olarak niteler.

Genellikle Paradoksograflar olarak adlandırılan yazar sınıfına mensup kabul edilir. 7 Bkz. Kitap iv'ün sonu. 8 Veya Agatharkhos, Knidoslu bir Yunan gramer bilgini.

Strabon'dan öğrendiğimize göre Peripatetik felsefe okuluna mensuptu ve muhtelif tarihi ve coğrafi eserler kaleme almıştı.

M.Ö. 146'da vefat eden Ptolemaios Philometor'un saltanatında yaşamaktaydı. Oldukça hacimli olan eserleri Photios tarafından tek tek sayılmıştır. 9

Bkz. Kitap iii'ün sonu. 10 Bkz. Kitap ii'nin sonu. 11 Bkz. Kitap iii'ün sonu. 12 Strabon, Kitap ii'de bu ismi taşıyan bir şahıs tarafından yazılmış bir Avrupa Periplusu'ndan bahseder.

Ayrıca Artakserkses Longimanus'un sarayında hekimlik yapan ve nihayetinde orada idam edilen, Koslu Apollonides adında bir hekim de vardı. 13 Ptolemaios Euergetes devrinde yaşamış bir Yunan tarihçi olup, farklı müelliflerce Atina, Mısır'daki Naucratis veya Sikyon yerlisi olduğu ileri sürülmüştür.

Tarihçi vasfı Polybios tarafından şiddetle tenkit edilmiş olsa da, hayli kıymetli bir tarih eseri kaleme almıştır. 14 Kyreneli, yaşadığı dönem kesin olmayan bir müellif.

Filozoflar üzerine bir eser yazmıştır. 15 Bkz. Kitap v'in sonu. 16 Bkz. Kitap ii'nin sonu. 17 Bu yazar hakkında hiçbir şey bilinmemektedir. 18 Knidoslu Eudoxos için bkz. Kitap ii'nin sonu, Kyzikoslu Eudoxos için bkz. Kitap vi'nın sonu. 19 Bkz. Kitap ii'nin sonu. 20 Bkz. Kitap vi'nın sonu. 21 Samoslu, Alkibiades'in soyundan gelen ve Ptolemaios Philadelphos zamanında parlamış bir kimse. Henüz çocukken Olympia'da bir boks zaferi kazanmıştı.

Nihayetinde Samos tiranı oldu, ancak hayatının geri kalanına dair başka bir şey bilinmemektedir.

Plinius'un Kitap iii, bölüm 40'taki ifadelerinden hareketle, M.Ö. 281 yılında hayatta olduğu varsayılmaktadır.

Bir Yunanistan tarihi ve başka tarihi eserlerin müellifiydi, lâkin elimizde bunlara dair hiçbir kalıntı bulunmamaktadır. 22 Bkz. Kitap ii'nin sonu. 23 Koslu, tıp sanatının babası ve pek çok bakımdan eski veya modern çağların en meşhur hekimi.

İsa'dan önce beşinci yüzyılda parladığı varsayılmaktadır.

Halen mevcut olan pek çok tıbbi eser ona atfedilmiştir, fakat bu adı taşıyan veya bu adı benimseyen başka birçok hekim de mevcuttu. Hekim Asklepiades,24 Hesiodos,25 Anakreon,26 Theopompos,27 Hellanikos,28 Damastes,29 Ephoros,30 Epigenes,31 Berosos,32 Petosiris,33 Nekhepso,34 Aleksandros Polyhistor,35 Ksenophon,36 Kallimakhos,37 Demokritos,38 Tarihçi Diyllos,39 Ephoros'un Euremata'sına karşı yazan Strabon,40 Herakleides Pontikos,41 Tragodoumena'yı yazan Asklepiades,42 Philostephanos,43 Hegesias,44 Arkhima- 24 Bithynia'daki Prusa'dan. Bu Kitabın 37. bölümünde zikredilmektedir.

Bkz. s. 183'teki 44 numaralı Not. 25 Boiotia'daki Askra'dan, Homeros bir yana bırakılırsa Yunan şairlerinin en eskisi. Günümüze kalan eserleri "İşler ve Günler" ile "Theogonia"dır. 26 Küçük Asya'daki Teos'tan, aşk şiirleri ve lirik manzumeleriyle meşhurdur, seksen beş yaşında ölmüştür.

Plinius bu Kitabın 5. bölümünde onun rivayet edilen ölüm şeklinden bahseder. 27 Bkz. Kitap ii'nin sonu. 28 Bkz. Kitap iv'ün sonu. 29 Bkz. Kitap iv'ün sonu. 30 Bkz. Kitap iv'ün sonu. 31 Bkz. Kitap ii'nin sonu. 32 Babil'deki Belus rahibi ve Büyük İskender devrinde yaşamış bir tarihçi.

Kilise yazarları tarafından bazı parçaları muhafaza edilmiş olan bir Babil Tarihi kaleme almıştır. 33 Bkz. Kitap ii'nin sonu. 34 Bkz. Kitap ii'nin sonu. 35 Bkz. Kitap iii'ün sonu. 36 Bkz. Kitap iv'ün sonu. 37 Bkz. Kitap iv'ün sonu. 38 Bkz. Kitap ii'nin sonu. 39 M.Ö. 298 yılına kadar gelen yirmi altı veya yirmi yedi kitaptan müteşekkil bir Yunanistan ve Sicilya tarihi yazmış olan bir Atinalı, o tarihten sonra eseri Plataialı Psaon devam ettirmiştir. 40 Lampsakoslu, Peripatetik bir filozof ve Ptolemaios Philadelphos'un hocası. Bu ekolün başına M.Ö. 288'de Theophrastos'un ardılı olarak geçti.

Kendini doğa bilimleri tetkikine vakfetti ve panteist bir felsefe sistemini benimsediği görülmektedir. Cudworth, Leibniz ve başkaları tarafından ateizm ile itham edilmiştir. Burada zikredilen Ephoros'un "Euremata"sı, icatları ele alan bir kitaptı. 41 Bkz. Kitap iv'ün sonu. 42 Trakya'daki Tragilos'tan, Isokrates'in bir talebesi ve muasırı.

Burada adı geçen kitabı, Yunan trajedi yazarlarının seçtiği mevzuları ve bunları işleme tarzlarını ele almaktaydı. 43 Kyreneli, Kallimakhos'un dostu veya talebesi. Yaklaşık M.Ö. 249'da Ptolemaios Philadelphos devrinde parlamıştır.

Asya'daki yerler, nehirler ve adalar üzerine eserler kaleme almıştır, lâkin yazılarından hiçbiri günümüze ulaşamamıştır. Muhtemelen M.Ö. üçüncü yüzyılın başlarında belagat ve tarih üzerine yazmış olan Magnesialı bir kimsedir.

Strabon ondan ancak küçümseyerek bahseder, Çiçero ile Halikarnaslı Dionysios da onu düpedüz bir ahmak olarak görme hususunda hemfikirdir. Diğer taraftan Varro, onun üslubuna bir nebze hayranlık duyar.

Büyük İskender'in tarihi en sevdiği temaydı, Aulus Gellius tarafından da olağanüstü ve mucizevi hadiselerle hayli meşgul olan biri olarak tasvir edilir.

KİTAP VIII. KARA HAYVANLARININ TABİATI. ## BÖLÜM 1. (1.) FİLLER, KABİLİYETLERİ. Şimdi diğer hayvanlara ve her şeyden evvel kara hayvanlarına geçelim.

Fil, bunların hepsinin en cüsselisidir ve zekâ bakımından insana en çok yaklaşanıdır.

Vatanının lisanını anlar, emirlere itaat eder ve kendisine öğretilmiş olan bütün vazifeleri hatırlar.

Aşkın ve zaferin zevklerine karşı aynı derecede hassastır, insanlarda dahi nâdir rastlanan bir derecede dürüstlük, basiret ve hakkaniyet mefhumlarına sahiptir, keza yıldızlara karşı dini bir hürmet, Güneş ve Ay için de bir tazim besler. Kimi müellifler tarafından nakledilir ki, yeni ayın ilk zuhurunda bu hayvan sürüleri Moritanya ormanlarından adı Amilo olan bir nehre inerler, orada üzerlerine su serperek bedenlerini merasim usulünce arındırırlar, bu suretle semavi cismi selamladıktan sonra, yorulmuş olan yavrularını önlerinde taşıyarak ormanlara geri dönerler.

Aynı zamanda başkalarının dini inançlarına dair bir mefhuma da vakıf oldukları zannedilir, zira deniz aşırı bir sefere çıkacakları vakit, bakıcıları memleketlerine tekrar geri döneceklerine dair ant içmedikçe gemiye binmeye asla ikna edilemezler.

Hastalık sebebiyle takatten düştüklerinde de (zira bu muazzam cüsseler dahi hastalığa maruz kalır) sırtüstü yatarak, sanki yeryüzünü dualarıyla kendileri namına şefaatte bulunması için vekil tayin ediyormuşçasına [NOT: Metinde geçen "tellure precibus alligata" ifadesi, yeryüzünün yakarışlarla bu niyet için bağlanması, yükümlü kılınması mecazını taşır], otları havaya fırlattıkları görülmüştür. Fevkalade uysallıklarının bir delili olarak da krala biat eder, dizleri üzerine çöker ve ona tacı takdim ederler.

Hintlilerin melez tesmiye ettiği daha küçük yapıda olanları ise onlar tarafından çift sürmede istihdam edilir.

BÖLÜM 2. (2.) FİLLERİN İLK DEFA KOŞUMA ALINMASI. Roma'da koşulmuş vaziyette görülen ilk filler, Pompeius Magnus'un Afrika zaferi münasebetiyle düzenlediği zafer alayında arabasını çekenlerdi, bu amiyenin çok evvelinde, Hindistan'ın fethi üzerine Liber Baba'nın zafer kutlamasında da yapıldığı söylenir.

Procilius, Pompeius'un zafer alayında kullanılanların, şehrin kapısından koşum takımlarıyla geçemediklerini rivayet eder. Germanicus tarafından tertip edilen gladyatör gösterisinde filler, kaba ve intizamsız hareketleriyle bir nevi raks icra etmişlerdir. Okları, rüzgârın dahi yollarından saptıramayacağı bir kuvvetle fırlattıklarını, aralarında gladyatör dövüşlerini taklit ettiklerini ve Pyrrhos dansının adımlarıyla neşeyle sıçradıklarını görmek mutad bir manzaraydı. Bundan sonra gergin ip üzerinde dahi yürüdüler, içlerinden dördü, lohusa bir kadını canlandıran beşincisinin yattığı bir sedyeyi taşırdı.

Daha sonra insanlarla dolu sedirlerin üzerine uzanarak sofradaki yerlerini aldılar, adımlarını öylesine büyük bir maharetle ayarladılar ki orada içki içenlerin hiçbirine temas dahi etmediler.

BÖLÜM 3. (3.) FİLİN EĞİTİLEBİLİRLİĞİ Kendisine öğretilenleri kavramakta akranlarından daha yavaş kalan ve sık sık dayakla cezalandırılan bu hayvanlardan birinin, gece vakti dersini kendi kendine tekrar ederken bulunduğu herkesçe bilinen bir hakikattir. Filin gergin bir ip üzerinde yalnızca geriye doğru yürümekle kalmayıp, aynı zamanda başı önde olacak şekilde aşağıya da inebilmesi son derece şaşırtıcı bir husustur. Üç kez konsüllük yapmış olan Mutianus, bu hayvanlardan birine Grek harflerini çizmenin öğretildiğini ve o dilde şu kelimeleri yazdığını nakleder,

"Bu sözleri bizzat yazdım ve Kelt ganimetlerini adadım."

Mutianus ayrıca, Puteoli'de karaya çıkarıldıkları sırada gemiden ayrılmaya zorlanan bazı fillerin, gemiden sahile uzanan iskelenin uzunluğundan ürkerek mesafeyi yanlış hesaplamak suretiyle kendilerini aldatmak amacıyla gerisin geri yürüdüklerine bizzat şahit olduğunu ifade eder.

Bu dansta kullanılan fillerin zırhlarla donatılmış olması muhtemeldir. Fil cüssesi ve biçimi itibarıyla bu hüner için ne denli elverişsiz görünürse görünsün, Seneca, Suetonius, Dion Cassius ve Aelianus'un tanıklıkları bu hadisenin doğruluğunu teyit etmektedir. Plutarkhos, Hayvanların Zekâsı Üzerine adlı risalesinde bu harikulade vakanın Roma'da cereyan ettiğini aktarır. İfadede geçen tabir "Eadem illa meditantem" şeklindedir. Filin dersini "tekrar ettiğini" ne şekilde gösterdiğini bilmek merak celbedici olurdu. Suetonius'un bu vakaya telmihte bulunduğu varsayılır. Bir atlının, fil sırtında gergin bir ipe tırmandığını anlatır. Aelianus bir filin Latin harfleriyle yazdığını gördüğünü nakleder. Hardouin, metnin Grekçesinin `[okunamadı]` olacağını belirtir.

BÖLÜM 4. FİL TARAFINDAN GERÇEKLEŞTİRİLEN HARİKULADE İŞLER Bu hayvanlar, kendilerinden elde etmeye can attığımız yegâne ganimetin savunma silahlarını teşkil eden uzuvları olduğunun pekâlâ farkındadır, Juba bu uzuvları boynuz olarak adlandırsa da çok daha eski bir yazar olan Herodotos ve genel temayül, daha isabetli bir biçimde bunları diş olarak zikreder. Bu sebepledir ki ister bir kaza neticesinde isterse ihtiyarlıktan ötürü fildişleri düştüğünde, onları toprağa gömerler. Hakiki fildişini yalnızca bu dişler meydana getirir, nitekim bunların dahi etle örtülü olan kısmı alelade bir kemikten ibarettir ve hiçbir kıymeti yoktur, gerçi son zamanlarda fildişi tedarikinin yetersizliği sebebiyle kemikleri de ince levhalar halinde kesmeye başlamışlardır.

Nitekim artık Hindistan müstesna olmak üzere büyük dişlere nadiren rastlanmaktadır, zira lüks düşkünlüğünün getirdiği talepler dünyamızın bu kesimindeki dişlerin tamamını tüketmiştir.

Hayvanın gençliği dişlerinin beyazlığından anlaşılır. Bu hayvanlar dişlerine azami ihtimamı gösterirler, kavgaya tutuştuklarında körelmiş olmasın diye özellikle birinin ucuna ziyadesiyle dikkat ederler, diğerini ise kökleri sökmek ve ağır yükleri ileri itmek gibi muhtelif işlerde kullanırlar.

Avcılar tarafından kuşatıldıklarında, düşmanın ganimeti dövüşmeye değmez görmesi için en küçük dişlere sahip olanları öne sürerler, daha sonraları ise direnmekten yorulduklarında dişlerini bir ağaca çarparak kırarlar ve bu suretle kendi fidyelerini öderler.

Filin fildişlerine dair Herodotos'un bunların boynuz değil diş olduğu yönündeki görüşü şüphesiz doğrudur. Esas itibarıyla diğer dişlerle aynı maddeden teşekkül etmişlerdir ve boynuzlarda olduğu gibi alın kemiğine değil, diğer dişler gibi çeneye yerleşmişlerdir. Bulunan yüksek miktardaki fosilleşmiş fildişinin bu rivayete zemin hazırlamış olması muhtemeldir. Lemaire cildinde, Cuvier'nin yeryüzünde fil kemiklerinin keşfedildiği bölgelere dair izahat sunduğu "Recherches sur les ossements fossiles" adlı eserinden yapılmış uzun bir iktibas yer almaktadır. Aelianus ve Athenaeus'tan öğrendiğimize göre Romalılar arasında masalar ve kerevetler yalnızca fildişiyle kaplanıp kakılmakla kalmamış, sonraki devirlerde masif malzemeden de imal edilmiştir. Plutarkhos, Hayvanların Zekâsı Üzerine adlı risalesinde genç hayvandaki dişlerin beyazlığı hususunda aynı tespiti aktarır.

BÖLÜM 5. (4.) YABANİ HAYVANLARIN TEHLİKEYİ SEZME İÇGÜDÜSÜ Hayvanların pek çoğunun niçin arandıklarını ve her koşulda neye karşı tetikte olmaları gerektiğini bilmeleri hayranlık uyandırıcı bir husustur.

Bir fil, çölde yalnızca başıboş gezinen bir insana tesadüf ettiğinde, rivayet olunur ki hem merhametli hem müşfik davranır, hatta ona yolu gösterir.

Fakat aynı hayvan, insanın bizzat kendisiyle karşılaşmadan evvel onun izlerine rastlarsa bir pusu korkusuyla tir tir titrer, olduğu yerde kalıp rüzgârı koklar, etrafına bakınır ve hiddetle gürültülü bir şekilde solur, ardından bu ize basmaksızın onu eşeleyip çıkarır ve yanındakine aktarır, o da peşindekine devreder ve bu hal en sondakine varıncaya kadar elden ele sürer.

Sürü derhal yönünü değiştirip geri döner ve savaş nizamına geçer, zira en yaygın vaziyette olduğu üzere ayak çıplak olmasa dahi o koku, her ahvalde insanın ayak izine böylesine kuvvetle sirayet eder.

Aynı şekilde, diğer yabanıl canavarların dehşeti olan ve filin dahi izlerini hiçbir ürküntü duymaksızın gören dişi kaplanın, insanın ayak izlerini görür görmez yavrularını alıp kaçırdığı söylenir. Hayvan bu bilgiyi nereden edinmiştir?

Ve böylesine dehşet duyduğu bu varlığı daha önce nerede görmüştür?

Şüphe yok ki, onun kol gezdiği türden ormanlara insan ayağı pek seyrek basar!

Daha önce bilinmeyen bir ayak izi karşısında şaşkınlığa düşseler bu şaşılacak şey değildir, fakat korkmaları gereken bir şey olduğunu nereden bilmektedirler?

Dahası, kuvvet, cüsse ve çeviklik bakımından ondan katbekat üstün oldukları halde, neden bizzat insanın görünüşünden dahi böylesine ürkmektedirler?

Kuşkusuz bu, Tabiat'ın bir kanunudur, onun kudretinin bir tesiridir, zira yabanıl canavarların en vahşileri ve en cüsselileri, korkmak için haklı sebepleri bulunan o şeyi daha önce hiç görmemiş olsalar dahi, korkma vakti geldiğinde derhal içgüdüsel bir dehşet hissine kapılırlar.

BÖLÜM 5. FİLLER

Filler daima sürüler halinde hareket eder. En yaşlıları öncülük eder, yaştan hemen sonra geleni ise artçı olur.

Bir nehri geçerken, daha iri olanların ağırlığı nehir yatağını aşındırıp kanalın derinliğini artırmasın diye, önce en küçüklerini karşıya sürerler.

Antipater'den öğrendiğimize göre Kral Antiokhos'un savaşlarında istihdam ettiği ve kendilerine meşhur adamların adlarını verdiği iki fili vardı, dahası bu hayvanlar kendilerine bahşedilen bu seçkinliğin dahi farkındaydılar. Cato, Vekayiname'sinde kumandanların adlarını sükûtla geçiştirdiği halde, Kartaca ordusunda büyük bir cesaretle dövüşen ve dişlerinden birini kaybetmiş olan Surus adlı filin adını zikretmiştir.

Antiokhos bir nehrin sığlığını denerken, diğer hallerde daima öncülük eden Aias adlı fil akıntıya girmeyi reddetti, bunun üzerine karşıya geçişte başı çekecek olanın birinci mertebeye sahip olacağı ilan edildi.

Patroklos adındaki fil bu tehlikeyi göze aldı ve bir mükâfat olarak kral ona gümüş kolyeler takdim etti, ki bu, fillerin pek ziyade hoşlandığı bir tür süstür ve ona kumandanlığın diğer bütün nişanelerini tahsis etti.

Bunun üzerine rütbesi indirilen fil yemeyi reddetti ve böylece lekelenmiş bir ada yeğ tutarak ölümü seçti.

Filhakika onların ar duygusu hayranlık vericidir, nitekim içlerinden biri mağlup olduğunda fatihin sesi karşısında kaçar ve ona toprak ile mine çiçeği sunar.

Bu hayvanlar haya duygularına karşı duyarlıdır, asla gizli yerler haricinde çiftleşmezler, erkek beşinci yaşını ikmal ettikten sonra, dişi ise on yaşından sonra bu işe girişir. Çiftleşmelerinin ancak iki yılda bir ve yalnızca beş gün boyunca vuku bulduğu, daha fazla sürmediği söylenir, altıncı günde bir nehre dalarlar ve bunu yapmadıkça sürüye katılmazlar.

Zina kabilinden birleşmeler onlarca meçhuldür ve diğer hayvanlar arasında vuku bulan, dişi üzerindeki mülkiyet kavgalarından doğan o ölümcül dövüşler onlarda görülmez.

Bu durum, aşk ihtirasının tesirinden uzak olduklarından da kaynaklanmaz.

Anlatıldığına göre, Mısır'daki bir fil çelenk satan bir kadına âşık olmuştur, kimse de onun alelade bir tercih yaptığını zannetmesin, zira kadın bir dil bilgini olarak en yüksek mertebeye sahip olan Aristophanes'in hususi muhabbet beslediği kişiydi.

Bir başkası, Ptolemaios'un ordusunda bulunan, Sirakuzalı genç Menandros'a gönül bağlamıştı, onu göremediği zamanlarda yemeyi reddederek çektiği kederi izhar ederdi.

Juba da bu yaratıklardan birinin bağlandığı, ıtriyat ticareti yapan bir kadının bahsini nakleder.

Bütün bu hayvanlar, sevdikleri kişiyi gördüklerinde sevinç alametleri göstererek, hantal okşamalarıyla ve halkın kendilerine verdiği akçeleri saklayıp onların koynuna atarak bağlılıklarını izhar etmişlerdir. Filhakika,

...Corse'un gözlemleri filde böylesi bir hicap duygusunun bulunmadığını ve Paris Doğa Tarihi Müzesi'ndeki iki filin bu gerçeği kanıtladığını ortaya koymaktadır.

Bu yanlıştır, erkekler dişilerden önce ergenliğe erişmezler, bu durum yaklaşık on dördüncü veya on beşinci yaşta gerçekleşir. M. Corse'un gözetimi altındaki fildilinde gebelik süresi yirmi ile yirmi bir ay arasındaydı, dolayısıyla iki yıllık dönemin bir miktar hakikat payı bulunabilir, ancak beş günlük müddet bütünüyle hayal ürünüdür. Aristoteles bu aralığı üç yıl olarak belirler.

Suetonius'un Augustus'un Hayatı adlı eserinde bir kısım, Macrobius'ta ise fillere madeni paralar sunulması ve fillerin bunları hortumlarıyla alması adetine atıfta bulunulan bir kısım mevcuttur.

Hafızaya sahip bir hayvanın muhabbet duyabilmesine şaşmamak gerekir, nitekim aynı müellif, bir filin gençliğinde bakıcılığını yapmış olan yaşlı bir adamı uzun yıllar geçtikten sonra tanıdığını nakleder. Aynı zamanda fıtri bir adalet duygusuna da sahip görünürler.

Kral Bokkhus, otuz filden intikamını diğer otuz fil vasıtasıyla alma kararlılığıyla onları bir kazığa bağlamıştı, lakin insanlar onları kışkırtmak için aralarına hücum edip dursa da, kral bütün gayretine rağmen onları başkalarının zulmünün aleti olmaya zorlayamadı.

BÖLÜM 6. (6.) İTALYA'DA FİLLERİN İLK GÖRÜLDÜĞÜ ZAMAN

İtalya'da filler ilk defa, Şehrin 472. senesinde Kral Pyrrhus ile yapılan savaşta görüldü, ilk kez Lucania'da görüldükleri için onlara "Lucania öküzleri" dendi. Bu devirden yedi sene sonra, Roma'da bir zafer alayında göründüler. 502 senesinde, Sicilya'da Kartacalılara karşı kazandığı zaferde rahip Metellus tarafından ele geçirilmiş pek çok sayıda fil Roma'ya getirildi, bunların adedi yüz kırk iki veya bazılarının dediğine göre yüz kırktı ve birbirine raptedilmiş fıçı sıraları üzerine inşa edilen sallarla sahillerimize nakledildiler.

Verrius bize onların Circus'ta dövüştüklerini, Livius'un Özeti'nin 13. Kitabında, Valerius Corvinus'un Pyrrhus ile çatışmalarında fillerin yarattığı dehşet neticesinde muvaffak olamadığı zikredilir.

Varro, Latince Üzerine adlı eserinin 6. Kitabında, bu iri cüsseli dört ayaklının Romalılar tarafından ilk kez Lucania ordusunda görülmüş olması hasebiyle file "Lucas bos", yani "Lucania öküzü" adını verir.

Seneca'ya göre, Pyrrhus üzerindeki zafer alayında filleri ilk teşhir eden Manius Curius Dentatus'tur. Ayrıca bkz. Florus, 1. Kitap, 18. Bölüm.

Bu zaferin anısına basılmış, üzerinde fil sureti bulunan sikkeler mevcuttur.

Metellus tarafından Roma'ya getirilen fillerin adedi muhtelif şekillerde zikredilir, Florus, 2. Kitap'ta bunların "yüz civarında" olduğunu söyler, Livius'un Özeti'nin 19. Kitabında yüz yirmi tanedir ve aynı sayı Seneca tarafından da zikredilir.

ve halk ne onları beslemekten ne de krallara vermekten hoşlanmadığından, kendilerini elden çıkaracak daha iyi bir usulün bulunmayışı sebebiyle ciritlerle katledildiklerini bildirir. L. Piso bize sadece Circus'a getirildiklerini söyler ve onlara karşı duyulan horgörü hissini artırmak maksadıyla, uçları köreltilmiş kargılardan başka silahı olmayan ameleler tarafından o sahanın her tarafında koşturulduklarını aktarır.

Öldürülmedikleri kanaatinde olan müellifler ise, bilahare bu hayvanların ne şekilde bertaraf edildiğini bildirmemektedir.

BÖLÜM 7. (7.) FİLLERİN MÜCADELELERİ

Hannibal'ın esirlerimizi birbiriyle dövüşmeye mecbur bıraktığı esnada, bir Romalının bir fille olan meşhur mücadelesi nakledilir.

Diğer herkesin arasından hayatta kalan tek kişiyi bir filin karşısına çıkarmış ve şayet onu katlederse canını bağışlayacağını vadetmişti, bunun üzerine adam arenaya tek başına çıkmış ve Kartacalıların büyük teessüfüne rağmen bunu başarmıştır. Lakin Hannibal, bu zafer haberinin söz konusu hayvanlara karşı bir horgörü hissi uyandırabileceğini düşünerek, eve dönüş yolunda adamı öldürmeleri için süvariler göndermiştir.

Pyrrhus ile yaptığımız muharebelerde, tecrübe neticesinde bu hayvanların hortumlarını kesmenin son derece kolay olduğu anlaşılmıştır. Fenestella, Roma'da Circus'ta ilk kez Claudius Pulcher'in curule aedilis'liği esnasında, M. Antonius ve A. Postumius'un konsüllüğünde, Şehrin 655. senesinde dövüştüklerini ve yirmi sene sonra Lucullus'ların curule aedilis'liği sırasında boğalara karşı dövüştürüldüklerini bildirir.

Müttefikleri veya daha ziyade vasalları olan krallara verilmesi halinde, zira böylesi bir durumda onları tehlikeli bir surette kullanabilirlerdi.

Valerius Maximus, 9. Kitap, 2. Bölüm'de, tek bir kişi kalana dek Romalı esirleri birbiriyle dövüşmeye zorlamasındaki Hannibal vahşetini tafsil eder, fakat fille yapılan mücadeleden bahsetmez.

Florus, 1. Kitap, 18. Bölüm'de, bunun Pyrrhus ile yapılan müteakip çatışmalarda tatbik edildiğini ve bu suretle fillerin ya itlaf edildiğini ya da işe yaramaz hale getirildiğini beyan eder. Cuvier, hortumun kirişli bir zarla sarılmış ve deriyle kaplanmış küçük kaslar ile yağlı maddelerden teşekkül ettiğini kaydeder.

Şehrin Kuruluşundan İtibaren 678.

Pompeius'un ikinci konsüllüğünde, Galip Venüs tapınağının takdis merasiminde, yirmi fil ya da bazılarının dediğine göre on yedi fil, kendilerine ciritlerle saldıran bir grup Gaetulialıya karşı Circus'ta dövüştü.

Bu hayvanlardan biri fevkalade şaşırtıcı bir surette dövüştü, ayaklarından delinip yaralanmış halde, dizleri üzerinde güruha doğru süründü ve kalkanlarını kaparak havaya savurdu, bu kalkanlar yere düşerken seyircileri ziyadesiyle eğlendirdi, zira yabani bir canavarın şuursuz hiddetiyle değil, sanki muayyen bir maharetle fırlatılmışçasına havada fırıl fırıl dönüyorlardı.

Bir başka hayret verici hadise vuku buldu, bir fil tek bir darbeyle katledildi.

Silah hayvanı gözünün altından delip geçmiş, başının hayati noktasına saplanmıştı.

Filler de ortak bir gayretle parmaklıkları yıkmaya kalkışmış, demir kafeslerin çevresini saran halk arasında büyük bir kargaşa baş göstermişti. Bilahare Diktatör Caesar, benzer bir temaşa tertip edeceği vakit, işte bu vaka sebebiyle arenanın etrafını su hendekleriyle çevirtmiş, sonraları İmparator Nero süvari sınıfına mahsus oturma yerlerini ilave ederken bu hendekleri doldurtmuştu. Mamafih, Pompeius’un tertip ettiği temaşadaki filler kaçma ümidini büsbütün yitirdiklerinde, kelimelerin kifayetsiz kaldığı tavırlarla ahalinin merhametine sığınmış, bir nevi feryat ile meşum talihlerine ağlaşmışlardı.

Bu manzaradan öylesine müteessir olan ahali, kumandanı da, kendilerini onurlandırmak uğruna katlanılan bunca cömertliği de büsbütün unutup gözyaşları içinde ayağa kalkmış, Pompeius’a lanetler yağdırmıştı ki, Pompeius bilahare bu lanetlerin kurbanı olmuştur.

Filler ayrıca, Diktatör Caesar’ın üçüncü konsüllüğü esnasında, yirmisi beş yüz piyadeye karşı olmak üzere dövüştürülmüştü. Başka bir seferde ise kuleler taşıyan ve her biri altmış adam tarafından müdafaa edilen yirmi fil, evvelkiyle aynı sayıda piyadeye ve bir o kadar da süvariye karşı sürülmüştü.

Daha sonraları, İmparator Claudius ve Nero devirlerinde, gladyatörlerin icra ettiği nihai hüner, fillerle teke tek dövüşmek olmuştu.

Filin, kendisinden zayıf hayvanlara karşı öylesine merhametli bir tabiat sergilediği söylenir ki, kendini bir koyun sürüsü içinde bulduğunda, bilmeyerek üzerlerine basmasın diye yoluna çıkanları hortumuyla kenara çeker. Kışkırtılmadıkça asla bir fenalık yapmazlar, hem öylesine topluluk düşkünü bir tabiatları vardır ki daima sürüler halinde gezerler, zira yalnız bir hayata onlar kadar uzak başka bir hayvan yoktur.

Bir süvari kıtasıyla kuşatıldıklarında zayıf, bitkin yahut yaralı olanları sürünün merkezine alır, sonra da tıpkı bir kumanda altında ve nizam dairesinde hareket edercesine sırayla ön safta yer tutarlar.

Esir edildiklerinde, arpa suyuyla beslenmek suretiyle gayet süratle ehlileştirilirler.

BÖLÜM 8. FİLLERİN YAKALANMA USULÜ

Hindistan’da filler, bakıcının ehlileşmiş fillerden birini, tek başına bulduğu yahut sürüden ayırdığı vahşi bir file doğru sürmesiyle yakalanır, bunun üzerine bakıcı vahşi fili döver, hayvan takatten düşünce de sırtına binip tıpkı diğer fil gibi onu idare eder.

Afrika’da ise filleri çukurlara düşürerek avlarlar, lakin bir fil bu çukurlardan birine düştüğü anda, diğerleri derhal ağaç dalları toplayıp bir tepe teşkil edecek surette toprak yığar, sonra da bütün güçleriyle onu çekip çıkarmaya gayret ederler.

Vaktiyle sürüleri atlılar vasıtasıyla, uzunluğuyla onları aldatacak surette yapay olarak meydana getirilmiş dar bir boğaza sürerek ehlileştirmek adet idi, sarp setler ve hendeklerle bu şekilde hapsedildiklerinde, açlığın tesiriyle ehlileştirilirlerdi, bunun bir delili olarak da, adamlardan birinin kendilerine uzattığı bir dalı uysalca kabul ederlerdi.

52 Bu haslet her devirde müşahede edilmiştir, filin, yolunda yatan ve ezilme tehlikesi bulunan bir çocuğu hortumuyla kenara çektiği bilinmektedir.

Canlı bir hayvanı ayakları altında çiğnemeye dair fıtri bir dehşet duyduğu anlaşılmaktadır, aynı hal atlarda da müşahede edilmiştir. B.

53 "Hordeo succo", tam manası hayli münakaşaya mevzu teşkil etmiştir, muhtemelen kadimlerin kullandığı arpadan mamul bir terkiptir, belki de danenin suda bekletilmesidir, Mamafih bu kelimelerin lafzıyla anlaşılması pek muhtemel değildir. B.

54 Albertus Magnus, Hayvanlar Üzerine adlı eserinin 8. Kitap, 3. Bölümünde, yaban filinin bu usulle avlanışını daha tafsilatlı anlatır. Şöyle der, "Ehlileştirilmiş bir file binen adam, onu ormanlara sürer ve birtakım yabani fillerle karşılaştığında, ehlileşmiş olanı onların üzerine sürerek hortumuyla onlara vurmasını sağlar, daha iyi beslenmiş olan ehlileşmiş fil, çok geçmeden yaban filini alt eder ve onu yere yıkar, bunun üzerine adam onun üzerine sıçrar, kırbaçla döver ve derhal diğeri sakinleşir." Strabon, 15. Kitapta, Hindistan'da fili yakalama ve ehlileştirme usulüne dair farklı bir rivayette bulunur.

55 Bunun Plutarkhos'tan iktibas edildiği anlaşılmaktadır, aynı ifadeye, hayvanın hendekten kurtulma gayretindeki dirayetinden bilhassa bahseden Aelianus'ta da rastlamaktayız. B.

Günümüzde ise, onları fildişleri uğruna avladığımızda, ekseriyetle vücutlarının en nazik kısmı olan ayaklarına kargılar fırlatırız.

Etiyopya sınırlarında ikamet eden ve tamamen av yoluyla temin ettikleri fil etiyle beslenen Troglodyteler, bu hayvanların mutat geçit güzergâhı üzerindeki ağaçlara tırmanırlar.

Burada nöbet tutar ve kafilenin en arkasından gelen hayvanı kollarlar, kalçaları üzerine atlayarak sol elleriyle kuyruğunu yakalar, ayaklarını ise hayvanın sol buduna sağlamca basarlar.

Bu vaziyette aşağı sarkar halde duran adam, sağ elindeki pek keskin bir baltayla hayvanın bir tarafındaki diz arkası kirişini keser.

Yaralanması sebebiyle filin sürati kesildiğinde, adam diğer diz ardı kirişlerini de kesip oradan uzaklaşır, bütün bunlar azami bir süratle icra edilir.

Diğerleri ise daha az kesin olmakla beraber çok daha emin bir usul tatbik ederler, gerilmiş haldeki pek muhafız yayları zemine geniş aralıklarla dikerler, bu yaylar kuvvetleriyle temayüz etmiş gençlerce sabit tutulurken, diğerleri de aynı derecede cehd sarf ederek yayları kurar, oradan geçen hayvanları bu suretle yaralarlar ve bilahare kan izlerini takip ederler.

Dişi fil tabiatı icabı erkekten çok daha ürkektir.

BÖLÜM 9. (9.) ONLARIN EHLİLEŞTİRİLME USULÜ Şirret mizaçlı filler açlık ve darbeler marifetiyle ehlileştirilir, şiddet nöbetine tutulduklarında ise onları zapt etmek maksadıyla yanlarına zincirlerle donatılmış başka filler konur.

Bunun haricinde, bilhassa kızışma dönemlerinde ziyadesiyle mütecaviz olurlar, bu devrede Hintlilerin kulübelerini dişleriyle yerle bir ederler.

Bu sebepten ötürü çiftleşmelerine mani olunur ve dişiler, tıpkı diğer sığırlarda olduğu gibi erkeklerden ayrı sürüler halinde muhafaza edilir.

56 Aynı malumat Aelianus ve Strabon tarafından da verilmektedir. B.

57 Aristoteles, Hist. Anim. 6. Kitap, 18. Bölümde, hayvanın arızi bir sebepten yahut cinsi heyecandan neşet eden taşkınlığının zıt tedavi usulleriyle bertaraf edildiğini zikreder, biri gıdadan mahrum bırakılarak, diğeri ise aşırı beslenerek, ilki kuvvetini kırmak, ikincisi ise onu başka bir mecraya sevk etmek gayesi taşır. B.

Filler ehlileştirildiklerinde harpte istihdam olunur, düşman safları arasına silahlı adamlarla dolu kuleler taşırlar, Doğu'da vuku bulan muharebelerin nihai neticesi büyük nispette onlara bağlıdır.

Bütün bölükleri ayakları altında çiğner, zırhları içindeki neferleri ezerler.

Bununla beraber, domuzun en hafif hırıltısı dahi onları dehşete düşürür, yaralandıklarında ve paniğe kapıldıklarında istisnasız geri çekilir, hasımlarına olduğu kadar kendi saflarına saçtıkları yıkım hususunda da bir o kadar dehşetengiz hale gelirler.

Afrika fili Hint filinden korkar, cüssesi çok daha azametli olduğundan ona dönüp bakmaya dahi cüret edemez.

BÖLÜM 10. (10.) FİLİN DOĞUMU VE BUNA DAİR DİĞER HUSUSLAR Avam arasındaki yaygın kanaat, filin yavrusunu karnında on sene taşıdığı yönündedir, lakin Aristoteles'e nazaran bu müddet yalnızca iki yıldır.

Müellif keza dişinin yalnızca bir defa ve tek bir yavru doğurduğunu, iki yüz sene, bazılarının ise üç yüz seneye kadar yaşadığını zikreder.

Filin kemal çağı altmışıncı yaşında başlar. Suyu bilhassa severler, cüsseleri sebebiyle yüzmekten aciz bulunmalarına rağmen akarsu boylarında çokça dolaşırlar. Soğuğa karşı fevkalade hassastırlar, nitekim soğuk onların en büyük hasmıdır.

Aynı zamanda gaz sancılarına ve bağırsak gevşekliğine maruz kalırlar, lakin

58 Aelianus, Anim. Nat. 1. Kitap, 38. Bölümde, Romalıların Pyrrhos tarafından kendilerine karşı sevk edilen filleri korkutmak maksadıyla bu usule müracaat ettiklerini nakleder. B.

59 Bunun kadimler arasında umumi bir kanaat olduğunu Polybios, Aelianus, Livius, Diodoros Sikolos ve diğerlerinden öğrenmekteyiz.

Cuvier, Berberi'den yahut Afrika'nın kuzeyinden gelen hayvanlar için durumun böyle olabileceğini, fakat mezkûr kıtanın ortasından veya güneyinden gelenler için geçerli olmadığını belirtir. B.

60 5. bölüme düşülen bir notta, Bay Corse'un filin gebelik müddetini yirmi ile yirmi bir ay arasında tespit ettiği zikredilmişti. B.

61 Aelianus, Anim. Nat. B. iv. c. 31'de, altmış yaşını ömürlerinin kemal devresinin başlangıcı değil, bizzat kemal devresi olarak kabul eder. B.

62 Bu mülahaza hatalıdır, su kâfi derecede derin olduğunda fil kolaylıkla yüzer, hortumunun ucu havayla temas halinde kaldığı müddetçe suyun altına dalabilir veya bedeni tamamen batmış halde yüzebilir. B.

başka hiçbir nevi hastalığa yakalanmazlar.63 Onlara yağ içirildiği takdirde vücutlarına saplanmış olabilecek her türlü silahın kendiliğinden düşeceğini, aksine terlemenin ise bunların daha sıkı yapışmasına sebep olduğunu okumaktayım.64 Toprak yemeleri onlar için bir zehirdir, meğerki bunu mütemadiyen yaparak tedricen alışmış olsunlar.

Taşları da yutarlar, lakin ağaç gövdeleri onların en sevdikleri gıdadır.

Pek yüksek hurma ağaçlarını alınlarıyla vurdukları tek bir darbeyle devirir, yere serildiklerinde de meyvelerini soyup yerler.

Ağızlarıyla yerler, fakat solumaları, içmeleri65 ve koku almaları, pek yerinde bir tabirle "el" tesmiye olunan hortumları vasıtasıyla vuku bulur.

Bütün hayvanlar arasında en ziyade fareden nefret ederler66 ve yemliklerinde duran yemlerine bu hayvanlardan birinin dokunduğunu fark ederlerse o gıdadan bütünüyle tiksinirler.

Su içerken, insanların neredeyse umumen "kan emici" diye adlandırmaya başladığını gördüğüm bir at sülüğünü kazara yutacak olurlarsa pek büyük bir azap çekerler.67 Sülük nefes borusuna yapışır ve tahammül edilmez bir acı verir.

Sırt derisi son derece sert, karın derisi ise daha yumuşaktır.

Üzerleri herhangi bir nevi sert kılla örtülü değildir, kuyrukları dahi onları sineklerin tasallutundan muhafaza etmeye yetmez, zira bu hayvanlar devasa cüsselerine rağmen onlardan pek muzdariptir.

Derileri ağsı bir yapıdadır ve yaydığı kokuyla bu haşaratı celbeder.

Binaenaleyh, deri gergin ve düz iken üzerine bir sinek sürüsü konduğunda, fil derisini aniden büzüştürür ve bu suretle,

63 Cuvier bu ifadenin yanlış olduğunu belirtir. Paris'te üç fil teşrih etmiş ve ölümlerine akciğer ile göğüs iltihabının sebebiyet verdiğini tespit etmiştir. Hâlihazırda Asya ve Afrika'da yaşayan fil nevileri şüphesiz soğuk iklime intibak edemez, lakin Asya'nın kuzeyinde bulunan sayısız fil bakiyesi, vaktiyle şiddetli soğuğa dayanabilen bir nevin mevcudiyetini ispatlamaktadır. Dikkat edilmelidir ki bu nevi, yün ve kıldan müteşekkil kalın, kürklü bir örtüyle kaplıydı. B.

64 Bu malumat Aristoteles, Hist. Anim. B. viii. c. 26'dan alınmıştır, fakat mesnetsiz olduğunu belirtmeye dahi lüzum yoktur. Aelianus, Anim. Nat. B. ii. c. 18'de buna atıfta bulunur ve yağın içilmeyip haricen sürüldüğünü farz ederek meseleyi izah eder, ki bu ihtimal dışı olmaya daha uzaktır. B.

65 Sıvıyı hortumun boşluğuna çeker ve hortumu ağzın içine doğru bükerler, sıvı burada mutat veçhile kabul edilip yutulur. B.

66 Bu nefret Cuvier tarafından da teyit edilmektedir. B.

67 "Sanguisuga."

sinekler bu şekilde kapanan kıvrımlar arasında ezilir. Bu kabiliyet onlara kuyruk, yele ve tüy yerine hizmet eder.68

Dişleri pek yüksek kıymete haizdir ve tanrıların heykellerini yapmak için en muteber malzemeler bunlardan temin edilir. İsrafperestlik, hortumun kıkırdaklı kısmında bilhassa nefis bir lezzet keşfederek bu hayvanda başka bir meziyet daha bulmuştur, kanımca bunun yegâne sebebi fildişi yediğini zannetmesidir.69 Mabetlerde muazzam büyüklükte müdafaa dişleri daima görülebilir, lakin Afrika'nın nihayetlerinde, Etiyopya hudutlarında bunlar meskenlerin kapı söveleri olarak kullanılır, Polybios dahi küçük kral Gulussa'nın şahadetine dayanarak70 bunların davar ağıllarına çit yapmakta kazık vazifesi gördüğünü bildirmektedir.

BÖLÜM 11. (11.) FİLİN HANGİ MEMLEKETLERDE BULUNDUĞU, FİL İLE EJDERHANIN BİRBİRİNE HUSUMETİ.

Afrika, Sirte çöllerinin ötesinde ve Moritanya'da fil yetiştirir, yukarıda zikredildiği veçhile Etiyopyalıların ve Troglodytlerin memleketlerinde de bulunurlar.71 Lakin en büyük filleri72 ve fil ile mütemadiyen cenk halinde olan ejderhayı73 yetiştiren Hindistan'dır, mezkûr ejderha dahi öylesine muazzam bir cüssededir ki filleri boğumlarıyla kolayca sarıp sarmalar, halkalarıyla kuşatır. Bu cenk her ikisi için de aynı derecede ölümcüldür, mağlup olan fil yere yıkılır ve sikletiyle etrafına dolanmış olan ejderhayı ezer.74

68 Aristoteles, Hist. Anim. B. ii. c. 1'de, filin bütün hayvanlar arasında en az kıla sahip olanı olduğunu kaydeder. B.

69 Cuvier, narin adale lifleri ile zengin yağın bir karışımından müteşekkil olan hortumun, usulünce hazırlandığında pek lezzetli olabilecek bir gıda maddesi teşkil edeceğini belirtir. B.

70 Livius, B. xlii. c. 23'ten, Gulussa'nın Massinissa'nın oğlu olduğunu öğrenmekteyiz. B.

71 Bu Kitabın 8. bölümünde. B.

72 Cuvier'den, Afrika ve Asya fillerinin, kafa şekli ve dişlerin yapısındaki bazı hususiyetlerle tefrik edilen farklı nevilere mensup olduğunu öğrenmekteyiz. B.

73 "Ejderha" tabiriyle Pliny'nin, sıcak iklimlerde yaşayan ve burada ejderhaya atfedilen kahramanlıkları belki de gerçekleştirebilecek kadar büyük cüsseli olan bazı devasa yılanları kastettiği farz edilebilir. B.

74 Bu rivayetin bütünüyle mesnetsiz olduğu anlaşılmaktadır. B.

BÖLÜM 12. (12.) BU HAYVANLARIN FERASETİ.

Her hayvanın kendi menfaati için sergilediği feraset hayret vericidir, lakin bunlardaki fevkalade bir derecededir.

Ejderha böylesi muazzam bir yüksekliğe tırmanmakta hayli güçlük çeker, bundan ötürü, hayvanların otlamaya giderken bıraktıkları ayak izlerinin bulunduğu yolu gözler ve ulu bir ağacın tepesinden üzerlerine doğru süzülüp iner.

Fil, yılanın büklümleriyle mücadele etmeye katiyen muktedir olmadığını bilir, bu sebeple kendini sürtmek için ağaçlar yahut kayalar arar.

Ejderha ise buna karşı tetiktedir ve evvelemirde filin bacaklarını kuyruğunun boğumlarıyla bağlayarak bu kurtuluş teşebbüsünü engellemeye çalışır, fil de diğer taraftan hortumuyla kendini kurtarmanın gayretine düşer.

Lakin ejderha, başını filin burun deliklerine sokar, böylelikle hem nefesini keser hem de en nazik yerlerini yaralar. Beklenmedik bir anda karşılaşıldığında, ejderha şaha kalkar, hasmının karşısına dikilir ve bilhassa gözlerine saldırır, fillere ekseriyetle körleşmiş, açlıktan ve meşakkatten bir deri bir kemik kalmış vaziyette rastlanmasının hikmeti budur.

Böylesi muazzam cenkler için, Doğa'nın adeta böylesi hasımları birbiriyle vuruşturup kendi kendine bir seyirlik temaşa vücuda getirmek arzusundan gayrı ne sebep gösterilebilir? Bu dövüşlere dair anlatılan bir başka rivayet daha vardır, filin kanının fevkalade soğuk olduğu söylenir, bu sebepledir ki, yazın kavurucu sıcaklarında, ejderha tarafından fevkalade bir iştahla aranır.

Bu yüzden, filler su içmeye geldiklerinde onları pusuya düşürmek kastıyla nehirlerde kıvrılıp gizlenir, fil geldiğinde derhal fırlar, hortumuna dolanır ve ardından dişlerini kulağının ardına geçirir, zira orası filin hortumuyla koruyamayacağı yegane yerdir.

Anlatıldığına göre ejderhalar öylesine azametli bir cüsseye sahiptir ki kanın tamamını içip bitirebilirler, neticede fil, kanı böylesine çekilip tükenince dermansız kalarak yere yıkılır, ejderha ise içtiği bu kandan sarhoş olup filin altında ezilir ve böylelikle onunla aynı akıbeti paylaşır.

Filin kanının soğuk olduğu ve ejderha tarafından arandığı fikri elbette esassızdır, zira onun kanı da sair dört ayaklılarla aynı hararettedir.

BÖLÜM 13. (13.) EJDERHALAR

Habeşistan da ejderhalar yetiştirir, gerçi Hindistan'dakiler kadar iri değillerse de yine de yirmi arşın boyundadırlar. Beni hayrete düşüren yegane husus, Juba'nın bunların ibikli olduklarına nasıl inandığıdır. Ejderhaların en bol bulunduğu kavim, Asachaei adıyla bilinen Habeşlilerdir, anlatıldığına göre bu sahillerde dördü yahut beşi, bir çitteki sepetçi söğütleri gibi birbirine dolanıp kenetlenmiş halde bulunur, böylece başları dik bir vaziyette yelken açıp dalgalar üzerinde sürüklenerek Arabistan'da daha iyi besin kaynakları bulmak üzere yol alırlar.

BÖLÜM 14. (14.) DİKKATE DEĞER BÜYÜKLÜKTEKİ YILANLAR

Megasthenes'in bize bildirdiğine göre Hindistan'da yılanlar geyikleri ve boğaları yutacak denli muazzam bir cüsseye ulaşır, Metrodorus ise Pontus'taki Rhyndacus nehri civarında, üzerlerinden uçan kuşları, ne kadar yüksekten ve ne denli süratle uçarlarsa uçsunlar yakalayıp yuttuklarını söyler. Pön Harbi esnasında Bagrada nehri kıyısında, yüz yirmi ayak boyunda bir yılanın, Regulus komutasındaki Roma ordusu tarafından balistalar ve diğer savaş makineleriyle tıpkı bir kale gibi kuşatılarak ele geçirildiği bilinen bir vakıadır. Bu yılanın derisi ve çeneleri Numantia Harbi vaktine kadar Roma'daki bir mabette muhafaza edilmiştir.

İtalya'da boa adıyla bilinen yılanlar bu rivayetleri inanılmaz kılmaktan fersah fersah uzaktır, zira öylesine devasa bir cüsseye ulaşırlar ki İmparator Claudius'un saltanatı devrinde Vatikan Tepesi'nde öldürülen bir tanesinin karnında tam bir çocuk cesedi bulunmuştur. Bunlar başlangıçta inek sütüyle beslenir ve isimlerini de buradan alırlar. Son zamanlarda dünyanın her bir bucağından İtalya'ya tekrar tekrar getirilen sair hayvanlara gelince, onların suretlerine dair teferruatlı bir tasvirde bulunmak katiyen lüzumsuzdur.

BÖLÜM 15. (15.) İSKİTYA'NIN HAYVANLARI, BİZON

İskitya, çalıların kıtlığı hasebiyle gayet az hayvan yetiştirir.

Hemen yanı başında uzanan Almanya, pek fazla hayvana sahip olmasa da yabani öküzlerin son derece nadide türlerini barındırır, yelesi olan bizon ve olağanüstü bir kuvvete ve çevikliğe sahip urus bunlardandır.

Cahil halk bunlara bubalus adını vermiştir, oysa bu hayvan gerçekte Afrika'da yetişir ve daha ziyade buzağı ile geyiğe benzer.

BÖLÜM 16. KUZEYİN HAYVANLARI, SIĞIN, AÇLİS VE BONASUS.

Kuzey de, tıpkı Afrika ve Asya'nın yaban eşeği sürüleri yetiştirmesi gibi, yaban atı sürüleri yetiştirir, ayrıca kulaklarının ve boynunun uzunluğuyla ayırt edilmesi haricinde bizim tosunlarımıza fazlasıyla benzeyen sığın da bulunur.

İskandinavya adasında yetişen açlis de vardır, birçok kimseden tasvirini almış olsak da bu şehirde hiç görülmemiştir, sığına benzer, fakat arka bacağında eklem yeri yoktur.

Bu sebeple asla yere yatmaz, uyurken bir ağaca yaslanır, yalnızca daha önceden ağaç kertilip ona bir tuzak kurularak yakalanabilir, aksi takdirde çevikliği sayesinde kaçıp kurtulur.

Üst dudağı ziyadesiyle iridir, bu yüzden otlarken geriye doğru gitmek mecburiyetindedir, yoksa ileri doğru hareket ettiğinde dudağı katlanacaktır.

Paeonia'da bonasus adıyla bilinen yabani bir hayvanın bulunduğu söylenir, at yelesine sahiptir, diğer bakımlardan boğaya benzer, ancak boynuzları birbirine doğru öyle bükülmüştür ki dövüşmek maksadıyla kullanılamaz.

Bu sebeple kaçışına bel bağlamak zorundadır ve kaçarken bazen üç jugerum mesafeye kadar dışkısını fırlatır, bunun teması hayvanı kovalayanları tıpkı bir nevi ateş gibi yakar.

BÖLÜM 17. ASLANLAR, NASIL ÜREDİKLERİ.

Pardların, panterlerin, aslanların ve bu cinsten diğer hayvanların, kırılmasın veya körelmesin diye tırnaklarının uçlarını bedenlerindeki bir kılıf içine gizleyerek yürümeleri ve koşarken kancalı pençelerinin geriye doğru kıvrılması ve yalnızca avlarını yakalama anı haricinde asla dışarı uzatılmaması kayda değer bir hakikattir.

Aslanın asil sureti, bilhassa boynu ve omuzları yeleyle kaplı olan türde görülür, bu yele bir aslandan doğanlar tarafından daima kemale erdikleri çağda iktisap edilir, öte yandan pardın dölü olanlar ise bu meziyetten daima mahrumdurlar. Dişinin de yelesi yoktur.

Bu hayvanların cinsi iştahları pek şiddetlidir ve erkeği adeta çılgına çevirir.

Bu hal bilhassa Afrika’da böyledir, zira orada suyun pek kıt olması sebebiyle yaban hayvanları az sayıdaki nehrin kıyılarında büyük kalabalıklar halinde toplanırlar.

Muhtelif nevilerin erkek ve dişilerinin birbiriyle rastgele çiftleşmesi neticesinde orada hayvanların pek tuhaf çeşitlerinin türemesinin sebebi de budur. Hatta Yunanistan’da dahi yaygın olan, "Afrika daima yeni bir şey peydahlar" sözü de buradan neşet etmiştir.

Aslan, leopar erkeğinin [NOT: Metinde geçen "pard", erkek panter veya leoparı imler] kendine mahsus kokusundan dişi aslanın kendisine sadakatsizlik ettiğini anlar ve intikamını son derece şiddetli bir öfkeyle alır.

Bu sebepledir ki dişi, böylesi bir kusur işlediğinde yıkanır yahut aslanı epey uzaktan takip eder.

Dişi aslanın hayatı boyunca yalnızca bir defa yavrulayabildiğine, zira doğum esnasında rahmini pençeleriyle parçaladığına dair yaygın bir inanış bulunduğunu görmekteyim. Lakin Aristoteles farklı bir izahat verir, bu zat ki, bu mevzularda büyük ölçüde kendisini rehber edinmek niyetinde olduğumdan, burada kendisinden biraz daha tafsilatıyla bahsetmem iktiza eder kanaatindeyim.

Büyük İskender, hayvanların tabiatını öğrenmek hususunda kuvvetli bir arzuyla alevlenerek, bu maksadın icrasını ilmin her şubesinde en yüksek mertebeyi haiz bir zat olan Aristoteles’e havale etmişti, bu gaye uğruna Asya’nın ve Yunanistan’ın her mıntıkasında avcılık, kuşçuluk yahut balıkçılık zanaatını icra edenlerin veya korulukların, sığır sürülerinin, arı yetiştiriciliğinin, balık havuzlarının ve kuşhanelerin idaresini deruhte edenlerin tamamını ihtiva eden birkaç bin insanı onun emrine vermişti, ta ki mevcudiyeti malum olan hiçbir mahluk onun nazarı dikkatinden kaçmasın.

Bu kimselerden temin ettiği malumat vasıtasıyla, hayvanlar mevzuunda haklı bir takdire mazhar olmuş elli kadar cilt vücuda getirmeye muvaffak oldu, ben de bunlardan, Aristoteles’in meçhulü olan diğer hakikatlerle birlikte bir hülasa sunmak niyetindeyim, okuyucularımdan da benim bu eserimi kıymetlendirirken müsamahalarını rica ederim, zira onlar benim delaletimle tabiatın bütün eserleri arasında ve o kralların en meşhurunun vaktiyle pek hararetle muttali olmayı arzuladığı mebahisin ortasında süratle seyahat etmektedirler.

Binaenaleyh Aristoteles bize dişi aslanın ilk doğumunda beş yavru dünyaya getirdiğini, müteakip her senede ise bu sayının birer azaldığını, nihayetinde yalnızca bir yavru doğurduktan sonra ise artık döl vermez olduğunu bildirir. Yavrular ilk doğduklarında biçimsiz ve et namına fevkalade cılızdırlar, bir gelincikten daha büyük değillerdir, altı ay boyunca güçbela yürüyebilirler, iki aylık oluncaya değin ise kımıldayamazlar bile.

Onun beyanına göre aslanlar Avrupa’da da bulunur, lakin yalnızca Akheloos ve Nestos nehirleri arasındaki sahada mevcutturlar, bunlar Afrika’da yahut Suriye’de yetişenlerden cüsse ve kuvvet bakımından çok daha üstündürler.

BÖLÜM 18. ASLANLARIN MUHTELİF NEVİLERİ

Aslanların iki nevi vardır, birinde gövde daha kısa ve daha derli topludur, yelesi ise daha kıvrık ve buklelidir, bunlar, gövdesi daha uzun ve düz tüylü olan, doğrusu yaralanmaktan dahi hiç korkmayan diğerlerine nazaran daha ürkektirler.

Erkekler idrarlarını yaparken bacaklarını köpek gibi kaldırırlar, bu idrar pek nahoş bir koku neşreder, aynı hal nefesleri için de geçerlidir.

Pek nadiren su içerler ve gıdalarını ancak iki günde bir alırlar, tıka basa doyduklarında ise bazen

Kitap ix, fasıl 44, iki aslan türünden bahseder ve bunları neredeyse Plinius'un yaptığı gibi tasvir eder.

Cuvier'ye göre durum böyle değildir, aslan da aynı familyadaki diğer hayvanlar gibi idrarını yapar.

Plinius, aslanın nefes kokusuna Kitap xi, fasıl 115'te tekrar değinir.

Aslan, diğer etobur hayvanlar gibi, midesine büyük miktarda yiyecek alabilir ve orantılı olarak daha uzun bir süre yemeden durabilir, üç gün boyunca gıdasız kalabilir.

Gıdalarını, güçleri yettiğince çiğnemeden, bütün halinde yutarlar, midenin alabileceğinden fazlasını aldıklarında ise pençelerini boğazlarına sokarak bir kısmını çıkarırlar, aynı şeyi, tok olduklarında kaçmak icap ederse de yaparlar.

Pek çoğunun dişsiz bulunması, çok uzun ömürlü olduklarının bir delilidir.

Aemilianus'un yoldaşı Polybius, ihtiyarladıklarında, vahşi hayvanların peşinden koşacak güçleri kalmadığından insanlara saldırdıklarını nakleder.

İşte o vakit Afrika şehirlerini kuşatırlar, bu sebepledir ki o da, Scipio da bunlardan bazılarının çarmıha gerildiğini görmüştür, zira benzer bir cezanın dehşetiyle diğerlerinin de aynı tecavüzlerde bulunmaktan menedilebileceği zannedilirdi.

FASIL 19. ASLANIN KENDİNE HAS TABİATI

Aslan, bütün vahşi hayvanlar arasında aman dileyene merhamet gösteren yegâne mahluktur, galebe çaldıktan sonra can bağışlar ve öfkelendiğinde hiddetini kadınlardan ziyade erkeklere yöneltir, açlıkla pek fazla sıkışmadıkça da çocuklara asla dokunmaz.

Libya'da, kendisine yöneltilen yalvarmaları tamamen anladığına inanılır.

Her hâlükârda, Gaetulia'dan dönmekte olan bir kadın kölenin ormanlarda çok sayıda aslanın hücumuna uğradığını, bunun üzerine kadının cesaretini toplayıp onlara hitap ettiğini, kendisinin bir kadın, bir kaçak, aciz bir mahluk olduğunu, bütün hayvanların en cömerdinin, diğerlerinin tümüne hükmedeninin merhametine sığındığını ve onların yüksek şanına layık bir av olmadığını söylediğini ve bu yollarla onların yırtıcılığını tesirli bir biçimde yatıştırdığını kesin bir hakikat olarak nakledildiğini işittim.

Yemeksiz kalabilme müddeti hakkında, fakat gün aşırı gıda aldığına dair beyanat dayanaksızdır.

Aşırı dolduğunda mideyi boşaltma tarzına ilişkin rivayetin de hiçbir mesnedi olmadığı görülmektedir.

Cicero'nun Epistulae ad Familiares, Kitap v, mektup 12'sinden Polybius'un Numantia savaşına dair bir tarih kaleme aldığını öğreniyoruz, burada atıfta bulunulan rivayetin de o eserde yer aldığı varsayılabilir.

Aslanın cömertliğine ve merhametine dair bu rivayetler büyük ölçüde masalsı olsa da, muhtelif hayvanların tabiatını yakından tanıma imkânı bulmuş kimselerin anlatıları, cüssesi ve kuvveti nispetinde, aynı familyadaki diğer hayvanlara kıyasla aslana daha az yırtıcılık ve vahşilik atfetme hususunda müttefiktir.

Kendilerine hitap edilmekle hiddetlerinin bu şekilde yatışmasının, hayvanın kendine mahsus bir tabiatından mı, yoksa sadece tesadüften mi kaynaklandığı meselesinde muhtelif görüşler mevcuttur.

Yılanlar hakkında da, terennümle deliklerinden çıkarılabilecekleri ve böylece kendilerini ölüme teslim etmelerinin sağlanabileceği yolundaki iddiaya gelince, bunun hakikati yahut asılsızlığı hiçbir surette tatmin edici biçimde teyit edilmiş değildir.

Aslanın kuyruğu, atlarda kulakların yaptığı gibi, hissiyatının ahvalini bildirir, zira bunlar, Tabiat'ın en asil hayvanların her birine bahşettiği mümeyyiz alametlerdir.

Bundan ötürüdür ki, hoşnut olduğunda kuyruk hareketsizdir ve hayvan kendisini okşayana yaltaklanır, ancak bu pek nadir vuku bulan bir şeydir, çünkü onun en mutad hâli öfkedir.

İşe kuyruğuyla yere vurarak başlar, daha da hiddetlendikçe, sanki kendini kışkırtmaya çalışırmışçasına böğürlerini kamçılar. En büyük kuvveti göğsünde bulunur.

Gerek pençeleriyle, gerekse dişleriyle açtığı her yaradan siyah bir kan çıkar. Açlığı teskin edildiğinde ise zararsız hâle gelir.

Aslanın asil tabiatı bilhassa tehlike anında tezahür eder, yalnızca bütün silahlara meydan okuyarak, uzun müddet sadece saçtığı dehşetle kendini savunduğu ve adeta kendini böyle savunmaya mecbur bırakıldığını haykırdığı anda değil, nihayetinde tehlikenin zoruyla değil de, hasımlarının çılgınca ahmaklığına öfkelenmişçesine ayağa kalktığı vakit de bu böyledir.

Lakin cesaretinin daha da necip bir vasfı şudur, üzerine çullanan köpekler ve avcılar ne kadar çok olursa olsun, geri çekilirken, hâlâ görüş sahasındayken düz arazide ikide bir durur ve onları hakir görerek yüzlerine bakar, fakat çalılıklara ve sık ormanlara girer girmez, sanki o yerin ayıbını örteceğini bilircesine son sürat uzaklaşır.

Takip ederken aslan sıçrayarak ilerler, fakat kaçarken böyle yapmaz.

Yaralandığında, inanılmaz bir sezişle darbeyi indiren şahsı teşhis eder ve kendisini kovalayanların kalabalığı ne kadar büyük olursa olsun onu bulup çıkarır.

Muhtelif memleketlerde ve bilhassa Mısır'da büyücüler efsunlarla yılanları büyülediklerini iddia ederler ve öyle anlaşılıyor ki, onların tabii seslerini taklit ederek üzerlerinde bir nevi iktidar kurabilmektedirler. Cuvier, Geoffroy Saint-Hilaire'in bu vakaya şahit olduğunu ve bu tesiri bizzat meydana getirebildiğini nakleder.

Aristoteles sarı renkli bir madde der, ikhor [NOT: Eski Yunanca tıbbi metinlerde cerahat veya sulu kanı ifade eden akıntı].

Bir kimse ona bir kargı fırlatıp da yara açmayı başaramamışsa, hayvan onu yakalar, fırıl fırıl çevirip yere çalar, fakat yaralamaz.

Dişi aslan yavrularını müdafaa ederken, avcıların mızraklarından ürkmesin diye gözlerini ısrarla yere diktiği söylenir.

Diğer bütün hususlarda bu hayvanlar hileden ve şüpheden bütünüyle uzaktır.

Bir nesneye asla yan gözle bakmazlar, kendilerine bu minvalde bakılmasından da hoşlanmazlar.

Umumiyetle inanılır ki aslan can çekişirken toprağı ısırır, mukadderatına gözyaşı döker.6 Lakin bu hayvan ne kadar kudretli ve yırtıcı olursa olsun, tekerleklerin yahut boş bir savaş arabasının hareketinden dehşete düşer, bir horozun ibiğini gördüğünde ya da ötüşünü işittiğinde ise daha da çok korkar,7 gelgelelim en ziyade ateşten ürker.

Aslanın müptela olduğu yegane illet iştahsızlıktır, fakat bu hal, etrafına konulan maymunların maskaralıkları vasıtasıyla onu tahkir etmekle sağaltılır, bu durum onun öfkesini kabartır, onların kanını tadar tatmaz da şifa bulur.

BÖLÜM 20.

ROMA'DA ASLAN DÖVÜŞLERİNİ İLK KİMİN BAŞLATTIĞI VE BU MAKSATLA EN BÜYÜK ASLAN TOPLULUĞUNU KİMİN BİR ARAYA GETİRDİĞİ HAKKINDA.

P. Scaevola'nın oğlu Q. Scaevola, curule aedilis vazifesindeyken Roma'da çok sayıda aslanın yer aldığı bir dövüşü ilk tertip eden kişi oldu, daha sonra Diktatör olan L. Sylla ise praetor'luğu esnasında yeleli yüz aslanın cengini seyirlik olarak sundu.8 Ondan sonra Pompeius Magnus Circus'ta altı yüz aslan sergiledi ki bunların üç yüz on beşi yeleliydi, Diktatör Caesar ise dört yüz aslan sergiledi.

6 Muhtemelen bu kanaatin hiçbir mesnedi yoktur, insandan gayrı hiçbir hayvanın, zihnin ve hissiyatın hususi bir haline bağlı olarak ağlama, yani gözyaşı dökme melekesine sahip olduğu görülmemektedir. B. Lakin at hususunda şüphe mevcuttur. İşbu Kitabın 64. bölümüne ve Cilt I, s. xvii'deki Giriş kısmına bakınız. 7 Bu vehmedilen korku mesnetsizdir, lakin Lucretius tarafından da zikredildiğinden (Kitap IV, satır 714), umumen kabul görmüş bir kanaat olduğu anlaşılmaktadır. 8 Seneca bu temaşaya dair malumat verir, aslanların Circus'a salındığını ve Kral Bocchus tarafından gönderilen mızraklı askerlerin onları kargılarla itlaf ettiğini söyler. Sylla, A.U.C. 661'de, M.Ö. 92 senesinde praetor idi. B.

BÖLÜM 21. ASLANLARIN GÖSTERDİĞİ HARİKULADE MAHARETLER.

Eski devirlerde aslanı yakalamak pek müşkül bir işti ve bu ekseriya tuzak çukurları vasıtasıyla yapılırdı.

Lakin İmparator Claudius'un saltanatında, bir tesadüf neticesinde, böylesi bir hayvanın şanına neredeyse leke sürecek mahiyette bir usul keşfolundu, Gaetulialı bir çoban, üzerine dehşetle saldıran bir aslanı, yalnızca pelerinini9 hayvanın üzerine savurarak durdurdu, bu hadise bilahare Circus arenasındaki gösterilere de mevzu oldu, hayvanın zapt olunamaz hiddeti, başına hafif bir örtü atılmak suretiyle akıllara durgunluk verecek derecede felce uğratıldı, öyle ki en ufak bir mukavemet göstermeksizin zincire vuruldu, binaenaleyh bütün kuvvetinin gözlerinde toplandığı neticesine varmak iktiza eder.

Bu ahval, İskender'in emriyle yanına kapatıldığı aslanı boğan Lysimakhos'un1011 eylediğini daha az hayret verici kılmaktadır.

Antonius aslanları boyunduruğa vurdu ve Roma'da onları arabasına koşan ilk kişi oldu,12 üstelik bunu iç savaş esnasında, Pharsalia ovalarındaki muharebenin ardından yaptı, hakikaten de bu, o vakitler asil ruhların nasıl boyunduruk altına alınacağını önceden haber veren meşum bir kehanet, uğursuz bir alamet nevindendi.

Lakin bu minvalde, aktris Cytheris13 refakatinde kendini çektirmesi, o felaketli devirde müşahede edilen en feci temaşaları dahi fersah fersah aşan bir hadiseydi.

Kartacalıların en mümtaz şahsiyetlerinden biri olan Hanno'nun, aslana eliyle dokunmaya ve onu ehilleşmiş halde sergilemeye cesaret eden ilk kişi olduğu rivayet edilir.

İşte bu sebepten ötürü sürgüne gönderildi, zira bu derece kabiliyetli ve dehaya sahip bir adamın halkı her şeye ikna edebileceği zannedilmiş, bizzat vahşete dahi bu mertebe galebe çalmış birine vatanın hürriyetini emanet etmek tekinsiz addedilmişti.

Bu hayvanların fıtri merhametlerini sergilemelerine vesile teşkil eden bazı tesadüfi hadiseler de nakledilmektedir.

Syracusae ahalisinden Mentor, Suriye'de bir aslanla karşılaştı, aslan onun önünde yalvarırcasına yuvarlandı, adam dehşete kapılıp kaçmak istediyse de vahşi hayvan her cihetten firarını engelledi ve yaltaklanan bir edayla onun ayaklarını yaladı.

Bunun üzerine Mentor, aslanın pençesinde bir şişlik ve yara fark etti, oradan bir kıymığı çıkarıp hayvanın acısını dindirdi. Siracusa'da bu vakanın doğruluğuna tanıklık eden bir resim mevcuttur.

Benzer şekilde, Sisamlı Elpis de Afrika sahilinde gemiden indiği sırada, kumsalın yakınında ağzını tehditkâr bir surette açmış bir aslan gördü, bunun üzerine kaçma ümidiyle bir ağaca tırmandı, aynı zamanda Baba Liber'den yardım diledi, zira ümide mahal kalmadığı an, yakarışlar için en münasip vakittir.

Vahşi hayvan, bunu kolaylıkla yapabilecekken kaçan adamın peşine düşmedi, lakin ağacın dibine uzanıp, evvelce o denli dehşet saçmış olan açık ağzıyla onun merhametini celbetmeye çalıştı.

Avını pek büyük bir hırsla parçalayıp yutarken dişlerinin arasına bir kemik saplanmıştı ve açlıktan helak olmak üzereydi, kendi silahları vasıtasıyla maruz kaldığı böylesi bir ceza içinde, başını ikide bir yukarı kaldırıyor ve adeta dilsiz yakarışlarla ona yalvarıyordu.

Böylesine heybetli bir hayvana güvenme tehlikesini göze almak istemeyen Elpis, nihayetinde korkudan ziyade hayretten ötürü bir müddet hareketsiz kaldı.

Lakin sonunda ağaçtan indi ve kemiği çekip çıkardı, aslan ise bu esnada başını uzatıyor ve yapılması icap ettiği ölçüde bu ameliyeye yardımcı oluyordu.

Rivayete göre, gemi o sahilde demirli kaldığı müddetçe aslan, avda tesadüfen ele geçirdiği her ne varsa getirerek şükran hissini gösterdi.

Bu hadisenin hatırasına Elpis, Sisam'da Baba Liber'e bir mabet vakfetti, Yunanlar yukarıda zikredilen hadiseden ötürü bu mabede "Ağzı Açık Bakkhos Tapınağı" [NOT: Yunanca kechēnotos Dionysou kastedilmektedir] adını verdiler.

Bütün bu olanlardan sonra, tüm hayvanlar arasında yalnızca insandan yardım umdukları halde, vahşi hayvanların insanın ayak izlerini tanıyabilmelerine hayret edebilir miyiz?

Zira başka türlü neden yardım için başkalarına değil de ona müracaat etsinler?

Yahut insan elinin kendilerine şifa verme kudretine malik olduğunu nereden bilsinler?

Meğerki vahşi hayvanları dahi feraha kavuşmak uğruna her şeyi göze almaya mecbur kılan şey, ızdırabın şiddeti olmaya.

Tabiat filozofu Demetrius, bir panterle alakalı olarak aynı derecede dikkate değer bir hadise nakleder. Hayvan, yolun ortasında uzanmış, oradan birinin geçmesini beklemekteydi; tam o sırada, hikmet aşığı Philinus'un babası tarafından aniden fark edildi. Korkuya kapılan adam derhal geri çekilmeye başladı, hayvan ise besbelli onu okşama arzusuyla önünde yuvarlanıyor, aynı zamanda bir panterde dahi yanlış anlaşılamayacak keder alametleri gösteriyordu.

Hayvanın, oradan biraz uzakta bulunan bir çukura düşmüş yavruları vardı.

Merhametin ilk icapları bütün korkuyu defetti, hemen ardından gelen his ise hayvanın imdadına yetişmeyi telkin etti.

Bunun üzerine adam, pençelerini giysisine iliştirerek kendisini usulca çeken hayvanın ardı sıra gitti, hayvanın kederinin sebebini ve kendi selametinin bedelini anlar anlamaz yavruları çukurdan çıkardı, yavrular da çölün nihayetine kadar anasının peşinden gitti; hayvan ise ne denli minnettar olduğunu ve bunun mukabilinde adama ne kadar az şey verebildiğini layıkıyla beyan edebilmek gayesiyle sevinç ve neşeyle sıçrayıp oynaşarak ona refakat etti; bu, insanlar arasında dahi nadiren tesadüf edilen bir davranıştır.

FASIL 22. BİR EJDERHA TARAFINDAN TANINAN VE KURTARILAN ADAM

Buna benzer hakikatler, Arkadya'da Thoas adlı bir adamın bir ejderha tarafından korunduğunu söyleyen Demokritos'un anlattıklarına bir nebze itimat etmemize vesile olmaktadır. Thoas, çocukken bu mahluka pek bağlanmış ve onu büyük bir ihtimamla büyütmüştü; lakin babası, sürüngenin tabiatından ve canavarca azametinden ürkerek onu alıp çöle bırakmıştı.

Thoas burada pusu kurmuş haydutların hücumuna uğradığında, sesini tanıyan ve yardımına koşan ejderha tarafından onların elinden kurtarılmıştır.

Lakin terkedilmiş ve vahşi hayvanların sütüyle beslenmiş çocuklara dair anlatılanlara gelince,20 tıpkı şehrimizin kurucularının bir kurt tarafından emzirilmesi meselesinde olduğu gibi, bu tür vakaları mezkûr hayvanların tabiatındaki herhangi bir hususiyetten ziyade, vuku bulması mukadder olan o büyük yazgılara hamletmeye meylindeyim. 18 "Assectatoris sapientiae", "Hikmetin takipçisi", yani bir "filozof". 19 Bu kelime burada yalnızca bir "yılan" manasına gelir. 20 Aelianus, Var. Hist. Kitap xiii. Bölüm i'de Atalanta hakkında, Iustinus ise Kitap xliv. Bölüm 4'te bir İspanya kralı olan Habis hakkında bu türden bir hadiseyi nakleder.

Romulus'un bir kurt tarafından emzirildiğine dair rivayete gelince, bu durum Romalıların kendileri tarafından da ekseriyetle efsanevi bir masal olarak telakki edilmiştir. Bkz. Livius, Kitap i. Bölüm 4, ve Halikarnassoslu Dionysios, Antiq. Rom. Kitap i. B.

PARSLAR Pars ve kaplan, beneklerinin çeşitliliğiyle tefrik edilen bir deriye sahip olmaları bakımından neredeyse yegâne hayvanlardır,21 oysa diğer mahluklar her türe has tek bir renge maliktir. Yalnızca Suriye'nin aslanları siyahtır.

Parsın benekleri, beyaz bir zemin üzerine serpiştirilmiş küçük gözleri andırır.

Bütün dörtayaklıların, kokusuyla son derece hayret verici bir surette cezbedildiği söylenir,22 buna mukabil yüzünün yırtıcılığı onları dehşete düşürür, bu sebeple mahluk başını gizler ve ardından kokusunun letafetiyle kendisine doğru çekilen hayvanları yakalar.

Bazıları tarafından parsın omzunda Ay biçiminde bir leke bulunduğu, tıpkı onun gibi intizamla büyüyüp dolunaya dönüştüğü ve bilahare küçülerek hilal halini aldığı rivayet edilir.

Halihazırda Afrika ve Suriye'de pek bol bulunan bu hayvanın sayısız türünün tamamı için umumi olarak varia23 ve pardus, bu sonuncusu erkeklere aittir, isimlerini kullanmaktayız.24 Kimi müellifler parsı beyazlığıyla temayüz etmiş olarak tefrik eder, lakin ben şimdiye değin aralarında başkaca bir fark müşahede etmedim.

AFRİKA HAYVANLARINA DAİR SENATO KARARNAMESİ VE KANUNLAR, ONLARI ROMA'YA İLK GETİREN VE EN FAZLA SAYIDA GETİREN KİMSELER Afrika'dan İtalya'ya hayvan nakledilmesini meneden kadim bir senato kararnamesi mevcuttu, lakin halk tribünüsü Cn. Aufidius,25 Circus oyunları için bunların getirilmesine cevaz veren bir kanun çıkartarak mezkûr yasağı ilga etti.

Aedilisliği sırasında Scaurus,26 yekûnu yüz elliyi bulan alacalı cinsi ilk getiren kişi oldu, akabinde Pompeius Magnus dört yüz on, merhum İmparator Augustus ise dört yüz yirmi tane getirtti.

KAPLANLAR, ROMA'DA İLK GÖRÜLDÜKLERİ ZAMAN, TABİATLARI Mezkûr imparator, Roma'da sahneye28 evcil bir kaplan27 çıkaran ilk kişiydi. Bu hadise Q. Tubero ile Fabius Maximus'un konsüllüğünde,29 Marcellus tiyatrosunun ithaf merasiminde, mayıs nonusundan önceki dördüncü günde vuku buldu, merhum İmparator Claudius ise bir defasında dördünü birden sergiledi.30

(18.) Hyrkania ve Hindistan, fevkalade süratli bir mahluk olan kaplanı yetiştirir, bu hususiyet bilhassa daima pek kalabalık olan yavrularının tamamından mahrum bırakıldığında sınanır.

Yavrular, elde edebileceği en süratli atı temin eden ve bunu sık sık dinç olanıyla değiştiren, pusuda beklemiş avcı tarafından kaçırılır.

Dişi hayvan inini boş bulur bulmaz, zira erkek yavrusuna zerre kadar ihtimam göstermez, başını alıp ileri atılır ve kokuyu takip ederek izlerini sürer.

Yaklaştığı attığı çığlıklarla anlaşılır, bunun üzerine avcı yavrularından birini yere bırakır,

yavrularını, bunu dişleriyle kapar ve yükün ağırlığı altında dahi daha da süratle inine döner, ardından yeniden takibe koyulur, avcı gemisine erişene dek buna devam eder, bu sırada hayvan öfkesini boş yere kıyıda tüketir.

BÖLÜM 26. DEVELER, FARKLI TÜRLERİ.

Develer Doğu'da sürüler halinde otlarken bulunur.

Bunların iki farklı türü vardır, Baktriya ve Arabistan develeri, ilki sırtında iki hörgüç taşır, ikincisi ise yalnızca bir hörgüce sahiptir, ayrıca göğüslerinin altında, uzandıklarında kendilerini desteklemeye yarayan bir başka hörgüç daha bulunur.

Bu türlerin her ikisinde de, tıpkı öküzde olduğu gibi, üst çenede diş bulunmaz. Hepsi de binek ve yük hayvanı olarak sırtta yük taşımada kullanılır ve savaşta süvarinin gördüğü vazifeyi karşılarlar.

Süratleri atınkine eştir, fakat bu husustaki dayanıklılıkları her birinin fıtri kuvvetiyle mütenasiptir, ne alışkın olduğu mesafenin ötesine geçer, ne de mutat yükünden fazlasını kabul eder.

Devenin ata karşı fıtri bir husumeti vardır. Dört gün dahi susuzluğa tahammül edebilir ve su bulma imkânına eriştiğinde, sanki hem geçmişteki hem de gelecekteki susuzluğu için içer, lakin evvela ayağıyla çiğneyerek suyu bulandırmaya ihtimam gösterir, bunu yapmadığı takdirde içmekten lezzet almaz. Elli yıl yaşarlar, hatta kimileri yüz yıla kadar ömür sürer.

Bu hayvanlar dahi çılgınlık nöbetlerine maruz kalırlar. Bunları ve hatta savaş maksadıyla lüzum görüldüğünde dişileri dahi iğdiş etmenin hususi bir usulü keşfedilmiştir, bu usul bütün cinsi hisleri yok ederek onları daha cesur kılar.

31 Cuvier, iki deve türüne dair verilen malumatın ve umumi tavsifin, ata duydukları husumet müstesna, doğru olduğunu kaydeder. Kervanların iki hayvanın daimi bir karışımını sergilediğini ve hatta Arabistan'da genç tayların kimi vakit dişi deve tarafından emzirildiğini ifade eder. B.

32 Aristoteles'te de benzer bir beyan mevcuttur, Hist. Anim. Kitap ii. b. 1. Hakikaten, burada verilen umumi malumat ondan iktibas edilmiştir. B.

33 Bkz. Kitap xi. b. 62.

34 Aristoteles tarafından zikredilmiştir, Hist. Anim. Kitap vi. b. 17 ve Aelianus tarafından, Anim. Nat. Kitap iii. b. 7, lakin yukarıda belirtildiği üzere, bu yanlıştır. B.

35 Solinus'a göre, kızışma vaktinde.

BÖLÜM 27. ZÜRAFA (CAMELEOPARD), ROMA'DA İLK DEFA GÖRÜLDÜĞÜ VAKİT.

Deveye bir miktar benzerlik gösteren diğer iki hayvan mevcuttur.

Bunlardan birine Etiyopyalılar nabun derler. Atınkine benzer bir boynu, öküzünkine benzer ayakları ve bacakları, devenin andıran bir başı vardır ve kızıl bir zemin üzerine beyaz beneklerle kaplıdır, bu hususiyetlerinden ötürü kendisine zürafa (cameleopard) tesmiye edilmiştir. Roma'da ilk defa Diktatör Caesar tarafından tertiplenen Sirk oyunlarında görülmüştür. O vakitten bu yana da ara sıra müşahede edilmiştir.

Yırtıcılığından ziyade görünüşünün fevkaladeliğiyle dikkat çeker, bu sebeple kendisine yaban koyunu namı verilmiştir.

BÖLÜM 28. (19.) CHAMA VE CEPUS.

Chama ilk defa Pompeius Magnus'un oyunlarında sergilenmiştir, Gallialılar tarafından rufus tesmiye edilen bu hayvan, bir kurdun endamına ve parsın beneklerine maliktir.

Ayrıca Etiyopya'dan, Grekçe adıyla cebi tesmiye ettikleri, arka uzuvları insan ayağına ve bacağına benzeyen, ön ayakları ise el gibi olan birtakım hayvanlar da sergilenmiştir.

Bu hayvanlar o vakitten bu yana Roma'da görülmemiştir.

36 Burada deveye benzeyen hayvanlardan yalnızca birinden, yani zürafadan bahsetmektedir. Şimdilik bahsetmediği diğeri ise devekuşudur.

37 Zürafanın burada verilen tavsifi kafi derecede doğrudur, lakin Cassius Dio'da daha tafsilatlı bir anlatım mevcuttur, Kitap xliii. İmparator Gordianus zamanında bu hayvanlardan on tanesi birden Roma'da teşhir edilmiştir, geçen bunca asır boyunca Avrupa'ya pek azının ithal edildiği hatırda tutulduğunda, bu kayda değer bir hakikattir. Zürafa, Praeneste'deki mozaikte resmedilmiştir ve altına nabi ismi nakşedilmiştir. B. Avrupa'nın kışlarına tahammül edemediği anlaşılmıştır.

38 Cüssesi deveyi andırırken, benekleri leoparunkine benzer. Horatius, avamın nazarını celbedecek bir nesneden bahsederken buna atıfta bulunur, "Diversum confusa genus panthera camelo", "Panter ırkının deveye karışmış hali", Ep. Kitap ii, Ep. i.

39 Cassius Dio'ya göre, Kitap xliii, bu oyunlar A.U.C. 708 senesinde icra edilmiştir. B.

40 Bu teşbih yalnızca zürafanın munis tabiatını belirtmek için kullanılabilir. B.

41 Eski baskılarda, bu hayvana burada verilen adlar "chaus" ve "ruphius" idi, bu tashih Paris Kraliyet Kütüphanesi'ndeki muteber addettiği bir elyazmasına istinaden Hardouin tarafından yapılmış ve bütün modern naşirler tarafından benimsenmiştir. Burada "chama" ismiyle tayin edilen hayvana dair mühim şüpheler mevcuttur, Gallia ahalisinden olduğu anlaşılmaktadır ve 34. bölümde "lupus cervarius" olarak adlandırılmıştır, lakin bu izahtan ötürü onu herhangi bir [okunamadı]

BÖLÜM 29. (20.) GERGEDAN.

Aynı oyunlarda, burnundan çıkan tek bir boynuza malik bir hayvan olan gergedan da teşhir edilmiştir, o günden sonra da mükerreren görülmüştür.

Bu da filin bir diğer fıtri düşmanıdır. Kayalara boynuzunu bileyerek cenge hazırlanır ve muharebede boynuzunu bilhassa hasmının en yumuşak mahalli olduğunu bildiği karnına tevcih eder.

42 Muhtemelen bir nevi maymun, belki de şempanze kastedilmektedir.

43 Tek boynuzlu gergedan (Rhinoceros unicornis).

44 Bu husumet eski müellifler arasında pek yaygın bir itikattır, lakin hakikat payı zayıftır.

İki hayvan eşit uzunluktadır, lakin gergedanın bacakları çok daha kısadır, derisi ise şimşir ağacı rengindedir.

BÖLÜM 30. (21.) VAŞAK, SFENKS, KROKOTTA VE MAYMUN.

Etiyopya bol miktarda vaşak ve göğsünde kahverengi kıllar ile iki meme ucu bulunan sfenks, bunun yanı sıra benzer tabiatta pek çok canavarca tür üretir, pegasus adı verilen kanatlı ve boynuzlarla mücehhez atlar, kurdun köpekle birleşmesinden hasıl olmuş gibi görünen krokotta, zira dişleriyle her şeyi kırabilir ve yutar yutmaz midesinde hazmeder, ayrıca siyah başlı, eşek kılına ve başka hiçbir hayvanınkine benzemeyen bir sese sahip maymunlar yetişir. Orada Hindistan'dakilere benzer, bazıları tek, bazıları ise üç boynuzlu öküzler de bulunur, fevkalade süratli, yaban eşeği cüssesinde, geyik bacaklı, aslan boyunlu, kuyruklu ve göğüslü, porsuk başlı, çatal tırnaklı, ağzı kulaklarına kadar yarık ve diş yerine tek parça yekpare bir kemiğe sahip vahşi bir canavar olan leukrokotta da mevcuttur, bu hayvanın insan sesini taklit edebildiği de rivayet edilir.

Aynı kavmin memleketinde eale adı verilen bir hayvan da bulunur, su aygırı cüssesindedir, fil kuyruğuna sahiptir, siyah yahut esmer renklidir. Aynı zamanda yaban domuzu çenesine, bir arşından uzun, hareket edebilen boynuzlara sahiptir, öyle ki dövüşürken bunları nöbetleşe kullanabilir, icabına göre boynuzlarını dosdoğru yahut eğik doğrultarak vaziyetlerini değiştirebilir.

Lakin bu memleketin yetiştirdiği yaban öküzleri hepsinin en yırtıcısıdır, bizim evcil öküzümüzden daha iridirler ve süratte diğerlerinin tamamını geçerler, gök mavisi gözleri, tersine dönmüş kılları olan esmer renkli hayvanlardır, çeneleri kulaklarına kadar açılır ve boynuzları da ealeninki kadar hareketlidir. Bu hayvanın postu çakmaktaşı kadar serttir ve her türlü yaraya karşı mukavemet gösterir.

Bu mahluklar diğer bütün vahşi canavarları kovalar, kendileri ise ancak tuzak çukurlarıyla yakalanabilirler ki orada da daima aşırı öfkeden helak olurlar.

Ktesias'ın bize bildirdiğine göre, yine bu Etiyopyalılar arasında manticore adını verdiği bir hayvan bulunur, bir tarağın dişleri gibi birbirine geçen üç sıra dişi, bir insanın yüzü ve kulakları, gök mavisi gözleri vardır, kan rengindedir, aslan gövdesine ve akrebinkine benzer bir iğneyle sonlanan bir kuyruğa sahiptir.

Sesi flüt ile borazan sesinin birleşimini andırır, haddinden fazla süratlidir ve bilhassa insan etine düşkündür.

BÖLÜM 31. HİNDİSTAN'IN KARA HAYVANLARI

Hindistan'da tek tırnaklı ve tek boynuzlu öküzler ile eksis [axis] adı verilen, postu bir geyik yavrusununkine benzeyen lakin üzerinde daha ziyade ve daha beyaz benekleri olan bir yabanıl canavar dahi bulunur, bu hayvan Bacchus'e mukaddes addedilir.

Orsaean Hintlileri, bütün vücudu baştan ayağa beyaz olan bir nevi maymunun yanı sıra, monoceros denen, geyik başlı, fil ayaklı, yaban domuzu kuyruklu, vücudunun sair kısımları ise ata benzeyen pek vahşi bir hayvanı avlarlar, bu canavar derinden gelen bir böğürtü çıkarır ve alnının ortasından uzanan, iki arşın uzunluğunda tek bir siyah boynuzu vardır. Rivayet olunur ki bu hayvan diri olarak ele geçirilemez.

BÖLÜM 32. ETİYOPYA'NIN HAYVANLARI, GÖZÜYLE ÖLDÜREN BİR YABANIL CANAVAR

Hesperia Etiyopyalıları arasında, pek çoklarınca Nil'in kaynağı zannedilen Nigris pınarı yer alır. Bu kanaati teyit eden delilleri evvelce zikretmiştim. Bu pınarın civarında, catoblepas namıyla maruf bir yabanıl canavar bulunur, vasat cüsseli bir hayvandır ve sair uzuvlarının hareketleri bakımından uyuşuktur, başı fevkalade ağırdır ve onu daima yere doğru eğik durduğundan ancak büyük bir zahmetle taşır.

Bu keyfiyet olmasaydı beşer neslinin helakine sebep olurdu, zira gözlerini gören herkes derhal oracıkta can verir.

BÖLÜM 33. BASİLİSK DENEN YILANLAR

Basilisk adı verilen yılanda dahi aynı kudret mevcuttur. Kyrene vilayetinde neşet eder ve uzunluğu nihayet on iki parmak kadardır. Başında, bir nevi hükümdarlık tacını andıran beyaz bir leke bulunur. Tısladığı vakit diğer bütün yılanlar kaçışır, öbürleri gibi birbirini takip eden kıvrımlarla ilerlemez, gövdesinin ortasından doğrulup dimdik hareket eder.

Yalnızca temasıyla değil, üzerine soluduğu çalıları dahi kurutur, bütün otları yakıp kül eder ve taşları çatlatır, zira ifraz ettiği zehir pek müthiştir.

Vaktiyle umumiyetle inanılırdı ki, şayet at sırtındaki bir adam bu hayvanlardan birini mızrakla öldürecek olsa, zehir silah boyunca yukarı tırmanır ve yalnızca süvariyi değil, atı da helak ederdi.

Bu dehşetli canavar için gelinciğin yaydığı buğu ölümcüldür, bu husus muvaffakiyetle tecrübe dahi edilmiştir, zira hükümdarlar öldürüldüğünde onun cesedini görmeyi sıklıkla arzu etmişlerdir, Tabiat'ın hiçbir şeyi panzehirsiz bırakmamaktan hoşnut olduğu hakikati buradan da bellidir.

Bu hayvan, basilisklerin etrafındaki toprağın zehirlenmiş olmasından kolayca tanınan inine salınır. Gelincik, kokusuyla basiliski mahveder, lakin tabiatın kendi nefsine karşı giriştiği bu mücadelede kendisi de can verir.

BÖLÜM 34. (22.) KURTLAR, VERSIPELLIS EFSANESİNİN MENŞEİ

İtalya'da da bir kurdun gözünde zararlı bir tesir bulunduğuna inanılır, öyle zannedilir ki derhal...

Cuvier, bunun Antelope gnu olması ihtimali üzerinde durur, onun son derece tuhaf ve kederli bir görünüşe sahip olduğunu belirtir, Ajasson, cilt vi. s. 435, Lemaire, cilt iii. s. 405. B. 62 Basilisk’in gözüne dair bu anlatı, tıpkı katoblepas hakkındaki gibi, bütünüyle dayanaksızdır. B. 63 Pek çok türün başında, bir taca benzediği varsayılan belirli işaretler bulunur. B. 64 Gelinciğin neşrettiği buğunun basilisk ya da başka herhangi bir yılan türü üzerindeki tesirine dair bu rivayetin muhtemelen hiçbir dayanağı yoktur. B.

Bölüm 34. Kurtlar şayet insanı ilk gören o olursa, insanın sesini alıp götürür.64*

Afrika ve Mısır, uyuşuk ve bodur tabiatlı kurtlar meydana getirir,65 daha soğuk iklimlerin kurtları ise yırtıcı ve vahşidir.

İnsanların kurda dönüştüğü ve sonra yeniden asıl suretlerine kavuştuğu rivayetini,66 bunca asırdır uydurma olduğu anlaşılan bütün masallara inanmaya peşinen hazır değilsek şayet, kesin bir kanaatle asılsız addetmeliyiz.

Ne var ki bu inanç avamın zihnine öyle köklü biçimde yerleşmiştir ki, "Versipellis"67 tabirinin müşterek bir beddua suretinde kullanılmasına dahi yol açmıştır, bu sebeple onun menşeini burada beyan edeceğim.

Yunan yazarları arasında mühim bir mevkiye sahip olan Euanthes, Arkadyalıların şu iddiada bulunduklarını aktarır, Anthus adında birinin ailesinden bir ferdin kurayla seçildiği ve ardından o mıntıkadaki malum bir göle götürüldüğü, orada elbiselerini bir meşe ağacına astıktan sonra suyu yüzerek geçtiği ve çöle doğru uzaklaştığı, burada bir kurda dönüşüp dokuz yıl boyunca aynı türden diğer hayvanlarla bir arada yaşadığı söylenir.

Şayet bu müddet zarfında bir insan görmekten imtina etmişse, aynı göle geri döner ve suyu yüzerek geçtikten sonra, evvelki görünüşüne yalnızca dokuz yıllık bir yaş farkı eklenmiş olarak, asıl suretine yeniden bürünür.

Buna Fabius68 şunu da ilave eder, kişi evvelki elbiselerini de geri alır.

Yunanların saflığının69 nereye kadar varabileceğini görmek cidden hayret vericidir!

Ne kadar yüzsüzce olursa olsun, içlerinden bazılarının şehadet etmeye yanaşmayacağı hiçbir yalan yoktur.

Nitekim Olympionics70 adlı eseri kaleme alan Agriopas da, Arkadyalıların Lycaean71 Jüpiter’e sundukları insan kurbanı ayini esnasında Parrhasialı Demaenetus’un, boğazlanan bir oğlan çocuğunun sakatatını tattığını, bunun üzerine bir kurda dönüştüğünü, ancak on yıl sonra asıl suretine ve atletlik mesleğine geri dönerek Olimpiyat oyunlarındaki boks müsabakalarından zaferle ayrıldığını bildirir.

Ayrıca umumiyetle bu hayvanın kuyruğunda, muhabbet tesiri taşıyan küçük bir kıl tutamı bulunduğu, canavar yakalandığında bu kılın döküldüğü, lakin hayvan henüz hayattayken elde edilmedikçe hiçbir hassaya malik olmadığı zannedilir.72 Bu hayvanların senede en fazla on iki gün çiftleştikleri,73 açlıkla karşı karşıya kaldıklarında ise toprak yedikleri rivayet olunur.

Kehanet işaretleri meyanında, sağımızdaki yolun bir kurt tarafından kesilmesi, şayet o esnada ağzı doluysa, alametlerin en hayırlısıdır.

Geyik-kurt diye bilinen bir nevi dahi mevcuttur, nitekim bunların Galya’dan getirilip Pompeius Magnus tarafından Sirk’te teşhir edildiğini daha evvel zikretmiştik.74

Rivayete göre bu hayvan ne kadar aç olursa olsun, şayet yemek yerken başını çevirecek olsa, önündeki yiyeceği derhal unutuverir ve onu başka bir yerde aramak üzere çekip gider.75

Bölüm 35. (23.) Muhtelif Yılan Nevileri Yılanlara gelince, umumiyetle bilinir ki onlar

64* Bir kimsenin odaya girmesiyle aniden susan bir kişi hakkında kullanılan şu darbımesel buradan neşet etmiştir, "Lupus est tibi visus." [NOT: "Seni kurt gördü" manasına gelen Latince deyiş; ansızın dili tutulanlar için kullanılır.] 65 Cuvier, Afrika kurtlarının mutad cüssede olduğunu söyler ve bu kaydın muhtemelen, kurt renginde olup tilki cesametinde bulunan ve bütün Afrika’da yaygın olarak rastlanan çakala ya da Linnaeus’un "Canis aureus"una raci olduğunu tahmin eder. B. 66 İnsanların efsun yahut tabiatüstü bir tesir ile kurda tehavvül ettiği zannı bir vakitler öylesine umumi bir kabul görmüştü ki, adli kovuşturmalara ve mezkur suçlunun mahkumiyetine dahi yol açmıştır. B.

Bir kurdu gördüğünde sesini kaybetmediğini söyleyen Scaliger, kurdu görüp de dilinin tutulmadığı her sefer için, yukarıdaki hikayeyi anlatan kimseye bir o kadar dayak atılmasını temenni eder. 67 Bu kelime lafzen "deri değiştiren" manasına gelir, bazı kadim tababet yazarları tarafından, hastanın kendisini kurda dönüşmüş vehmettiği hususi bir cinnet nevi için kullanılmış ve buna \VKav9pw7ria [lykanthropia], "likantropi" tesmiye kılınmıştır.

Kelimenin Romalılar arasında yaygın şekilde istimal edildiği ve seciyesinde yahut itiyatlarında bariz bir tebeddül vukua gelen herhangi bir kimse için kullanıldığı anlaşılmaktadır, nitekim Plautus da bu manada Amphitryon, Prol. 1. 123 ve Bacchides, Perde iv. sahne 4, 1. 12’de zikreder. B. 68 Burada kastedilen kimsenin kim olduğu meçhuldür, Romen müverrih Fabius Pictor olması ise muhtemel değildir. B. 69 Plinius’un başkalarını saflıkla itham ettiğini görmek pek gariptir, nitekim kendisi, ne de olsa pek çok şey borçlu olduğu Yunanlara taş atmak için hiçbir fırsatı kaçırmaz.

Bkz. cilt i. s. 17’deki Mukaddime. 70 Olimpiyat oyunlarında kazanılan zaferlerin bir dökümü. B. 71 Arkadyalıların Jüpiter’e "Lycaean", AVKO.IOG [Lykaios] unvanını, ilahi bir müdahaleyle vukua geldiği tasavvur edilen, insanların kurda bu nevi tehavvülü sebebiyle verdikleri tahmin edilmiştir. B. 72 Bu zannın istinatgahının ne olduğu anlaşılamamaktadır, elbette hakikatten uzaktır. B. 73 Aristoteles, Hist. Anim. Kitap vi. b. 35, senede yalnızca bir defa çiftleştiklerini söyler. Aelianus, Anim. Nat. Kitap iv. b. 4, yavrulamalarının on iki gün sürdüğünü ifade eder. B. 74 İşbu Kitabın 28. bölümüne bakınız.

Muhtemelen vaşaktan bahsetmektedir. 75 Bu kanaatin nereden neşet ettiğini söylemek güçtür, kurdun genel tabiatı ahmaklıktan ziyade çeviklik ve tetikliktir. [Bostock]

Fakat öyle anlaşılıyor ki burada kastedilen hayvandır vaşak. Bölüm 35.

YILANLAR. gizlendikleri toprağın rengine bürünürler. Bunların muhtelif türleri saymakla tükenmez.

Cerastes76 ekseriyetle dört adet olan ve gövdesinden dışarı uzanan küçük boynuzlara sahiptir, gövdesinin geri kalanı gizlenmiş halde dururken bu boynuzların hareketiyle kuşları cezbeder.77 Amphisbaena78 ise iki başlıdır,79 sanki zehrinin tamamını akıtmaya tek bir ağız kafi gelmezmişçesine, kuyruğunda ikinci bir başı vardır.

Kimi yılanlar pulludur, kimisi alacalı bir deriye sahiptir ve hepsi de ölümcül bir zehir taşır.

Jaculus80 ağaç dallarından fırlar, yılan yalnızca ayaklarımız için bir tehdit teşkil etmekle kalmaz, zira bunlar adeta bir mancınıktan fırlatılmışçasına havada dahi uçarlar.81 Engereğin (asp)82 boynu şişer,83 soktuğu uzvun derhal kesilip atılmasından gayrı hiçbir devası yoktur.84 Böylesine ölümcül olan bu sürüngen, şu tek hisse yahut daha ziyade bağlılığa sahiptir, erkek ile dişi ekseriyetle bir arada bulunur85 ve biri diğeri olmaksızın yaşayamaz, nitekim bunlardan biri öldürülecek olursa, diğeri onun intikamını almak adına akılalmaz bir gayret gösterir.

Eşinin katilini takip eder, ne kadar kalabalık bir insan güruhu bulunursa bulunsun bir nevi sevk-i tabii ile onu tefrik eder, bu maksatla her müşkülü aşar, her mesafeyi katleder ve ancak araya nehirlerin girmesiyle yahut süratli bir kaçışla kendisinden kurtulmak mümkündür.

Tabiatın hayırda mı yoksa şerde mi daha cömert davrandığına karar vermek cidden müşküldür.

Ne var ki Tabiat, her şeyden evvel bu musibete pek zayıf bir görme kudreti bahşetmiş, gözlerini de dosdoğru önünü görebilsin diye başının ön kısmına değil, şakaklarına yerleştirmiştir, binaenaleyh görmekten ziyade yaklaşan ayak sesleriyle harekete geçer. (24.) Firavunfaresi (ichneumon) dahi onun ölümüne düşmanıdır.86

76 Cerastes yahut boynuzlu yılan, Lucan tarafından Pharsalia, IX. Kitap, 716. mısrada yılanları tavsif ederken zikredilmiştir.

Lucan şarihlerinden biri, Helene Paris ile kaçarken bir cerastes'in sırtına bastığını ve belini kırdığını, bu hadiseden ötürü de bütün bu soyun eğri büğrü bir seyirle hareket ettiğini rivayet eder. 77 Cuvier bu hayvanın kendini kuma gömdüğünü ve boynuzlarının hareketini müşahede etmiştir, lakin kuşları cezbettiği yönündeki iddiaya itibar etmez, Lemaire, cilt iii, s. 412. [Bostock] 78 Amphisbaena, Lucan tarafından IX. Kitap, 719. mısrada zikredilir, "

Her iki başıyla da ilerleyen tehlikeli amphisbaena." 79 İki başlı olduğuna dair rivayet besbelli yanlıştır, bu zannın sebebi iki ucunun da takriben aynı cesamette ve görünüşte olmasıdır.

Kimi yılanların her iki istikamete de aynı suhuletle hareket etme kudretine malik olduğu ve amphisbaena [NOT: Grekçe 'iki yöne giden' anlamında] isminin bu keyfiyetten neşet ettiği zannedilmiştir. [Bostock] 80 Lucan, jaculus'u IX. Kitap, 720 ve 822. mısralarda zikreder. Son kısımdaki mısralarda şöyle der, "

Bakınız, ötelerde, kurumuş bir ağacın gövdesi etrafında haşin bir yılan, Afrika ona jaculus der, dolanır da dolanır, sonra fırlar ileri, Paulus'un başından ve delinmiş şakaklarından geçip uçar gider, Zehir işlemez orada katiyen, açılan yarayla yakalar onu ecel. O vakit anlaşıldı sapanın fırlattığı taşların ne denli yavaş uçtuğu, İskit okunun süzülüşünün ne denli uyuşuk vızıldadığı." 81 Jaculus yahut Grekçe tesmiyesiyle akontias hakkında Aelianus, Anim. Nat.

VI. Kitap, 18. fasılda malumat vardır, Galen tarafından da Theriaca, 8. fasılda zikredilir. [Bostock] 82 IX. Kitap, 701. mısrada Lucan şöyle der, "

İşte kumların üzerinden ilk defa başını kaldıran o cerahat (Gorgon Medusa'nın kanı), Uyuşuk engereği o şişkin boynuyla ayağa kaldırdı."

Lucan'daki bu parçanın tamamı, kadim devirlerin yılan ilmine vakıf olmak isteyenlerin dikkatine şayandır. 83 Cuvier, Geoffroy Saint-Hilaire'in bu hayvanı Linnaeus'un Coluber haje tesmiye ettiği, en eski çağlardan bu yana Mısır'a mahsus olarak bilinen ve halen orada varlığını sürdüren yılanla teşhis ettiğini belirtir.

En bariz iki vasfı burada zikredilenlerdir, öfkelendiğinde boynunun şişmesi ve evcilleştirilmeye yahut tabir caizse efsunlanmaya müsait olması.

Musa'nın yazılarından da anlaşılacağı üzere, bu son hususiyetten o memleketin hokkabazları en eski devirlerden beri istifade etmiştir ve benzer bir usul halen tatbik edilmektedir.

Hayvanı zararsız kılmak için zehir dişlerini sökerler ve muayyen seslerle onu çağrılarına itaatkar hale getirirler.

Ayrıca, omurganın üst kısmına tazyik tatbik edildiğinde hayvanın mefluç hale geldiği ve adeta bir asaya dönüştüğü görülmektedir, bu hadiseye Saint-Hilaire bizzat şahit olmuştur.

Engerek Aristoteles tarafından tavsif edilmiş olup Aelianus tarafından da sıklıkla zikredilir. Galen, Theriaca, 8. fasılda onun ölümcül zehrinden bahseder.

Bkz. Ajasson, cilt vi, s. 437-9, Lemaire, cilt iii, s. 414, 415. [Bostock]

Plinius bununla birlikte XXIII. Kitap, 27. fasılda engerek sokmasının sirkeyle tedavi edilebileceğini zikreder. 84 Gerek Aristoteles, Hist. Anim.

VIII. Kitap, 29. fasıl, gerekse yukarıda zikredilen bahsinde Aelianus, engerek zehrinin son derece dehşetli olduğundan bahseder ve Cuvier haje ile haga'nın, ki bunlar engerek nevilerindendir, yılan taifesinin en korkunçları arasında yer aldığını kaydeder. [Bostock] 85 Dişisinin sesini taklit etmek suretiyle bu yılanı celbetme usulü, bu ifadenin bir hakikat payı ihtiva ettiğini ispatlamaktadır. [Bostock] 86 Kadimlerin firavunfaresi, Linnaeus'un "Viverra ichneumon" tesmiye ettiği mahluk, Mısır'da halen yaygındır ve yılan yumurtalarını itlaf etmek suretiyle mühim bir hizmet ifa eder.

Engerek yılanına karşı kendini korumak maksadıyla bedenini çamurla kapladığına dair burada serdedilen rivayete gelince, hakikat şu görünmektedir ki, çamur içine bırakılmış yumurtaları ararken bedeni az yahut çok bu maddeyle sıvanmakta ve muhtemelen bu suretle engereğin hücumlarına daha az maruz kalmaktadır.

Engerek ile firavunfaresinin cengi Aelianus tarafından zikredilmiştir, Kitap iii, Bölüm 22.

BÖLÜM 36. FİRAVUNFARESİ

Yine Mısır'da yetişen bu hayvanın hususi iftiharı, mezkûr husumettir.

Kendini defalarca çamura daldırır, akabinde güneşte kurutur, bu vesileyle kafi miktarda katmanla zırhlandığı anda cenge atılır.

Kuyruğunu kaldırıp sırtını yılana dönerek, beyhude yere vurulan ısırıkları karşılar, nihayet başını yana çevirip düşmanını süzdüğü gibi boğazından yakalar.

Lakin bu zaferle iktifa etmeyip, en az onun kadar tehlikeli bir diğer mahluku dahi mağlup eder.

BÖLÜM 37. (25.) TİMSAH

Nil nehri, karada da suda da aynı derecede tehlikeli ve yıkıcı bir dört ayaklı olan timsahı dahi husule getirir.

Dilini kullanma nimetinden mahrum yegâne kara hayvanı budur, üst çenesi hareketli olan ve onunla ısırabilen tek mahluk da odur, ısırışı ise pek dehşetlidir, zira diş sıraları bir tarağın dişleri gibi birbirine kenetlenir. Boyu ekseriyetle on sekiz arşını aşar.

Kaz yumurtası cesametinde yumurtalar yumurtlar ve bir nevi sevk-i tabii basiretiyle, bunları daima Nil nehrinin en taşkın zamanında eriştiği haddin ötesine bırakır. Bu denli ufak bir başlangıçtan böylesine azim bir cüsseye ulaşan başka hiçbir mahluk yoktur. Pençelerle dahi techiz edilmiştir ve her türlü darbeye mukavim bir derisi vardır.

Günü karada, geceyi ise suda geçirir, her iki halde de sebep sıcaklıktır. Balıkla karnını doyurduğunda, nehir kıyısında uykuya dalar, ağzında daima bir miktar yiyecek kalır, bunun üzerine, Mısır'da trochilus, İtalya'da ise kuşların kralı namıyla maruf küçük bir kuş, taam elde etmek gayesiyle timsahı çenesini açmaya davet eder, ardından oradan oraya seğirterek evvela ağzının dışını, akabinde dişlerini ve nihayet içini temizler, hayvan ise bu gıdıklanmanın verdiği haz sebebiyle çenesini elden geldiğince alabildiğine açar. İşte bu anlarda, hasıl olan bu tatlı rehavet neticesinde timsahın derin uykuda olduğunu gören firavunfaresi, bir ok gibi boğazından içeri dalar ve bağırsaklarını kemirir.

Eskilerden pek çokları timsahı tasvir etmiştir, bunlar arasında tasvirin sıhhati bakımından en mühimleri Herodotos, Kitap ii, Bölüm 68, Aristoteles, Hayvanlar Tarihi, Kitap ii, Bölüm 10 ve diğer yerler, bir de Diodoros Sikolos, Kitap i'dir.

Timsahın dili yassıdır ve bilahare Kitap xi, Bölüm 65'te ifade edildiği üzere, hareket edemeyecek surette alt çeneye yapışıktır.

Bu malumat ilk defa yukarıda zikredildiği üzere Herodotos tarafından verilmiştir ve baş ile civarındaki uzuvların şeklinden ötürü, müşahede edenin zihninde tabii olarak belirecek intibayı aksettirir, lakin doğru değildir. Uzuvların fiili durumu ve yekdiğeriyle rabıtası, Cuvier'nin bize bildirdiği veçhile, ilk kez Geoffroy Saint-Hilaire tarafından tatminkâr biçimde izah olunmuştur.

Aelianus, Hayvanların Tabiatı Üzerine, Kitap v, Bölüm 52'de kaplumbağa ve benzeri hayvanlarda da durumun böyle olduğunu kaydeder.

Cuvier, genç hayvanın yumurtadan çıktığında yalnızca altı parmak boyunda olduğunu, nihayetinde ise otuz ila kırk kademlik bir cesamete baliğ olduğunu söyler.

Herodotos, dış havanın soğukluğuna nazaran daha ılık olması sebebiyle bütün geceyi suda geçirdiğini söyler. Aristoteles de Hayvanlar Tarihi, Kitap ii'de keza öyle der.

Nil suları, timsahın boğazına yapışan küçük sülüklerle kaynar ve mahlukun bunları izale edecek bir vasıtası bulunmadığından, bu maksatla küçük bir kuşun ağzına girmesine müsaade eder, bu keyfiyet Aristoteles tarafından Hayvanlar Tarihi, Kitap ix, Bölüm 6'da ve Aelianus tarafından Hayvanların Tabiatı Üzerine, Kitap iii'te tasvir edilmiştir.

Bu rivayet kadim doğa bilimcilerin tamamı tarafından tasdik edilmiş olsa da, Cuvier tarafından şüpheyle karşılanmıştır, Ajasson, cilt vi, s. 441, Lemaire, cilt iii, s. 421.

BÖLÜM 38. SKİNK (SCINCUS)

Timsaha benzeyen, lakin firavunfaresinden dahi ufak olan skink dahi Nil'de yetişir, eti zehirlere karşı en tesirli panzehirdir ve erkek cinsi üzerinde kuvvetli bir şehvet artırıcı tesir gösterir.

Lakin timsah öyle muazzam bir bela olacaktı ki, Tabiat ona tek bir düşman vermekle iktifa etmedi, nitekim Nil'e giren yunusların sırtı, sanki sırf bu gaye için yapılmışçasına bıçak gibi keskin bir sırt yüzgeci dikeniyle mücehhezdir ve bu hayvanlar kuvvetçe çok daha zayıf olmalarına rağmen, kendilerini avlarından sürmeye kalkışan ve nehri sırf kendi mülkü addedip orada tek başına hüküm sürmek isteyen timsahı hileyle helak etmenin bir yolunu bulurlar.

Modern doğa bilimcilerce Lacerta scincus tesmiye edilen küçük bir kertenkele mevcuttur, lakin Cuvier burada kastedilen hayvanın bu olamayacağı kanaatindedir, zira firavunfaresinden fevkalade küçüktür, öyle ki kimsenin aklına bunları mukayese etmek gelmezdi ve daha makul bir sebep olarak, Nil'de bulunmaz. Kitap xxviii, Bölüm 30'daki skink tasvirinden anlaşıldığı üzere, burada bahsi geçen hayvanın alelumum kara timsahı tesmiye edilen bir varan türü olması muhtemeldir. Herodotos, Kitap iv, Bölüm 192'de Libya'da bulunan kara timsahından bahseder, Pausanias, Korinthiaka, Bölüm 20'de ve Prosper Alpinus, Mısır, Kitap iv, Bölüm 5'te de zikredilir. Skink, muhtemelen Cuvier'nin "Lacerta ouaran" dediği mahluktur.

Zira bütün hayvanların bu hususta hususi bir sevk-i tabiisi vardır, yalnızca kendi menfaatlerine olanı değil, hasımlarının aleyhine olanı da gayet iyi bilirler, kendi silahlarını nasıl kullanacaklarını bihakkın anlar, fırsatlarını ve cenk etmek mecburiyetinde oldukları mahlukların zayıf taraflarını bilirler. Timsahın karın derisi yumuşak ve incedir, yunuslar bunun idrakinde olduklarından, sanki büyük bir dehşete kapılmışçasına suya dalar, karnının altına sokularak sırtlarındaki dikenlerle bu deriyi yarıp açarlar.

Bu hayvana hususi bir düşmanlık besleyen bir insan ırkı dahi mevcuttur, Nil nehrinde meskun bulundukları bir adadan ötürü Tentyritae namıyla marufturlar. Bu adamlar ufak cüsseli, lakin yalnızca bu hususi maksat için dahi olsa, harikulade bir itidal ve cesarete sahip kimselerdir.

Timsah, kendisinden kaçanlar için dehşetengiz bir mahluktur, oysa kendisini kovalayanlardan da bizzat kaçar, ne var ki ona saldırmaya cüret edenler yalnız bu kavimdir.

Hatta nehirde onun peşinden yüzer, birer süvari misali sırtına binerler, hayvan onları ısırmak kastıyla başını yukarı kaldırdığı anda, ağzına bir lobut sokarlar, iki elleriyle bu lobutun iki ucundan tuttuklarında bu bir gem vazifesi görür ve bu sayede avladıkları hayvanı karaya sürerler.

Ayrıca timsahı sırf sesleriyle dahi öylesine sindirirler ki, defnedilmelerini temin etmek gayesiyle, henüz yutmuş olduğu cesetleri kusmaya icbar ederler.

Bu sebeple mezkur ada, timsahın yakınlarında asla yüzmediği yegane mahaldir, nitekim yılanların Psylli kavminin kokusundan ürkmesi gibi, timsah da bu insan ırkının kokusundan derhal kaçar. Bu mahlukun suyun içindeyken nazarlarının donuklaştığı, suyun haricinde ise fevkalade keskin olduğu rivayet edilir, kışın dört ayını bir mağarada gıda almaksızın geçirir.

Bazı kimseler, hayatta kaldığı müddetçe cüssesi durmaksızın büyüyen yegane mahlukun bu olduğunu söylerler, gayet uzun ömürlüdür.

BÖLÜM 39. SU AYGIRI

Nil nehri, daha da azametli bir cüsseye sahip bir diğer canavar olan su aygırını husule getirir. Öküzünki gibi yarık tırnaklıdır, atın sırtına, yelesine ve kişnemesine maliktir, yaban domuzunun kalkık burnunu, kuyruğunu ve çengel dişlerini taşır, lakin o derece tehlikeli değildir. Derisi, suya batırılarak yumuşatılmadığı müddetçe delinmez, kalkan ve miğfer imalatında istimal edilir. Bu mahluk ayaktaki ekinleri harap eder ve ertesi gün nereyi tahrip edeceğini evvelemirde kararlaştırır, dönüşünde kendisine bir pusu kurulmasını bertaraf etmek maksadıyla tarlaya geri geri girdiği de rivayet olunur.

BÖLÜM 40. (26.) SU AYGIRINI VE TİMSAHI ROMA'DA İLK KEZ KİMİN SERGİLEDİĞİ

M. Scaurus, aedilislik vazifesi esnasında verdiği temaşalarda, bu gaye uğruna muvakkaten tertip edilmiş bir su bendinde beş timsah ile birlikte bu mahluku Roma'da ilk teşhir eden kimse olmuştur. Su aygırı, tababet ameliyelerinden birinde dahi bize muallimlik etmiştir. Bu mahluk aralıksız ve aşırı beslenmek suretiyle haddinden fazla ağırlaşıp şiştiğinde, nehir kenarına iner ve taze kesilmiş kamışları tetkik eder, gayet sivri bir dip kütüğü bulur bulmaz gövdesini buna bastırarak budundaki damarlardan birini yaralar, bu suretle husule gelen kan akıntısıyla, aksi takdirde marazi bir hale duçar olacak bedeni rahatlar, akabinde bu yarayı balçıkla sıvar.

BÖLÜM 41. (27.) HAYVANLARDAN İKTİBAS EDİLEN ŞİFALI TABABET AMELİYELERİ

Aynı Mısır diyarının yerlisi olan ve ibis namıyla maruf bulunan kuş da bize buna mümasil bazı usulleri göstermiştir. Çengelli gagası marifetiyle, artık gıdanın harice ifraz edilmesinin sıhhat bakımından bilhassa elzem olduğu o mevkiden bedenini yıkar. Doğrusu insanoğluna fayda temin etmek üzere hayvanlardan iktibas edilmiş buluşlar yalnızca bunlardan ibaret değildir.

Giritotu bitkisinin temrenleri ve okları söküp çıkarmadaki kudreti, bize ilk olarak bu silahla vurulmuş geyiklerce aşikâr edilmiştir, zira mezkûr hayvanlar bu bitkiyle beslendiklerinde saplanan ok düşer. Yine aynı hayvanlar bir örümcek nevinden olan phalangiurn yahut benzer tabiatta bir haşere tarafından sokulduklarında, yengeç yiyerek kendilerini sağaltırlar.

Yılan sokmasına karşı en tesirli devalardan biri de, kertenkelelerin birbiriyle cenk ederken aldıkları yaraları tedavi etmekte kullandıkları bitkidir.

Kırlangıç, yavrularının gözleri illetlendiğinde onları şifaya kavuşturmak için chelidonia bitkisini kullanmasıyla, bu otun görme hassasına pek ziyade fayda sağladığını bizlere göstermiştir.

Kaplumbağa, yılanlara tesirli bir surette mukavemet etme kuvvetini cunile bubula tesmiye olunan bitkiyi yiyerek tazeler, gelincik ise fare peşindeyken yılanla tutuştuğu cenk esnasında sedefotu ile beslenir. Leylek marazlarını yabani mercanköşk ile, yaban domuzu ise sarmaşıkla ve bilhassa deniz tarafından kıyıya atılmış olanlar başta gelmek üzere yengeç yiyerek defeder. Yılan, kışın soğuğuyla gövdesini bürüyen zarı büzüştüğünde, bahar mevsiminde rezene suyu yardımıyla bunu üzerinden atar, böylece hem pürüzsüz hem de genç bir heyete bürünür.

Evvelemirde başını sıyırır, ardından kendini dışarı çekip içine hapsolduğu bu zardan bütünüyle sıyrılması tam bir gün ve bir gece sürer.

Aynı hayvan, kışladığı mahalde gözlerinin zayıfladığını hissettiğinde, rezene yahut marathrum tesmiye olunan nebatata sürtünerek gözlerini mesh edip ferahlatır, şayet pullarından dökülmekte gecikenler olursa, ardıç dikenlerine sürtünür.

Ejderha, baharda kendisini yoklayan mide bulantısını marulun sularıyla teskin eder. Barbar kavimler, bir zehir olan kurtboğan sürülmüş etlerle panter avına çıkarlar. Eti yedikleri anda boğazları sıkışır, nitekim bu nebatın pardalianches adını alması da bu yüzdendir. Ne var ki hayvan, bu zehre karşı panzehiri insan dışkısında bulmuştur, dahası ona erişmeye öyle can atar ki çobanlar, dışkıyı kasten, hayvanın sıçradığında dahi erişemeyeceği kadar yükseğe asılmış bir kaba koyarlar, hayvan da ona ulaşmak için çabalarken gücü büsbütün tükenip nihayetinde can verene dek sıçramayı sürdürür, aksi takdirde hayata öyle sıkı tutunur ki bağırsakları gövdesinden söküldükten sonra dahi uzun süre dövüşmeye devam eder.

Bir fil, otlarla aynı renkte olan bir bukalemunu kazara yutacak olursa, bu zehrin tesirini yabani zeytin vasıtasıyla giderir.

Ayılar, adamotu meyvesinden yediklerinde pek çok karınca yalarlar. Geyik, zehirli bitkilerin tesirini enginar yiyerek bertaraf eder.

Yabani güvercinler, küçük kargalar, karatavuklar ve keklikler, defne yaprağı yiyerek yılda bir kez bedenlerini arındırırlar, evcil güvercinler, kumrular ve kümes hayvanları yapışkanotu yahut helxine ile, ördekler, kazlar ve diğer su kuşları sideritis yahut mine çiçeği ile, turnalar ve benzer tabiatlı kuşlar ise hasırotu ile bunu yaparlar.

Kuzgun, galebe çalanın dahi zarar gördüğü bir dövüş neticesinde bir bukalemunu öldürdüğünde, zehri defne vasıtasıyla etkisiz hale getirir.

BÖLÜM 42. (28.) HAYVANLARDAN ÇIKARILAN TEHLİKE İŞARETLERİ

Bu kabil binlerce başka hakikat mevcuttur, aynı Doğa, pek çok hayvana da gökleri gözleme, her biri kendine has bir tarzda rüzgârları, yağmurları ve fırtınaları önceden sezme melekesini bahşetmiştir.

Bunların hepsini tek tek saymak, tıpkı her birinin insanla olan münasebetini izah etmek gibi nihayetsiz bir mesai olurdu. Zira hakikaten de onlar bizi yalnızca, insanlığın mühim bir kısmının en büyük itimadı gösterdiği lifleri ve iç organlarıyla değil, başka türlü ihtarlarla da tehlikeye karşı uyarırlar.

Bir bina çökmek üzereyken, bütün fareler orayı evvelemirde terk eder ve ağlarıyla birlikte örümcekler ilk düşenler olur.

Kuşlardan kehanette bulunmak Romalılar arasında bir ilim haline getirilmiş, bu işe bakan rahipler heyeti ise pek mukaddes addedilmiştir. Trakya’da, her yer buzla kaplandığında, diğer hususlarda kurnazlığı sebebiyle meşum sayılan tilkilerin haline bakılır.

Bu hayvanın, buzun kalınlığını sınamak maksadıyla kulağını buza dayadığı müşahede edilmiştir, işte bu sebeptendir ki ahali, donmuş nehirleri ve gölleri, tilkiler üzerlerinden geçip geri dönmedikçe asla aşmaz.

BÖLÜM 43. (29.) HAYVANLAR TARAFINDAN ORTADAN KALDIRILAN KAVİMLER

En hakir hayvanlara dair dahi elimizde bundan daha az dikkate değer olmayan rivayetler vardır. M. Varro bize, İspanya’da bir kentin tavşanlar, Tesalya’da bir diğerinin ise fareler tarafından temelleri kazılarak altının oyulduğunu, Galya’daki bir bölgenin ahalisinin kurbağalar, Afrika’daki bir yerin ise çekirgeler tarafından yurtlarından sürüldüğünü, Kikladlar’dan biri olan Gyarus sakinlerinin fareler, İtalya’daki Amunclae ahalisinin ise yılanlar tarafından kovulduğunu nakleder.

Etiyopya Cynamolgi kavminin bu tarafında, ahalisi akrepler ve zehirli karıncalar tarafından yok edilmiş engin, ıssız bir çöl sahası uzanır.

Bunlara muhtemelen, bu hayvanların mesken tuttuğu sular üzerinde etkili olan kasırgalar sebebiyet vermektedir. 23 Çekirgelerin yol açtığı tahribat her çağda bilinmektedir, Mısır ve Yahudiye'deki yıkıcı etkileri, Bochart'ın "Kutsal Yazılardaki Hayvanlar" adlı eserinin 1. Kısmında gayet tafsilatlı bir incelemeye konu edilmiştir, Kitap iv. Bölüm 3 ve 4. B. 24 Romalılar tarafından sürgün yeri olarak kullanılmıştır. İşbu Kitabın iv. Kitap 28. Bölümüne ve 82. Bölümüne bakınız. 25 İşbu Kitabın 82. Bölümüne ve x. Kitap 85. Bölümüne bakınız. B. 26 "Köpek sağanlar." Bkz. Kitap vi. Bölüm 35. 27 "Solipugis." Burada Plinius tarafından istimal edilen kelime ve kastettiği hayvan hususunda pek çok münakaşa vuku bulmuştur. Aynı hayvanın muhtelif isimleri olması muhtemel olan solipugus, solpugus, solipuga yahut solipunga, çeşitli müellifler tarafından zikredilmiştir, diğerleri meyanında, Lucanus, Pharsalia Kitap ix. satır 837, Diodoros Sikolos, Kitap iii., Strabon, Kitap xvi. ve Aelianus, De Natura Animalium Kitap xvii. Bölüm 40. İşbu hayvana xxix. Kitap 16. Bölümde tekrar atıfta bulunulmaktadır. Bununla birlikte verilen tasvir, mezkûr mahluku malum herhangi bir hayvanla teşhis etmemize imkân vermeyecek derecede müphemdir, adeta örümcek ile karınca arasında bir şeye işaret eder gibidir. B. Gine sahilindeki kırmızı karıncaların zehirli ve tahripkâr tabiatı günümüzde dahi işitilmektedir, Plinius'un ima ettiği mahlukların bunlar olması da ihtimal harici değildir. Bkz. Kitap v. Bölüm 33. ve Theophrastos bize, Rhoeteum ahalisinin scolopendra'lar sebebiyle yurtlarından sürüldüğünü nakleder. Fakat şimdi diğer yabanıl canavar türlerine geri dönmeliyiz.

BÖLÜM 44. (30.) SIRT общеLAN Sırtlanın kendi bünyesinde her iki cinsiyeti birden barındırdığı, bir sene erkek, müteakip sene dişi olduğu ve bir erkeğin iştiraki olmaksızın gebe kaldığı avam arasında yaygın bir zandır, lâkin Aristoteles bunu reddeder. Yelesiyle birlikte boynu, omurgaya kesintisiz bir biçimde bağlanır, öyle ki hayvan tüm gövdesini döndürmeksizin bu kısmını bükemez. Bu hayvan hakkında pek çok başka harikulade şey dahi rivayet edilir, en tuhafı ise, çoban ağılları civarında insan sesini taklit etmesidir, oradayken çobanlardan birinin ismini öğrenir, ardından onu çağırıp uzaklaştırır ve parçalar. Ayrıca kusan bir insanı taklit edebildiği, bu suretle köpekleri cezbettiği ve akabinde üzerlerine çullandığı söylenir. Ölülerin cesetlerini ele geçirmek maksadıyla mezarları kazan yegâne hayvandır. Dişisi nadiren yakalanır, gözlerinin bin bir muhtelif renkte ve gölge değişiminde olduğu söylenir. Gölgesiyle temas eden köpeklerin seslerini kaybedecekleri ve etrafında üç kez dolandığı her hayvanı birtakım büyü tesirleriyle hareketsiz kılabileceği de rivayet edilir.

BÖLÜM 45. COROCOTTA, MANTİKHORA Sırtlan ile Etiyopya dişi aslanının çiftleşmesinden, insanların ve sığırların sesini taklit etme hususunda aynı kabiliyete malik olan corocotta hasıl olur. Bakışı daima sabit ve hareketsizdir, çenelerinin hiçbirinde diş eti bulunmaz ve dişleri tek parça kesintisiz bir kemikten ibarettir, birbirine sürtünerek körelmesinler diye sanki bir nevi mahfaza içerisine alınmış gibidirler. Juba bize, Etiyopya'nın mantikhorasının dahi insan kelamını taklit edebildiğini bildirir. 28 Aelianus tarafından zikredilmiştir, Anim. Nat. Kitap xv. Bölüm 26. B. Scolopendra çok bacaklı haşerattandır. 30 Aristoteles, De Gener. Anim. Kitap iii. Bölüm 6 ve Hist. Anim. Kitap vi. Bölüm 32, Anim. Nat. Kitap i. Bölüm 25 ve Oppianus, Cynegetica Kitap iii. satır 289 bu hatalı kanaati benimsemiştir. İşbu Bölümün mütebaki kısmında sırtlana dair zikredilenler ekseriyetle mesnetsizdir. B. 31 Mantikhoraya dair 30. Bölümde bir miktar malumat verilmişti. Mantikhora ve corocotta tamamen muhayyile mahsulüdür. B. Cuvier, Ajasson neşrinde, cilt vi. s. 447, Lemaire, cilt iii. s. 439, corocotta ve catoblepas hikâyelerinin menşeinin, sırtlan ile tarafımızca gnu olarak bilinen hayvana dair tahrif edilmiş rivayetler olduğu kanaatindedir.

BÖLÜM 46. YABAN EŞEKLERİ Afrika'da çok sayıda sırtlan yetiştiği gibi, bu diyar pek çok yaban eşeğine de vücut verir. Bu türde her bir erkek, dişilerden müteşekkil bir sürüye hükmeder. Şehvetlerine ortak çıkmasından korkarak gebe dişileri dikkatle gözetlerler ve genç erkekleri doğar doğmaz dişleriyle hadım ederler. Gebe dişiler ise buna mukabil gizlenmeye çalışır ve cinsi münasebet fırsatlarını artırma arzusuyla gizlice yavrulamaya gayret ederler.

BÖLÜM 47. KUNDUZLAR, AMFİBİK HAYVANLAR, SU SAMURLARI Euxinus kunduzları, tehlike karşısında sıkıştırıldıklarında, peşlerine düşülme sebebinin bu olduğunu bildiklerinden, mezkûr uzuvlarını bizzat kesip atarlar. Bu maddeye tabipler tarafından castoreum tesmiye edilir. Buna ilaveten, bu hayvanın ısırığı dehşet vericidir, dişleriyle ağaçları devirebilir. 32 Cuvier'ye göre, Plinius'un burada yaban eşeği sürüleri ve yaşlı erkeklerin tahakkümü hususunda söyledikleri doğrudur, fakat yeni doğan yavruların hadım edilmesine dair rivayetin herhangi bir esası olup olmadığı şüphelidir, Ajasson, mezkûr eser, Lemaire, cilt iii. s. 440. B. 33 "De aquaticis et iisdem terrestribus", bu ibareler işbu Bölümün başlığına dercedilmiş olsa da, mevzu metin dahilinde işlenmemiştir. B. 34 Plinius burada "kunduz hayası" tesmiye edilen maddenin menşeine dair avamın kanaatini benimsemektedir, xxii. Kitap 13. Bölümde ise Sextius adlı bir tabipten iktibas ettiği daha sıhhatli bir tasviri nakleder. Bu, sünnet derisi civarında yerleşik bir salgı bezi tarafından ifraz edilen fena kokulu, yağlı bir maddedir. Cuvier, salgı bezi bu ifrazatla dolup şiştiğinde, hayvanın mezkûr kısmı bir taşa yahut ağaca sürterek muhtemelen bundan kurtulduğunu ve bu suretle kunduz hayasım avcılara bıraktığını, avam arasındaki yanılgının da böylelikle neşet ettiğini mütalaa eder. Ajasson, cilt vi. s. 448, Lemaire, cilt iii. s. 440. B.

nehir kıyılarında, adeta bir bıçakla kesilmişçesine devirirler. Şayet bir insanın vücudunun herhangi bir uzvunu kavrarlarsa, kemikleri kırılıp dişleri altında çatırdamadıkça asla tutuşlarını gevşetmezler.

Kuyrukları bir balığınkine benzer, vücudun diğer kısımlarında ise su samurunu andırırlar, her ikisi de suda yaşayan hayvanlardır ve her ikisinin de tüyleri kuş tüyünden daha yumuşaktır.

BÖLÜM 48. (31.) ÇALI KURBAĞALARI

Hem karada hem suda yaşayan çalı kurbağaları da, her gün dışarı attıkları ve besinleriyle birlikte yeniden bünyelerine aldıkları rivayet edilen muhtelif tıbbi maddelerle doludur, bunlardan yalnızca zehirli olan kısımları muhafaza ederler.

BÖLÜM 49. DENİZ BUZAĞISI, KUNDUZLAR, KERTENKELELER

Deniz buzağısı da, kunduzla aynı derecede zekaya sahip olarak, hem denizde hem karada aynı surette yaşar. Tıpta pek çok maksat için faydalı olan safrasını ve sara hastalığına çare vazifesi gören peynir mayasını kusarak dışarı atar, zira bu maddeler uğruna avlandığının pekala bilincindedir.

Theophrastus bize, kertenkelelerin de tıpkı yılan gibi derilerini döktüklerini ve bunu derhal yutarak bizi sara hastalığına karşı kuvvetli bir ilaçtan mahrum bıraktıklarını bildirir, yine kertenkele ısırığının Yunanistan'da ölümcül, lakin İtalya'da zararsız olduğunu söyler.

BÖLÜM 50. (32.) GEYİKLER

Geyikler, bütün hayvanların en munisi olmalarına rağmen, yine de kendilerine mahsus bir hınç beslerler, tazılar tarafından sıkıştırıldıklarında, kendi arzularıyla insana sığınırlar ve dişileri yavrulayacakları vakit, insan ayak izlerini taşıyan yollardan kaçınmaktansa, vahşi hayvanlara barınak sağlayan tenha yerlerden sakınmaya daha çok gayret gösterirler. Arcturus takımyıldızının doğuşundan sonra gebe kalırlar, sekiz aylık bir hamilelik devresinden sonra yavrularlar ve bazen iki yavru dünyaya getirirler.

Çiftleşmeden sonra birbirinden ayrılırlar, lakin erkekler, bu şekilde terk edildiklerinde şehvetlerinin galeyanıyla çılgına dönerler, toprağı kazarlar ve ağızları, yağmurla yıkanana dek bütünüyle kararır. Dişiler, doğum yapmadan evvel, seselis adı verilen muayyen bir ot vasıtasıyla bağırsaklarını temizlerler, bu otun kullanımıyla doğum daha kolay hale gelir.

Doğumdan sonra, seselis ve aros adı verilen iki bitkinin karışımını yerler ve ardından yavrunun yanına dönerler, öyle görünür ki, her nedense, doğumdan sonraki ilk sütlerinin bu bitkilerin özsuyuyla karışmasını arzu etmektedirler.

Daha sonra yavrularını koşma hususunda talim ettirir ve onlara nasıl kaçacaklarını öğretirler, onları uçurumlara götürür ve nasıl sıçrayacaklarını gösterirler.

Erkeğin cinsi arzusu artık tatmin bulduğundan, büyük bir iştahla otlaklara yönelir.

Aşırı derecede yağlandıklarını hissettiklerinde, cüsselerinden neşet eden bu meşakkati ikrar edercesine, tenha bir mevki ararlar.

Bunun yanı sıra, kaçışları esnasında mütemadiyen duraklar, hareketsiz kalıp arkalarına bakarlar ve düşman yaklaştığında kaçışlarını tekrar sürdürürler.

Bu duraklamaya bağırsaklarında hissettikleri şiddetli ızdırap sebep olur, bu uzuv öylesine zayıftır ki, pek hafif bir darbe dahi içeride parçalanmalarına yol açar.

Bir köpeğin havlaması onları derhal kaçırır ve arkalarında hiçbir iz kalmasın diye daima rüzgar yönünde koşarlar.

Çobanın kavalı ve nağmeleriyle sakinleşirler, kulakları dik olduğunda işitme duyuları pek keskindir, ancak kulakları düştüğünde sağırlaşırlar. Diğer açılardan geyik saf bir hayvandır, her şeye hayretle ve sersemce bir şaşkınlıkla bakar, öyle ki şayet bir at yahut inek yaklaşacak olsa yanı başındaki avcıyı görmez veya görse dahi yalnızca yayına ve okuna dik dik bakar.

Geyikler sürü halinde denizi aşarlar, uzun bir sıra halinde yüzerler, her birinin başı önündekinin sağrısına dayanır ve her biri sırayla en arkaya geçer.

Bu durum, bilhassa Kilikya’dan Kıbrıs adasına geçtikleri sırada müşahede edilmiştir.

Karayı görmeseler de kokuyu takip ederek yollarını bulabilirler.

Erkekleri boynuzludur ve ilkbaharda muayyen bir vakitte her yıl boynuz döken yegâne hayvanlardır, bu dönemde en tenha yerleri büyük bir itina ile arayıp bulurlar ve boynuzlarını kaybettikten sonra, sanki silahsız kaldıklarının bilincindeymiş gibi gizlenirler.

Yine de bunların bize sağlayabileceği faydayı bizden esirgerler, zira adeta belirli şifalı hassalara malik olan sağ boynuzun asla bulunamadığı söylenir, bu durum, korunaklı parklarda tutulduklarında dahi boynuzlarını her yıl değiştirdikleri gerçeği karşısında daha da hayret vericidir, umumiyetle boynuzlarını toprağa gömdükleri düşünülür.

Her iki boynuzun da yanarken çıkardığı koku yılanları kaçırır ve sarayı teşhis eder.

Yaşlarının alametlerini de boynuzlarında taşırlar, altıncı yıla kadar her sene yeni bir çatal eklenir, bu müddetten sonra ise boynuzlar aynı minvalde yenilenir, öyle ki boynuzlarına bakılarak yaşları tayin edilemez.

Buna mukabil ihtiyarlıkları dişlerinden anlaşılır, zira o vakit dişleri pek azdır yahut hiç kalmamıştır, gençliklerinde umumiyetle olduğu gibi boynuzlarının kaidesinde, alınlarının önünden fırlayan çatallara artık rastlanmaz. Bu hayvan iğdiş edildiğinde boynuzlarını dökmez ve boynuzlar yeniden çıkmaz.

Boynuzlar yeniden sürmeye başladığında evvela kuru deriyi andıran iki çıkıntı görülür, bunlar kamışın tepesindeki yumuşak tüylere benzer bir hav tabakası taşıyan narin sürgünler halinde büyür.

Boynuzsuz kaldıkları müddetçe geceleyin otlamaya çıkarlar.

Boynuzlar büyüdükçe güneşin hararetiyle sertleşir ve hayvan zaman zaman bunların metanetini ağaçlar üzerinde dener, mukavemetlerinden emin olduğunda ise sığınağını terk eder. Kimi zaman boynuzlarında yeşil ve büyümekte olan sarmaşıklarla yakalanmış geyikler de olmuştur, hayvan boynuzlarını ağaçlara sürterken bu bitki, herhangi bir tahta parçasında kök salacağı gibi bunların üzerinde kök salmıştır.

Geyik bazen beyaz da olabilir, nitekim Q. Sertorius’un, İspanya kavimlerini kehanet vergisine sahip olduğuna inandırdığı dişi geyiğinin de beyaz olduğu söylenir. Geyik aynı zamanda yılanla da dövüşür, yılanın deliğini bulup çıkarır ve nefesiyle onu burnundan çekip dışarı alır, yanmış geyik boynuzu kokusunun yılanları kaçırmadaki fevkalade kudreti de buradan ileri gelir.

Yılan sokmasına karşı en tesirli deva, anasının karnında katledilmiş bir yavrunun şirdenidir. Geyiğin fevkalade uzun ömürlü olduğu umumiyetle kabul görür, Büyük İskender’in bizzat taktığı ve yağ birikimi neticesinde deri kıvrımları arasına tamamen gizlenmiş altın tasmaları taşıyan bazı geyikler yüz yıl sonra yakalanmıştır. Bu hayvan hummaya tutulmaz ve nitekim bu illete karşı bir koruyucudur. Son devirlerde hanedan mensubu bazı kadınların her sabah geyik eti yemeyi adet edindiklerini ve hiçbir hummaya yakalanmaksızın pek ileri bir yaşa eriştiklerini biliyoruz.

Lakin hayvanın bu fazileti taşıdığından emin olmak için tek bir yara ile öldürülmesi gerektiği umumiyetle kabul edilir.

(33.) Boynundaki sakalı ve omuzlarındaki uzun kılları haricinde geyikten hiçbir farkı olmayan bir hayvan da aynı nevidendir, buna tragelaphus denir ve Phasis kıyılarından başka hiçbir yerde yetişmez.

BÖLÜM 51.

BUKALEMUN. Afrika, hemen hemen üretmeyen yegâne diyardır

K. ii. b. 9, ve yine K. xxviii. b. 42'de buna atıfta bulunulur. B. 55 Gaguinus, Hist. Franc.

K. ix. b. 3'te benzer mahiyette çok daha harikulade bir vaka nakleder, lakin Buffon'un da işaret ettiği üzere, geyiğin ömrü otuz veya kırk yıldan fazla olmadığından bu nevi rivayetler mesnedsizdir.

Kezalik Cuvier de geyiğin ömrünün otuz altı yahut kırk yılı aşmadığını beyan eder. B. 56 Plinius'un tragelaphus'u ile Aristoteles'in, Hist. Anim.

K. ii. b. 1'deki hippelaphus'unun yahut at-geyiğinin hakiki tabiatı (ki bunların aynı hayvan olduğu anlaşılmaktadır), tabiatşinaslar arasında uzun müddet ihtilaflı bir mesele olarak kalmıştı, Cuvier'nin bildirdiği veçhile bu husus, söz konusu mahlukun Kuzey Hindistan dağlarında mukim bir geyik nev'i olduğunu tespit eden Alphonse Duvaucel tarafından nihayete erdirilmiştir. B. 57 Ve Diodorus Siculus'a göre, K. ii, kezalik Arabistan'da dahi bulunur. 58 Bu hakikat, Afrika'nın her nevi biçim ve renkte gazallarla dolu olması hasebiyle geyikten mahrum bulunmasının pek dikkat çekici olduğunu belirten Cuvier tarafından teyit edilmektedir. Müellif, bu diyarda geyik gördüklerini iddia eden seyyahların,

BÖL. 51. BUKALEMUN. geyiğe tesadüf etmeyip aslında gazallarla karşılaştıklarını ve bunları mezkur hayvanlarla karıştırdıklarını zannetmektedir, Ajasson, cild vi. s. 451, Lemaire, cild iii. s. 453. B. her ne kadar Hindistan'da çok daha yaygın tesadüf edilse de bukalemunu meydana getirir.

Biçimi ve cesameti kertenkeleninki gibidir, şu farkla ki bacakları düz ve daha uzundur.

Böğürleri, tıpkı balıklarda olduğu gibi karnının altında birleşir ve omurgası da benzer şekilde dışa doğru çıkıntı yapar.

Burnu, bu denli ufak bir hayvanda kabil olduğu mertebe, küçük bir domuzun burnunu andırır.

Kuyruğu gayet uzundur ve ucuna doğru incelerek engereğin kuyruğu gibi kıvrımlar teşkil eder.

Kancalı pençeleri ve kaplumbağanınkine benzer yavaş bir yürüyüşü vardır, vücudu timsahınki misali pürüzlüdür, gözleri çukurlarına derince gömülmüş olup birbirine pek yakındır, fevkalade iridir ve bedeniyle aynı renktedir.

Gözlerini asla kapamaz ve hayvan etrafına bakınacağı vakit bunu gözbebeğinin hareketiyle değil, gözün akının hareketiyle yapar. Başını daima dik ve ağzını açık tutar, ne etle ne içecekle ne de başka bir nesneyle değil, yalnızca hava ile beslenen yegane mahluktur. Samyeli günlerinin sonuna doğru hırçınlaşır, sair vakitlerde ise kamilen zararsızdır.

Renginin tabiatı dahi pek şayan-ı hayrettir, zira mütemadiyen tebeddül eder, beyaz ve kırmızı müstesna olmak üzere, gözleri, kuyruğu ve bütün gövdesi daima en yakınındaki nesnenin rengine bürünür. Telef olduktan sonra ise solgun bir renge bürünür.

Başının, çenesinin ve kuyruk sokumunun etrafında az miktarda et bulunur, lakin bedeninin mütebaki kısımlarında kat'iyen et yoktur.

Yüreği ve gözlerinin civarı haricinde bünyesinde zerrece kan bulunmaz ve sakatatı dalaktan mahrumdur. Tıpkı kertenkele gibi kış aylarında gizlenir.

BÖL. 52. RENK DEĞİŞTİREN DİĞER HAYVANLAR, TARANDUS, LYCAON VE THOS. İskitlerin tarandrus'u dahi rengini tebdil eder, lakin postu kıllarla kaplı hayvanlar arasında, boynunda bir yele olduğu rivayet edilen Hindistan'ın lycaon'u müstesna, buna tesadüf edilmez.

Lakin thos'a gelince (ki bu, adi kurttan daha iri bir cüsseye ve pek kısa bacaklara malik bulunması, büyük bir çeviklikle sıçraması, avlanarak maişetini temin etmesi ve insana asla saldırmaması ile tefrik edilen bir kurt nev'idir), tebeddül eder popüler şiirine esas teşkil etmiştir.

Hayvan, filhakika, muhtelif tonlara yahut renklere bürünür, lakin bu tebeddüller harici bir nesneye değil, dahili yahut bünyevi sebeplere bağlıdır. Aelianus, Anim. Nat.

K. ii. b. 14'te renk tebeddülüne değinir, lakin rengin temas ettiği nesneyle herhangi bir irtibatı bulunduğunu ima etmez. B. 64 Bukalemundaki adale lifi ve kan miktarı, hayvanın cesametine nispetle şüphesiz cüzidir, mamafih aynı tabii takımdaki diğer hayvanlardan pek de az değildir, dalağı ise, Cuvier'nin belirttiği veçhile, pek ufaktır, bir mercimek tanesinden büyük değildir. B. 65 Cuvier, bu rivayetin De Mirab.

Auscult. s. 1152 adlı imzasız risaleden ve Theophrastus'tan iktibas edildiğini, evvelemirde, kışın kılları neredeyse beyaz renge, yazın ise kahverengi yahut gri bir renge bürünen ren geyiği hakkında kadim müelliflerin sahip olduğu nakıs malumattan neşet etmiş olabileceğini kaydeder.

Mezkur risale üzerine bir şerh telif etmiş olan Beckmann ise tarandrus'un mus geyiği [sığın] olduğunu farz eder. Cuvier, Caesar'ın Bell. Gall. eserinde tarif ettiği hayvanın

Kitap VI, Bölüm 26'da Hercynia Ormanı'nda yaşadığı ve "bos cervi figura" olarak adlandırdığı hayvanın ren geyiği olduğunu belirtir, "tarandrus" sözcüğünün de Almanca "das Rennthier"den türemiş olabileceğini ileri sürer.

Ajasson, cilt VI, s. 453, 454, Lemaire, cilt III, s. 456, 457. Aelianus, Anim. Nat.

Kitap II, Bölüm 16'da tarandrusun renk değiştirmesinden öyle bir surette bahseder ki bu, varlığı bilinen hiçbir hayvana uymaz. B.

Plinius'un tarandrus, thos ve bukalemun hakkındaki anlatıları Rabelais tarafından alaya alınmıştır, Kitap IV, Bölüm 3.

66 Cuvier, Plinius'un lycaonunun yeleli bir hayvan olan Hint kaplanı olduğunu varsayar, lakin renk değiştirmesine dair söylenenler gerçeği yansıtmaz. B.

67 Doğa bilimciler burada tarif edilen hayvanın kimliği hususunda ihtilafa düşmüşlerdir, fakat Cuvier, Bochart'ın bunun Linnaeus'un Canis aureus chakal'ı (çakal) olduğunu kanıtladığı kanaatindedir. Aristoteles'in Hist. Anim.

Kitap II, Bölüm 17 ve Kitap IX, Bölüm 44'te verdiği tarif bu varsayımla örtüşür, hayvan ayrıca Oppianos tarafından da tarif edilmiştir, Halieut. Kitap II, Bölüm 615. B.

postudur, zira kışın kıllarla kaplanır, yazın ise çıplak gezer.

Tarandrus bir öküz cüssesindedir, başı geyiğinkinden daha büyük olup ona pek de benzemez değildir, boynuzları dallı budaklı, tırnakları yarık ve kılları ayı kılları kadar uzundur.

Kendi rengine dönmeyi münasip gördüğünde asıl rengi eşeğinkine benzer.

Postu öylesine fevkalade bir sertliktedir ki zırh yapımında kullanılır.

Bu hayvan ürktüğünde, saklandığı yerdeki yahut çevresindeki tüm ağaçların, çalıların ve çiçeklerin rengini aksettirir, bu sebeple de pek nadir yakalanır.

Gövdeye böylesi muhtelif renklerin verilmiş olması hayret vericidir, lakin bunun kıllara dahi sirayet etmesi çok daha şaşırtıcıdır.

BÖLÜM 53. (35.) OKLU KİRPİ

Hindistan ve Afrika, gövdesi dikenlerle kaplı oklu kirpiyi barındırır.

Bu, kirpinin bir türüdür, fakat oklu kirpinin dikenleri daha uzundur ve derisini gerdiğinde bunları birer mermi gibi fırlatır. Kendisini sıkıştıran köpeklerin ağızlarını bunlarla deler, hatta oklarını daha da uzak mesafelere savurur.68 Kış aylarında gizlenir, ki bu esasen pek çok hayvanın, bilhassa da ayının tabiatında vardır.

BÖLÜM 54. (36.) AYILAR VE YAVRULARI

Ayılar kış başlangıcında çiftleşirler,69 lakin diğer dört ayaklılar gibi değil, zira her iki hayvan da yere uzanır ve birbirine sarılır.70 Dişi daha sonra tek başına ayrı bir ine çekilir ve orada otuzuncu günde, ekseriyetle beş yavru dünyaya getirir.

İlk doğduklarında, farelerden biraz daha büyük, şekilsiz beyaz et yığınlarıdır,71 yalnızca pençeleri

68 Oklu kirpinin dikenlerinin, köpeğin derisine tabiî yerlerinden kopacak kadar kuvvetle saplanması mümkündür, lakin hayvanın herhangi bir cehdiyle bunların dışarı fırlatılabileceğine veya atılabileceğine inanmak için hiçbir sebep yoktur. Aelianus, Anim. Nat.

Kitap I, Bölüm 31 ve Kitap XII, Bölüm 26'da hystrixi tarif eder, ayrıca bkz. Aristoteles, Hist. Anim.

Kitap VI, Bölüm

69 Cuvier, ayıya dair bu anlatının umumen doğru olduğunu belirtir, yine de gerektiği şekilde işaret edilecek olan bazı hatalara dikkat çeker. Aelianus, Anim. Nat.

Kitap VI, Bölüm 3'te ayının doğumuna dair bilgi verir. B.

70 Çiftleşme usullerine dair bu tasvir, her ne kadar Aristoteles'in Hist. Anim. Kitap VI, Bölüm 30'undan alınmış olsa da doğru değildir.

Buffon ve diğer doğa bilimciler, bu hususta diğer dört ayaklılardan farklı olmadıkları konusunda bizi temin ederler. B.

71 Aristoteles, yavruların kör, kılsız doğduğunu ve

belirgindir. Anne ayı daha sonra onları yalayarak peyderpey münasip bir şekle sokar.

Doğum yapmakta olan bir dişi ayıyı görmekten daha nadir bir şey yoktur.72 Erkek kendi sığınağında kırk gün, dişi ise dört ay kalır.

Şayet bir inleri yoksa, yağmur geçirmez kıldıkları ve içini yumuşak yapraklarla döşedikleri, dallardan ve çalılardan müteşekkil bir sığınak inşa ederler.

İlk on dört gün boyunca öylesine derin bir uykuya dalarlar ki yaralansalar dahi uyandırılamazlar. Bu uyuşukluk hâlindeyken fevkalade yağlanırlar.

Bu yağ hekimlikte çokça kullanılır, saçların dökülmesini önlemede de gayet faydalıdır.73 Bu on dört günün hitamında ayağa kalkarlar ve ön pençelerini emerek beslenirler.74 Kuşların yumurtaları üzerine kuluçkaya yatmasına benzer şekilde, yavruları üşüdüğünde onları göğüslerine bastırarak ısıtırlar.

Pek hayret verici bir husustur ki, Theophrastus buna kani olmuştur, kış uykusundaki bir ayı katledilip eti saklanacak olursa, pişirilmiş dahi olsa hacmi genişler.75 Bu devrede hayvanın midesinde hiçbir gıda emaresine rastlanmaz, pek az miktarda sıvı mevcuttur, yalnızca kalbin civarında birkaç damla kan bulunur, lakin bedenin sair hiçbir yerinde kat’iyen kan yoktur.76 Bahar vaktinde inlerinden çıkarlar, erkekleri fevkalade semizdir, ne var ki bu hale tatminkar bir izah getiremeyiz, zira cüsselerinin bu derece arttığı uyku hali, evvelce zikrettiğimiz üzere, yalnızca on dört gün sürer.77 Dışarı çıktıklarında, kabızlık haline duçar olabilecek bağırsaklarını yumuşatmak maksadıyla aros tesmiye olunan muayyen bir nebatı yerler,78 dişlerinin keskinliğini ise taze ağaç sürgünlerine sürterek bilerler.

Görme duyuları zayıftır, bilhassa bu sebepten ötürü arı peteklerini ararlar, zira arıların boğazlarını sokup kan akıtması neticesinde başlarındaki ağırlık ve sıkıntı hafifler.79 Ayının başı son derece zayıftır, buna mukabil aslanda fevkalade bir kuvvete maliktir, nitekim ayı, herhangi bir ürküntüye kapılıp kendini bir kayadan aşağı bırakacağı vakit, başını pençeleriyle örter.

Sirk arenasının zemininde, başlarına indirilen bir yumruk darbesiyle can verdikleri sıkça müşahede edilir.

İspanya ahalisi, ayının dimağında bir nev’i füsunkar zehir bulunduğuna inanır, bu sebepten umumi oyunlarında katledilen ayıların kafalarını ateşe verirler, zira rivayet olunur ki bu dimağ, içeceğe karıştırıldığında insanda ayı gazabı husule getirir.80 Bu mahluklar iki ayak üzerinde yürürler, ağaçlardan ise gerisin geri inerler.81 Dört ayaklarıyla birden boğanın burnuna ve boynuzlarına asılıp, sıkletleriyle onun takatini tüketmek suretiyle boğayı alt edebilirler.

Başka hiçbir hayvanda ahmaklık, fesat tasarlamakta bu denli mahir kılınmamıştır.

Vekayinâmelerimizde mukayyettir ki, M. Piso ile M. Messala’nın konsüllüğü devrinde, Ekim ayının kalendae’sinden evvelki on dördüncü günde,82 curule aedile Domitius Ahenobarbus, Sirk meydanına yüz Numidya ayısı ve bir o kadar Habeş avcısı çıkarmıştır, Afrika’da hiçbir ayının yetişmediği umumiyetle malum iken “Numidya” lafzının ilave edildiğini görmek beni hayrete düşürür.83

FASIL 55. (37.) PONTUS VE ALP FARELERİ Pontus fareleri dahi kış boyunca saklanırlar, lakin yalnızca beyaz olanları.84 Bu mahlukların tat alma hislerinin pek keskin olduğunu iddia eden müelliflerin, bunun hakikat olduğunu nasıl keşfettiklerine şaşarım.

Porsuk cüssesinde olan Alp fareleri dahi gizlenirler,85 lakin evvela inlerine bir erzak zahiresi taşırlar.

Kimi muharrirlerin beyanına nazaran, erkek ve dişi sırayla sırtüstü yatarak pençelerinde kemirilmiş otlardan bir demet tutarlar, her biri nevbetle diğerinin kuyruğunu dişleriyle kavrar, bu suretle inlerine çekilirler, bu mevsimde sırtlarındaki kılların aşınmış bulunmasının sebebi budur.

Mısır’da dahi buna benzer bir hayvan mevcuttur,86 aynı şekilde kalçaları üzerine oturur, ön ayaklarını el gibi kullanarak iki ayağı üstünde yürür.

FASIL 56. KİRPİLER Kirpiler dahi kış için erzak depolarlar, yerde yatan elmaların üzerinde yuvarlanarak birini dikenlerine batırırlar, diğerini ise ağızlarına alıp böylelikle ağaç kovuklarına taşırlar.

Bu mahluklar deliklerine gizlendiklerinde, rüzgarın poyrazdan kıbleye döneceğine dair kati bir alamet teşkil ederler.87 İzah olunduğu üzere

Kitap viii. Bölüm 17'deki hayvan kakımdır yahut sansardır, lâkin Cuvier'nin belirttiği üzere, Ajasson, cilt vi. s. 457, Lemaire, cilt iii. s. 467, kakım kış uykusuna yatmaz.

85 Cuvier, yukarıda zikredilen yerde, Alp faresinin dağ sıçanı olduğunu kabul eder, lâkin onun porsuktan cüssece daha ufak olduğunu belirtir.

86 Cuvier, yukarıda zikredilen yerde, Mısır faresinin Arap tavşanı, Linnaeus'nun Mus jaculus'u olduğunu kabul eder, lâkin bu hayvan dağ sıçanından pek çok daha küçüktür.

Plinius, Kitap x. Bölüm 85'te, Mısır faresinin tıpkı Alp faresi gibi iki ayağı üzerinde yürüdüğünü söyler. Aristoteles, Hist. Anim. Kitap vii. Bölüm 37'de ve Aelianus, Anim. Nat. Kitap xv. Bölüm 26'da Mısır faresine atıfta bulunur.

Muhtemelen Mus cahirinus.

87 Bu ve diğer hayvanların havayı ve rüzgârın gelecekteki istikametini önceden sezme melekesi Plutarkhos tarafından, bilhassa da kirpide bulunduğu şeklinde zikredilmiştir. Bu husus Aristoteles tarafından da zikredilir, Hist. Anim. Kitap ix. Bölüm 6, lâkin Plinius'un beyan ettiği üzere, yalnızca tek bir istikametteki değişimle mahdut değildir.

Bazı şarihler tarafından, metinde yapılacak cüz'i bir tadilatla, bu ifadenin rüzgârın her iki yöndeki değişimini de kapsayacak surette teşmil edilebileceği ileri sürülmüştür, Lemaire, cilt iii. s.

KİRПİLER

Avcının yaklaştığını hissettiklerinde başlarını, ayaklarını ve gövdelerinin yalnızca ince ve müdafaasız bir hav tüyüyle kaplı olan bütün alt kısmını içeri çekerler, sonra da bir küre şeklini alacak surette yuvarlanırlar, öyle ki kendilerini dikenlerinden başka bir yerden tutmanın imkânı kalmaz.

Çaresizlik raddesine geldiklerinde, derilerine ve dikenlerine zarar veren aşındırıcı bir idrar salgılarlar, zira peşlerine bunlar uğruna düşüldüğünün farkındadırlar.

Binaenaleyh mahir bir avcı, onları ancak idrarlarını henüz boşalttıkları vakit takip edecektir.

Bu vaziyette deri kıymetini muhafaza eder, diğer vaziyette ise, hayvan canını kurtarsa dahi, dikenleri çürüyüp dökülerek bozulur ve kolayca yırtılır.

İşte tam da bu sebeple, çaresizliğin son kerteye vardığı anlar haricinde, kendisini bu zehirli sıvı ile asla ıslatmaz, zira kendi zehirli damıtığına karşı tam bir nefret besler ve hayvan öylesine ihtiyatlı, son ana dek beklemekte öylesine kararlıdır ki, ekseriyetle bu müdafaa vasıtasına başvurmadan evvel ele geçirilir.

Üzerine ılık su serpmek suretiyle açılmaya mecbur bırakılır ve ardından, arka bacaklarından birinden asılarak açlıktan ölmeye terk edilir, zira derisine halel getirmeksizin onu itlaf etmenin başka bir yolu yoktur.

Bu hayvan, pek çoğumuzun zannettiği gibi, insanoğlu için bütünüyle faydasız değildir.

Şayet hâsıl ettiği dikenleri olmasaydı, koyunun yumuşak yapağısı insanoğluna beyhude verilmiş olurdu, zira yünlü kumaşlarımız onun derisi vasıtasıyla terbiye edilir.

Bu metaın inhisarından büyük yolsuzluklar ve büyük kârlar neşet etmiştir, senatonun hakkında daha sık kararname çıkardığı başka hiçbir mevzu yoktur ve imparatorlar arasında, vilayetlerden bu hususta şikâyet almamış tek bir kişi dahi bulunmamaktadır.

88 Günümüzde bu maksatla peygamberdikeni yahut tarakotu kullanılmaktadır, nitekim ucu kıvrık ve bileyilen demir teller de kullanılır. Günümüzde kumaş imalatında muhtemelen kirpinin tek bir dikeni dahi kullanılmamaktadır.

89 Dalechamps, bu şikâyetlerin muhtemelen kirpi dikeni yerine devedikenleri ve çalıların kullanılması, kirpi derisinin pazara fena bir halde getirilmesi ve yine zengin tüccarların bunları toptan satın alarak piyasayı kapatması hususunda olduğunu ileri sürer. Hardouin, İmparator Zenon'un kirpiler ve şayet "pectinum" kelimesinin manası hakikaten buysa, yün tarama malzemelerinin inhisarına karşı fermanını nakleder.

LEONTOPHONUS VE VAŞAK

İdrarları fevkalade harikulade hassalara malik iki hayvan daha vardır.

Leontophonus adı verilen küçük bir hayvandan bahsedildiğini işitmişizdir, bu hayvanın yalnızca aslanın yetiştiği memleketlerde mevcut olduğu söylenir, şayet eti aslan tarafından yalnızca tadılacak olsa, tabiatı öylesine şiddetli zehirlidir ki, diğer dört ayaklıların bu efendisi derhal can verir.

İşte bu sebeptendir ki, aslan avcıları onun gövdesini yakıp kül ederler ve bir parça ete bu tozu serperler, böylelikle külü vasıtasıyla dahi aslanı katlederler, bu zehir onun için öylesine ölümcüldür!

Bu yüzden aslan, haklı bir sebebe dayanarak leontophonus'tan nefret eder ve onun gözlerini kör ettikten sonra, bir ısırık dahi vurmaksızın onu öldürür, beriki hayvan ise, bunun da aslan için ölümcül olduğunu gayet iyi bildiğinden, aslanın üzerine idrarını saçar.

Vaşağın idrarı, bu hayvanın yetiştiği memleketlerde, ya billurlaşır yahut yakut benzeri ve ateş gibi parıldayan kıymetli bir taşa dönüşerek katılaşır. Buna lyncurium denir, işte pek çok kimsenin kehribarın bu suretle teşekkül ettiğine inanmasının sebebi de budur.

Vaşak, bu hassayı gayet iyi bildiğinden, idrarına sahip olmamızı kıskanır ve bu sebeple onu toprağa gömer, lâkin bu sayede idrar çok daha çabuk katılaşır.

PORSUKLAR VE SİNCAPLAR

Porsuk, ürktüğü vakit, korkusunu farklı türden bir hile ile izhar eder, derisini şişirerek öylesine gerer ki, insanların darbelerini de köpeklerin ısırığını da aynı derecede savuşturur. Sincap dahi fırtınaları önceden sezme iktidarına maliktir,

90 Bu beyanlar De Mirab. Ausc. risalesinden alınmıştır, lâkin Cuvier'nin belirttiği üzere, masaldan ibarettir, Lemaire, cilt iii. s. 470, Ajasson, cilt vi. s. 458.

91 "Aslan katili."

92 Bu Kitabın 30. bölümüne bakınız.

93 Bu masala Ovidius tarafından Metam.'da atıfta bulunulmuştur.

ve böylece rüzgârın estiği taraftaki deliğini tıkayıp diğer tarafı açık bırakır, bundan gayrı vücudunun geri kalanına kıyasla daha uzun tüylerle donatılmış olan kuyruğu, kendisine bir örtü vazifesi görür.

Görünüşe göre kimi hayvanlar kış için yiyecek ihtiyatı yapar, kimileri ise zamanı yiyecek yerine geçen uyku ile tüketir.

BÖLÜM 59. (39.) ENGEREKLER VE SALYANGOZLAR

Yılanlar arasında yalnızca engereğin kendini toprağa gizlediği, diğerlerinin ise ya ağaç kovuklarında ya da kayalıklardaki yarıklarda sindiği söylenir. Soğuktan helak olmadıkları müddetçe, hiçbir besin almaksızın bir tam yıl boyunca orada yaşayabilirler. Sığınaklarında uyudukları süre zarfında hiçbiri zehirli değildir.

Benzer bir uyuşukluk hâli salyangozlarda dahi görülür.

Bu hayvanlar yaz mevsiminde dahi hareketsiz kalarak taşlara pek kuvvetle yapışır, hatta altüst edilip taşlardan koparılsalar bile kabuklarını terk etmezler.

Balear Adaları'nda mağara salyangozu olarak bilinen salyangozlar, yerdeki deliklerini terk etmez ve hiçbir nebatat ile beslenmez, lakin birbiri üzerine tıpkı üzüm salkımları gibi yapışırlar.

Kabuğa yapışan bir kapakçık ile örtülü, daha az rastlanan bir başka tür dahi mevcuttur. Bu hayvanlar daima toprağın altına yuvalanır ve evvelce Deniz Alpleri civarından gayrı hiçbir mahalde bulunmazlardı, ancak son zamanlarda Liternum arazisinde de kazılarak çıkarılmışlardır, mamafih bunların en makbul olanları Astypalaea Adası'ndakilerdir.

BÖLÜM 60. KERTENKELELER

Salyangozun en büyük düşmanı olan kertenkelenin, ömrünü hiçbir vakit altı aydan öteye uzatamadığı söylenir.

Arabistan kertenkeleleri bir arşın boyundadır, Hindistan'daki Nysa Dağı'nda bulunanlar ise yirmi dört kadem uzunluğunda olup renkleri ya sarı, ya erguvani ya da gök mavisidir.

BÖLÜM 61. (40.) KÖPEĞİN NİTELİKLERİ, EFENDİSİNE BAĞLILIĞINA DAİR MİSALLER, HARP MAKSADIYLA KÖPEK BESLEMİŞ MİLLETLER

İnsanoğlunun yanında ehlileştirilmiş hayvanlar arasında dahi, bilinmeye ziyadesiyle layık pek çok hâl vardır, bunlar arasında bilhassa insanın en sadık dostu olan köpek ve at yer alır.

Efendisini müdafaa etmek uğruna bir harami çetesine karşı vuruşan bir köpeğe dair elimizde bir rivayet mevcuttur, yaralarla delik deşik olmasına rağmen cesedin başından ayrılmamış, her türlü kuşu ve yırtıcı hayvanı oradan uzaklaştırmıştır.

Bir başka köpek ise Epir'de, bir insan kalabalığının ortasında efendisinin katilini tanımış, onu ısırıp üzerine havlayarak cürmünü itiraf etmesini sağlamıştır.

Bir Garamant kralı dahi, bütün hasımlarına karşı muharebeyi sürdüren iki yüz köpek sayesinde sürgünden geri getirilmiştir.

Kolophon ve Kastabala ahalisi, harp maksadıyla köpek bölükleri beslerdi, bunlar en ön safta dövüşür ve asla ricat etmezlerdi, fevkalade sadık yardımcılar oldukları hâlde hiçbir ücret talep etmezlerdi.

Kimbirlerin mağlubiyetinin ardından, arabalar üzerinde taşınan seyyar meskenlerini köpekleri müdafaa etmiştir.

Likyalı İason katledildiğinde köpeği besin almayı reddetmiş ve açlıktan ölmüştür.

Darius'un Hyrkanus adını verdiği bir köpek, Kral Lysimakhos'un cenaze odunları tutuşturulduğunda kendini alevlerin içine atmış, Kral Hieron'un köpeği de aynısını yapmıştır.

Philistos, tiran Gelon'un köpeği Pyrrhos hakkında dahi benzer bir hadise aktarır, ayrıca Bitinya Kralı Nikomedes'in köpeğinin, zevcesi Konsingis'i, kocasıyla oynaşırken takındığı edepsiz tavırları sebebiyle parçaladığı söylenir.

Bizim aramızda ise, Kaskellius'a medeni hukuku öğreten kibar tabakadan Volkatius, akşamüzeri kır evinden Asturya binek atı sırtında dönerken bir haydudun hücumuna uğramış ve yalnızca köpeği sayesinde kurtulmuştur.

Senatör Kaeslius dahi Plasentia'da hasta yatağında yatarken silahlı adamların baskınına uğramış, lâkin adamlar önce köpeğini katletmeden kendisine hiçbir yara verememişlerdir.

Fakat hepsinden daha olağanüstü olan vaka, kendi çağımızda cereyan etmiş ve Roma halkının resmî kayıtlarıyla tevsik edilmiş bulunan hadisedir. Appius Junius ile P. Silius’un konsüllüğü döneminde, Germanicus’un oğlu Nero ile ilgili meseleden ötürü Titius Sabinus köleleriyle birlikte idama mahkûm edildiğinde, içlerinden birine ait bir köpeği hapishaneden uzaklaştırmak kabil olmamıştır, Gemitorian merdivenlerinden aşağı atılan cesedin başından da hiçbir şekilde zorla koparılamamıştır, hayvan orada, muazzam bir kalabalığın huzurunda acı acı ulumayı sürdürmüştür, birisi ona bir parça ekmek attığında ise köpek bunu alıp efendisinin ağzına götürmüştür.

Daha sonra ceset Tiber Nehri’ne atıldığında, köpek suya atlayarak yüzmüş ve hayvanın sergilediği bu sadakate şahit olmak üzere toplanmış büyük bir kalabalığın gözleri önünde, bedeni suyun üzerinde tutmaya çabalamıştır.

Köpekler, efendilerini katiyetle tanıyan yegâne hayvanlardır, onunla ansızın bir yabancı gibi karşılaşsalar dahi derhâl tanırlar. İsimleriyle çağrıldıklarında cevap veren ve hane halkının seslerini ayırt eden yegâne mahluklar onlardır. Ne denli uzun olursa olsun, bir kez geçtikleri bir yolu daima hatırlarlar. İnsandan sonra hafızası böylesine kuvvetli hiçbir canlı yoktur. Yere oturarak, en şiddetli hiddetle üzerimize atıldıklarında dahi en azgın saldırılarını dindirmek mümkündür.

Gündelik hayatta bu hayvanın kıymetli pek çok başka meziyetini de keşfetmiş bulunuyoruz, lakin zekâsı ve basireti bilhassa av esnasında kendini gösterir. Av hayvanının izlerini bularak takip eder, tasmasıyla peşinden gelen avcıyı doğrudan doğruya avın üzerine sevk eder, avını sezer sezmez de ne denli sessiz kalır, evvela kuyruğuyla, ardından da burnuyla ne denli gizli fakat manidar bir işaret verir. İşte bu sebepledir ki yaşlılıktan çökmüş, kör ve takatsiz kalmış olsalar bile avcılar tarafından kucakta taşınırlar, zira burunlarıyla rüzgârı koklayarak avın gizlendiği inleri hâlâ gösterebilirler.

Hintliler köpek ile kaplanı çiftleştirerek bir melez ırk elde ederler ve bu maksatla kızışma dönemindeki dişileri ormanda ağaçlara bağlarlar. Doğan ilk iki batın yavruyu büyütülmeyecek kadar vahşi addetseler de üçüncüsünü yetiştirirler.

Galyalılar da aynı usulü kurt ile köpek arasında tatbik ederler, av köpeği sürülerinin her birinde rehber ve lider vazifesi gören bu melezlerden bir köpek bulunur. Av sırasında bu köpeği takip eder ve onun emirlerine titizlikle itaat ederler, zira bu hayvanların kendi aralarında dahi bir hiyerarşi anlayışı mevcuttur.

Timsahın yırtıcılığına yem olma korkusuyla, köpeklerin Nil’den su içerken durmaksızın koştukları rivayet edilir. Büyük İskender Hindistan seferindeyken, Albania kralı kendisine fevkalade cüsseli bir köpek hediye etmiştir, hayvanın asil görünümünden ziyadesiyle memnun olan İskender, önüne sırasıyla ayıların, ardından yaban domuzlarının ve nihayet geyiklerin salınmasını emretmiştir, fakat köpek yere yatmış ve onları kımıldamadan, adeta bir tür istihfafla seyretmiştir.

Kumandanın asil ruhu, böylesine devasa bir mahlukun sergilediği bu miskinlik karşısında hiddetlenmiş ve hayvanın öldürülmesini buyurmuştur. Hadisenin haberi krala ulaştığında, kral derhâl bir başka köpek göndermiş ve aynı zamanda gücünün küçük hayvanlar üzerinde değil, aslan yahut fil üzerinde sınanması gerektiğini bildirmiştir, elinde aslında yalnızca iki adet bulunduğunu, şayet bu da öldürülürse bu neslin tükeneceğini ilave etmiştir.

İskender gecikmeksizin bir aslan getirtmiş ve hayvan, onun huzurunda derhâl paramparça edilmiştir.

Bunun üzerine bir filin getirilmesini emretti ve hiçbir gösteriden bundan daha fazla haz almadı, zira köpek, bütün bedenindeki tüyleri dikleştirerek önce gök gürültüsünü andıran kuvvetli bir havlamayla işe başladı, ardından hayvana hücum etti, evvela bir yanından, sonra diğer yanından üzerine sıçrayıp son derece maharetli bir surette saldırıyor ve en münasip anda tekrar geri çekiliyordu, nihayetinde fil, fırıl fırıl dönmekten bütünüyle serseme dönerek yere serildi ve düşüşüyle yeri adeta inletti.

BÖLÜM 62. KÖPEĞİN ÜREMESİ

Bu hayvan yılda iki kez yavrular, bir yaşına bastığında yavru doğurmaya muktedirdir ve gebeliği altmış gün sürer.

Yavrular kör doğar ve analarının sütünden aldıkları besin miktarı ne kadar çoksa, görme yetisini o kadar geç kazanırlar, bununla birlikte bu durum asla yirminci günden daha geç, yahut yedinci günden daha erken vuku bulmaz.

Kimi müelliflerce, şayet yalnızca tek bir yavru doğmuşsa dokuzuncu günde görebildiği, iki yavru varsa onuncu günde görmeye başladıkları ve fazladan her bir yavrunun görme kuvvetinin gelmesini bir gün geciktirdiği rivayet edilir.

Ayrıca anacın ilk batında dünyaya getirdiği dişilerin karabasana [NOT: Latince metindeki "faunos cerni" (kabus veya hezeyan görme hali) kastedilmektedir] maruz kaldığı söylenir. Batındaki en iyi köpek, gözü en son açılan yahut anasının yatağına ilk taşıdığı yavrudur.

BÖLÜM 63. KUDUZ HASTALIĞINA KARŞI ÇARELER

Köpek kuduzu, Sirius yıldızının yakıcı sıcakları esnasında insanlar için öldürücüdür ve daha evvel zikrettiğimiz üzere, ısırılan kimselerin sudan ölümcül bir dehşetle korkmalarının neticesinde böyle tecelli eder. Bu sebepten ötürü, mezkûr yıldızın tesirini icra ettiği otuz gün zarfında, kümes gübresini köpeğin yiyeceğine karıştırarak yahut şayet hastalığa çoktan yakalanmışlarsa onlara çöpleme vererek bu illeti önlemeye çalışırız.

Isırığa karşı elimizde, adeta bir kehanet vasıtasıyla henüz yakın bir zamanda keşfedilmiş tek bir deva bulunmaktadır, bu da yabani gülün köküdür ki kendisine cynorrhodos yahut itburnu tesmiye edilir.

Columella, eniğin doğumundan sonraki kırkıncı günde kuyruğunun son kemiği ısırılarak koparılırsa sinirin de onunla birlikte geleceğini, bundan sonra kuyruğun uzamayacağını ve köpeğin asla kudurmayacağını bildirmektedir. Diğer mucizevi alametler meyanında, bir köpeğin vaktiyle konuştuğu ve Tarquin krallıktan kovulduğu vakit bir yılanın havladığı zikredilir ki bence bu da sahiden bir mucizedir.

BÖLÜM 64. ATIN TABİATI

Kral İskender'in de fevkalade dikkate şayan bir atı vardı, gerek bakışlarının hırçınlığı, gerekse omzunda bir boğa başı damgası bulunması sebebiyle buna Bukefalos denilirdi.

İskender'in henüz bir çocukken onun güzelliğinden büyülendiği ve hayvanın Pharsaloslu Philonikos'un harasından on üç talente satın alındığı söylenir. Kraliyet koşumlarıyla donatıldığında, diğer vakitlerde herkesin binmesine müsaade ettiği halde, İskender'den gayrı kimsenin sırtına çıkmasına rıza göstermezdi.

Muharebe esnasında bu ata dair cereyan eden hatıra değer bir hadise nakledilir, Thebai taarruzunda yaralandığında, İskender'in başka bir ata binmesine izin vermediği rivayet olunur.

Buna dair benzer tabiatta daha pek çok hadise vuku bulmuştur, öyle ki hayvan öldüğünde kral onun cenaze merasimini layıkıyla icra etmiş ve kabrinin etrafına onun adını verdiği bir şehir inşa etmiştir.

Diktatör Caesar'ın da bir atı olduğu söylenir, bu hayvan

Bitkinin halk arasındaki adı hâlâ "itburnu"dur. Columella, bu ameliyenin kuyruğun "çirkin bir büyüme" göstermesine mani olduğunu ve birçok çobanın beyanına göre hayvanı hastalıktan koruduğunu ifade eder. Bu, Julius Obsequens tarafından nakledilen harikulade hikâyelerden biridir, fasıl 103. Plutarkhos, İskender'in Hayatı adlı eserinde bu meşhur at hakkında tafsilat verir ve Aulus Gellius, 5. Kitap 2. Fasılda buna bir fasıl ayırır. Ajasson, bahsi geçen bedelin 70.200 frank, yani 2925 sterlin olduğunu tahmin eder. Hydaspes nehri üzerinde kurulmuştur, Q. Curtius buraya Bucephalus adını verir. Bkz. 6. Kitap 23. Fasıl, burada ise Bucephala olarak tesmiye olunur.

kendisinden başka hiç kimsenin sırtına binmesine müsaade etmediği ve ön ayaklarının insan ayağını andırdığı rivayet edilir, nitekim Venüs Genetrix tapınağının önündeki heykelde de bu suretle tasvir edilmiştir. Merhum İmparator Augustus dahi atı namına bir mezar inşa ettirmiş, bu münasebetle Germanicus Caesar, günümüze dek muhafaza edilen bir kaside vücuda getirmiştir.

Agrigentum'da ehram şeklinde inşa edilmiş pek çok at mezarı mevcuttur. Juba, Semiramis'in bir ata karşı öyle şiddetli bir meyil duyduğunu bildirir ki nihayetinde onunla münasebet kurmuştur. İskit süvarileri dahi atlarının şöhretiyle ziyadesiyle övünürler.

Bir keresinde reislerinden biri teke tek vuruşmada maktul düştüğünde, galip gelen hasım maktulün techizatını almaya teşebbüs ettiği sırada rakibinin atının hücumuna uğramış, hayvan tarafından çiğnenip ısırılarak helak edilmiştir.

Bir diğer at ise gözlerindeki bağ çözüldüğünde öz anasıyla çiftleştiğini fark etmiş, bunun üzerine kendini bir uçurumdan aşağı bırakarak intihar etmiştir.

Reate arazisinde dahi benzer bir sebepten ötürü bir seyisin paramparça edildiği rivayet olunur. Zira bu mahluklar kan bağının getirdiği yakınlığı idrak ederler, öyle ki bir hara dahilinde bir kısrak, anasından ziyade kendisinden bir evvelki yıl doğmuş olan hemşiresine muhabbetle ihtimam gösterir. İtaat ve terbiyeleri dahi o raddededir ki, rivayete nazaran Sybaris ordusunun bütün süvari alayı, musiki aletlerinin ahengine uyarak bir nevî raks icra etmeye muktedirdi.

Bu hayvanlar muharebeleri önceden sezerler, efendilerini kaybettiklerinde matem tutarlar ve bazen onların ardından teessür gözyaşları dökerler.

Kral Nikomedes katledildiğinde, atı yemeden içmeden kesilerek hayatına nihayet vermiştir.

Phylarchus'un naklettiğine göre, Bu malumat Suetonius tarafından Julius Caesar'ın Hayatı, 61. fasılda aktarılmıştır. Cuvier tırnakların çentikli olabileceğini, heykeltıraşın ise insan ayağına müşabehet teşkil edecek tarzda bu hususiyeti mübalağa etmiş bulunabileceğini ileri sürer. Tiberius'un yeğeni ve İmparator Caligula'nın pederi. Aelianus, Hayvanların Tabiatı Üzerine, 12. Kitap 40. Fasılda, Miltiades ile Evagoras'ın Olimpiyat oyunlarında muzaffer olmuş üç kısrağının Kerameikos'ta mezar merasimiyle defnedildiğini kaydeder. Ajasson, bu kabîl münasebetler zikredildiğinde, rivayetin Leboeuf veya Poulain gibi teşbihî lakaplar taşıyan şahıslardan neşet etmiş olmasının kuvvetle muhtemel olduğunu, bunun bizim Kuzu, Boğa, Domuz vesair tesmiyelerimize tekabül ettiğini serdeder. Bkz. 3. Kitap 17. Fasıl. Burada Plinius'un hilafına düştüğünü müşahede etmekteyiz, zira daha evvel 7. Kitap 1. Fasılda gözyaşı döken yegâne canlı mevcudatın insan olduğunu beyan eylemiştir. Keza işbu Kitabın 19. faslına da müracaat ediniz, zira orada aslanın da gözyaşı döktüğünü tasvir etmektedir.

Galatyalı Centaretus, Antiochus'u meydan-ı harpte helak ettikten sonra atına vaziyet edip zafer sarhoşluğuyla sırtına binmiş, lakin hayvan hiddet ve teessürle galeyana gelerek dizgin tanımaz ve zabtedilemez bir hale bürünmüş, kendisini baş aşağı uçuruma fırlatmış ve her ikisi birlikte telef olmuştur.

Philistus ise, Dionysius'un bir bataklığa saplanmış vaziyette terk ettiği atının, kurtulur kurtulmaz yelesine konan bir arı oğuluyla birlikte efendisinin izini takip ettiğini ve Dionysius'un hükümdarlık makamını elde etmesinin bu meşum alamete istinaden vuku bulduğunu nakleder.

FASIL 65. — ATIN TABİATI, ARABA ATLARINA DAİR ŞAYAN-I HAYRET HADİSELER.

Bu mahlukat, her türlü tarifin fevkinde bir idrake maliktir. Cirit istimal etmek mecburiyetinde kalanlar, atın gayreti ve gövdesinin elastiki hareketleriyle süvarisine kargısını fırlatırken vuku bulan müşkül anlarda ne denli muavenette bulunduğunu gayet iyi bilirler.

Hatta yerde birikmiş vaziyette bulunan silahları dahi toplayarak efendilerine takdim ederler.

Hipodromda arabalara koşulan atlar dahi, teşvik ve şan arzusuna ne derece hassas olduklarına dair şüpheye mahal bırakmayacak deliller sergilerler.

İmparator Claudius devrinde Hipodromda icra edilen Yüzyıl Oyunları esnasında, beyaz fırkaya mensup arabacı Corax çıkış noktasında mevkiinden aşağı savrulduğunda, atları reisliği deruhte ederek mevkilerini muhafaza etmiş, diğer arabalara mâni olmuş, onları devirmiş ve en mahir bir arabacı tarafından sevk ve idare edilselerdi rakiplerine karşı yapabilecekleri her ne var ise cümlesini ikmal eylemişlerdir, insan hünerinin atın ferasetine mağlup olduğunu temaşa etmekten bizler hicap duyarken, onlar tayin olunan parkurun tamamını kat ederek hedefe vasıl olmuşlardır.

Ecdadımız şu vakayı çok daha müstesna bir alamet addederdi ki, Aelianus ona Centoarates tesmiye eder. Burada kastedilen Antiochus I, yahut Soter'dir. Milattan evvel 261 senesinde Galler yahut Galatyalılar ile yapılan cenk esnasında maktul düşmüştür. Cicero tarafından Kehanet Üzerine, 1. Kitap 33. Fasılda zikredilmiştir. Hardouin, Plinius'takine muadil bir at ferasetine rastladığımız Busbequius'un eserlerine atıfta bulunur, Lemaire, iii. 489. Evvelki Kitabın 54. faslına düşülen Şerhte beyan olunduğu üzere, arabacıların libaslarının renklerine göre tesmiye edilen dört fırkası mevcuttu.

pleb oyunları esnasında arabacı mevkiinden savrulduğunda, atlar sanki arabacı hâlâ arabanın üzerindeymişçesine Capitolium'a doğru seğirtmiş ve oradaki mabedin etrafında üç defa devretmiştir.

Lakin hepsinden daha büyük mucize, Ratumenna'nın atlarının, kendisi zaferi kazandıktan sonra arabasından düşmüş olmasına rağmen, üzerlerinde hurma dalı ve çelenkle Veii'den Roma'ya kadar gelmiş olması vakasıdır, ki Ratumenna kapısı adını bu hadiseden almıştır. Sarmatlar uzun bir sefere çıkacakları vakit, atlarını bir gün önceden aç bırakarak ve bu müddet zarfında onlara pek az su vererek hazırlarlar, bu suretle durup dinlenmeksizin at sırtında yüz elli mil yol katedebilirler.

Kimi atların elli yıl yaşadığı bilinmektedir, fakat dişileri bu kadar uzun ömürlü olmaz. Bunlar tam gelişkinliğe beşinci yılda erişirken, erkekler bir yıl sonra ulaşır.

Şair Vergilius, kusursuz bir atın vasıfları olarak bilhassa aranması icap eden hususları gayet veciz bir surette tasvir etmiştir, ben de Süvarilerin Cirit Kullanımı Üzerine adlı eserimde bu mevzuyu ele almış bulunmaktayım ve hemen bütün müelliflerin bu hususlarda hemfikir olduğunu görmekteyim. Mamafih, Sirk için aranan meziyetler bir nebze farklıdır, nitekim atlar başka gayeler için henüz iki yaşındayken idmana tabi tutulurken, Sirk müsabakalarına beşinci yaşlarından evvel kabul edilmezler.

BÖLÜM 66. ATIN NESLİNİ SÜRDÜRMESİ

Bu hayvanın dişisi yavrusunu karnında on bir ay taşır ve on ikinci ayda dünyaya getirir.

Çiftleşme ilkbahar ılım noktasında ve umumiyetle her iki cins için iki yaşındayken vuku bulur, ancak ebeveynler üç yaşında olduğunda tay çok daha kuvvetli olur.

Erkekler otuz üçüncü yıllarına dek damızlık vazifesi görebilir ve bu gaye için Sirk'ten alınmaları ancak yirminci yıldan sonradır.

Opus'ta bir atın, vücudunun ön kısmını doğrultmak hususunda biraz yardıma ihtiyaç duysa da kırkıncı yılına kadar aygırlık ettiği rivayet olunur.

Bununla birlikte, üreme kudreti bu denli mahdut pek az hayvan vardır, bu sebepten dişiyle ancak muayyen aralıklarla birleşmesine müsaade edilir, filhakika bir yıl zarfında on beş defa dahi aşım yapamaz. Kısrağın cinsi arzusu yelesi kesilerek dindirilir, kırkıncı yılına kadar her sene yavrulayabilir. Bir atın yetmiş beşinci yaşına kadar yaşadığına dair bir rivayete sahibiz.

Kısrak ayakta durur vaziyette doğum yapar ve yavrusuna diğer bütün hayvanlardan fevkinde bir muhabbetle bağlanır.

At, alnında hippomanes tesmiye edilen, aşk iksirlerinde kullanılan zehirli bir maddeyle doğar, bir incir ebadında ve siyah renktedir, ana bunu tayın doğumu akabinde derhal yutar ve bunu yapmadıkça yavrusunu emzirmez.

Bu madde anadan kurtarılabilindiği takdirde, kokusuyla hayvanı büsbütün çılgına çevirme hususiyetine sahiptir.

Bir tay anasını kaybetmişse, sürüdeki yavrulu diğer kısraklar bu yetimin bakımını üstlenir.

Bu hayvanın yavrusunun, doğumundan sonraki ilk üç gün boyunca ağzıyla toprağa temas edemediği söylenir.

Bir at ne kadar gayretli ve ateşli ise, su içerken burnunu suya o nispette derin daldırır.

İskitler harp gayeleri için kısrakları yeğlerler, zira onlar koşularını kesmeksizin idrarlarını boşaltabilirler.

BÖLÜM 67. RÜZGÂRLA GEBE KALAN KISRAKLAR

Lusitania'da, Olisipo kasabası ile Tagus nehrinin civarında, kısrakların yüzlerini esen batı rüzgârına dönerek onun esintisiyle gebe kaldıkları ve bu suretle peydahlanan tayların fevkalade süratleriyle temayüz ettikleri, lakin asla üç yıldan fazla yaşamadıkları herkesçe malumdur.

Gallicia ve Asturia da İspanya memleketlerindendir, bunlar bize thieldones adıyla malum olan, daha küçük olduklarında ise asturcones denen bir at cinsini yetiştirirler, kendilerine has, pek de alışılmadık bir yürüyüşleri vardır, bu yürüyüş pek zahmetsizdir ve aynı taraftaki iki bacağın birlikte hareket etmesinden neşet eder, işte atlarımıza rahvan adım dediğimiz hareket, bu adımın tabiatı tetkik edilerek öğretilmiştir. Atlar neredeyse insanlarla aynı illetlere müpteladır, bundan maada, yük hayvanlarının cümlesinde olduğu gibi, mesanenin intizamsız işlemesine maruz kalırlar.

BÖLÜM 68. (45.) EŞEK VE TENASÜLÜ

M. Varro’nun bildirdiğine göre, Senatör Quintus Axius bir eşek için dört yüz bin sestertius meblağ ödemiştir, bu meblağın şimdiye değin başka herhangi bir hayvana ödenen bedeli aşıp aşmadığından emin değilim.

İş ve çift sürmek için, bilhassa da katır istihsali için fevkalade faydalı bir hayvan nev'idir. Bu hayvanlarda dahi doğdukları memleket nazara alınır, Yunanistan’da Arkadya’dan gelenler en makbul olanlarıdır, İtalya’da ise Reate cinsidir. Eşek soğuğa tahammül edemeyen bir hayvandır, bu sebepledir ki Pontus’ta katiyen yetişmez, sair ehil hayvanlar gibi ilkbahar ılım noktasında değil, yaz gündönümünde çiftleşmesine müsaade edilir. Erkekler işten uzak kaldıklarında çiftleşmeye daha az elverişlidir.

Dişilerin döl tutabildiği en erken çağ otuzuncu aydır, lakin mutad vakit üç yaşında başlar.

Doğurduğu yavru adedi kısrakla aynıdır, gebelik müddeti ve doğurma şekli bakımından da ona benzer, lakin dişi, çiftleşmenin akabinde derhal sopayla koşturulmaya zorlanmazsa, rahminde tutmaya muktedir olamayarak tenasül suyunu dışarı atar.

Bir batında nadiren iki yavru getirirler. Dişi eşek doğuracağı vakit, insanın nazarından kaçmak kastıyla ışıktan kaçar ve karanlığı arar.

Eşekler, otuz yıla varan ömürleri boyunca üremeye muktedirdir.

Yavrularına muhabbetleri nihayetsizdir, lakin suya olan nefretleri bundan dahi büyüktür.

Yavrularına kavuşmak için ateşin içinden geçerler, oysa aynı hayvan, araya en ufak bir dere girecek olsa titrer ve ayağını ıslatmaya dahi cüret edemez.

Otlaklarında dahi her daim gittikleri sulaktan gayrısından katiyen su içmezler ve oraya varmak için kuru bir yol bulmaya ihtimam gösterirler.

Alttaki tahtaların arasından su göründüğünde bir köprünün üzerinden de geçmezler. Şayanı hayrettir ki, su içtikleri yerler değiştirilirse, ne kadar susamış olurlarsa olsunlar, ya dövülmedikçe yahut okşanmadıkça su içmezler.

Uyumaları için kendilerine daima geniş bir mahal verilmelidir, zira uykularında ayaklarını mütemadiyen savurduklarından türlü illetlere pek maruz kalırlar ve sert bir nesneye çarpmak suretiyle derhal topal kalabilirler, bu yüzden kendilerine boş bir saha temin edilmesi iktiza eder.

Bu hayvanlardan elde edilen menfaat, en zengin mülkten hasıl olan geliri dahi fersah fersah aşar.

Celtiberia'da kimi dişi eşeklerin sahiplerine dört yüz bin sestertius kadar kazanç sağladığı herkesçe bilinen bir hakikattir. Dişi katır yetiştiriciliğinde, kulak ve göz kapaklarındaki kılların rengine bilhassa dikkat edilmesi gerektiği söylenir, zira bedenin geri kalanı tek bir renkten ibaret olsa dahi, doğacak katır bu kısımlarda bulunan bütün renkleri taşıyacaktır.

Maecenas, sofrasına eşek yavrusu çıkarttıran ilk kişi olmuştur, o devirlerde bunlar onager yahut yaban eşeğine fazlasıyla yeğ tutulurdu, lakin onun devrinden bu yana bu lezzet revaçtan düşmüştür.

Bir eşek, hemcinsinin ölümüne şahit olduktan sonra pek az bir müddet hayatta kalabilir.

BÖLÜM 69. (44.) KATIRLARIN VE DİĞER YÜK HAYVANLARININ TABİATI

Erkek eşek ile kısrağın çiftleşmesinden on üçüncü ayda, meşakkatli işlerdeki kuvvetiyle temayüz eden bir hayvan olan katır dünyaya gelir.

Bu maksatla kısrağın dört yaşından küçük, on yaşından büyük olmaması gerektiği nakledilir.

Şayet erkek hayvan yavru iken diğer türün sütüyle beslenmemişse, bu iki türün birbirini reddedeceği de söylenir, bu sebepten ötürü taylar karanlıkta kısraktan uzaklaştırılır ve yerlerine erkek eşek sıpaları konulur.

Aygır ile dişi eşekten de bir katır meydana gelebilir, fakat bu hayvan asla layıkıyla terbiye edilemez, iflah olmaz derecede uyuşuktur, her bakımdan kocamış bir hayvan kadar yavaştır.

Bir kısrak aygırdan gebe kalır ve akabinde bir eşek tarafından aşılırsa, ilk döllenme düşer, lakin aygır eşekten sonra geldiğinde durum böyle olmaz.

Dişinin çiftleşmeye en müsait vaktinin doğumdan sonraki yedinci gün olduğu, erkeklerin ise yorgun düştüklerinde bu işe en ziyade elverişli bulundukları müşahede edilmiştir. Süt dişleri tabir edilen dişleri dökülmeden evvel gebe kalmamış olan bir dişi eşek kısır addedilir, ilk aşılamadan sonra gebe kalmayan dişi eşek de aynı şekilde değerlendirilir.

Eskiler, aygır ile dişi eşekten doğan erkeğe "hinnulus", eşek ile kısraktan doğana ise "mulus" tesmiye ederlerdi. Bu suretle iki türün birleşmesinden doğan hayvanın üçüncü bir türe ait olduğu, ebeveynlerinden hiçbirine benzemediği ve bu şekilde meydana gelen hangi nevi olursa olsun cümle hayvanın üreme kabiliyetinden mahrum bulunduğu müşahede edilmiştir, binaenaleyh dişi katırlar kısırdır.

Vakanüvislerimizin kayıtlarında, bunların sıklıkla doğurduğu zikredilmektedir, fakat bu kabil vakalar yalnızca birer garabet addedilmelidir. Theophrastus bunların Kapadokya'da ekseriyetle doğurduğunu, lâkin o diyarın hayvanının nev-i şahsına münhasır bir tür olduğunu söyler. Sık sık şarap içirilmek suretiyle katırın çifte atması engellenir. Birçok Grek müellifinin eserinde, bir katır ile kısrağın birleşmesinden, "ginnus" dedikleri cüce katırın hasıl olduğu rivayet edilir.

Kısrak ile ehlileştirilmiş yaban eşeğinin birleşmesinden, koşmada fevkalade süratli, ayakları son derece sert, bedeni narin ve tabiatı pek serkeş bir katır dünyaya gelir.

Mamafih, bu maksat için en muteber damızlık, yaban eşeği ile ehli dişi eşeğin birleşmesinden hasıl olandır. En iyi yaban eşekleri ise Phrygia ve Lykaonia'dakilerdir.

Afrika, emsalsiz lezzetteki yaban sıpalarıyla iftihar eder, bunlara "lalisiones" tesmiye olunur. Bazı Atina kayıtlarından anlaşıldığı üzere, bir katır vaktiyle seksen yaşına kadar yaşamıştır.

Halk bu hayvandan pek ziyade hoşnuttu, zira bir defasında, kaledeki bir mabedin inşası esnasında, yaşından ötürü bir kenara bırakılmış olmasına rağmen, ahaliye refakat edip yardım ederek işin ilerlemesinde ısrar etmişti, bunun neticesinde zahire tüccarlarının bu hayvanı kalburlarından kovmamalarına dair bir ferman çıkarıldı.

BÖLÜM 70. (45.) ÖKÜZLER VE ONLARIN TENASÜLÜ

Hindistan öküzlerinin boyunun [okunamadı]

Juvenalis, Sat. xiii. 1. 66 ve Suetonius, Galba'nın Hayatı, b. 4'te, gebe bir katırdan son derece olağanüstü bir hadise olarak bahseder, Romalılar arasında darbımesel haline gelmiş bir tabire vesile olmuş görünmektedir, B. 77 Cuvier, Asya çöllerinde tek tırnaklı, doğa bilimcilerin Equus hemionus ve Tatarların Dziggetai dedikleri, katırlarımıza benzeyen lakin at ile eşeğin birleşmesinden hâsıl olmayan nev-i şahsına münhasır bir hayvan bulunduğunu belirtir, bizi Profesör Pallas'ın Acad. Petrop. Nov.

Com. cilt xix. s. 394'teki izahatına havale eder, Ajasson, cilt vi. s. 461, Lemaire, cilt iii. s. 505, B. 78 Plinius bu tavsiyeyi Kitap xxx. b. 53'te tekrarlar, elbette kamilen mesnetsizdir, B. 79 Martialis'in daha evvel atıfta bulunulan nükte-i zarifesi bu başlığı taşır, B. Bkz. Not 69, s. 324. 30 Bu mabet Parthenon idi. Bu latife Aristoteles tarafından Hist. Anim. Kitap vi. b. 24'te, Aelianus tarafından da Anim. Nat.

Kitap vi. b. 49'da zikredilir, B. 81 Çiftçilerimizin küçük torbalarda yaptığı gibi, numunelerini muhtemelen içinde sergiledikleri şey.

Bu tabir, Plinius'un hikâyeyi naklettiği Aristoteles'in Hist. Anim. Kitap vi. b. 24 eserinde ἀπὸ τῶν τηλίων şeklindedir.

Bölüm 70. Öküzler

develerin boyundadır ve boynuzlarının iki ucu arasındaki mesafe dört ayaktır.

Dünyamızın bu kısmında en kıymetli öküzler Epirus'takilerdir, rivayet olunur ki bu durum, Kral Pyrrhus'un bunların cinsine gösterdiği ihtimamdan ileri gelmektedir.82 Bu mükemmeliyet, dördüncü yaşlarını doldurana değin çiftleşmelerine müsaade edilmemesi suretiyle elde edilmiştir.

Bu usulle onları gayet cüsseli bir ebada ulaştırmıştır ve bu ırkın ahfadı günümüzde dahi müşahade edilmektedir.

Lakin bizim devrimizde düveleri ilk yaşlarında, yahut en geç ikincisinde çiftleştirmekteyiz.

Boğalar dördüncü yaşlarında damızlığa elverişli hale gelir, koca bir sene boyunca on ineğe bir boğanın kafi geldiği söylenir.

Boğa, aşmadan sonra sağ tarafa yönelirse hâsıl olan döl erkek, şayet sol tarafa yönelirse dişi olur.83 Döl tutma tek bir birleşmeyle vuku bulur, lakin bir kaza eseri husule gelmemişse inek yirmi günün hitamında tekrar erkeği arar.

Onuncu ayda yavrular, bu müddetten evvel doğan hiçbir döl yaşatılamaz.

Kimi müellifler, doğumun tamı tamına onuncu ayın dolduğu gün vuku bulduğunu beyan eder. Bu hayvan nadiren ikiz doğurur.

Aşma mevsimi Delphinus'un doğuşuyla, Ocak ayının nonae gününden bir evvelki gün başlar84 ve otuz günlük bir mühlet boyunca sürer.

Bazen sonbaharda vuku bulur ve süt ile maişetini temin eden kavimler arasında, senenin her vaktinde süt tedariki bulunacak surette tanzim edilir. Boğalar aynı gün içinde katiyen ikiden fazla aşmaz.

Öküz, otlarken gerisingeri yürüyen yegâne hayvandır, Garamantlar arasında başka hiçbir veçhile beslenmezler.85 Dişileri en çok on beş sene, erkekleri ise yirmi sene yaşar, tam kuvvetlerine beşinci yaşlarında erişirler.

Ilık suyla yıkanarak yahut deride açılan bir kesikten sokulan bir kamış vasıtasıyla bağırsaklarına hava üflenerek semirtildikleri söylenir.

Görünüşü pek makbul olmayan türleri tefessüh etmiş addetmemek icap eder.

Alplerde yetiştirilenler, cüssece pek ufak olmalarına rağmen bol miktarda süt verir ve meşakkatli işlere tahammül ederler, boyunlarından değil, boynuzlarından boyunduruğa koşulurlar.

Suriye öküzlerinin gerdanı yoktur, lakin sırtlarında bir hörgüç bulunur.

Asya kıtasında kain Karia'dakiler de görünüş itibarıyla çirkindir86, boyundan omuzlara sarkan bir hörgüçleri vardır ve boynuzları müteharriktir87, buna mukabil pek mükemmel iş gördükleri söylenir, gerçi siyah yahut beyaz olanları işe yaramaz addedilerek makbul sayılmaz.88 Boğanın boynuzları, öküzünkine kıyasla daha kısa ve daha incedir.

Öküzler üç yaşındayken terbiye edilmelidir, o yaştan sonrası pek geç, öncesi ise pek erkendir.

Öküz, en kolay şekilde, evvelce terbiye görmüş bir başkasıyla aynı boyunduruğa koşularak itaat altına alınır.89 Bu hayvan gerek umumi meşakkatlerde, gerekse ziraat ameliyesinde hususi yoldaşımızdır.

Ecdadımız ona öyle büyük bir kıymet atfetmiştir ki, işkembe tatmadığını söyleyen edepsiz bir metresinin hevesini tatmin etmek maksadıyla bir öküz kestiği için, tayin edilen bir günde Roma halkının huzuruna çıkarılıp mahkûm edilen ve tıpkı kendi ırgatlarından birini katletmişçesine sürgüne gönderilen bir adam misal gösterilmektedir.90 86 "Foedi visu." Bu, Vergilius'un Georgica'da kullandığı tabire pek ziyade benzemektedir.

3. Kitap, 52. satırda bir öküzün vasıfları tarif edilirken geçen "cui turpi caput", yani "başı çirkin olan" ifadesi, muhtemelen başın büyüklüğüne bir telmihtir.

Cuvier'ye göre, sıcak iklimlerde omuzlarında bir yağ kütlesi bulunan ve boynuzları yalnızca deriye bağlı olan bir öküz mevcuttur, Buffon bu hayvanı Zebu adıyla tavsif etmiştir, Ajasson, 6. cilt, s. 461, Lemaire, 3. cilt, s. 512.

"Ad laborem damnantur", renge dair Varro, 2. Kitap, 5. fasılda şu mütalaada bulunur, "En iyi renkler siyah, kızıl, açık kızıl ve beyazdır.

Sonuncular en narin olanları, ilki ise en dayanıklısıdır.

Ortadaki iki renkten ilki daha makbuldür ve her ikisi de ilk ve son renkten daha kıymetlidir."

Bu usule dair malumata Columella, 2. Kitap, 6. fasılda rastlanmaktadır.

Bu vaka Valerius Maximus tarafından nakledilir, 8. Kitap, 1. fasıl. Vergilius, Georgica, 2. Kitap, 537. satırda, öküzlerin gıda niyetine tüketilmesini sonraki devirlerin bir yozlaşma nişanesi addeder ve Altın Çağ boyunca böyle bir adetin bulunmadığını beyan eder, "Ante impia quam caesis gens est epulata juvencis." Bu hissiyata Aelianus, De Natura Animalium, 12. Kitap, 34. fasılda ve Suetonius, Domitianus'un Hayatı, 9. fasılda da temas edilmiştir.

BÖL. 70. ÖKÜZLER

Boğa mağrur bir edaya, haşin bir alna, yele gibi tüylü kulaklara ve her daim cenge hazır ve davetkar duran boynuzlara maliktir, lakin tehditkar hiddetini ön ayaklarıyla izhar eder.

Öfkesi kabardıkça durur, kuyruğunu [NOT: Latince "alternos replicans orbes" ifadesi kastedilmektedir] bir o yana bir bu yana savurur ve karnına doğru kum saçar, zira kendini bu yollarla galeyana getiren yegane mahluktur.

Onların bir emirle dövüştükleri ve halka açık bir temaşa olarak sergilendikleri görülmüştür, bu boğalar fırıl fırıl döner, akabinde boynuzları üzerine düşer ve derhal yeniden ayağa kalkarlardı, kimi vakitler ise yere uzanır ve kendilerini yukarı kaldırmalarına müsaade ederlerdi, hatta süratle giden iki atlı bir arabada, sanki birer arabacıymışçasına dimdik dururlardı. Tesalya ahalisi, at sırtındaki bir adamın boğaya yaklaşıp boynuzlarından birini kavraması ve bu suretle boynunu kırması esasına dayanan bir boğa katletme usulü ihdas etmiştir.

Roma'da bu temaşayı ilk tertip eden Diktatör Caesar olmuştur.

Boğalar kurbanların en seçkini olarak ayrılır ve tanrıların gazabını dindirmek maksadıyla en makbul kurban sıfatıyla takdim edilirler. Uzun kuyruklu hayvanlar meyanında, doğduğu anda kuyruğu bedenine nispetle orantılı uzunlukta olmayan yegane hayvan budur, nitekim yalnızca bu hayvanda kuyruk, ökçelerine erişene dek uzamaya devam eder.

İşte bu sebeptendir ki, kurban edilmek üzere bir buzağı seçilirken kuyruğunun bukağılık eklemine kadar varmasına hususi bir itina gösterilir, şayet bundan kısa kalırsa kurban tanrılar nezdinde makbul addedilmez.

Şu keyfiyet dahi müşahede olunmuştur ki, sunağa insanların omuzlarında taşınarak götürülen buzağılar da umumiyetle tanrılar katında kabul görmez, hakeza topal olmaları, kurbana muvafık bir cinsten bulunmamaları yahut sunaktan kaçmak için debelenmeleri halinde de hüküm böyledir.

Eskiler arasında bir öküzün nutka gelmesi pek de nadir rastlanan bir kehanet alameti sayılmazdı, nitekim senatoya böyle bir hal bildirildiğinde, ictimalarını açık havada akdetmeyi adet edinmişlerdi. Bu kabil vakalar Livius, 35. Kitap, 21. fasıl ve Valerius Maximus, 1. Kitap, 65. fasılda zikredilmektedir.

BÖL. 71. (46.) MISIR'IN APİS'İ

Mısır'da bir öküze bir ilah gibi tapınılır dahi, ona Apis derler.

Sağ böğründeki hilal biçimli, vazıh beyaz bir lekeyle temayüz eder.

Dilinin altında dahi "cantharus" tesmiye olunan bir yumru bulunur. Dalechamps'a göre bu ad, renginin karalığından ve bir kınkanatlı böceğe (scarabaeus) benzemesinden ötürü verilmiştir.

Bu öküzün muayyen bir seneden fazla yaşamasına müsaade edilmez, vadesi dolduğunda rahiplerin pınarında boğularak itlaf edilir.

Akabinde umumi bir matem içinde, onun makamını dolduracak başka bir öküz aramaya koyulurlar, bir yenisini bulana değin başlarını tıraş etmiş vaziyette yasa devam ederler, lakin halefini bulmaları hiçbir vakit uzun sürmez.

Bir tanesi bulunduğunda rahipler marifetiyle Memphis'e nakledilir.

Kendisine tahsis edilmiş "thalami" tesmiye olunan iki mabet mevcuttur ve ahali gaipten haber almak, kehanetleri öğrenmek maksadıyla buralara müracaat eder.

Öküzün bu yerlerden birine yahut diğerine dahil olmasına göre, kehanet hayra veya şerre yorulur.

Kendisine akıl danışanların elinden yemi kabul etmek suretiyle şahıslara cevaplar bahşeder.

Germanicus Caesar'ın elinden yüz çevirmiş ve nitekim çok geçmeden o da vefat etmiştir. Ekseriyetle tecrid olunmuş halde yaşar, lakin halkın arasına çıktığında kalabalıklar ona yol açar, kendisine hürmeten ilahiler terennüm eden bir sabi güruhu da refakat eder, kendisine gösterilen bu tazimi idrak eder ve arzu eder görünür. Bu kalabalıklar dahi ansızın vecd haline gelerek istikbale dair haberler verirler.

Senede bir defa öküze bir dişi takdim olunur, onun dahi kendine mahsus hususiyetleri haiz bulunması iktiza eder.

Okuyucuyu Kitap xxx, Bölüm 30'daki daha ayrıntılı bir açıklamaya yönlendirir.

Yunanca yatak odaları manasına gelen θαλάμοι kelimesinden.

Tacitus, Yıllıklar, Kitap ii, Bölüm 69'da, Germanicus'un Mısır'dan dönüşünün ardından tutulduğu hastalığı anlatır, fakat burada zikredilen hadiseye değinmez.

Bölüm 72. KOYUN. erkeğinkinden farklı olsa dahi kendine has işaretleri bulunur ve onu buldukları gün mutlaka kurban ettikleri söylenir.

Memphis yakınlarında, Nil nehrinde, şeklinden ötürü Phiala dedikleri bir mevki vardır, burada Apis'in doğumunu kutladıkları günlerde her yıl suya biri altından, diğeri gümüşten iki kâse atarlar. Bu günler yedi tanedir ve fevkalade bir husustur ki, bu müddet zarfında hiç kimse timsah saldırısına uğramaz, velakin sekizinci gün, altıncı saatten sonra bu mahluklar eski yırtıcılıklarına tamamen geri dönerler.

BÖLÜM 72. (47.) KOYUN VE ÇOĞALMASI Hem tanrıların gazabını dindirmek, hem de yapağısından istifade etmemizi sağlamak bakımından koyunlara da pek çok minnet borçluyuz.

Öküzler insana gıda veren tarlaları sürdüğü gibi, bedenlerimizin muhafazasını da koyunlara borçluyuz.

Üreme kabiliyeti her iki cinste de ikinci yıldan dokuzuncu yıla kadar sürer, bazen onuncu yıla kadar devam eder. İlk doğumda hasıl olan kuzular ufak tefek olur.

Hepsi için çiftleşme mevsimi, Arcturus'un batışından, yani Mayıs ayının idus'undan önceki üçüncü günden, Aquila'nın batışına, yani Ağustos ayının kalendae'sinden önceki onuncu güne kadardır. Gebelik müddeti yüz elli gündür.

Bu müddetten sonra doğan kuzular cılız kalır, eskiler bu vakitten sonra doğanlara cordi derlerdi. Pek çok kimse kışın doğan kuzuları bahardakilere tercih eder, zira kış gündönümünden evvelkine nispetle, yaz gündönümünden evvel kuvvet kazanmış olmaları çok daha mühimdir, binaenaleyh koyun, kışın ortasında doğmaktan fayda gören yegâne hayvandır. Koçun fıtratında gençleri reddedip yaşlıları tercih etmek vardır, kendisi de yaşlandığında ve boynuzlarından mahrum bırakıldığında daha faydalı olur. Kulağa doğru bir boynuzu delindiğinde de hırçınlığı azalır.

Kadeh. Bkz. Kitap v, Bölüm 10.

Seneca, Quaestiones Naturales, Kitap iv, Bölüm 2'de bu merasimi anlatır, lakin Apis'in doğumundan bahsetmez.

Bu bölümün muhteviyatı esasen Varro, Kitap ii, Bölüm 1, 2 ve Columella, Kitap vii, Bölüm 2, 3, 4'ten alınmış gibi görünmektedir.

Bu izahat muhtemelen Aristoteles'in, koyunun üremesine ve yaşayış tarzına dair muhtelif tafsilat bulduğumuz Hayvanlar Tarihi, Kitap v, Bölüm 14, Kitap vi, Bölüm 19 ve Kitap ix, Bölüm 3 kısımlarından alınmadır.

13 Mayıs.

23 Temmuz.

Varro, zikredilen yerde, biraz daha farklı bir izahat verir, "Vaktinden sonra doğan ve adını aldıkları χόριον denilen döl yatağında kalmış olan kuzulara cordi denir."

Sağ husye bağlanırsa koç dişi, sol husye bağlanırsa erkek yavru hasıl eder. Koyunlar yalnız bırakıldıklarında, gök gürültüsü sesi onlarda düşüğe sebebiyet verir, bu tür kazaları önlemek maksadıyla, bir arada bulunmaktan ötürü daha az ürksünler diye sürüler halinde toplanırlar.

Poyraz estiğinde erkek, lodos estiğinde ise dişi yavruların ana rahmine düştüğü söylenir.

Bu nevi hayvanda hususiyle koçun ağzına bakılır, zira dil altındaki damarların rengi ne olursa, yavrunun yapağısı da benzer renkte olacaktır. Bu damarlar çok sayıda ise benekli olur.

İçtikleri suda yahut içecekte meydana gelecek herhangi bir tebeddül dahi onları benekli kılacaktır.

İki başlıca koyun nev'i vardır, örtülü koyun ve çiftlik koyunu yahut adi koyun, ilki daha nazik bir hayvandır, fakat ikincisi otlak hususunda daha müşkülpesenttir, zira örtülü koyun böğürtlen çalılarıyla dahi beslenir.

Burada istimal edilen "senecta melior" tabiri, Columella tarafından, zikredilen yerde üçüncü yılla tahdit edilmiştir.

Columella, Kitap vii, Bölüm 8'de şöyle kaydeder, "Boynuzlarından mahrum kaldığında, adeta silahsızlandığını bilir ve kavgaya o denli hevesli olmaz, hırsı da daha az şiddetlidir."

Columella, Kitap vii, Bölüm 23'te bu usule atıfta bulunur, Kitap vi, Bölüm 28'de bunun atlar için de tatbik edildiğini bildirir. Aristoteles de De Generatione Animalium, Kitap iv, Bölüm 1'de buna değinir.

Bu hususta zikredilen yerde Aristoteles'in ve bunu teyit için Vergilius'un Georgica, Kitap iii, 387. ve müteakip satırlarından iktibas yapan Columella'nın şahadeti mevcuttur, "Koçun kendisi ak olsa da, şayet damağının altında kara bir dil varsa, reddet onu, Yavrunun yapağısını kara lekelerle boyamasın."

Varro, Kitap ii, Bölüm 2'de şöyle belirtir, "Çiftleşme vuku bulduğu esnada hep aynı suyu kullanmalısınız, zira su değiştirilirse yapağıyı benekli hale getirir ve rahme zarar verir."

"Tectae." Metnin bağlamı, bunun derilerle yahut yün bir kuşakla örtülmüş manasına geldiğini gösterir, muhtemelen narin fıtratları sebebiyle böyle yapılmaktaydı, buna mukabil ziraatin adi koyunları yahut "çiftlik" koyunları, böyle bir muhafaza olmaksızın havanın sertliğine tahammül edebilmekteydi.

Kelimeler tectum ve colonicum şeklindedir, Columella, Kitap vii, Bölüm 4'te molle ve hirsutum tabirlerini, Varro ise Kitap ii, Bölüm 2'de pellitum ve hirtum tabirlerini kullanır. İlki, nazik yapağısını korumak maksadıyla derilerle örtülmesinden ötürü bu adı almıştır. Çiftlik koyununa ise, "çiftçi" manasına gelen "colonus" kelimesinden mülhem bu isim verilmiştir, zira bu tür, herhangi bir köyde bulunabilecek kadar yaygındı, oysa tectae nadirdi.

BÖLÜM 73. FARKLI YAPAĞI TÜRLERİ

Koyunlar için en iyi örtüler Arabistan’dan getirilir.

BÖL. 73. (43.) YÜNÜN FARKLI TÜRLERİ VE RENKLERİ

Cümlesi içinde en makbul yün Apulia yünüdür, İtalya’da Grek yünü, diğer memleketlerde ise İtalyan yünü olarak anılan da böyledir.

Miletos yapağıları üçüncü mertebede yer alır. Apulia yününün lifi daha kısadır ve haiz olduğu yüksek itibarı, yalnızca kendisinden imal edilen pelerinlere borçludur.

Tarentum ve Canusium civarından çıkan yün pek meşhurdur, Küçük Asya’daki Laodikeia’da da benzer evsafta bir yün bulunur. Padus nehri boylarındaki memleketlerinkinden daha üstün bir ak yün mevcut değildir, bugüne değin hiçbir yünün libresi yüz sestertius kıymetini aşmamıştır. Koyunlar her memlekette kırkılmaz, kimi yerlerde yünü çekip yolmak âdeti hâlen sürdürülmektedir. Yünün türlü renkleri vardır, öyle ki bunları bütünüyle ifade edecek kelimelerden dahi mahrumuz.

İspanya’da yerli tabir edilen muhtelif türler bulunur, Alpler civarındaki Pollentia en âlâ vasıfta siyah yapağılar verir, Küçük Asya ve Baetica ise Erythraia adı verilen kızıl yapağıları hasıl eder, Canusium yapağıları esmerimsi sarı renktedir, Tarentum’dakiler ise kendilerine mahsus koyu bir tona sahiptir. Bütün yün nevileri, yağından arındırılmadığı vakit birtakım tıbbi hususiyetler taşır.

İstria yünü yünden ziyade kıla benzer ve uzun tüylü kumaşların dokunmasına elverişli değildir, Lusitania’daki Salacia’nın damalı kumaşlarını dokumakta pek faydalı bulduğu yün de böyledir.

Narbonensis vilayetindeki Piscenae dolaylarında ve Mısır’da da benzer bir yün bulunur, bir giysi hayli müddet giyildikten sonra ekseriyetle bu yünle işlenir ve uzunca bir zaman dayanır.

Kaba ve topaklı yün, pek eski devirlerden beri halı imalatında pek muteber tutulmuştur, Homeros’ta okuduklarımızdan anlaşıldığı üzere bu halılar onun devrinde de kullanılmaktaydı. Galatların bunları işleme tarzı, Parthların tatbik ettiği usulden farklıdır. Yün, keçe elde etmek maksadıyla sıkıştırılır da, bu keçe sirkeye batırıldığı takdirde demire dahi mukavemet eder, dahası yün, nihai ameliyeden geçtikten sonra ateşe bile karşı koyar, kumaş yıkayıcısının teknesinden çıkarılan süprüntü ve döküntüler ise, zannımca Galatların bir icadı olan şilte yapımında kullanılır.

Her halükârda, günümüzde farklı şilte türlerini Galya kökenli adlarla ayırt etmekteyiz, fakat yünün bu maksatla ne zamandan beri kullanılmaya başlandığını tam olarak söyleyemem.

Atalarımız, tıpkı günümüzde ordugâhta yapıldığı gibi, üzerinde uyumak gayesiyle samandan istifade ederlerdi.

Gausapa, babamın devrinde kullanılmaya başlandı, ben bizzat amphimallanın ve uzun tüylü önlüğün ortaya çıkışını hatırlıyorum, fakat bugün laticlavuslu tunik, gausapanın bir taklidi olarak imal edilmeye başlanmıştır. Siyah yün hiçbir boyayı kabul etmez.

Bu nesneye verilen "lana coacta", yani "sıkıştırılmış yün" adı, dokusunu tam manasıyla tayin eder.

Bunun imalatçılarına "lanarii coactores" ve "lanarii coactiliarii" denirdi.

"Ağartılmamış keteni tuzla doymuş sirkede terbiye ettim ve sıkıştırma ameliyesinden sonra, Montferratlı Conrad'ın meşhur zırhıyla bütünüyle mukayese edilebilecek mukavemette bir keçe elde ettim, zira ne bir kılıç ucu, ne de ateşli silahlardan atılan kurşunlar ona nüfuz edebildi."

Littré'nin naklettiği üzere, Papadopoulo-Vretos'un 1845'te Kraliyet Yazıtlar ve Güzel Edebiyat Akademisine sunduğu "Pilina Denen Madde Üzerine Muhtıra"dan.

Plinius muhtemelen yünün bütün yağı, yahut "purgamentum"u giderildiğinde daha az yanıcı hale geldiğini düşünüyordu.

"Tomentum", Martialis'in bir epigramı, 14. Kitap, 160. Epigram, bu kelimenin manasını açıklamaktadır.

Bkz. 19. Kitap, 2. Fasıl.

Muhtemelen bizim "saman döşek" dediğimiz biçimde.

"Gausapa" yahut "gausapum", bir yüzü gayet yünlü, bilhassa masaları ve yatakları örtmekte, ıslaklığı ve soğuğu geçirmeyen harmaniler yapmakta kullanılan bir nevi kalın kumaştı.

Daha varlıklı Romalılar bunu en ince yünden ve ekseriyetle erguvan renginde yaptırırlardı.

Bunun bazen ketenden de yapıldığı, fakat yine de kaba bir yüzeye sahip olduğu anlaşılmaktadır.

Amphimalla, "her iki yüzü de havlı" kelimesinden gelir.

Muhtemelen bizim kaba yünlü kumaşlarımıza yahut şayaklarımıza, belki de modern battaniyeye benziyorlardı.

Plinius 27. Kitapta "ventrale", yani önlükten tekrar bahseder.

Burada laticlavuslu tuniğin kesiminde yahut şeklinde olan bir tebeddüle değil, yapıldığı maddeye telmihte bulunduğu anlaşılmaktadır.

Geniş şeritli tunik, yani laticlavus hakkında ilave malumat sonraki kitaplarda yer alacaktır.

Augustus devri civarında Romalılar, evvelce mutad giysileri olan "toga"yı, kıvrımlarla daha az yüklü ve hayatın mutat meşgalelerine daha münasip olan daha kullanışlı "lacerna" ve "paenula" ile değiştirmeye başladılar.

Diğer yün türlerinin boyanma usulünü, deniz erguvanından veya muhtelif nebatların tabiatından bahsederken tasvir edeceğim.

FASIL 74. KUMAŞLARIN FARKLI TÜRLERİ

Varro, bizzat gözleriyle şahit olduğunu belirterek, Sancus mabedinde, Caia Caecilia olarak da adlandırılan Tanaquil'in örekesi ve iği üzerindeki yünün halen muhafaza edildiğini nakleder, vaktiyle Servius Tullius tarafından giyilen ve şimdi Fortuna mabedinde bulunan dalgalı krallık togasının da onun tarafından dokunduğunu söyler.

Genç bir kadının evliliğinde, alay sırasında donatılmış bir öreke ile üzerine iplik dizilmiş bir iğin taşınması âdeti buradan neşet etmiştir.

Gençlerimizin beyaz toga ile giydikleri düz tuniği ilk dokuyan Tanaquil idi, yeni evlenen kadınlar da bunu giyerdi.

Başlangıçta dalgalı kumaşlar her şeyden ziyade rağbet görmekteydi, daha sonra muhtelif renklerden mürekkep olanlar revaç buldu.

Fenestella, pürüzsüz yüzeyli togala­rın yanı sıra Phryksos tarzı togala­rın da Augustus'un saltanatının son devirlerinde kullanılmaya başlandığını bildirir.

Bkz. 9. Kitap, 62. Fasıl.

Bkz. 21. Kitap, 12. Fasıl.

Bu tanrıya Sangus yahut Semo Sancus da denirdi, Ovidius, Fasti, 6. Kitap, 216 ve devamında onun hakkında geniş malumat verir.

Sabinus menşeli olup Herakles ve Dius Fidius ile bir tutulurdu.

İsminin iştikakından hüküm verilecek olursa, yeminlerin kutsiyetine nezaret etmiş olması muhtemeldir.

Roma'daki mabedi Quirinalis üzerinde, Quirinus mabedinin karşısında ve adını ondan alan "Sanqualis kapısı"nın yakınındaydı.

Sabinus kahramanı Sabus'un babası olduğu rivayet edilirdi.

Umumiyetle kabul gören rivayete göre Tanaquil, Tarquinius Priscus'un zevcesi ve Etruria yerlisiydi, Roma'ya yerleştiğinde ve kocası kral olduğunda adı Caia Caecilia olarak değiştirildi.

"Undulata", bunun bizim "hareli" tabir ettiğimiz kumaşlarla aynı manaya geldiği ileri sürülmüştür.

"Tunica recta", Festus'a göre, "ayakta duran kimseler tarafından dikey olarak dokunduğu için bu ad verilmiştir."

Muhtemelen yukarıdan aşağıya ve enlemesine düz çizgiler halinde dokunmuş manasına gelir.

"Toga pura", başka hiçbir renk karışımı olmaksızın beyaz olmasından ötürü bu şekilde adlandırılmıştır.

"Sororiculata", bu kelimenin iştikakı ve manası hususunda büyük bir müphemiyet vardır, fakat umumiyetle farklı maddelerin yahut farklı renklerin karışımından müteşekkil bir nevi kumaşa delalet ettiği zannedilmektedir. "Yuvarlak benekli" manasına gelen "Orbiculata" da bir okuma tarzıdır ve muhtemelen doğrusudur.

Hazırlanmasında haşhaşın kullanıldığı kalın kumaşlar daha eski tarihlidir, şair Lucilius'un Torquatus hakkındaki mısralarında bunlardan bahsedilir. Praetexta, Etrüskler arasında ortaya çıkmıştır.

Trabeanın ilk defa krallar tarafından giyildiğini görmekteyim, işlemeli kumaşlar Homeros tarafından zikredilmiştir ve zafer alayı kaftanları bu sınıftan neşet etmiştir. Frigyalılar iğneyi bu maksatla ilk kullananlar olmuştur, bu sebeple bu tür giysiler Frigya işi namını almıştır.

Yine Asya'da yaşamış olan Kral Attalos, altınla nakış işleme sanatını icat etmiş, bu sebeple bu giysilere Attalos işi denmiştir. Babil, muhtelif renklerde nakış yapımıyla pek meşhurdu ve bu neviden kumaşlar Babil işi namını bu yüzden almıştır. Kumaşın ikiden fazla iplikle dokunması usulü İskenderiye'de icat edilmiş olup, bu kumaşlara polymita denir, bunların ilk kez karelere bölünmesi ise Galya'da gerçekleşmiştir. Metellus Scipio, Cato'ya yönelttiği ithamda, daha kendi zamanında dahi Babil işi sedir örtülerinin sekiz yüz bin sestertiusa satıldığını, son zamanlarda, İmparator Nero devrinde ise bu meblağın dört milyona fırladığını ifade etmiştir. Servius Tullius'un vakfettiği Fortuna heykeline örtülen praetexta'lar, Sejanus'un vefatına dek dayanmıştır, beş yüz altmış senelik bir müddet zarfında bunların hiçbir surette yıpranmamış veya güvelerden zarar görmemiş olması ise şayanıhayret bir vakıadır.

Bizzat ben, canlı hayvanın üzerindeki yapağının, her biri için bir buçuk libre boya sarf edilmek suretiyle, erguvani, al ve menekşe rengine boyandığını gördüm, adeta sefahatin taleplerine cevap vermek maksadıyla Doğa tarafından bu surette yaratılmışlar gibiydi.

BÖLÜM 75. KOYUNLARIN MUHTELİF ŞEKİLLERİ, MUSMON

Koyunlarda, bacakların kısa ve karnın yünle kaplı olması, hayvanın pek muteber bir ırktan geldiğinin delili addedilir, bu kısmın çıplak kaldığı durumlarda bunlara apicae denirdi ve kıymetsiz nazarla bakılırdı. Suriye koyununun kuyruğu bir arşın uzunluğundadır ve yapağının ekserisi bu kısımda bulunur. Kuzuların beş aylık olmadan evvel enenmesi pek erken kabul edilir.

(49.) İspanya'da ve bilhassa Korsika'da, musmon namıyla maruf, koyundan pek farklı olmayan, lakin yapağısı koyun yününden ziyade keçi kılına benzeyen hususi bir hayvan nev'i mevcuttur. Eskiler, bu hayvan ile koyunun melezlenmesinden hasıl olan dölü umbri diye tesmiye etmişlerdir. Koyunun başı, bütün azaları içinde en zayıf olanıdır, bu sebeptendir ki otlarken Güneş'ten yüz çevirmek mecburiyetindedir. Üzeri yünle kaplı hayvanlar mahlukatın en ahmak olanlarıdır. Bir yere girmekten imtina ettiklerinde, şayet içlerinden yalnızca biri boynuzlarından çekilip içeri sokulursa, geri kalanların kaffesi onu takip edecektir. Ömürlerinin en uzun müddeti on senedir, lakin Etiyopya'da on üç seneyi bulur. Keçiler mezkûr memlekette on bir sene yaşarken, dünyanın sair kısımlarında ekseriyetle yalnızca sekiz sene ömür sürerler.

Bu hayvanların her ikisinde de döllenmenin temin edilmesi için dörtten fazla aşım gerekmez.

BÖLÜM 76. (50.) KEÇİLER VE ÇOĞALMALARI

Keçi bazen bir batında dört yavru birden dünyaya getirir, lakin bu nadiren vaki olur. Tıpkı koyun gibi beş ay gebelik taşır. Keçiler pek ziyade yağ bağladıklarında kısırlaşırlar.

Üçüncü yaşlarından evvel yahut ihtiyarlamaya başladıkları dördüncü yaşlarından sonra yavrulamasından elde edilecek menfaat pek azdır. Henüz yedinci aydayken ve dahi emzirilirken çiftleşmeye muktedirdirler.

Her iki cinsiyette de boynuzsuz olanlar en muteber olanları addedilir. Gün içinde tek bir çiftleşme kifayet etmez, ikinci ve müteakip olanlar daha tesirlidir.

Kasım ayında gebe kalırlar, böylece tomurcukların patladığı mart ayında doğrurlar, bu hal bazen henüz bir yaşında olanlarda da görülür, ikinci yaşındakilerde ise her daim vaki olur, lakin üç yaşındakilerin dölü en kıymetli olanıdır. Sekiz senelik bir müddet boyunca yavru vermeyi sürdürürler. Soğuk ise yavru atmalarına sebebiyet verir.

Gözleri kanla dolup şiştiğinde, dişi olanı bir sazın sivri ucuyla, erkeği ise bir böğürtlen dikeniyle gözünü delerek kanı akıtır.

Mutianus, bu hayvanın zekasına dair bizzat kendi gözleriyle şahit olduğu bir hadiseyi nakleder.

Zıt istikametlerden gelen iki keçi, ikisinin de dönmesine imkan vermeyecek derecede dar bir köprü üzerinde karşılaştı, köprünün fevkalade uzun olması hasebiyle ve darlığından ötürü basacak sağlam bir yer bulunmadığından gerisin geri emniyetle gidemediler, üstelik o esnada altlarında hırçın bir çağlayan süratle akmaktaydı, bunun üzerine hayvanlardan biri boylu boyunca yere uzandı, diğeri ise onun üzerinden yürüyüp geçti.

Erkekler arasında basık burunlu ve uzun, sarkık kulaklı olanlar, omuzları gayet sık ve kaba tüylerle kaplı bulunanlar en ziyade rağbet görenlerdir, dişiler arasında en makbul olanların alameti ise, boyunlarının altından bedenlerine doğru sarkan iki deri kıvrımının bulunmasıdır.

Bu hayvanların bazılarının boynuzları yoktur, lakin boynuzlu olduklarında, hayvanın yaşı üzerlerindeki boğumların adediyle anlaşılır.

Boynuzsuz olanlar en çok sütü verirler. Archelaus'a göre bunlar burunlarından değil kulaklarından nefes alırlar ve hararetten hiçbir vakit bütünüyle azade olamazlar, muhtemelen bu sebeptendir ki koyunlardan daha hareketli, daha ateşli ve şehvet hususunda daha haristirler.

Ayrıca gündüz olduğu gibi geceleyin de görme kudretine malik oldukları rivayet edilir, bu sebepledir ki nictalop [NOT: Gece körlüğü çeken kimseler] tesmiye edilen kimseler, erkeğinin karaciğerini yemek suretiyle akşam vakti görme kudretlerini yeniden kazanırlar.

Kilikya'da ve Sirte civarında ahalisi kendilerine giyecek temin etmek maksadıyla keçileri kırkar. Meradaki dişi keçilerin gün batımında asla birbirlerine bakmadıkları, sırt sırta verdikleri, günün sair vakitlerinde ise birbirlerine dönük vaziyette ve aile kümeleri halinde yattıkları söylenir.

Hepsinin çenesinden aşağı sarkan ve bizim aruncus tesmiye ettiğimiz uzun kıllar bulunur. Sürüden biri bu sakalından tutulup sürüklenecek olursa, geriye kalanların hepsi aval aval baka kalır, aynı şekilde

Fakat aynı kelime Columella tarafından, Kitap vii. Bölüm 6’da, doğuştan boynuzsuz bir hayvan için kullanılır, B. 83 Archelaus’a yapılan bu atıf hakkında Dalechamps, onun yanıldığını belirtir; ancak bu görüşü Archelaus’a atfeden yukarıda adı geçen Varro’ya gönderme yapar; Lemaire, cilt iii. s. 540, B. 84 Aristoteles, Hist. Anim.

Kitap i. Bölüm 9, bu görüşün hatalı olduğunu belirterek ona atıfta bulunur; Aelianus, Hist. Anim.

Kitap i. Bölüm 53, onların hem burundan hem de kulaklardan nefes aldıklarını varsayar, B. 85 Yukarıda adı geçen Varro, "Aklı başında hiç kimse sağlıklı bir keçiden söz etmez; zira onlar asla ateşsiz kalmazlar," der. 86 Gece göremeyen, görme yetisi zayıf olan ve bu sebeple nesneleri ayırt edebilmek için kuvvetli bir ışığa ihtiyaç duyan kimseler kastedilmektedir. Nyctalopes hakkında ayrıca bkz. Kitap xxviii. Bölüm 47.

Bunun tedavisi için keçi ciğeri tavsiye edilir, B. Ayrıca bkz. Kitap xxviii. Bölüm 11. 87 Aristoteles, Hist. Anim.

Kitap viii. Bölüm 28, Kilikya ahalisinin koyunları kırktığı gibi keçileri de kırktığını söyler, B. 88 Bu durum Aristoteles tarafından Hist. Anim. Kitap ix. Bölüm 3’te zikredilir, B. 89 Aristoteles, Hist. Anim.

Kitap ix. Bölüm 3, iipvyyov adı altında keçinin sakalına atıfta bulunur.

bunlardan herhangi biri muayyen bir otu yediğinde vuku bulur 90 Isırıkları ağaçlar için gayet yıkıcıdır ve zeytini yalayarak kısırlaştırırlar;91 bu sebeple Minerva’ya kurban edilmezler.92

BÖLÜM 77. (51.) DOMUZ93

Domuzun çiftleşme devresi, batı rüzgârının geri dönüşünden ilkbahar ılım noktasına kadar sürer; münasip yaş sekizinci ayda, hatta bazı yerlerde dördüncü ayda başlar ve sekizinci yıla kadar devam eder.94 Gebelik müddeti dört ay olup senede iki defa yavrularlar; bir batındaki yavru sayısı yirmiye kadar ulaşsa da bu denli kalabalık bir sayıyı besleyip büyütemezler.95 Aegidius, kış gündönümünden sonraki on gün içinde doğanların dişli olarak dünyaya geldiğini bildirir.

Tek bir çiftleşme kâfidir, fakat düşüğe fevkalade meyyal olmaları sebebiyle tekrarlanır; bunun çaresi, dişinin ilk kızgınlığında ve kulakları pörsüyüp sarkıncaya kadar çiftleşmesine müsaade etmemektir. Erkekler üç yaşından sonra döl veremezler.

Dişiler yaşlılıktan zayıf düştüklerinde, erkekleri yatarak kabul ederler.96 Yavrularını yemeleri uğursuz bir alamet sayılmaz.

Domuz yavrusu kurban edilmek için beş günlükken,97 kuzu yedinci günde ve buzağı otuzuncu günde temiz kabul edilir.

Coruncanius, geviş getiren hayvanların kurban edilmeye uygun olmadığını ileri sürer

90 Hardouin’e göre atıfta bulunulan ot "eryngium"dur; muhtemelen "çakırdikeni"dir; kendi fikrini desteklemek adına muhtelif müellifleri zikreder, B. 91 Bu husus Kitap xvii. Bölüm 24’te tekrarlanır, B. 92 Varro, Kitap i. Bölüm 2’de şöyle der, "İşte bu sebeple, zeytinden ötürü Minerva’ya hiç keçi kurban etmezlerdi;" ardından keçinin zeytin ağacına zarar vermesinin, bu ağacın koruyucusu olan Minerva’ya kurban olarak sunulmamasına nasıl bir gerekçe teşkil ettiğini açıklar.

Ovidius ise, diğer taraftan, Fasti Kitap i. dize 360’ta, asmayı kemirdiği gerekçesiyle keçinin Bacchus’a kurban edildiğini söyler. 93 Domuz hakkında Varro’da, Kitap ii. Bölüm 4’te bir bahis mevcuttur; Plinius’un mülahazalarının ekserisi muhtemelen ondan iktibas edilmiştir, B. 94 Varro, Kitap ii. Bölüm 4 ve Columella, Kitap vii. Bölüm 9, yedinci yılda mutabık kalırlar, B. 95 Yukarıda adı geçen Varro ve Columella, dişi domuzun her batında sekizden fazla yavru büyütmesine müsaade edilmemesini tavsiye ederler, B. 96 Aristoteles, Hist. Anim.

Kitap v. Bölüm 13, B. 97 Yukarıda adı geçen Varro, onuncu günde der; Hardouin, Varro’daki sayının aslında beş olduğunu ispata gayret eder, B.

ancak iki dişleri çıktığı vakit kurban olabilirler.98 Bir domuz bir gözünü kaybettiğinde uzun yaşamayacağı zannedilmiştir;99 aksi takdirde, bu hayvanlar umumiyetle on beş, bazen de yirmi yıla kadar yaşarlar.

Kimi zaman kudururlar; bundan gayrı diğer hastalıklara, bilhassa domuzpalazına1 ve sıracaya2 maruz kalırlar. Sırtından çekilen bir kılın kökünde kan görüldüğünde ve yürürken başını bir yana eğik tuttuğunda, bu domuzun hastalıklı olduğuna delalettir.

Dişi aşırı yağlandığında sütü yetersiz kalır; ilk batındaki yavrular daima en az sayıdadır.

Bu cinsten hayvanlar çamurda yuvarlanmaktan haz duyar.3 Kuyrukları kıvrıktır ve ayrıca kuyruğu sağa kıvrık olanların, sola kıvrık olanlara nispeten tanrılara daha makbul bir adak teşkil ettiği kaydedilmiştir.

Altmış günde semirtilebilirler; hususiyle semirtilmeden evvel üç gün boyunca aç bırakılmışlarsa bu daha çabuk olur.

Domuz, hayvanatın içinde açık ara en hoyrat olanıdır ve onlara canın tuz yerine verildiği söylenmiştir ki pek de haksız sayılmaz.4 Ne var ki, hırsızlar tarafından götürülen bu hayvanların bakıcılarının sesini tanıdıkları ve bir gemi bordalarından birinin yatması sebebiyle su altında kaldığında, diğer tarafa geçme idrakini gösterdikleri bilinmektedir.

Sürünün reisi pazara gitmeyi dahi öğrenir ve

98 Plinius tarafından istimal edilen "bidens" tabiri, lafzen "iki dişli" manasına gelse de hayvanın diş sayısından ziyade dişlerinin nispi büyüklüğüyle gösterilen yaşına işaret etmek için kullanılmıştır.

Alt çenenin köpek dişleri belirginleştiğinde, iki yaşındaki bir hayvana delalet ettiği zannedilmiştir, B. 99 Buna Aristoteles tarafından da atıfta bulunulmuştur, Hist. Anim.

Kitap vi. Bölüm 18, lakin mesnetsizdir, B. 1 Yukarıda adı geçen Aristoteles, Kitap viii. Bölüm 26. Plautus tarafından Trinummus’ta sık vuku bulan bir hadise olarak zikredilir.

Columella, Kitap vii, Kısım 10'da, sıraca illetine tutulmuş domuzların tedavisine dair talimatlar verir. Bu hastalığın adının, eski devirlerde "scrofa" tesmiye edilen bu hayvanda pek sık vuku bulmasından mülhem olduğu zannedilmektedir. Gündelik bir müşahede konusu teşkil eden bu hususta salahiyet sahibi müelliflere müracaat etmek lüzumsuz görünebilir, mamafih bazı tabiat tarihçileri, yaban halindeki domuzun, ehlileştirildiğinde umumen müşahede edilen o necis temayüllerin hiçbirini izhar etmediğini beyan etmişlerdir. Bu kelam, Varro'nun Kitap ii, Kısım 4'ünde mevcuttur, Cicero tarafından De Natura Deorum, Kitap ii, Kısım 64'te zikredilmiş ve Chrysippus'a atfedilmiştir, "ne putisceret, animam ipsam pro sale datam", yani "Yalnızca etleri için faydalıdırlar, canları ise tuz vazifesi görerek etin tefessühünü meneder."

şehirdeki muhtelif evlere. Yaban hayatında dahi, bütün izlerini yok etmek ve böylelikle kaçış için hafiflemek maksadıyla, sidiğini su birikintisi olan yerlere bırakacak basirete sahiptirler. Tıpkı deveye yapıldığı veçhile dişi domuz da kısırlaştırılır, iki gün aç bırakıldıktan sonra arka ayaklarından asılırlar ve rahmin ağzı kesilir, bu ameliyeden sonra daha süratle semirirler.

M. Apicius, kaz ciğerini büyütmek için tatbik edilen suni usulün aynısının dişi domuzun ciğeri için de istihdam edilebileceğini keşfetti, bu usul, onları kuru incirle tıkabasa beslemekten ibarettir ve kafi derecede yağlandıklarında bal ile mahlut şarap içirilip derhal itlaf edilirler. Zevk ehlinin damağına bundan daha zengin bir çeşitlilik sunan başka bir hayvan yoktur, zira sair bütün hayvanların kendilerine has tek bir lezzeti varken, domuzun eti elliye yakın muhtelif lezzet barındırır. İşte bu sebeptendir ki, sansür memurlarının şölenlerde karın, bezler, husyeler, rahim ve yanakların sofraya getirilmesini meneden sayfalar dolusu nizamnameleri mevcuttur. Lakin bütün bunlara rağmen, Mimuslar müellifi şair Publius'un, esaretten azat edildiğinde, sofraya bizzat "sumen" adını verdiği dişi domuz memesi koymaksızın hiçbir ziyafet vermediği rivayet olunur.

BÖLÜM 78. YABAN DOMUZU, YABANİ HAYVANLAR İÇİN İLK PARKLARI KİMİN TESİS ETTİĞİ

Yaban domuzunun etine de fevkalade itibar olunur. Sansür Cato, nutuklarında yaban domuzunun sert sırt derisinin istimaline karşı şiddetle feveran etmiştir. Hayvan vaktiyle üç kısma taksim edilir, orta kısmı bir kenara ayrılır ve domuz beli tesmiye edilirdi. Şölende bütün bir yaban domuzunu sofraya süren ilk Romalı P. Servilius Rullus oldu, kendisi Cicero'nun konsüllüğü devrinde Toprak Kanunu'nu teklif eden o meşhur Rullus'un pederidir. Bugün gündelik bir itiyat haline gelen bir şeyin ihdası işte bu kadar yenidir. Vekayinüvisler, aşikar olduğu üzere ahlakımızı ıslah etmemiz zımnında bir ihtar kabilinden bu kabil vakaları kaydetmişlerdir, zira şimdilerde sadece tek bir ziyafette değil, sırf ilk fasılda dahi iki veya üç domuz tüketilmektedir.

(52.) Bu ve sair yabani hayvanları barındırmak maksadıyla parklar vücuda getiren ilk Romalı Fulvius Lupinus idi, bunları evvela Tarquinii arazisinde besledi, lakin çok geçmeden L. Lucullus ve Q. Hortensius gibi mukallitleri zuhur etti. Yaban domuzu senede yalnızca bir defa yavrular. Erkekleri kızışma devrinde pek yırtıcı olur, evvelemirde gövdelerini ağaçlara sürterek sertleştirip kendilerini çamura buladıktan sonra birbirleriyle cenk ederler. Dişiler ise, her neviden hayvanda vuku bulduğu üzere, doğurduktan hemen sonra daha ziyade hırçınlaşır. Yaban domuzu ilk yaşını ikmal etmeden tevellüt kabiliyeti kesbetmez. Hindistan yaban domuzunun, burnunun altından dışarı fırlayan bir arşın uzunluğunda iki eğri dişi ve körpe boğanın boynuzları misali alnından fırlayan aynı miktarda dişi mevcuttur. Bu hayvanların yaban halindeki kılları

Varro, Kitap iii, Bölüm 12 ve Aulus Gellius, Kitap ii, Bölüm 20, Romalılar tarafından çeşitli türden hayvanların muhafazası için kullanılan farklı yerleri ve bunlara verilen münasip adları zikreder, Varro bunun mucidi olarak Fulvius Lippinus'un adını verir, B. 14 Varro, Kitap iii, Bölüm 13'te, Hortensius'un leporarium adını verdiği yere yapılan bir ziyareti canlı bir surette tasvir eder, burada, isminden de anlaşılacağı üzere tavşanların yanı sıra çok sayıda geyik, yaban domuzu ve diğer dört ayaklı hayvanlar da bulunmaktaydı. 15 Aelianus, De Natura Animalium, Kitap xvi, Bölüm 37'de, Hindistan'da ne yabani ne de evcil hiçbir domuzun yetişmediğini ve Hintlerin bu hayvanın etine insan eti muamelesi yaparak aynı dehşetle yaklaşmaları sebebiyle asla yemediklerini ifade eder, B. Plinius'un muhtemelen "Sus babiroussa"yı kastettiği düşünülmektedir.

bakır rengindedir, diğerleri ise siyahtır.

Arabistan'da domuzun hiçbir türüne rastlanmaz.

BÖLÜM 79. (53.) YARI YABANİ HALDEKİ HAYVANLAR.

Yabani olanıyla çiftleşme hiçbir cinste domuzdaki kadar kolay değildir, bu tür çiftleşmelerden doğan yavrulara eskiler melez (hybrid)16 veya yarı vahşi derlerdi, nitekim bu tabir, Cicero'nun konsüllükteki meslektaşı C. Antonius'a da yapıldığı üzere, insan soyuna da teşmil edilmiştir.

Fakat yalnızca domuz hususunda değil, diğer bütün hayvanlarda da, nerede evcil bir tür varsa, onun karşılığı olan yabani bir tür muhakkak bulunur, bu hakikat, daha önce bahsini ettiğimiz pek çok vahşi insan ırkının da ispatladığı üzere, insanın bizzat kendisi için de aynı derecede geçerlidir.17 Bununla birlikte, keçiden daha fazla çeşide ayrılan hiçbir hayvan cinsi yoktur.

Karaca (capraea),18 dağ keçisi (rupicapra) ve başında bir kılıç kınına kuvvetle benzeyen muazzam boynuzlar taşımasına rağmen harikulade bir çevikliğe sahip bir hayvan olan dağ tekesi (ibex) vardır.19 Bu hayvan, bilhassa bir yüksekten diğerine atlamak istediğinde, kayalıklar boyunca sanki bir sapandan fırlatılmışçasına fırlarken bu boynuzları vasıtasıyla dengesini sağlar.20

Kılları ters yöne doğru uzanan, yani uçları başa doğru çevrilmiş yegane hayvanlar olduğu söylenen oriksler (oryges) de vardır.21

Dama,22 pygargus23 ve strepsiceros24 ile birlikte bunlara kuvvetle benzeyen pek çok başkaları da mevcuttur.

Bununla birlikte, bu hayvanlardan ilk zikredilenler25 Alpler'de yaşar, diğerlerinin tamamı bize deniz aşırı diyarlardan gönderilir.

BÖLÜM 80. (54.) MAYMUNLAR.

İnsan suretine en çok yaklaşan farklı maymun türleri, birbirlerinden kuyrukları vasıtasıyla ayırt edilir.26 Akılları ve kurnazlıkları cidden hayret vericidir.

Avcıları taklit ederek kendilerini ökseyle sıvazladıkları ve kendileri için birer tuzak mahiyetinde hazırlanmış olan ayakkabıları ayaklarına geçirdikleri rivayet edilir.27 Mucianus, balmumundan mamul farklı taşları tecrübe neticesinde birbirinden ayırt etmeyi öğrenerek satranç dahi oynadıklarını nakletmektedir.28

16 Bu kelimenin kökenine dair bazı görüş ayrılıkları mevcuttur, fakat umumiyetle "kırma", yani ebeveyni farklı fıtratta olan yahut insan türüne tatbik edildiğinde, farklı memleketlerden gelen bir canlıyı ifade etmek üzere kullanılır, B. 17 Bkz. Kitap vii, Bölüm 2. 18 Plinius'un hangi hayvanları kastettiğini tayin etmek kolay değildir, Cuvier Fransızcadaki karşılıklar olarak "chevreuils, chamois ve bouquetins" terimlerini kullanır. İngilizcede bu varyeteleri ifade edecek hususi isimler bulunmamaktadır, mamafih bunları umumi manada yabani keçilerin farklı türleri olarak kabul edebiliriz. Cuvier, mezkur hayvanların Linnaeus sistemindeki adlarının muhtemelen Cervus capreolus, Antelope rupicapra ve Capra ibex olduğunu düşünmektedir, B. 19 Bu benzerliğin, boynuzların içinin boş olması ve incelerek sivrilmesinden ileri geldiği varsayılabilir, B. 20 Doğru okumayı yahut yazarın kullandığı kelimelerle aktarmak istediği tam manayı tespit etmekte epey güçlük bulunmaktadır, B. 21 Plinius'un "oryges" olarak adlandırdığı varyetenin mahiyetini tayin etmekte bir miktar müşkülât vardır, Hardouin doğa bilimcilerin fikirlerini derlemiştir ve Cuvier'nin de bazı mülahazaları mevcuttur, Buffon'un Antelope oryx'e dair izahatının, esasa müteallik noktalarda, Plinius'un verdiği tasvirle uyuştuğunu belirtir, Lemaire, cilt iii, s. 554. Bkz. Kitap xi, Bölüm 106. 22 Cuvier, Plinius'un daması hususunda bazı şüpheler bulunduğuna işaret eder, bununla birlikte onu bir antilop türü olarak kabul etmeye meyillidir. Ajasson, cilt vi, s. 464, 465, Lemaire, cilt iii, s. 554, B. 23 Pygargus terimi, "ak kalçalı" manasına gelen pygê ve argos kelimelerinden türetilmiştir. Muhtemelen bir ceylan türüdür. 24 "Kıvrık boynuzlu." Plinius'un bir antilop türünü kastetmiş olması muhtemeldir, B. Bkz. Kitap xi, Bölüm 45. 25 Plinius bu tasnife muhtemelen "capraea", rupicapra ve ibex olarak adlandırdığı hayvanları dahil etmiştir, B. 26 Bu hayvanların bir kısmı kamilen kuyruksuzdur ve bu hal, maymunları (simiae) kuyruklu ve kuyruksuz olmak üzere iki ana türe ayırmada temel bir ölçüt olarak kullanılmıştır. Martialis'in buna telmihte bulunan bir epigramı mevcuttur, "Si mihi cauda foret, cercopithecus eram", "Bir kuyruğum olsaydı şayet, maymun olurdum", Kitap iv, Epigram 102, B. Bkz. Kitap xi, Bölüm 100. 27 Strabon'un Ind. Hist., Kitap xv'inden öğrenmekteyiz ki, maymun avında avcılar bu hayvanların gördükleri her fiili taklit etme temayüllerinden istifade ederlerdi. "Bu hayvanı yakalamakta iki usul tatbik edilir", der, "zira fıtratı icabı her hareketi taklit etmeye ve ağaçlara tırmanarak firar etmeye meyillidir. Avcılar, ağaçta oturan bir maymun gördüklerinde, onun görebileceği bir yere su dolu bir kap koyar ve bununla gözlerini ovuştururlar, akabinde sinsice bunun yerine ökse dolu bir başkasını koyup geri çekilerek tarassutta bulunurlar. Hayvan ağaçtan iner ve gözlerini ökseyle ovar, neticede gözkapakları birbirine yapışır ve kaçmaktan aciz kalır." Aelianus da nakleder, Hist. Anim.

...Kitap xvii, Bölüm 25'te, avcıların ayakkabılarını giyiyormuş gibi yapıp ardından bunların yerine kurşundan pabuçlar bıraktıkları anlatılır, hayvan onları taklit etmeye yeltenir ve ayakkabılar öyle bir tertip edilmiştir ki, hayvan onları bir kez giydiğinde ne çıkarabilir ne de kımıldayabilir, neticede yakayı ele verir. 28 Burada metnin asıl okunuşunu tespit etmekte birtakım güçlükler yaşanmıştır, fakat kastedilen mânâ, taşların balmumundan yapıldığı ve hayvanların bunları birbirinden ayırt etmeyi ve usulünce hareket ettirmeyi öğrendiği yönündedir, buna ne derece itibar edilebileceğine karar vermek kolay olmasa da, böylesi bir iddia şüphesiz gayet kuvvetli ve doğrudan deliller gerektirir. İmparator V. Charles'ın kendisiyle satranç oynayan bir maymunu olduğu rivayet edilir. (B.)

Kuyruklu nevilerin Ay küçülürken bütünüyle yeise kapıldıklarını, yeni ay vaktinde ise sevinçten sıçrayıp ona hürmet ettiklerini nakleder.

Diğer dört ayaklılar dahi semavi cisimlerin tutulmalarından dehşete düşerler. Cümle maymun nevileri yavrularına karşı fevkalade bir muhabbet izhar eder.

Ehlileştirilmiş ve yavru sahibi olmuş dişiler, onları kucaklarında taşıyarak her gelene gösterir, okşandıklarında pek büyük bir haz duyar ve kendilerine gösterilen bu ihtimamı anlar görünürler.

Bundandır ki, yavrularını ekseriya bağırlarına basıp kucaklayarak boğarlar.

Köpek başlı maymun29, tıpkı satir gibi, çok daha vahşi bir tabiata sahiptir.

Callitriche30 ise neredeyse bambaşka bir surettedir, yüzünde bir sakalı ve ilk kısmı pek gür olan bir kuyruğu vardır.

Bu hayvanın, anavatanı olan Etiyopya iklimi haricinde yaşayamadığı söylenir.

BÖLÜM 81. (55.) TAVŞANLARIN MUHTELİF NEVİLERİ

Tavşanların da pek çok nevi mevcuttur.

Alplerde bulunanlar beyaz renklidir31 ve kış boyunca karla beslendiklerine inanılır, her halükarda, karlar eridikçe her yıl kızıla çalan bir renk iktisap ederler, üstelik bu mahluk en çetin iklimlerde dahi hayatını idame ettirebilmektedir.

İspanya'da da tavşanın bir nevi bulunur ki buna

29 Metnin aslında "köpek başlı" mânâsında "cynocephali" denmiştir, Cuvier'ye göre bu tesmiye, burunlarının köpek burnu gibi öne doğru çıkık olmasından ileri gelmektedir, bu neviye dair Aristoteles'in Hist. Anim. Kitap ii, Bölüm 13'ünde bir bahis mevcuttur. (B.) Muhtemelen şebek. Bkz. Kitap vi, Bölüm 35 ve Kitap vii, Bölüm 2. Satir ise muhtemelen orangutandır. Bkz. Kitap v, Bölüm 8 ve Kitap vii, Bölüm 2. 30 Yahut "ince tüylü maymun", Linnaeus'un Silenus'u olduğu zannedilir, Buffon tarafından Callitrix namıyla tasvir edilmiştir. (B.) Aynı zamanda "Simia hamadryas" olarak da adlandırıldığı görülür. 31 Hardouin, tavşanın rengindeki bu tebeddülü müşahede etmiş müelliflere atıfta bulunur, bu hal zahiren bulunulan hususi mahalle ve bunun neticesinde maruz kalınan düşük hararete bağlıdır. Cuvier bunu, "en yüksek dağlara ve şimal mıntıkalarına mahsus olup kışın beyaza bürünen" Lepus variabilis nev'ine ait bir vasıf addeder. (B.)

ada tavşanı32 adı verilir, fevkalade veluddur ve ekinleri helak ederek Balear adalarında kıtlığa sebebiyet verir.

Yavruları, ister anasının karnından kesilip çıkarılsın, ister memeden kesilmeden evvel sakatatı çıkarılmaksızın alınsın, gayet nefis bir taam sayılır, bunlara o vakit laurices33 denir. Balear adaları ahalisinin, bu hayvanların aşırı çoğalmasının önüne geçmek gayesiyle merhum İmparator Augustus'tan askeri kuvvet yardımında bulunmasını talep ettiği malum bir hakikattir. Dağ gelinciği34 onları avlamaktaki mahareti sebebiyle pek muteber tutulur.

Ada tavşanlarının vücuda getirdiği ve isimlerini de kendisinden aldıkları35 pek çok çıkışı bulunan dehlizlere salınır ve feret onları dışarı sürdükçe yukarıda yakalanırlar.

Arkhelaos'un bildirdiğine göre tavşanın dâhilinde ifrazat için bulunan kovuklu haznelerin adedi, daima o hayvanın yaşına müsavidir36, ne var ki bazen bu sayıların uyuşmadığı da görülür.

Ayrıca aynı ferdin her iki cinsiyetin de vasıflarını haiz olduğunu ve erkeğin yardımı olmaksızın da pekâlâ gebe kalabildiğini nakleder.

Zararsız ve eti makbul hayvanları böylesine velud kılmakla Tabiat ne müşfik bir tedbir almıştır.

Bütün diğer hayvanlarca avlanan tavşan, dasypus37 müstesna, üst üste gebeliğe (superfoetation)38 muktedir tek hayvandır, ana bir yavrusunu emzirirken, karnında tüyleri çıkmış bir diğerini, henüz çırılçıplak duran bir başkasını ve daha yeni teşekkül etmeye başlayan bir diğerini taşır. Teşebbüsler

32 Yahut ada tavşanı, "cuniculus." Hardouin, Plinius'un bu kelimenin İspanyol menşeli olduğunu zannetmekle yanıldığını göstermek maksadıyla iştikakına dair mülahazalarda bulunur, Cuvier'nin de aynı minvalde bir müşahedesi mevcuttur. (B.) 33 "Laurices", Plinius'un hiçbir tabında bu kelimeye dair bir izahat verilmemiştir. Menşei tamamen meçhul görünmektedir. 34 Cuvier'ye göre Linnaeus'un Mustela furo'su. Ajasson, mezkûr eser. (B.) 35 Zira Varro'nun De Re Rustica, Kitap iii, Bölüm 12'de belirttiği üzere, toprakta lağımlar, yani inler açma, cuniculos yapma itiyatları vardır. 36 Arkhelaos'un bu mütalaasına yapılan atıf, yukarıda zikredilen Varro'dan alınmış görünmektedir, Aelianus da Hist. Anim. Kitap ii, Bölüm 2'de aynı atfı yapar. (B.) 37 Plinius'un bahsettiği dasypus hususunda, bunun müstakil bir nevi mi, tavşanın bir varyantı mı, yoksa yalnızca bir müteradif mi olduğu şüphelidir. (B.) 38 Bazıları, insan nev'inin dişisinde ve muhtemelen diğer bazı hayvanlarda vakit vakit üst üste gebelik (superfoetation) tesmiye edilen halin vuku bulduğunu iddia etmiştir, halbuki Plinius'a göre bu hadise tavşanda ve dasypus'ta sıkça vuku bulur, başka hiçbir hayvanda görülmez. (B.) Bu hususta bkz. Kitap vii.

bu hayvanların kıllarından bir nevi kumaş dokuma tecrübelerinde bulunulmuştur, lâkin bu kumaş deriye bağlı olduğu zamanki kadar yumuşak olmamakta ve kılların kısalığı hasebiyle tez zamanda dağılmaktadır.

BÖLÜM 82. (56.) YALNIZCA KISMEN EVCİLLEŞTİRİLMİŞ HAYVANLAR.

Tavşanlar nadiren evcilleştirilir, yine de tam manasıyla vahşi hayvanlar olarak adlandırılamazlar, nitekim bunların ne evcil ne de vahşi olan, bir tür ara tabiata sahip pek çok türü mevcuttur, kanatlı hayvanlar arasında kırlangıçlar ve arılar, deniz hayvanları arasında ise yunus aynı cinstendir.

(57.) Pek çok kimse, evlerimizin sakini olan fareyi de bu sınıfa dahil etmiştir, bu hayvan, bilhassa umumi hadiselere dair getirdiği kehanet alametleri sebebiyle asla hor görülmemelidir.

Lanuvium’daki gümüş kalkanları kemirmek suretiyle fareler Marsi Savaşı’nı, Clusium’da ise kumandanımız Carbo’nun ayakkabı bağlarını kemirerek onun ölümünü önceden haber vermişlerdir. Cyrenaica arazisinde bu hayvanın pek çok türü bulunur, bazılarının alnı geniş, bazılarınınki öne doğru çıkıktır, bazılarının ise kirpi misali diken gibi sert kılları vardır. Theophrastus’un bildirdiğine göre, fareler Gyara ahalisini adalarından sürdükten sonra demiri dahi kemirmişlerdir, nitekim Chalybes kavminin demir ocaklarında da fıtri bir sevk-i tabii ile aynı şeyi yaparlar.

Altın madenlerinde dahi bu maksatla karınları yarılır ve aşırdıkları madenden bir miktar her daim içlerinde bulunur, zira hırsızlıktan pek büyük bir haz duyarlar!

Yıllıklarımızdan öğrendiğimize göre, Hannibal tarafından kuşatılan Casilinum’da bir fare iki yüz denarii mukabilinde satılmış, onu satan kimse açlıktan helak olurken, satın alan ise hayatta kalmıştır.

Beyaz fareler tarafından ziyaret edilmek talihli bir hadisenin işareti sayılır, fakat Yıllıklarımız, bir farenin ötüşünün teşrifat fallarını (auspices) sekteye uğrattığı misallerle doludur. Nigidius tarla faresinin kışın gizlendiğini bildirmektedir, aynı halin yediuyur için de geçerli olduğu söylenir, ki sansürlerin ve konsüllüğü esnasında senato reisliği yapan M. Scaurus’un nizamnameleri, bu hayvanı tıpkı yabancı memleketlerden getirilen kabuklu deniz mahlukları ve kuşlar gibi sofralarımızdan men etmiştir.

Yediuyur da yarı vahşi bir hayvandır ve yaban domuzları için ilk fidanlıkları kuran kimse, büyük fıçılar içinde bunlar için de özel yetiştirme alanları tanzim etmiştir.

Bu mevzuya dair, yediuyurların aynı ormanın yerlisi olmadıkları takdirde çiftleşmeyecekleri, şayet farklı nehirlerden yahut dağlardan getirilenler bir araya konursa dövüşüp birbirlerini yok edecekleri müşahede edilmiştir.

Bu hayvanlar, ihtiyarlık sebebiyle takatten düşen ana babalarını fevkalade bir muhabbetle beslerler.

Onların bu ihtiyarlığına, gizlenip uyudukları kış istirahatı ile son verilir, yaza erdiklerinde yeniden gençleşirler.

Tarla faresi de benzer bir sükunetin sefasını sürer.

BÖLÜM 83. (58.) BAZI HAYVANLARIN BULUNMADIĞI MAHALLER.

Tabiatın yalnızca farklı hayvanları farklı memleketlere tayin etmekle kalmayıp, aynı memleket dahilinde dahi muayyen nevileri hususi mevkilerden mahrum bırakmış olması şayan-ı hayret bir hakikattir. İtalya’da yediuyur sadece tek bir mahalde, Messia ormanında bulunur. Likya’da ceylan, Suriye sınırındaki dağların ötesine asla geçmez, o civardaki yaban eşeği de Kapadokya’yı Kilikya’dan ayıran dağları aşmaz.

Hellespontos kıyılarında geyikler asla yabancı bir bölgeye geçmezler, Arginussa civarında da Elaphus Dağı'nın ötesine asla gitmezler, nitekim o dağdakilerin kulakları da yarıktır.

Poroselene adasında gelincikler belirli bir yolu aşmaya dahi yanaşmazlar.

Boiotia'da, Lebadea'ya dışarıdan getirilen köstebekler o memleketin toprağından dahi kaçarlar, oysa hemen yanı başlarındaki Orkhomenos'ta aynı hayvanlar bütün tarlaları altüst eder.

Bu mahlukların derilerinden yatak örtüleri yapıldığını görmüşüzdür, öyle ki din duygumuz, meşum sayılan bu hayvanları lüks hevesiyle kullanmamıza mani olmamaktadır.

Tavşanlar İthaka'ya getirildiklerinde, kıyıya ayak basar basmaz can verirler, Ebusus adasının kıyılarında da ada tavşanlarının başına aynı hal gelir, oysa civar memleketlerde, bilhassa İspanya ve Balear adalarında pek bol bulunurlar.

Kyrene'de kurbağalar vaktiyle dilsizdi, anakaradan oraya vıraklayan cinsleri taşınmış olmasına rağmen bu dilsiz tür halen mevcuttur.

Günümüzde dahi Seriphos adasındaki kurbağalar dilsizdir, fakat başka yerlere götürüldüklerinde vıraklarlar, aynı durumun Tesalya'daki bir göl olan Sikandros'ta da vuku bulduğu söylenir. İtalya'da sivri farenin ısırığı zehirlidir, bu hayvan Apeninler'in ötesindeki hiçbir bölgede bulunmaz.

Hangi memlekette bulunursa bulunsun, bir araba tekerleğinin açtığı izden karşıya geçecek olursa derhal ölür.

Makedonya'daki Olympos Dağı'nda kurt bulunmaz, Girit adasında da öyle. Bu adada ne tilki, ne ayı, ne de aslında herhangi bir muzır hayvan vardır, uygun yerinde bahsedeceğim bir örümcek türü olan phalangium müstesnadır. Bu adada Kydonia bölgesi haricinde hiç geyik bulunmaması daha da şayanıhayret bir husustur, aynı durum yaban domuzu, çulluk ve kirpi için de geçerlidir.

Afrika'da ise ne yaban domuzu, ne geyik, ne karaca, ne de ayı bulunur.

BÖLÜM 84. (59.) YALNIZCA YABANCILARA ZARAR VEREN HAYVANLAR İLE YALNIZCA O MEMLEKETİN YERLİLERİNE ZARAR VEREN HAYVANLAR VE BUNLARIN BULUNDUKLARI YERLER

Bunların yanı sıra, memleketin yerlilerine zararsız olup yabancıları helak eden kimi hayvanlar da vardır, topraktan bittikleri rivayet edilen Tiryns'teki küçük yılanlar böyledir.

Suriye'de de, bilhassa Fırat kıyılarında, yılanlar uyumakta olan Suriyelilere asla saldırmazlar, hatta üzerlerine basan bir yerliyi ısıracak olsalar dahi zehirleri tesir etmez, lakin başka herhangi bir memleketin ahalisine son derece düşmandırlar ve onlara azgınca hücum ederek büyük azaplar içinde ölmelerine sebebiyet verirler. Bu sebeple Suriyeliler onları asla öldürmezler.

Aksine, Karia'daki Latmos Dağı'nda, Aristoteles'in bize naklettiğine göre, akrepler yabancılara zarar vermezken yerlileri sokup öldürürler.

Fakat artık diğer hayvanların ve yeryüzünün mahsullerinin de bahsine geçmem icap etmektedir.

ÖZET, Dikkate değer hadiseler, rivayetler ve müşahedeler, yedi yüz seksen yedi.

ZİKREDİLEN ROMALI MÜELLİFLER, Mucianus, Procilius, Verrius Flaccus, L. Piso, Cornelius Valerianus, Sansür Cato, Fenestella, Trogus, Zafer Alayları Sicili, Columella.

Pomponius Atticus nezdinde yüksek bir itibara sahipti, fakat Cicero tarafından bir yazar olarak o kadar muteber görülmediği anlaşılmaktadır. 70 Bkz. Kitap iii sonu. 71 Bkz. Kitap ii sonu. 72 Bu yazar hakkında hiçbir şey bilinmiyor görünmektedir.

Muhtemelen Tiberius yahut Caligula devrinde parlamıştır. 73 Bkz. Kitap iii sonu. 74 Augustus devrinde parlamış, M.S. 21 yılında, ömrünün yetmişinci senesinde vefat etmiş bir Roma tarihçisi. Baş eseri "Annales" adını taşımakta olup en az yirmi iki kitaba kadar uzanmaktaydı, şehrin iç meselelerine dair her vakit sıhhatli olmasa dahi hayli tafsilatlı malumat ihtiva ettiği anlaşılmaktadır, Kartaca savaşlarından sonraki hadiselere temas eden yalnızca birkaç fragman günümüze intikal etmiştir. Kendisinin "Epitome" adlı bir eser telif ettiği de düşünülmektedir.

Fenestella namı altında, "Roma Rahipliği ve Yargıçlığı Üzerine" başlığıyla, 1510 yılında Viyana’da iki cilt halinde bir risale neşredilmiştir, ne var ki bu metin, hakikatte on dördüncü yüzyıl Floransalı hukukçularından Andrea Domenico Fiocchi’nin telifidir. 75 Bkz. Kitap vii sonu. 76 Bkz. Kitap v sonu. 77 L. Junius Moderatus Columella. Gades yahut diğer adıyla Cadiz ahalisindendi, Celsus ve Seneca ile çağdaştı.

Roma’da ikamet ettiği varsayılmaktadır, eserlerinden Suriye ve Kilikya’yı ziyaret ettiği anlaşılmaktadır. Tarentum’da vefat ettiği tahmin olunmaktadır.

Baş eseri, On İki Kitaba taksim edilmiş, Tarım Üzerine tertipli bir incelemedir. 78 Bkz. Kitap vii sonu. 79 Bkz. Kitap ii sonu. 80 C. Lucilius, mühim bir mevkiye sahip ilk Romalı hiciv şairi olup M.Ö. 148 senesinde tevellüt etmiş, M.Ö. 103 senesinde vefat etmiştir.

Juvenalis’ten onun Aurunci arazisindeki Suessa beldesinde dünyaya geldiğini öğrenmekteyiz, Velleius Paterculus ve Horatius vasıtasıyla da kendisine dair diğer hususları iktibas etmekteyiz.

Pompeius Magnus’un ya anne tarafından büyük amcası yahut anne tarafından dedesi olduğu zannedilmektedir.

Mutlak surette Roma hicvinin mucidi sayılmasa bile, daha sonra Horatius, Juvenalis ve Persius tarafından tekemmül ettirilen şekle onu ilk kavuşturan zat olmuştur.

Cicero, Horatius ve Quintilianus tarafından bir yazar olarak takdirkâr ifadelerle anılmaktadır. 81 Pompeius Magnus’un zevcesi Cornelia’nın pederi.

Thapsus Muharebesi’nde Caesar’a mağlup olmasının ardından, hançerle kendi canına kıymış ve kendini denize bırakmıştır.

Bir müellif sıfatıyla temayüz ettiği cihet ise malum değildir. 82 Bkz. Kitap vii sonu. 83 Bkz. Kitap vi sonu. 84 M.Ö. 150 senesinde İspanya vilayetine bağlı Baetica’da prokonsül olan L. Lucullus’un maiyetindendi.

Tabiat Tarihi üzerine kaleme aldığı eserine Plinius tarafından muhtelif defalar atıfta bulunulmuştur. 85 Bkz. Kitap iii sonu. 86 Varro ve Columella tarafından zikredilen, Tarım üzerine bir müellif.

Kendisine dair bundan gayrı bir şey bilinmiyor görünmektedir. 87 Bkz. Kitap v sonu. 88 Bkz. Kitap iv sonu. 89 Bkz. Kitap ii sonu. 90 Tarsuslu Antipater, Stoacı bir filozof olup Diogenes’in tilmizi ve halefi, M.Ö. 144 civarında ise Panaetius’un muallimiydi. Şahsi tercümeihaline dair pek az şey bilinmektedir.

Rodoslu Apollonius üzerine şerh düşen müfessir tarafından, onun Hayvanlar Tarihi adlı eserinden bahis açılmaktadır. 91 Bkz. Kitap ii sonu. 92 Bu isimde muhtelif hekimler mevcuttu, bunlardan biri Bithynia’daki Apamea yerlisi olup Herophilos’un bir takipçisiydi ve M.Ö. üçüncü yahut ikinci yüzyılda yaşamıştı, bir diğeri aynı devrelerde hayattaydı ve bazılarının kanaatince mezkûr şahısla aynı kişiydi.

Burada zikredilen şahsiyet hakkında hususi bir malumatın mevcut olmadığı anlaşılmaktadır. 93 Bkz. Kitap ii sonu. 94 Bkz. Kitap iii sonu. 95 Miletoslu.

Efsanevi mevzular üzerine yazmıştır, Diogenes Laertios tarafından bir müellif olarak kaydedilmiştir, lakin kendisine dair başkaca bir hususun bilinmediği anlaşılmaktadır. 96 Yazmaların bazısı onu Acopas yahut Copas diye tesmiye eder. Plinius tarafından burada zikredilen, Olimpiyat müsabakalarının galiplerine dair bir vekayinamenin, "Olympionicae" eserinin müellifiydi.

Vergilius,78 Varro,79 Lucilius,80 Metellus Scipio,81 Cornelius Celsus,82 Nigidius,83 Trebius Niger,84 Pomponius Mela,85 Mamilius Sura.86 İKTİBAS EDİLEN YABANCI MÜELLİFLER, Kral Juba,87 Polybius,88 Herodotus,89 Antipater,90 Aristoteles,91 tabip Demetrius,92 Democritus,93 Theophrastus,94 Euanthes,95 Agriopas,96 Kral Hiero,97 Kral Attalos 98 Philometor, Ctesias,99 Duris,1 Philistus,2 Archytas,3 Phylarchus,4 Atinalı Amphilochus,5 Thasoslu Anaxapolis,6 Lemnoslu Apollodorus,7 Miletoslu Aristophanes,8 Cumaelı Antigonus,9 Sakızlı Agathocles,10 Bergamalı Apollonius,11 Aris-

97 Hiero II, Siraküza kralı, Romalıların sebatkâr bir dostu ve müttefiki. Doksan iki yaşına vasıl olduktan sonra, muhtemelen M.Ö. 216 senesinden bir miktar evvel vefat etmiştir.

Varro ile Columella, onun tarafından telif edilmiş Tarım Üzerine bir Risaleden bahseder. 98 Attalos III, Bergama kralı, Eumenes II ile Kapadokya kralı Ariarathes’in kızı Stratonice’nin oğlu. Vasiyetnamesinde Roma halkını mirasçısı kılmıştır.

Daha evvel irtikâp ettiği katiller ve diğer cürümler sebebiyle nedamet hissine kapılarak amme işlerini kâmilen terk etmiş, kendini tıp, heykelcilik ve ziraat tedkikatına hasretmiş, bu mevzularda bir eser kaleme almıştır.

Validesine bir abide dikmekle meşgul olduğu esnada güneş ışınlarına maruz kalması neticesinde düçar olduğu hummadan ötürü, M.Ö. 133 senesinde vefat etmiştir. 99 Bkz. Kitap ii sonu. 1 Bkz. Kitap vii sonu. 2 Bir Siraküza tarihçisi olup antikitenin en namdar simalarından biridir, ne yazık ki eserlerinin hiçbiri günümüze intikal etmemiştir. M.Ö. 435 civarında tevellüt etmiş, M.Ö. 356 senesinde vefat etmiştir.

Mısır, Libya, Suriye ve Fenike tarihlerini telif etmiştir. 3 Tarentumlu bir Grek olup filozof, riyaziyeci, devlet adamı ve kumandan sıfatlarıyla şöhret bulmuştur. Aristoxenus ve Aristoteles tarafından kaleme alınan tercümeihalleri esefle belirtilmeli ki zayidir.

Muhtemelen M.Ö. 400 civarında yaşamıştır, tiran Dionysius nezdindeki nüfuzu marifetiyle Platon’un hayatını kurtardığı rivayet olunur.

Nihayetinde Adriyatik’te boğulmuştur, tatbiki mekanik hususunda büyük bir maharet iktisap etmiş olup tahtadan mamul uçan güvercini antikitenin harikalarından biri addedilmiştir.

Kendisine atfedilen fragmanlar ve eser başlıkları pek çoktur, lâkin bazılarının sıhhati şüphelidir. 4 Bkz. Kitap vii sonu. 5 Tarım üzerine bir müellif olup Varro ve Columella tarafından da zikredilmiştir.

Kitap xviii fasıl 43 tahtında Plinius, kendisinin yonca ve ağaç yoncası (cytisus) üzerine bir telifinden bahsetmektedir. 6 Yahut Anaxipolis.

Ziraat konularında yazan bir müellifti, Varro ve Columella tarafından zikredilmiştir, lakin kendisi hakkında bundan başka bir şey bilinmemektedir. 7 Ziraat üzerine bir müellif.

Aristoteles’in devrinden evvel yaşadığı sanılmaktadır ve yine Varro tarafından zikredilmiştir.

Kendisi hakkında bundan başka tafsilat bilinmemektedir. 8 Ziraat üzerine bir müellif, Varro onun Kilikya’daki Mallos ahalisinden olduğunu söyler. 9 Küçük Asya’daki Cumae yahut Cymae ahalisinden, ziraat üzerine yazmış bir Grek müellif, yine Varro ve Columella tarafından zikredilmiştir. 10 Ziraat üzerine bir müellif, yine Varro ve Columella tarafından zikredilmiştir. 11 Ziraat üzerine bir müellif, yine Varro, Columella, Galen ve Meandros şarihi tarafından zikredilmiştir.

Bölüm 84. ÖZET. Atinalı [okunamadı]tander 12, Miletoslu Bakkhikhos 13, Solili Bion 14, Atinalı Khaireas 15, Prieneli Diodoros 16, Kolophonlu Dion 17, Rodoslu Epigenes 18, Thasoslu Euagon 19, Atinalı Euphronios 20, Maroneialı Hegesias 21, Prieneli ve Herakleialı Menandroslar 22, şair Menekrates 23, ziraat üzerine yazan Androtion 24, ziraat üzerine yazan Aiskhron 25, ziraat üzerine yazan Lysimakhos 26, Mago’yu tercüme eden Dionysios 27, Dionysios’un eserinin bir muhtasarını hazırlayan Diophanes 28, Kral Arkhelaos 29, Meandros 30. 12 Büyük İskender’in kâhinleri arasında en meşhur olanı.

Büyük ihtimalle, Plinius’un 17. Kitap, 38. fasılda ve başka yerlerde, keza hicivci Lukianos’un da atıfta bulunduğu Alâmetler Üzerine adlı eseri kaleme almıştır. 13 Ziraat üzerine bir müellif, yine Varro ve Columella tarafından zikredilmiştir. 14 Bkz. 6. Kitabın sonu. 15 Ziraat üzerine bir müellif, yine Varro ve Columella tarafından zikredilmiştir. 16 Ziraat üzerine bir müellif, yine Varro ve Columella tarafından zikredilmiştir. 17 Ziraat üzerine bir müellif, yine Varro ve Columella tarafından zikredilmiştir. 18 Bkz. 2. Kitabın sonu. 19 Ziraat üzerine bir müellif, yine Varro ve Columella tarafından zikredilmiştir. 20 Yahut Euphonios, ziraat üzerine bir müellif, yine Varro ve Columella tarafından zikredilmiştir.

Kendisine dair bundan başka bir şey bilinmemektedir. 21 Bkz. 7. Kitabın sonu. 22 Prieneli Menandros, ziraat üzerine bir müellifti, yine Varro ve Columella tarafından zikredilmiştir.

Herakleialı Menandros, ziraat üzerine bir müellifti, yine Varro tarafından zikredilmiştir. 23 Ziraat üzerine yazmış bir şair, yine Varro tarafından zikredilmiştir.

Yunan Antolojisi’ndeki iki epigramın müellifi olan Smyrnalı Menekrates ile aynı şahıs olması muhtemeldir. 24 Theophrastos’un çağından evvel yazmış Grek bir ziraat müellifi, nitekim Theophrastos, Athenaios ve Varro tarafından da zikredilmiştir. 25 Kendisi Varro tarafından da zikredilmiştir, fakat hakkında hiçbir şey bilinmemektedir. 26 Varro ve Columella tarafından sıkça anılır.

Ayrıca şarih ve Rodoslu Apollonios tarafından 3. Kitapta zikredilen Thebai Tarihi’nin müellifi olduğu sanılmaktadır. 27 Uticalı Cassius Dionysius.

Kartacalı Mago’nun Pön dilinde kaleme aldığı Ziraat Üzerine yirmi sekiz cildi Grekçeye tercüme etmiştir.

Mago hakkında bundan başka bir şey bilinmemektedir. 28 Bithynialı Diophanes aynı eserin Grekçe bir muhtasarını yapmış ve bunu Kral Deiotaros’a ithaf etmiştir.

Columella, Mago’yu Ziraatin Babası diye tavsif eder. 29 M.Ö. 34 yılında Antonius tarafından Kapadokya kralı yapılmıştır. İleri bir yaşta, M.S. 17 senesinde Roma’da vefat etmiştir.

Plutarkhos, şayet aynı şahıssa, Kral Arkhelaos’a Madenler Üzerine adlı bir risale izafe eder. 30 İyonya’da, Kolophon yakınlarındaki Klaros ahalisinden.

Kati olmamakla birlikte, M.Ö. 181 senesinde vefat eden 5. Ptolemaios devrinde yaşamış olması kuvvetle muhtemeldir. Şair, dilbilimci ve hekimdi. Zehirli hayvanların açtığı yaralar üzerine manzum bir eser olan "Theriaca"sı ve "Alexipharmaka" adlı bir diğeri günümüze kadar ulaşmıştır.

KİTAP IX. BALIKLARIN TABİAT TARİHİ. ## FASIL 1. (1.) EN BÜYÜK HAYVANLARIN NİÇİN DENİZDE BULUNDUĞU ÜZERİNE. Karada yaşayan ve insan ile adeta bir nevvi cemiyet hayatı süren hayvanların bahsini buraya kadar vermiş bulunuyoruz.

Geriye kalanlar arasında kuşların en küçük cüsseli oldukları malumdur, bu sebeple evvelemirde denizlerde, nehirlerde ve durgun sularda meskûn olanları tasvir edeceğiz. (2.) Bunlar arasında, karada yaşayan hayvanların dahi cüssesini aşan nicelerine rastlanır, bunun bariz sebebi ise kendilerine bahşedilen nemin haddinden fazla oluşudur.

Ömürleri havada süzülerek geçen kanatlı hayvanların nasibi ise bambaşkadır.

Lakin uçsuz bucaksız uzanan, hem pek latif hem de pek can verici bir unsur teşkil eden ve Tabiat tarafından daima hasıl edildikleri veçhile, havanın tabakalarından üreme ilkelerini1 alan denizlerde pek çok hayvana, bilhassa da hilkat garibesi suretlere bürünmüş olanların ekseriyetine tesadüf edilir, bunun sebebi şüphesiz, mezkûr tohumların ve varlığın ilk unsurlarının gerek rüzgârların gerekse dalgaların tesiriyle bir o yana bir bu yana savrulmaktan ötürü büsbütün birbirine karışması ve birbirine dolanmasıdır.

Bundan ötürüdür ki Tabiatın sair sahalarında hasıl olan her ne varsa denizde de bulunabileceğine, aynı zamanda başka hiçbir yerde mevcut olmayan nice mahlukun dahi orada vücut bulduğuna dair avam arasındaki kanaatin hakikat payı taşıması pek mümkündür.

Denizde yalnızca kara hayvanlarının suretlerinin değil, cansız nesnelerin dahi suretlerinin bulunduğunu anlamak, 1 Yazar, 2. Kitap, 3. fasılda daha evvel, "Bütün cisimlerin tohumları göklerden, bilhassa da okyanusa düşer ve birbirine karışarak, bu suretle sıklıkla muhtelif ucube şekillerin hasıl olduğunu görürüz," demiştir.

Fasıl 2. DENİZ CANAVARLARI. üzüm balığını2, kılıç balığını3, testere balığını4 ve hem rengi hem de kokusu cihetiyle hakiki hıyara fevkalade benzeyen deniz hıyarını5 tetkik etme zahmetine katlanan herkes için gayet kolaydır.

Kabuklu deniz canlısı denli küçük bir varlıkta dahi at başının kabuktan dışarı uzandığını müşahede etmekle, hayrete düşmek için önümüzde daha az sebep kalacaktır.

BÖLÜM 2. (3.) HİNT OKYANUSU'NUN DENİZ CANAVARLARI

Fakat mezkûr mahlûkatın en kesretli ve en cüsseli olanları Hint denizlerinde bulunanlardır, bunların arasında dört jugerum genişliğinde balinalar ve iki yüz arşın uzunluğunda pristisler mevcuttur, burada keza dört arşın boyunda iri karideslere rastlanır ve Ganj Nehri'nde üç yüz ayak uzunluğunda yılan balıkları görülür.

Lakin denizde bu canavarlar bilhassa gündönümü vakitlerinde kendilerini gösterir.

Zira mezkûr havalide kasırgaların her şeyi sürükleyip götürdüğü, sağanakların boşandığı, dağ zirvelerinden kopup gelen fırtınanın azgınca hücum ettiği, denizin ta dibinden altüst olduğu ve canavarların derinliklerinden sökülüp kabaran dalgaların tepesinde yukarıya yuvarlandığı vakit tam da bu vakittir.

Bunun haricinde kimi vakitler öyle muazzam orkinos sürüleriyle karşılaşılır ki, Büyük İskender'in donanması ancak bir düşman filosuyla çarpışıyormuşçasına harp nizamına girerek bunlara mukavemet edebilmiştir.

Gemiler böyle hareket etmeyip de dağınık bir intizam üzere ilerlemiş olsalardı, kurtulmaları katiyen mümkün olamazdı.

Hiçbir gürültü, hiçbir seda, indirilen hiçbir darbe mezkûr balıklara tesir etmemiştir, bunlar cengin dehşetinden gayrı hiçbir şeyle yıldırılmamış ve tamamen itlaf edilmelerinden aşağı hiçbir tedbirle bastırılamamıştır.

Kızıldeniz'de Cadara adıyla maruf büyük bir yarımada vardır, bu kara parçası enginlere doğru uzanırken muazzam bir körfez meydana getirir ki, Kral Ptolemaios'un donanması rüzgârdan en ufak bir nefes dahi esmediğinden ötürü, yalnızca kürek çekme gayretiyle burayı ancak tam on iki gün ve gecede aşabilmiştir.

Bilhassa bu dingin menzilin kuytularında deniz canavarları öyle muazzam bir cesamete ulaşır ki, hareket etmekten dahi tamamen aciz kalırlar.

Büyük İskender'in donanma komutanları, Arabis Nehri kıyılarında mukim Gedrosialıların meskenlerinin kapılarını balıkların çene kemiklerinden yapmayı, damlarını ise balık kaburgalarıyla merteklemeyi adet edindiklerini ve mezkûr kemiklerden pek çoğunun boyunun kırk arşına kadar vardığını nakletmişlerdir.

Bu mevkide dahi deniz canavarları, tıpkı sığırlar misali karaya çıkmayı adet edinmiş olup, çalı kökleriyle beslendikten sonra geri dönerlerdi, bunların at, eşek ve boğa başlı olan kimi türleri, ekin tarlalarında kendilerine otlak bulmaktaydı.

BÖLÜM 3. (4.) HER BİR OKYANUSTA BULUNAN EN BÜYÜK HAYVANLAR HAKKINDA

Hint Denizi’nde bulunan en büyük hayvanlar pistrix ile balinadır, Galya Okyanusu’nun ise en cüsseli sakini physeter olup, devasa bir sütun gibi kendini yukarı kaldırır ve gemilerin yelkenleri üzerinde yükselirken, adeta bir su tufanı püskürtür.

Gades okyanusunda, öyle geniş budak salmış bir ağaç vardır ki, Boğaz’a şimdiye dek giremeyişinin bu sebepten ileri geldiği zannedilir.

Orada, garip teşekkülleri hasebiyle deniz tekerleği tesmiye olunan balıklar da bulunur, bunlar dört parmakla [NOT: tekerlek ispitleriyle] taksim edilmiş olup, göbek kısmı her cihetten bir çift gözle muhafaza edilmiştir.

BÖLÜM 4. (5.) TRİTONLARIN VE NEREİDLERİN ŞEKİLLERİ. DENİZ FİLLERİNİN BİÇİMLERİ

Bu maksatla gönderilmiş bulunan Olisipo heyeti, İmparator Tiberius’a, muayyen bir mağarada deniz kabuğu üfleyen ve umumiyetle tasvir edildikleri surete sahip bir tritonun hem görüldüğü hem de işitildiği haberini getirmiştir.

Nereidlere umumiyetle atfedilen şekil dahi katiyen bir uydurma değildir, şu kadar ki onlarda, vücudun insan suretine benzeyen kısmı dahi baştan başa pürüzlü pullarla kaplıdır.

Zira bu mahluklardan biri mezkur sahillerde görülmüş olup, can çekişirken çıkardığı hazin iniltiler, uzaktaki ahalice dahi işitilmiştir.

Galia elçisi de merhum İmparator Augustus'a mektup yazarak, deniz sahilinde çok sayıda nereidin ölü bulunduğunu bildirmiştir.

Süvari sınıfından bazı muteber şahitlerim de vardır ki, vaktiyle Gades okyanusunda bedeninin her cüzüyle bir insana kusursuz bir benzerlik gösteren bir deniz adamı gördüklerini, bu mahlukun gece vakti gemilere tırmandığını, oturmasıyla birlikte geminin o tarafının derhal aşağı çöktüğünü ve şayet orada uzunca bir müddet kalırsa teknenin suyun altına dahi battığını beyan etmektedirler.

İmparator Tiberius'un saltanatında, okyanus sularının çekilmesi neticesinde Lugdunum eyaletinin karşısındaki bir adanın sahillerinde, muhtelif şekilleri ve muazzam cüsseleriyle hayret uyandıran üç yüz kadar yahut daha fazla hayvan bir anda açığa çıkmış, Santones kıyılarında da bundan az olmayan bir miktarı karaya vurmuştur, bunların arasında filler ve boynuz yerine yalnızca beyaz bir lekeye sahip olan koçlar da bulunmaktaydı.

Turranius dahi birtakım nereidlere dair rivayetler aktarmış, Gades sahilinde karaya vuran bir canavardan bahsetmiştir ki, bunun kuyruk ucundaki iki yüzgeç arasındaki mesafe on altı arşın olup yüz yirmi dişi vardı, en büyük dişleri dokuz, en küçükleri ise altı parmak uzunluğundaydı.

M. Scaurus, aedilisliği esnasında Roma'da, diğer harikulade nesnelerin meyanında, Andromeda'nın kurban edilmek istendiği rivayet olunan ve Yahudiye'nin Yafa şehrinden getirttiği canavarın kemiklerini teşhir etmiştir.

Bu kemiklerin boyu kırk ayağı aşıyordu, kaburgaları Hint filininkinden daha yüksek olup omurga kemiği bir buçuk ayak kalınlığındaydı.

Bkz. Kitap iv. Bölüm 33.

Dalechamps, bu filin Olaus Magnus'un Kitap xxxii. Bölüm 11'de bahsettiği "rosmarus" ile aynı olduğunu söyler.

Cuvier, deniz memelilerine her devirde kara hayvanlarının isimlerinin verildiğini kaydeder.

Ona göre deniz koçu, "bootskopf" olarak adlandırılan ve gözünün üzerinde bir koç boynuzuna benzer şekilde kıvrılmış beyaz bir lekesi bulunan büyük yunus olabilir.

"Fil" ise, Linnaeus'un Trichechus rosmarus'u, yani ağzından filinkine benzer büyük dişler uzanan mors olabilir.

Lakin kendisinin de belirttiği üzere bu hayvan kuzey denizlerine mahsustur ve asla bizim kıyılarımız kadar güneye inmiş görünmemektedir.

Bununla birlikte Juba ve Pausanias, deniz koçunun bu boynuzlarının hakikatte diş olduğunu ifade ederler.

Burada verilen tasvirden ve bilhassa dişlerine dair izahattan hareketle Cuvier, mevzubahis hayvanın Linnaeus'un Physeter macrocephalus'u, yani ispermeçet balinası olabileceği kanaatindedir.

Genellikle Plinius'u sadakatle taklit eden Solinus, bu ölçüyü yalnızca yarım ayak olarak verir.

Cuvier, Andromeda'nın maruz bırakıldığı canavara ait olduğu iddia edilen kemiklerin, balina kemikleri ve hususiyle alt çene kemikleri olduğuna dair şüphe bulunmadığını belirtir. Ajasson'un bu pasajın manasını yanlış anladığı muhakkaktır.

O, Plinius'un Andromeda'yı yutmak üzere olan asıl hayvanın kemiklerini değil, bu türden hayvanlardan birinin kemiklerini kastettiğinin kabul edilmesi gerektiğini söyler, bu pasajı farklı tefsir edenlerle istihza ederek, bu kemiklerin koleksiyonlarında Kabil'in Habil'i katlettiği bıçak gibi eşyaları sergileyen kimselere gönderilmesi icap ettiğini beyan eder.

Halbuki şairlerin bize Andromeda'yı yutmak üzere olduğunu anlattıkları canavarın kemikleri olmadığından şüphe duyulamaz, fakat Romalılar bunların öyle olduğuna inanıyorlardı ve Plinius da besbelli böyle düşünmekteydi, zira Kitap v. Bölüm 14'te, Andromeda'nın Yafa'da kayaya bağlandığı zincirlerin halen orada görülebildiğinden bahseder. Burada kastedilen genç M. Aemilius Scaurus'tur.

BÖLÜM 5. (6.) BALAENA VE ORCA

Balaena bizim denizlerimize kadar sokulur.

Bunların kış gündönümünden evvel Gades okyanusunda görülmediği, muayyen mevsimlerde çekilip yavrulamaktan haz aldıkları sakin ve geniş bir körfeze gizlendikleri rivayet olunur.

Lakin bu durum, balaenaya fevkalade düşman olan ve şekli dişlerle mücehhez muazzam bir et yığınından başka türlü layıkıyla tasvir olunamayan orca tarafından bilinmektedir.

Bu hayvan, balaenaya çekildiği mahallerde hücum eder, dişleriyle yavrularını parçalar yahut henüz yavrulamış, hatta halen gebe olan dişilere saldırır, üzerlerine atıldığında onları tıpkı bir Liburna kadırgasının mahmuzuyla vurulmuşçasına delip geçer.

Bütün esneklikten mahrum, kendilerini müdafaa edecek takatten yoksun, kendi ağırlıkları altında ezilen, gerek gebelik gerekse yeni doğumun sancılarıyla zayıf düşmüş dişi balaenalar, yegane çarelerinin firar etmek olduğunu pekala bilirler.

Daha evvel zikredildiği üzere, bu isim altında balina nevinin hangi balığının kastedildiği hususunda mühim bir şüphe vardır.

Cuvier, günümüzde dahi Akdeniz'de nadiren de olsa balinalara rastlandığını ifade eder, Doğa Tarihi Müzesi'nde Martigues'de karaya vurmuş bir balinanın başının bulunduğunu söyler.

Ayrıca 1829 senesinde Languedoc kıyılarına bir balinanın vurduğunu kaydeder.

Ajasson, balinaların bir vakitler Akdeniz'e çok sayıda uğramış olabileceğini, fakat ticaretin inkişafıyla tedricen açık okyanusa çekildiklerini ileri sürer.

Rondelet, Kitap xvi. Bölüm 13'te, bu hayvana Saintonge ahalisi tarafından "espaular" dendiğini söyler.

Cuvier de bunun, "bootskopf" adıyla da maruf olan Linnaeus'un Delphinus orca'sı ile aynı hayvan olduğu reyindedir. (Bkz. Not 28.) Belirttiğine göre bu deniz memelisi balinanın en tehlikeli düşmanıdır, ona cüretle hücum eder, yumuşak ve pek iri olan dilini yer.

Bununla birlikte, Ostia limanında yakalanan orkanın bir kaşalottan başkası olmadığını düşünmektedir. Liburna yahut Liburnica, bazen daha büyük hacimde olsa da, genellikle ortasında bir direk bulunan iki sıra kürekli bir kadırgaydı.

Aulus Gellius'un 17. Kitap, 3. Bölümünde iktibas ettiği üzere Varro'nun bunlar hakkında verdiği tasvirden anlaşıldığı kadarıyla, dikkat çekildiği gibi, Madras açıklarındaki dalgaları aşmak için kullanılan hafif Hint masula teknelerine bir dereceye kadar benzemektedirler.

Plinius, 16. Kitap, 17. Bölümde, bunların inşa edildiği malzemenin mümkün mertebe reçineden arındırılmış çam kerestesi olduğunu nakleder.

Bu gemilerin mahmuzu nispeten hayli ağırdı ve 10. Kitap, 32. Bölümde olduğu gibi eldeki bu metinde de mahmuzun keskinliğine açıkça telmihte bulunulmaktadır. "Liburna" tabiri, Actium Muharebesi'nde Liburnialıların Augustus'a sundukları yardımdan ötürü benimsenmiştir.

açık denizde bulunup okyanusun bütün sathında serbestçe dolaşmak isterler, öte yandan orkalar ise kaçışları esnasında onları karşılamak için ellerinden gelen her şeyi yapar, yollarına çıkar ve onları ya dar bir geçide sıkıştırarak öldürür yahut sığlıklara sürükler veya kayalara çarparak parçalarlar.

Bu muharebelere şahit olunduğunda, sanki deniz kendi kendine hiddetlenmiş gibi görünür, koyda rüzgârın tek bir nefesi dahi hissedilmezken, dalgalar hayvanların solumaları ve ardı arkası kesilmeyen darbeleriyle hiçbir kasırganın meydana getiremeyeceği bir biçimde göğe yükselir. Hatta Ostia limanında dahi bir orka görülmüş ve burada İmparator Claudius'un hücumuna uğramıştır.

Bu orka, tam da imparator mezkûr mahalde limanı inşa ettirdiği sırada, Galya'dan getirilip tesadüfen denize düşmüş olan bazı hayvan derilerinin cazibesine kapılarak gelmişti.

Birkaç gün boyunca bunlarla beslenerek karnını iyice doyurmuş, bu esnada sığ suda kendine bir kanal açmıştı.

Ne var ki burada kum, rüzgârın tesiriyle öylesine yığılmıştı ki mahlûk için geriye dönmek büsbütün imkânsız hale geldi, avını kovaladığı sırada dalgalar tarafından sahile doğru sürüklendi ve sırtı su seviyesinin üzerinde belirdi; görünüşü, ters dönmüş bir gemi omurgasını pek andırmaktaydı.

Bunun üzerine Sezar, limanın ağzına sahilden sahile uzanacak şekilde çok sayıda ağ gerilmesini emretti, kendisi de bizzat praetor muhafız kıtalarıyla oraya giderek Roma halkına bir temaşa sundu, zira tekneler canavara hücum ediyor, güvertedeki askerler ise üzerine mızrak yağdırıyordu.

Ben bizzat, hayvanın nefes alıp verirken üzerlerine püskürttüğü su sebebiyle teknelerden birinin battığını gördüm.

Bu imar faaliyetleri Claudius'un halefi Nero tarafından ikmal edilmiş olup Tiber'in sağ kolunda inşa edilen yeni ve daha geniş bir limandan ibaretti. Daha sonraları Traianus tarafından genişletilmiş ve ıslah edilmiştir. Bu limana yalnızca "Portus Romanus" yahut "Portus Augusti" denirdi ve etrafında "Portus" adıyla bilinen bir kasaba neşet etmişti ki ahalisine "Portuenses" denilmekteydi.

"Naufragiis tergorum." Bu muhtemelen, kimi derilerin denize saçıldığı bir deniz kazasını ifade etmektedir.

[okunamadı] hücuma iştirak etmişti.

BÖLÜM 6. BALIKLARIN NEFES ALIP ALMADIĞI VE UYUYUP UYUMADIĞI ÜZERİNE

Balaenaların ağzı alınlarındadır, binaenaleyh suyun sathında yüzerlerken havaya muazzam su sütunları püskürtürler. Bununla birlikte, iç organları arasında akciğer bulunan denizdeki pek az diğer hayvan gibi onların da nefes alıp verdikleri hususunda herkes hemfikirdir, zira umumiyetle hiçbir hayvanın akciğeri olmaksızın soluk alamayacağı kabul edilir.

Bu fikirde olanlar, solungaçları bulunan hiçbir balığın sırayla nefes alıp verecek bir fıtratta olmadığını, hatta solungaçtan tamamen mahrum olan diğer pek çok hayvan türünün de bu vaziyette bulunduğunu iddia ederler.

Gördüğüm kadarıyla bu, konuya dair науkı araştırmalarıyla pek çok kimsenin aynı kanaati paylaşmasına vesile olan Aristoteles'in görüşüydü.

Bununla beraber, şahsım adına bu fikre derhal iştirak etmediğim gerçeğini saklayacak değilim, zira Tabiat'ın iradesi bu yöndeyse, solunum gayesine matuf ve akciğer makamına kaim başka uzuvların bulunması pekâlâ mümkündür, tıpkı birçok hayvanda kanın yerini bambaşka bir sıvının alması gibi. Hayat nefesinin engin sulara nüfuz edebilmesine kim şaşırabilir ki,

"Ora." Cuvier, hayvanın tepesinde bulunan ve içinden devasa su sütunları püskürttüğü uzvun "ağzı değil, burun delikleri" olduğuna işaret eder. Aristoteles'in Hist. Anim. 1. Kitap, 3. Bölümünde de benzer bir pasaj yer almakta olup Plinius bu iddiasını oradan nakletmiştir.

Cuvier, bunların iç organlarının yapısı, solunumları ve memeleri bakımından dört ayaklılara benzeyen ve hakikatte onlardan yalnızca balıkları daha çok andıran umumi şekilleriyle ayrılan deniz memelileri sınıfından hayvanlar olduğunu belirtir.

Hist. Anim. 8. Kitap, 2. Bölüm.

"Doctrinae indaginibus." Bu ibare, Sillig tarafından tercih edilen ve metni tamamen manasız kılacak olan "doctrina indignis" okunuşuna kıyasla muhakkak ki daha muteber bir varyanttır.

Dalechamps, Caelius Rhodiginus'un 4. Kitap, 15. Bölümde bu meseleyi etraflıca ele aldığını ifade eder.

Cuvier bu pasaj üzerine, yumuşakçaların kan yerine gök rengi yahut renksiz bir sıvıya malik olduklarını mülahaza eder. Kendisi ayrıca, böceklerin vücudun her cüzüne nüfuz eden trakealar, yani elastik borular vasıtasıyla soluduğunu ve balıkların solungaçlarının da en az akciğerler kadar esaslı bir solunum organı teşkil ettiğini kaydeder.

Plinius'un suyun içine havanın girmesine dair eklediği her şeyin aynı derecede hakikate uygun olduğunu, balıkların da suya karışmış olan hava vasıtasıyla yahut su yüzeyinde soludukları atmosfer sayesinde nefes aldıklarını söyler.

onlardan dışarı dahi üflendiği [NOT: buhar kastedilmektedir] görülürken, üstelik çok daha yoğun bir unsur olan toprağın ta derinliklerine kadar işleyebildiğini müşahede ettiğimizde, ki bu durum daima yer altında yaşayan hayvanların, meselâ köstebeğin hâliyle sabittir, aksi nasıl düşünülebilir?

Bütün su hayvanlarının kendi fıtrî bünyelerine muvafık surette nefes aldıkları kanaatine varmama vesile olan gayet mühim başka sebepler de mevcuttur, zira evvelemirde, yaz sıcağında balıklarda bir nevi soluk soluğa kalma hâli ve diğer vakitlerde de adeta telaşsız bir esneme tavrı sıklıkla müşahede edilmiştir.

Bundan maada, muhalif fikirde olanlar dahi balıkların uyuduğunu ikrar etmektedir, lâkin nefes almaksızın uyumanın ne imkânı olabilir?

Dahası, nefeslerinin su yüzeyine yükselen kabarcıklar hâlinde ayrıştığını görürüz, ayrıca Ay'ın tesiri deniz kabuklularının dahi cüssesini büyütür. Lâkin bunların en ikna edici sebebi, balıkların işitme ve koku alma kuvvetine sahip oldukları yönündeki şüphe götürmez hakikattir, zira bu iki duyunun da işleyebilmesi için hava zaruri bir vasıtadır, nitekim koku dediğimiz şey, havanın birtakım zerrelerle dolmasından gayrı bir şey değildir. Her ne olursa olsun, herkes bu hususlarda dilediği gibi kendi fikrini oluştursun.

Ne balinanın ne de yunusun solungaçları vardır. Bu hayvanların her ikisi de akciğerlerle irtibatlı olan nefes deliklerinden soluk alıp verir, bu delikler balinada alında, yunusta ise sırttadır.

Bizim "phoca" dediğimiz deniz buzağıları da karada nefes alıp uyurlar, keza ileride kendilerinden daha etraflıca bahsedeceğimiz deniz kaplumbağaları da böyledir.

BÖLÜM 7. (8.) YUNUSLAR

Yalnızca deniz mahluklarının değil, bütün hayvanların en serisi yunustur. Hareketlerinde fevkalâde süratlidir.

Ağzın burnun hayli altında bulunması, sırttaki dikenler ve timsahla savaşmaya yetecek güç ile çeviklik şeklinde tezahür eden bu üç hususiyet, yalnızca Linnaeus’nun "Squalus centrina" ve "Squalus spinax" türleri gibi "Squalus" cinsine mensup belirli canlılarda bir arada bulunmaktadır.

...bir kuştan daha süratli hareketlerle, bir okun süzülüşünden daha ani şekilde atılır ve eğer ağzı burnunun hayli altında, hatta neredeyse karnının ortasında bulunuyor olmasaydı, hiçbir balık onun takibinden kaçıp kurtulamazdı.

Fakat basiret sahibi Tabiat, onun yoluna kimi engeller koymuştur, zira dönüp sırtüstü yatmadıkça hiçbir şeyi yakalayamaz ve bilhassa bu durum, onun fevkalade çevikliğinin en açık delilidir.

Çünkü açlıkla sıkıştırıldığında, dibe doğru kaçan bir balığı suyun en derin noktasına kadar takip eder, nefesini bu denli uzun süre tuttuktan sonra, yaydan fırlamış bir okun süratiyle soluk almak gayesiyle yeniden yüzeye fırlar, ekseriyetle bu gibi anlarda sudan öylesine bir sıçrayışla fırlar ki, bir geminin yelkenlerinin üzerinden dosdoğru aştığı bilinir.

Yunuslar ekseriyetle çiftler halinde gezer, dişiler yavrularını onuncu ayda, yaz mevsiminde, bazen iki adet olmak üzere dünyaya getirir. Balina gibi yavrularını memeden emzirirler, hatta süt çağının zayıflığı boyunca onları taşırlar, bundan başka, yavruları büyüdükten çok sonra dahi onlara refakat ederler, zira döllerine duydukları muhabbet pek büyüktür.

Yavrular son derece süratle büyür ve on yılda tam cüsselerine eriştikleri kabul edilir. Yunus otuz yıl yaşar, bu hakikat, tecrübe maksadıyla kuyruğuna çentikler atılarak tespit edilmiştir.

Akyıldız’ın [Köpek Yıldızı/Sirius] doğuşu civarında otuz gün boyunca gizlenir ve kendini öylesine tesirli bir surette saklar ki, nereye gittiği bilinemez, suyun altında soluk alamadığı düşünülürse bu durum çok daha hayret vericidir.

Yunuslar, sebebi bilinmeyen bir saikle karaya vurmayı itiyat edinmişlerdir.

Kuru toprağa temas ettikleri anda ölmezler, fakat nefes delikleri kapandığı takdirde çok daha süratle can verirler.

Genel olarak su hayvanlarının tabiatının aksine dilleri hareketlidir, kısa ve geniş olup domuzunkine hayli benzer.

Bir ses yerine, insanoğlunun çıkardığına benzer bir inilti koyuverirler, sırtları kavisli, burunları ise kalkıktır.

İşte bu sebeple, hayret verici bir surette hepsi Simo ismini tanır ve kendilerine başka herhangi bir isimdense bu şekilde hitap edilmesini yeğlerler.

BÖLÜM 8. YUNUSLAR TARAFINDAN SEVİLMİŞ OLAN İNSANOĞULLARI

Yunus yalnızca insana dost bir hayvan olmakla kalmaz, aynı zamanda musiki aşığıdır, ahenkli meşklerle kendinden geçer,

Aristoteles, Hayvanlar Tarihi, 8. Kitap, 5. Bölüm. Bu tasvirden ötürü Hardouin, Rondelet ve Aldrovandus’un kastedilenin domuzbalığı yahut musur olduğu yönündeki kanaatlerinde yanıldıklarını düşünmektedir. Cuvier de bu tasvirin hakiki yunusa tatbik edilemeyeceğini, buna mukabil Squalus acanthias, Squalus ricinus ve diğerlerine bütünüyle uyduğunu belirtir, nitekim Plinius’un zikrettiği dikenler yahut iğneler de layıkıyla ilkine aittir, Plinius tarafından burada zikredilen diğer tüm hususiyetlerin ise, modern devirlerde hiçbir vakit böylesi bir ehlileşme derecesine ulaştırılamamış olsa da, hakiki yunusa tatbik edilebilir olduğunu ifade eder. Bundan ötürü kimi müellifler, Plinius’un burada Linnaeus’nun Trichechus manatus olarak adlandırdığı, Fransızların "lamentin", bizim ise "denizineği" dediğimiz mahluktan bahsettiğini zannetmişlerdir. Cuvier, mezkur hayvanın Akdeniz kıyılarında bulunmadığı gerçeği olmasaydı, kendisinin de aynı kanaate meyledebileceğini söylemektedir.

Aristoteles’in Hayvanlar Tarihi, 8. Kitap, 5. Bölüm ve Hayvanların Kısımları Üzerine, 4. Kitap, 13. Bölüm’ünden harfiyen iktibas edilmiştir.

Aristoteles, Hayvanlar Tarihi, 9. Kitap, 74. Bölüm.

Aristoteles, Hayvanlar Tarihi, 9. Kitap, 48. Bölüm’de gemilerin yelkenlerini değil direklerini zikreder, Pintianus ise Plinius’un histos ve histion kelimelerinin benzerliğinden ötürü yanılgıya düştüğünü kaydeder. Aelianus da Hayvanlar Tarihi, 12. Kitap, 12. Bölüm’de benzer bir beyanda bulunur.

Aristoteles, Hayvanlar Tarihi, 6. Kitap, 9. Bölüm; Oppianos, Balıkçılık Üzerine, 1. Kitap, dize 660.

Balıkçılar hayvan henüz yavruyken kuyruğunu çentmiş ve otuz yıl sonra bu işaretlerden onu tanımışlardır.

"Incerta de causa." Pintianus, Aristoteles’in Hayvanlar Tarihi, 9. Kitap, 48. Bölüm’deki benzer anlatımını takip ederek, bu ibarenin "temere", "rastgele", "hiçbir saik olmaksızın" manasına geldiğini kabul eder. Ajasson, küçük balıkları hırsla kovalamalarının onları bazen kıyıya sıçramak zorunda bıraktığını, kimi zaman da asalak deniz böcekleri ile diğer canlıların tasallutunun yol açtığı ızdırabın buna sebep olduğunu belirtir.

Aristoteles, Hayvanlar Tarihi, 4. Kitap, 49. Bölüm’de, yunusun bu sesi havaya çıktığı vakit çıkardığını nakleder.

Yunus sanki "simus" yani "basık burunlu" olduğunu bilir gibi görünmektedir, bu sebeple kendisine "Simo" yahut "Basık Burun" denilmesinden bilhassa hoşnut olur, bu da bir yunus için dahi fevkalade bir zevkiselim ve zeka tezahürüdür. Hardouin, onların bu isme yönelik bariz muhabbetini başka gerekçelerle izah etmeye girişir ve bir şarkı terennüm edildiğinde, "Simo" kelimesinin arada bir zikredilmesinden ve son hecesinin uzunca uzatılmasından büyülendiklerini söyler. Ajasson ise, bu ismin onları cezbetmesinin yegane sebebinin, muhtemelen sık tekrarlandığında hasıl olan ıslık yahut fısıltı sesi olduğunu ileri sürer.

"Symphoniae cantu." Hardouin bunun "symphonia" musikisi manasına geldiği, bunun da bir nevi musiki aleti olduğu fikrindedir. Fakat Ajasson’un da belirttiği üzere, bu ifadenin birden fazla icracının bulunduğu ve her birinin ahenk içinde kendi hissesini terennüm ettiği "toplu icra" anlamına gelmesi çok daha muhtemeldir. Bununla birlikte, muhtemelen hem çalıp hem söylemeyi de ifade ediyor olabilir.

ve bilhassa su organının nağmelerinden fevkalade haz duyar. İnsandan, sanki ona yabancıymış gibi ürkmez, bilakis gemileri karşılamaya gelir, bir o yana bir bu yana sıçrayıp dalar, süratte onlarla yarışır ve tam yelken seyrederlerken dahi onları geride bırakır.

Merhum İmparator Augustus devrinde, Lucrinus Gölü'ne sürüklenmiş bir yunus, Baiae'den Puteoli'ye mektebe gitmek maksadıyla o yoldan geçmeyi itiyat edinmiş fakir bir adamın çocuğuna karşı akıllara durgunluk veren bir muhabbet beslemişti, zira çocuk gün ortasında orada durur, ona Simo adıyla seslenir ve yanına bu niyetle aldığı ekmek parçalarıyla onu sık sık gölün kıyısına celbederdi.

Şayet bu vaka Maecenas, Fabianus, Flavius Alfius ve daha pek çok müellifin eserlerinde yazılı bulunmasaydı, bundan bahsetmeye cidden hicap duyardım.

Günün hangi saatinde olursa olsun, çocuk tarafından çağrıldığında, suyun dibinde gizlenmiş ve gözden ırak bulunsa dahi derhal yüzeye fırlar, çocuğun elinden yemlendikten sonra da yüzgeçlerinin dikenli çıkıntılarını âdeta kınlarına gizlemeye itina göstererek, çocuğun binmesi için sırtını uzatırdı, böylelikle onu sırtına alıp latifeli bir neşeyle, denizin geniş sathı üzerinden Puteoli'deki mektebine taşır, aynı minval üzere geri getirirdi.

Bu hal, nihayet çocuğun bir maraza müptela olup vefat etmesine kadar birkaç sene boyunca devam etti. Yunus ise, kederli bir hal ile ve derin bir teessürün her türlü alametini izhar ederek mutadı olduğu vechile mezkûr mahalle gelmeyi sürdürdü, nihayetinde, hakkında kimsenin en ufak bir şüphe duymadığı üzere, sırf keder ve hasretten can verdi.

Ayrıca geçen birkaç yıl zarfında, Afrika sahilindeki Hippo Diarrhytus'ta bir başkası da benzer bir surette muhtelif kimselerin elinden yiyecek kabul eder, kendisini sevdirmeye gelir, yüzenlerin arasında oynaşır ve onları sırtında taşırdı.

O vakitler Afrika prokonsülü olan Flavianus tarafından üzerine ıtırlı yağlar sürüldüğünde, kendisi için pek yeni olan bu kokunun tesiriyle uykuya dalmış gibi göründü ve âdeta ölmüşçesine su üzerinde öylece salındı.

Bunun ardından birkaç ay boyunca, sanki bir hakarete uğramışçasına, insanlarla her türlü temastan imtina etti, lâkin mezkûr müddetin hitamında geri dönerek evvelki gibi hayret verici manzaralara sahne oldu.

Nihayet, bu temaşayı görmeye gelen pek çok nüfuzlu zatı ağırlamak mecburiyetinde kalmanın Hippo ahalisine verdiği sıkıntılar, onları bu hayvanı itlaf etmeye mecbur kıldı.

Bundan evvel de Iasos şehrindeki bir çocuk hakkında benzer bir kıssa anlatılmaktaydı, zira bir yunusun ona karşı gayet hararetli bir muhabbet beslediği uzun müddet müşahade edilmiş, nihayetinde hayvan kıyıya doğru gitmekte olan çocuğu iştiyakla takip ederken dalgalarla kumsala sürüklenmiş ve orada son nefesini vermişti.

Büyük İskender, bu fevkalade muhabbeti o ilahın lütfunun kat'i bir bürhanı addederek, mezkûr çocuğu Babil'de Neptunus'un başkâhini tayin etmiştir.

Hegesidemus da bize bildirmiştir ki, yine aynı Iasos şehrinde

Iasos'ta Hermias adında bir başka çocuk daha vardı, o da benzer şekilde bir yunusun sırtında denizi aşardı, fakat bir keresinde aniden bir fırtına koptuğunda hayatını kaybetti ve cansız bedeni karaya geri getirildi, bunun üzerine, onun ölümüne kendisinin sebep olduğunu kabul eden yunus, denize geri dönmeyi reddedip kuru toprak üzerine uzandı ve orada can verdi. Theophrastos bize tastamam aynı hadisenin Naupaktos'ta da vuku bulduğunu bildirir, nitekim benzer vakaların ardı arkası kesilmez.

Amphilokhialılar ve Tarentumlular da çocuklar ve yunuslar hakkında benzer hikâyeler anlatırlar, bütün bunlar, lirin meşhur icracısı Arion hakkında rivayet edilen hadiseye bir itimat payı kazandırır.

Gemiciler, kazandığı parayı ele geçirmek gayesiyle kendisini denize atmak üzereyken, liri eşliğinde son bir şarkı söylemesine müsaade etmeleri için onları ikna etti.

Bu nağmeler geminin etrafına çok sayıda yunus celbetti, kendisini denize attığında ise bunlardan biri tarafından sırtına alındı ve salimen Taenarum Burnu kıyılarına taşındı.

BÖLÜM 9. YUNUSLARIN İNSANLARA BALIK AVLAMA HUSUSUNDA YARDIM ETTİĞİ YERLER.

Gallia Narbonensis vilayetinde ve Nemausus topraklarında Latera adıyla bilinen bir göl vardır, burada yunuslar insanlarla ortaklaşa balık avlarlar.

Bu gölün dar çıkışında, yılın muayyen mevsimlerinde, medcezirin dönüşünden istifade eden sayısız kefal sürüsü denize doğru yol alır, öyle ki, balıklar fırsatı kollayacak fıtri bir kurnazlığa sahip olmasalar dahi, bu denli muazzam bir ağırlığı taşıyabilecek kuvvette ağlar kullanmak katiyen imkânsızdır.

Benzer bir sevk-i tabii ile balıklar derhal civardaki bir körfezde bulunan derin sulara doğru var güçleriyle yönelirler ve ağ sermeye elverişli yegane noktadan kaçmak için acele ederler.

Balıkçılar bunu fark eder etmez, bütün ahali, zira doğru vakti iyi bildiklerinden ve bilhassa bu eğlenceye iştirak etmeyi arzuladıklarından büyük kalabalıklar halinde oraya toplanırlar, olanca güçleriyle bağırıp Simo'yu hadise mahalline çağırırlar.

Yunuslar göreve çağrıldıklarını pek çabuk idrak ederler, zira poyraz, sesi onların sığınaklarına süratle taşır, lodos ise sesi aksi istikamete götürerek bir nebze geciktirecektir.

Lakin o vakitte dahi, muhayyilenizin alabileceğinden çok daha kısa bir sürede yunuslar yardıma tamamen hazır vaziyettedir.

Savaş nizamında olanca süratle yaklaştıkları görülür ve çarpışmanın cereyan etmek üzere olduğu yerde derhal mevzi alarak açık denize olan bütün kaçış yollarını keserler, ürken balıkları sığ sulara sürerler.

Bunun üzerine balıkçılar ağlarını atarlar, ağları yan taraflarından çatallarla yukarıda tutarlar, yine de kefaller akıl almaz bir çeviklikle derhal üzerlerinden sıçrarlar,

Öte yanda yunuslar onları karşılamak üzere hazır beklemekte, zafere ulaşana dek beslenme düşüncesini bir kenara bırakıp şimdilik yalnızca onları öldürmekle iktifa etmektedirler.

Muharebe süratle kızışır ve yunuslar, olanca gayretleriyle ileri atılarak ağların içine çekilmelerine seve seve rıza gösterirler, lâkin bu suretle hapsedilmiş olmaları düşmana ilave bir kaçış imkânı arama cesareti vermesin diye tekneler, ağlar yahut da yüzücüler arasında öylesine sinsi sinsi süzülürler ki onlara firar edecek hiçbir menfez bırakmazlar.

Başka vakitlerde en sevdikleri eğlence olan sıçrama marifetiyle, ağlar kendileri için kasten alçaltılmadıkça içlerinden bir teki dahi kaçmaya tevessül etmez, dışarı çıkar çıkmaz da savaşı adeta istihkâmların tam önüne kadar sürdürür.

Nihayet av tamamlandığında, öldürdükleri balıkları yerler87, fakat tek bir günün mükafatıyla karşılanamayacak kadar faal bir yardımda bulunduklarının pekâlâ şuurunda olduklarından, ertesi güne değin orada beklemeye itina gösterirler, o vakit yalnız balıkla değil, şaraba batırılmış ekmek kırıntılarıyla da doyurulurlar.

BÖLÜM 10. YUNUSLARA DAİR DİĞER HARİKULÂDE HUSUSLAR.

Mucianus'un Iasos Körfezi'ndeki benzer bir balık avlama usulüne dair naklettikleri, mezkûr rivayetten şu cihetle ayrılır ki, orada yunuslar çağrılmaya hacet kalmaksızın kendi rızalarıyla sökün ederler, yunuslar arasında her teknenin hususi bir yoldaşı bulunup hisselerini ahalinin elinden alırlar, üstelik bu av meşalelerin ışığında88, gece vakti icra olunur.

Şayet son zikredilen mana kastediliyorsa, Plinius muhtemelen yalnızca bazılarının neye muktedir olduğundan bahsetmek istemektedir, aksi takdirde bu ameliyede ağların ne fayda sağladığını anlamak müşkül olur.

87 "Quos interemere."

Pintianus bu kelimelerin yerine "aequo interim jure", "müsavi haklarla" ibaresini teklif eder ve Pelicier bu teklifi uygunsuz bulmaz, zira Aelianus, Hist. Anim., 2. Kitap, 8. Bölüm'de yunusların balıkları Euboia'daki balıkçılarla müsavi paylaştıklarını beyan eder.

Lâkin Hardouin'in ifade ettiği veçhile "quos interemere" ibaresi, yukarıdaki "şimdilik yalnızca onları öldürmekle iktifa ederler" ifadesine atıfta bulunmaktadır.

Kaldı ki balıkçılar onlara müsavi bir hisse vermiş olsalardı, ertesi gün balıktan daha fazlasını bahşetmeleri muhtemel olmazdı.

86 Aelianus dahi bundan bahseder, Hist. Anim. 2. Kitap, 8. Bölüm.

Yunuslar kendi aralarında89 bir nevi umumi cemiyet dahi teşkil ederler.

Karya krallarından biri tarafından yakalanıp limanda zincire vurulan bir yunusun bulunduğu mevkiye pek çok yunus toplanmış ve yanlış anlaşılması kabil olmayan keder alametleriyle ahalinin merhametine iltica etmiş, nihayet kral onun serbest bırakılmasını emretmiştir.

Yavru yunuslara ise, kendilerine muhafızlık eden daha cüsseli bir yunus daima refakat eder90, bundan evvel, deniz canavarlarına yem olmasın diye ölen bir hemcinslerinin naaşını taşıdıkları dahi görülmüştür91.

BÖLÜM 11. (9.) TURSIO.

Tursio92 tesmiye olunan ve yunusa pek benzeyen bir balık mevcuttur, ne var ki onda muayyen bir hüzün havası sezilir ve yunusun o kendine has canlılığından mahrumdur.

Bununla birlikte bu hayvan, burnunun biçimi ve tehlikeli kuvveti bakımından en ziyade köpek balığına93 benzer.

BÖLÜM 12. (10.) KAPLUMBAĞALAR.94 ÇEŞİTLİ KAPLUMBAĞA TÜRLERİ VE NASIL AVLANDIKLARI.

Hint Denizi95 öylesine muazzam96 cüssede kaplumbağalar husule getirir ki, tek bir hayvanın kabuğuyla oturmaya elverişli bir kulübenin damı çatılabilir, Kızıldeniz adalarında ise seyrüsefer ekseriyetle bu kabuklardan mamul teknelerle icra olunur.

Pek çok usulle avlanırlar, lâkin umumiyetle gün ortasından hemen evvel suyun yüzüne çıktıklarında yakalanırlar, zira bu vakitte, sırtları tamamen suyun haricinde kalarak sakin yüzeyde yüzmekten pek büyük bir haz duyarlar.

Burada, serbestçe nefes alıp vermenin bahşettiği tatlı hisler98 onları öylesine aldatır ve kendi emniyetlerine karşı öylesine büsbütün kayıtsız kılar ki kabukları güneşin hararetiyle kuruyup kavrulur, öyle ki artık derine dalamazlar ve iradeleri hilafına su üstünde yüzmek mecburiyetinde kalarak balıkçılara kolay bir av teşkil ederler.

Ayrıca geceleyin gıdalanmak gayesiyle sudan çıktıkları ve öylesine bir hırsla yiyip tıkındıkları rivayet edilir ki, nihayetinde bitap düşerler ve sabah dönüşlerinde denize ulaştıkları anda suyun yüzeyinde uyuyakalırlar.

Horultularının gürültüsü onları ele verir, bunun üzerine balıkçılar sinsice hayvanlara doğru yüzerler, her bir kaplumbağaya üç adam düşer, bunlardan ikisi, bir göz açıp kapayıncaya kadar hayvanı sırtüstü çevirir, üçüncüsü ise yüzükoyun yatan kaplumbağanın etrafına bir ilmik geçirir ve ardından kıyıda hazır bekleyen diğer adamlar onu karaya çekerler. Fenike Denizi'nde hiç zahmetsizce avlanırlar, senenin muayyen vakitlerinde ise kendi rızalarıyla, muazzam sürüler halinde Eleutherus Nehri'ne gelirler.

Kaplumbağanın dişi yoktur, lakin ağzının kenarları keskindir, üst kısım alt kısmın üzerine tıpkı bir kutunun kapağı gibi kapanır.

Denizde kabuklu deniz hayvanlarıyla beslenir, çenesi öylesine kuvvetlidir ki taşları bile kırmaya muktedirdir, karadayken ise ot yer.

Dişi kaplumbağa, kuşlarınkine benzeyen yüz kadar yumurta bırakır, bunları kuru toprağa gömer ve üzerlerini toprakla örtüp göğsüyle bastırarak düzler, ardından bu suretle düzleştirdiği yerin üzerinde geceleyin kuluçkaya yatar.

Yavrular bir senenin hitamında yumurtadan çıkar.

Bazıları, onların yumurtalarını gözleri vasıtasıyla, yalnızca onlara bakarak kuluçkaya yatırdıkları ve dişinin, erkek sırtına bir tutam saman koymadıkça onunla cinsi münasebette bulunmayı reddettiği kanaatindedir.

Troglodytler boynuzlu kaplumbağalara sahiptir, bu boynuzlar bir lirin kollarına benzer, iridirler lakin hareketlidirler ve yüzerken birer kürek gibi hayvana yardımcı olurlar.

Bu nadide ve güç bulunan kaplumbağanın adı "chelyon"dur, zira kayalıklar, uçlarının sivriliği sebebiyle Helonofagları [kaplumbağa yiyicileri] ürkütüp kaçırır, bu hayvanların sahillerine uğradığı Troglodytler ise onlara mukaddes addiyle tapınırlar.

Kabukları sanat maksadıyla kullanılan ve bundan ötürü "chersinae" namıyla anılan bazı kara kaplumbağaları da mevcuttur, bunlar Afrika'nın çöllerinde, kavrulmuş kumların bilhassa sudan mahrum kaldığı mıntıkalarında bulunurlar ve rivayete göre çiy damlalarının nemiyle hayatta kalırlar, oralarda başka hiçbir hayvana rastlanmaz.

BÖLÜM 13. BAĞA KESME SANATINI İLK KİMİN İCAD ETTİĞİ HAKKINDA

Müsrif tabiatlı ve lüksün inceliklerini icad etmekte mahir bir adam olan Carvilius Pollio, kaplumbağa kabuğunu levhalar halinde kesen, yatakları ve dolapları bununla kaplayan ilk kişi olmuştur.

BÖLÜM 14. SU HAYVANLARININ MUHTELİF TÜRLERE AYRILMASI

Su hayvanlarının örtüleri pek çeşitlidir.

Kimi, mesela deniz buzağısı ve su aygırı gibi, deri ve kılla kaplıdır, kimi yunus gibi sadece bir deriyle, kimi kaplumbağa gibi bir kabukla, kimi istiridye ve diğer kabuklular gibi taş misali sert bir zırhla, kimi tatlı su ıstakozu gibi kabuksu bir tabakayla, kimi deniz kestanesi gibi kabuk ve dikenlerle, kimi umumi balıklar gibi pullarla, kimi derisi ahşap ve fildişini parlatmakta kullanılan keler balığı gibi pürüzlü bir tenle, kimi müren gibi yumuşak bir tenle, kimi de ahtapot gibi büsbütün çıplak bir tenle örtülüdür.

BÖLÜM 15. KILLA KAPLI OLANLAR VEYA HİÇ KILI BULUNMAYANLAR VE BUNLARIN NASIL YAVRULADIKLARI. DENİZ BUZAĞILARI VEYA FOKLAR

Kılla kaplı su hayvanları canlı yavru doğurur, mesela testere balığı, balina ve deniz buzağısı böyledir.

Bu sonuncusu yavrusunu karada doğurur ve tıpkı koyun gibi bir son [eş/plasenta] düşürür.

Çiftleşirken köpek cinsi gibi birbirlerine kenetlenirler, dişi bazen ikiden de fazla yavru doğurur ve yavrularını memesinde büyütür.

Onları on ikinci günden evvel denize indirmez, bu vakitten sonra ise yavaş yavaş denize alıştırır. Bu hayvanlar ancak büyük güçlükle öldürülür,

Bu hususta daha fazlası için işbu Kitabın 23. bölümüne bakınız. 11 Bu Kitabın 23. bölümünde daha etraflıca bahsedilmektedir. 12 Cuvier, Plinius’un pristis’i (muhtemelen testere balığı) ve balaena’yı kıllarla kaplı hayvanlar arasına yerleştirmesinin ne kadar yersiz olduğuna dikkat çeker. Aristotle’ın, Hist. Anim.

Kitap vi, Bölüm 12’de, pristis ile öküz balığının (muhtemelen bir tür vatoz veya dikenli vatoz) tıpkı balaena ve yunus gibi yavrularını canlı doğurduklarını söyleyecek kadar ileri gittiğini, lakin bundan öteye geçmediğini belirtir.

Cuvier ayrıca, burada deniz buzağısı hakkında aktarılanların, derisinin ve sağ yüzgecinin hassalarına dair olanlar haricinde, genel itibarıyla doğru olduğunu, bunlara ilişkin rivayetlerin ise şüphesiz masaldan farksız ve uydurma olduğunu söyler. 13 Aristotle, Hist. Anim. Kitap vi, Bölüm 11’de aynı minvalde beyanda bulunur.

Bölüm 16.] BALIKLAR. güçlükle [NOT: metin başı önceki sayfadan eksik kalmıştır], meğerki başı derhal kesilmiş olsun.

Böğürmeye benzer bir ses çıkarırlar, "deniz buzağısı" ismi de buradan gelir.

Bununla birlikte terbiye edilmeye elverişlidirler, hem sesleri hem de hareketleriyle ahaliyi selamlamaları öğretilebilir, adlarıyla çağrıldıklarında ise ahenksiz bir hırıltıyla karşılık verirler.14 Hiçbir hayvan bundan daha derin bir uykuya dalmaz,15 karada, denizde yüzgeç vazifesi gören uzuvlarının yardımıyla sanki ayakları varmışçasına sürünür.

Vücudundan ayrılmış olsa dahi derisinin denizle hassas bir ünsiyeti muhafaza ettiği söylenir, suların çekilme vaktinde16 üzerindeki kıllar daima dikelir, buna ilaveten, sağ yüzgecinde uyku getirici bir tesirin bulunduğu ve başın altına konulduğunda uyku bahşettiği rivayet olunur. (14.) Kılları bulunmayıp da canlı doğuran yalnızca iki hayvan vardır, yunus ve engerek.17

BÖLÜM 16. BALIKLARIN KAÇ NEVİ OLDUĞUNA DAİR.

Kabuklular hariç olmak üzere yetmiş dört18 balık türü mevcuttur, kabukluların nevileri ise otuz adettir.

Bir başka münasebetle19 her birinden tek tek bahsedeceğiz, lakin şimdilik yalnızca daha ziyade göze çarpanların tabiatını ele alacağız.

BÖLÜM 17. (15.) EN İRİ CÜSSELİ BALIKLARIN HANGİLERİ OLDUĞUNA DAİR.

Ton balıkları cüsseleriyle en ziyade dikkat çekenler arasındadır, ağırlığı on beş20 talente varan, kuyruk genişliği ise beş arşın ve bir karış21 tutan bir tanesine tesadüf edilmiştir. Kimi nehirlerde de bundan aşağı kalmayan cesamette balıklar mevcuttur, nitekim Nil’in silurus’u,22 Rhenus’un isox’u23 ve

çünkü Kitap xxxii, Bölüm 51’de Plinius 174 farklı balık türünden söz eder, burada ise Kabukluların sayısının otuz olduğunu beyan eder.

Daubenton balık türlerinin sayısının 866 olduğunu söyler, Lacepede ise binden fazlasını tetkik ettiğini, lakin bunun hakiki adedin çok altında kaldığını ifade eder.

Cuvier, Cabinet du Roi’da yaklaşık 6000 nevi balık numunesi bulunduğunu zikreder.

Ajasson, Cuvier’nin bu husustaki mütebahhirane tetkiklerine, malum balık türleri fihristini genişletmek gayesiyle Sumatra, Cava, Kamçatka, Yeni Zelanda, Yeni Gine ve sair mahallerde icra ettiği araştırmalara dikkat çeker. 19 Kitap xxx, Bölüm 53. 20 Yaklaşık 1200 libre. Cetti, "Sardinya’nın Tabiat Tarihi" adlı eserinin 3. cildinin 134. sayfasında, bin libre ağırlığındaki ton balıklarına tesadüf edilmesinin hiç de nadir olmadığını ve 1800 libre ağırlığa varanların avlandığını söyler. 21 Latince "dodrans" ile aynı olup takriben dokuz parmaktır. Bu pasaj, Aristotle’ın Hist. Anim. Bölüm 34’ünden neredeyse kelimesi kelimesine nakledilmiştir.

Cuvier, bir önceki gibi Aristotle’dan iktibas edilen bu pasajın çok daha akıl almaz olduğunu söyler (kaldı ki Lacepede, Plinius’un ton balığının ağırlığına dair beyanına itiraz eder). Cuvier, "Kuyruk çatalının bir ucundan diğerine yedi ila sekiz ayaklık bir mesafe, yirmi beş ayak uzunluğunda bir balığa delalet eder, şunu da kaydetmek icap eder ki Plinius el yazmalarının ekserisi iki arşın demektedir," der.

Bununla birlikte Aristotle şüpheye mahal bırakmayacak şekilde beş demektedir. 22 Günümüzde umumiyetle yayın balığı yahut kedi balığı olarak tanınan, Amerika Birleşik Devletleri’nde horn-pout diye tesmiye edilen, Linnaeus’un Silurus glanis’i. Vaktiyle hayli münakaşa edilmiş bu meseleye dair Cuvier’nin alakaya değer bir Notu mevcuttur. "

Silurus hususunda artık hiçbir şüpheye yer kalmamıştır, zira bunun Aristoteles’in "glanis"i ile eşanlamlı olduğu aşikârdır, nitekim Plinius’un 17 ve 51. bölümlerde silurusa atfettiği vasıflar ile Aristoteles’in Hist. Anim. Kitap viii, Bölüm 20 ve Kitap ix, Bölüm 37’de glanise atfettiği, yavrularına gösterdiği ihtimam, köpekbalığının ve yaklaşan fırtınaların üzerindeki tesirleri gibi hususiyetler tamamen aynıdır.

Bunun mersinbalığı olmadığını [Hardouin’in zannettiği gibi] ispat etmek de pek kolaydır, zira bu balık tabiatşinaslar tarafından halen "silurus", Almanlarca "wels" yahut "schaid", İsviçrelilerce "saluth" vesaire olarak tesmiye edilen mahluktur. 23 Cuvier, Padus’un attilus’u ile hangi balığın kastedildiğinin katiyen sarih olmadığını zikreder, fıtraten hareketsiz bir tabiatta olan bu mahluk bazen bin libre ağırlığa ulaşacak kadar yağ bağlar ve bir zincire iliştirilmiş çengelle tutulduğunda karaya çekilmesi için bir çift öküz iktiza eder.

Clupea namıyla bilinen fevkalade küçük bir balık, hayret verici bir inatla attilus’un boğazındaki muayyen bir damara yapışır ve ısırığıyla onu telef eder.

Silurus ise her nereye gitse yanında felaket götürür, yaşayan her mahluka hücum eder ve yüzen atları ekseriya suyun dibine çeker.

Ayrıca şayanı hayrettir ki yalnızca burada ve onu "büyük neviye mensup" diye tavsif eden Hesykhios’ta geçen bu isimle ne kastedildiği meçhuldür.

Rondelet, nehir balıklarına dair risalesinde, doğru okunuşun "exos" olması icap ettiğini ve bu tesmiye altında bir tür mersinbalığının kastedildiğini ileri sürer, Gesner bunun "brochet" olup olamayacağını sual eder, lakin Cuvier’nin de ifade ettiği veçhile, mezkûr balık Romalılarca "lucius" [bizim turnabalığımız] namıyla pekala bilinmekteydi ve Plinius’un onu wels yahut attilus ile mukayese etmesine, Hesykhios’un da onu "büyük" balıklar meyanında zikretmesine yetecek azamete malik değildir.

Bununla beraber çağdaş Tabiat Tarihinde turnabalığı cinsinin "esox" adını alması Gesner’in bu mütalaasına muvafıktır. 24 Cuvier, Padus yahut Po nehrinde gayet iri mersinbalıklarının muhtelif nevilerinin bulunduğunu ve bunlardan birinin Salviani ve Rondelet’ye nazaran halen adello ve adilo namını taşıdığını zikreder, Aldrovandi’nin ise buna adelo yahut ladano dediğini nakleder.

Cuvier bunun Plinius’un attilus’u olduğuna kanaat getirir. Lakin Rezzonico’ya nazaran,

Paulus Jovius, Ferrara ahalisinin attilus yahut ladano tesmiye ettiği mahlukun mersinbalığı cinsinden olduğunu inkâr eder, bunun mersinbalığından cüssece çok daha azametli, şekil, lezzet, kıymet ve fıtri tabiatça o kadar gayrı olduğunu söyler ki ahali birbirinden büsbütün ayrı tabiatta iki nesneyi kastetmek istediğinde bu iki balığın ismi darbımesel kabilinden kullanılagelmiştir.

Rezzonico, Ferrara’da bu balığa verilen asıl ismin "Padano" olduğunu, bilahare tahrif edilerek "ladano" halini aldığını mütalaa eder ve bunun Ren nehrinin esox’u ile aynı olduğu fikrini beyan eyler, ayrıca etinin fevkalade beyazlığından ötürü ladanoya balıkçılar tarafından sturione bianco tesmiye edildiğini de kaydeder. Rezzonico, bunun Plinius’un asrında belki vuku bulmuş olabileceğini, lakin modern devirlerde 500 libreden daha ağır hiçbir attilus yahut ladanoya tesadüf edilmediğini beyan eder.

Mersinbalığı ile mukayese edildiğinde bu mahluka haklı olarak hareketsiz bir balık denilebileceğini zikreder, zira mersinbalığı balıkçılara karşı fevkalade mukavemet gösterirken, diğeri gayet büyük bir sühuletle avlanır. 26 Cuvier, bunun muhtemelen Linnaeus’un Petromyzon branchialis’i, yani solucana benzeyen, sair balıkların solungaçlarına yapışarak kanlarını emen küçük bir balık olan lampillon olduğunu mütalaa eder.

Aynı nam Linnaeus’un Clupea alosa’sına, yani bizim "tirsi" balığımıza da verilmiştir, filhakika Linnaeus bu tesmiyeyi bütün ringa ve sardalya cinsine teşmil etmiş, bunları hataen tirsi ile aynı sınıfa dahil eylemiştir. Almanya’nın Moenus nehrinde, deniz domuzuna fevkalade benzerlik gösteren bir balığın sudan çıkarılması için bir çift öküze ihtiyaç duyulur ve Tuna nehrinde demirden büyük çengeller vasıtasıyla tutulur. Borysthenes nehrinde dahi etinde hiçbir kemik yahut kılçık bulunmayan, letafeti ve tatlılığıyla meşhur muazzam azamette bir balık bulunduğu rivayet olunur. Hindistan’ın bir nehri olan Ganj’da, platanista namıyla tesmiye ettikleri bir balık mevcuttur, bu mahluk yunusun burnuna ve kuyruğuna malik olup on altı arşın uzunluğundadır.

Statius Sebosus, hiç de azımsanmayacak derecede hayret verici bir rivayet naklederek mezkûr nehirde solucan tabir olunan balıkların bulunduğunu söyler, bunlar iki solungaca maliktir ve altmış arşın boyundadır, 27 Günümüzün Main nehri.

Lakin Dalechamps burayı "Rheno" diye okumak ister, zira onun beyanına nazaran bu nehir kadimlerce Moenus namıyla bilinmemekteydi. 28 Albertus Magnus’a nazaran, deniz domuzuna yahut musura fevkalade benzeyen bu balık bir nevi mersinbalığı olan huso idi. 29 Bkz. Kitap iv, Bölüm 26.

Cuvier, burada imada bulunulan balığın, Karadeniz’e dökülen nehirlerde pek kesretle bulunan, kemikleri kıkırdak kabilinden ve eti umumiyetle fevkalade leziz olan büyük mersinbalığı nevilerinden biri olduğunu kaydeder. 30 Cuvier, bunun muhtemelen Ganj yunusu olduğunu söyler, bu balık Dr. Roxburgh tarafından "Account of Calcutta" nam eserinin yedinci cildinde tasvir edilmiştir.

Mezkûr balığın adî yunusun burnuna ve kuyruğuna malik olduğunu ifade eder, lakin on altı arşın uzunluğa eriştiğini iddia etmekten tevakki eyler. 30 * Solinus dahi Ganj’ın bu solucanlarına dair Sebosus’tan nakilde bulunur, lakin Plinius ile tamamen aynı minvalde değildir.

Onların gök mavisi renginde, altı arşın uzunluğunda olduğunu ve iki kolları bulunduğunu zikreder.

Fevkalade kuvvetlerine dair ise aynı malumatı nakleder. 31 Her iki müellif de aynı menbadan iktibas ettiğine nazaran, Solinus yahut Plinius’un el yazmalarında bir sehiv bulunduğu bedihidir.

Plinius "branchiae" yani solungaçlardan bahsederken, Solinus "brachia" yani kolları zikreder, mamafih evvelki rivayet daha muteber bir okuma gibi görünmektedir.

Cuvier, Ktesias’ın Indica adlı eserinin 27. bölümünde benzer bir rivayette bulunduğunu, ancak onun bahsettiği kurdun solungaçları olmayıp iki dişi bulunduğunu ve fillerin değil, yalnızca öküzlerin ve develerin üzerine atıldığını kaydettiğini belirtir.

Yine onun bildirdiğine göre, bu mahluktan dokunduğu her şeyi tutuşturan bir yağ çıkarılmaktadır.

Cuvier, Plinius’un el yazmalarının pek çoğunda, birkaç nüshadaki gibi altı arşın yerine kurdun boyunun altmış arşın olarak geçtiğine dikkat çeker, ki bir fili yutabilmesi için böylesi bir cesamet zaten elzemdir, kendisi bu anlatının aslen iri bir mığrı yahut mürenden neşet etmiş olabileceğini ileri sürer.

Nehir civarındaki boa yahut piton cinsinden bazı canlıların, azametli balıklar veya nehir kurtları zannedilmiş olması da hiçbir surette ihtimal dışı değildir.

Cermen rivayetlerinde, etrafa dehşet ve helak saçtığı söylenen muazzam yılanlara "kurt" [worm] tesmiye edildiğini görmekteyiz, İngiltere’nin kuzeyinde de benzer "kurt" efsaneleri hayli yaygındır, nitekim Durham vilayetindeki "Laidly Worm" masalı buna bir misaldir.

safir rengindedirler ve isimlerini kendilerine has suretlerinden almışlardır.

Anlatıldığına göre bu balıklar öylesine dehşetli bir kuvvete maliktirler ki, su içmeye gelen fillerin hortumlarını dişleriyle kavrayıp onları suyun içine çekerler.

BÖLÜM 18. TON BALIKLARI, KORDİLALAR VE PELAMİSLER İLE BUNLARIN TUZLANAN ÇEŞİTLİ KISIMLARI. MELANDRİA, APOLEKTİ VE KİBİA.

Erkek ton balığının karın yüzgeci bulunmaz, bu balıklar bahar mevsiminde açık denizden büyük sürüler halinde Karadeniz’e girerler ve başka hiçbir yerde yumurtlamazlar.

Sonbaharda dişilere açık denize kadar refakat eden yavrular "kordila" namıyla bilinir. Baharda ise, Yunanca "çamur" manasına gelen *pêlos* kelimesinden mülhem bunlara "pelamis" denir, bir yaşını ikmal ettikten sonraysa "thynni" tesmiye edilirler.

Bu balık parçalara ayrıldığında boyun, karın ve boğaz kısımları en makbul yerleridir, lakin yalnızca gayet taze oldukları vakit yenilmelidirler, zira o halde dahi şiddetli gaz sancılarına sebebiyet verirler, etin yekpare kaldığı diğer kısımlar ise tuzlanarak muhafaza edilir.

Meşe kerestesinin tahtasını andıran parçalar, bu benzerlikten ötürü "melandria" tesmiyesini almıştır. Bunlar arasında en az itibar göreni kuyruğa en yakın olan kısımdır, zira üzerinde hiç yağ barındırmaz, boyna en yakın olan parçalar ise en nefis kısımlar addolunur, diğer balıklarda ise,

aksine, kuyruk civarındaki etler en besleyici olanlarıdır.

Pelamisler "apolecti" namıyla maruf ufak kısımlara ayrılır, bunlar da nihayetinde küp biçiminde doğranır ve bu sebeple kendilerine "cybia" adı verilir.

BÖLÜM 19. AMİA VE USKUMRU.

Bütün balık cinsleri fevkalade bir süratle büyür, bilhassa Karadeniz’dekiler daha da hızlı gelişir, bunun sebebi mezkûr denize tatlı sularını boşaltan pek çok nehrin varlığıdır.

Büyümesi günden güne zahiren fark edilen bir balık cinsi "amia" namıyla bilinir. Bu balık ve pelamisler, ton balıklarıyla birlikte, daha tatlı bir gıda bulmak gayesiyle, her bir cinsi kendi reisinin idaresi altında Karadeniz’e sürüler halinde girer, fakat her şeyden evvel uskumru...

Bütün bunların eşanlamlı olduğunun delili, Akdeniz’deki orkinos cinsinden yalnızca ‘scomber sarda’ türünün güçlü, keskin, kesici dişlere sahip olması ve Aristoteles’in Hist. Anim. Kitap ix. Bölüm 37’de amia hakkında aktardığı üzere, büyük balıklara saldırabilmesidir.

Aynı yazar, bu balığın safra kesesinin uzunluğunun da pekala farkındaydı, zira bu kese diğer balıkların çoğundakinden daha büyüktür. 43 Aristoteles, Hist. Anim. Kitap viii. Bölüm 16. 46 Cuvier’nin de belirttiği gibi, genel olarak uskumru ya da Linnaeus’nun Scomber scombrus’u ile aynı olduğu varsayılır ve bu gayet haklı bir gerekçeye dayanır. Romalı şairlerin bu konudaki sık tekrarlanan mülahazalarından, Roma’da son derece yaygın, ufak cüsseli ve pek az itibar gören bir balık olduğunu anlıyoruz. Satışa çıkarıldığında kağıda sarılırdı ve kötü şairler, tıpkı günümüzde bakkal veya yağcıyla yahut Spectator devrinde sandıkçıyla korkutuldukları gibi, uskumruyla tehdit edilirdi. Nitekim Persius, Sat. i, m. 43’te şöyle der, "ve sedir ağacında saklanmaya layık yazılar ile ne uskumrudan ne de sığala yağından korkan dizeler bırakmak." Aristoteles, Hist. Anim. Kitap ix. Bölüm 2’de bu balığı sürü halinde yaşayanlar arasında sayar, orkinos ve pelamis ile bir arada zikreder, fakat kuvvet bakımından daha aşağı olduğunu belirtir, Kitap viii. Bölüm 2. Cuvier, uskumrunun muhtelif yerlerde hala "scomber" kelimesinden türeyen adlara sahip olduğunu, nitekim Konstantinopolis’te "sgombri", Venedik’te "scombri", Sicilya’da ise "scurmu", "scrumiu" ve "scumbirro" dendiğini ifade eder.

suda iken kükürt rengini andıran, fakat sudan çıkarıldığında rengi diğer balıklara benzeyen bir balık peyda olur. İspanya’nın tuzlu su havuzları47 bu son zikredilen balıklarla doludur, lâkin orkinoslar onlarla bir araya gelmez.48

BÖLÜM 20. KARADENİZ’DE ASLA BULUNMAYAN BALIKLAR, ORAYA GİRİP GERİ DÖNENLER.

Bununla birlikte Karadeniz’e, fok ve küçük yunus müstesna, balıklara zarar veren hiçbir hayvan49 girmez. Orkinoslar içeri girerken sağdaki kıyıları takip eder, çıkarken ise soldakilere tutunurlar, bunun da her iki gözleriyle görme kudretleri tabiatı icabı pek sınırlı olduğundan, sağ gözleriyle daha iyi gördükleri gerçeğinden kaynaklandığı zannedilir.

Propontis’in Karadeniz’e bağlandığı Trakya Boğazı’nın mecrasında, Avrupa’yı Asya’dan ayıran Boğaz’ın en dar yerinde, Asya tarafındaki Khalkedon yakınlarında, tamamı denizin dibinden su yüzeyine kadar görülebilen, fevkalade beyazlıkta bir kaya mevcuttur. Bu kayanın aniden belirmesinden ürken orkinoslar, her daim büyük sürüler halinde ve baş döndürücü bir şiddetle, tam karşısında yer alan ve bu ahvalden ötürü Altın Boynuz adını almış olan Byzantion burnuna doğru seğirtirler.51 Bundan dolayıdır ki, Khalkedon’un büyük ziyanına karşılık, aralarında yalnızca bir mil genişliğinde bir boğaz bulunmasına rağmen bütün balıkçılık Byzantion’dadır.52

Bununla birlikte, elverişli bir akıntıyla Karadeniz’den ayrılmak için poyrazın esmesini beklerler ve Byzantion limanına girmedikçe asla avlanmazlar. Bu balıklar kışın hareket etmezler,53 kış onları her nerede yakalamışsa, ılım noktası vaktine değin kışı orada geçirirler.

Harikulade bir memnuniyet izhar ederek, çok kere tam yelken seyreden bir gemiye refakat ederler, kıç güvertesinden saatlerce ve miller boyunca gemiyi takip ettikleri görülebilir. Kendilerine defalarca zıpkın fırlatılsa dahi en ufak bir dehşete kapılmazlar. Kimi yazarlar, gemileri bu minvalde takip eden orkinoslara "pompili" adını verirler.54

Pek çok balık yazı Propontis’te geçirir ve Karadeniz’e girmez, nitekim dil balığı55 böyledir, buna mukabil kalkan balığı Karadeniz’e girer. Mürekkep balığı (sepia)57 bu denizde bulunmaz, lakin kalamar (loligo)58 bulunur.

47 Cetarias. Papias’ın naklettiğine göre bu "cetariae" yahut "cetaria"lar, deniz kıyısının civarında bulunan, içinde orkinosların ve diğer büyük balıkların muhafaza edildiği ve bitişiğinde tuzlama hanelerin yer aldığı durgun tuzlu su birikintileriydi. Orta Çağ’da bu havuzlara "tunnariae" veya "tanneries" tesmiye olunurdu. 48 Karadeniz’de olduğu gibi. Orkinoslar İspanya sahillerinde avlanırdı, nitekim yukarıda iktibas edilen ve Gades açıklarındaki orcynus, yani büyük orkinos balıkçılığından bahseden Athenaeus’tan bunu öğrenmekteyiz. Bkz. Not 37, s. 385. 49 Plinius’un burada kendisinden iktibasta bulunduğu Aristoteles, Hist. Anim. Kitap viii. Bölüm 16’da biraz daha farklı bir beyanda bulunur. O, "Karadeniz’e phocena [yani mutur], yunus ve küçük yunus haricinde hiçbir muzır hayvan girmez" demektedir. Bununla birlikte Hardouin, Plinius’un Karadeniz’de fokların bulunduğuna dair ifadesinde haklı olduğunu ve Rondelet’nin, Kitap xvi. Bölüm 9’da bu sebepten ötürü tashihin Plinius’ta değil, Aristoteles’te yapılması gerektiğini ileri sürdüğünü kaydeder. 50 Aristoteles, Kitap viii. Bölüm 6. Plutarkhos, Hayvanların Zekası Üzerine ve Aelianus, Hist. Anim. Kitap ix. Bölüm 42 de aynı şeyi söyler. 51 Kitap iv. Bölüm 18’de "chrysoceras" olarak anılmıştır, zira bu, "altın boynuz"un Yunancasıdır. Yazar, bu balıkçılığın son derece kazançlı tabiatı hasebiyle oranın "altın" boynuz adını aldığını kastetmektedir. Dalechamps, bir kimsenin burada Yunanca Chrysoceras adı yerine Latince "Aurei cornus" ibaresini ikame ettiği kanaatindedir. 52 Bu sebeptendir ki Strabo’ya göre Khalkedon [okunamadı] adını almıştır. Aulus Gellius tarafından Kitap vii. Bölüm 16’da nefis bir lezzet olarak zikredilir. 53 Aristoteles, Hist. Anim. Kitap viii. Bölüm 16, Aelianus, Hist. Anim. Kitap ix. ve Plutarkhos, Hayvanların Zekası Üzerine Risalesi’nde benzer minvalde beyanda bulunurlar. 54 Cuvier, kadim müelliflerin gemilere refakat eden ve karaya yaklaşıldığında onları terk eden "pompilos"unun, modernlerin kılavuz balığı, yani Linnaeus’nun Gasterosteus ductor’u olduğunu belirtir. Fakat bu ismin benzer alışkanlıklara sahip diğer balıklara da verilmiş olabileceğini düşünmektedir. 55 Linnaeus’nun Pleuronectes solea’sı.

Kaya balıkları arasında deniz ardıcı59 ve deniz karatavuğu bulunmaz, istiridye burada bolca mevcut olsa da erguvan salyangozları da keza yoktur.

Ne var ki bütün bunlar kışı Ege Denizi'nde geçirir, Karadeniz'e girenlerden geri dönmeyen yegâne balıklar ise trikhiaslardır.61 Aynı türe farklı ülkelerin farklı tesmiyelerde bulunmuş olduğu göz önüne alınırsa, çoğunun taşıdığı Grekçe isimleri kullanmak yerinde olacaktır. Ancak bu son zikredilenler, İster Nehri'ne62 giren ve onun yer altı dehlizleri boyunca ilerleyip oradan Adriyatik'e vasıl olan tek balıklardır,63 Karadeniz'e doğru inerken görülüp oradan geri dönerken asla görülmemelerinin sebebi de budur.

Ton balıklarını avlama vakti, Ülker Yıldızları'nın (Vergiliae)64 doğuşundan Arcturus'un batışına65 kadardır, kış mevsiminin geri kalanında, havanın ılıklığı yahut dolunay onları dışarı çıkmaya sevk etmedikçe, derin koyların diplerinde gizlenirler. Bu balıklar çatlayacak raddede fevkalade bir surette semirirler.66

Ömürlerinin en uzun müddeti67 iki yıldır.

BÖLÜM 21. BALIKLARIN NİÇİN SU YÜZEYİNİN ÜZERİNE SIÇRADIKLARI HAKKINDA

Görünüşü akrebe benzeyen ve bir örümcek cüssesinde olan küçük bir mahluk68 vardır.69 Bu mahluk, iğnesi vasıtasıyla yüzgecinin altından ton balığına ve ekseriyetle cüssesi yunusu da aşan kılıçbalığı70 olarak bilinen balığa yapışır ve ona öylesine dayanılmaz bir ıstırap verir ki, balık ekseriya bir geminin güvertesine dahi sıçrar.

Balıklar başka vakitlerde de diğer balıkların şiddetinden dehşete düştüklerinde aynı şeyi yaparlar, bilhassa da şayanıhayret bir sürate sahip olan ve bordası yan duran bir geminin üzerinden dahi kimi zaman sıçrayıp geçen tekirler bu fiili icra eder.

BÖLÜM 22. (16.) KEHANETLERİN BALIKLARDAN ÇIKARILDIĞI HAKKINDA

Tabiatın bu sahasından da kehanetler elde edilir ve balıklar vuku bulacak hadiselerin alametlerini bahşeder.

Sicilya savaşı esnasında Augustus71 deniz sahilinde yürümekte iken, bir balık denizden dışarı sıçramış ve ayaklarının dibine düşmüştür.

Kendilerine danışılan kâhinler, bunun o vakitler denizlere hâkim olan kimselerin Caesar'ın ayakları altına düşeceğine bir delil teşkil ettiğini beyan ettiler, nitekim tam da bu sıralarda Sextus Pompeius, denizdeki muvaffakiyetlerinden ötürü öylesine mağrur bir hâldeydi ki Neptün'ü pederi olarak benimsemişti.

BÖL. 23.

HANGİ TÜR BALIKLARIN ERKEĞİ BULUNMAZ.

Dişi balıkların cüssesi erkeklerden daha büyüktür ve erythini ile channi türlerinde olduğu gibi kimi nevilerde erkek hiç bulunmaz, zira avlanan bu balıkların hepsinin yumurtayla dolu olduğu görülür.

Pullarla kaplı balık cinslerinin neredeyse tamamı sürü hâlinde yaşar.

Güneş doğmadan evvel pek kolay avlanırlar, zira bilhassa o vakitlerde görme kabiliyetleri noksandır.

Geceleri uyurlar, hava berrak olduğunda ise geceleyin de tıpkı gündüz olduğu kadar iyi görebilirler.

Suyun dibini taramanın balıkların avlanmasını ziyadesiyle kolaylaştırdığı, bu suretle ikinci çekişte birincisine kıyasla daha çok balık tutulduğu da rivayet olunur.

Yağ lezzetine bilhassa düşkündürler ve hafif yağmur serpintilerinden gıda bulurlar.

Nitekim bizzat kamışlar dahi, bataklıklarda neşet etmelerine mukabil, yağmurun yardımı olmaksızın kemale eremezler, buna ilaveten, balıklar şayet yenilenmezse daima aynı suyun içinde kaldıkları her yerde helak olurlar.

BÖL. 24.

BAŞINDA TAŞ BULUNAN BALIKLAR, KIŞIN KENDİLERİNİ GİZLEYENLER VE KIŞ MEVSİMİNDE YALNIZCA BELİRLİ GÜNLERDE AVLANANLAR.

Bütün balıklar çetin bir kışın yaklaştığını önceden sezer, lakin başında taş bulunduğu zannedilenler, sözgelimi lupus, chromis, sciaena ve phagrus bunu bilhassa hisseder. Kış pek şiddetli geçtiğinde

Fakat bu isim günümüzde, İtalyanların "ombra"sı ve Fransızların "maigre"sinden, doğabilimcilerin Sciaena umbra'sından, Linnaeus'nun ombrine ya da Sciaena cirrhosa'sından, Auvergne'in ombre'sine, Linnaeus'nun Salmo thymallus'una ve Linnaeus'nun ombre chevalier'si, yani Salmo umbra'sına varıncaya dek pek çok farklı türdeki balığa verilmiştir ki bu eşanlamlılık, mezkûr balığın kimliğini tayin etmemizde bir fayda sağlamaz. Aristoteles, Hist. Anim. Kitap viii, Bölüm 19'da, sciaena'sına dair kafasında taşlar bulunduğu dışında hiçbir şey söylemez, bu ise diğer pek çok balıkla müşterek olan bir husustur.

Plinius, bu pasajı naklederken Grekçe ismi muhafaza eder, fakat Ovidius, Columella ve Ausonius ona "umbra" adını verir, ne var ki ilk ikisinin tarif ettiği bir deniz balığı iken, Ausonius'unki bir tatlı su balığıdır.

Balıklara verilenler arasında umbra adını da zikreden Varro, bu adı taşıyan türün ismini kendine has rengine borçlu olduğunu ilave eder, Ovidius da ona "liveus" yahut "livid" [morarımsı kurşuni] dediğinden, koyu bir renge sahip olduğu tahmin edilebilir.

O halde bunun, corvus marinus yahut deniz kargası, yani Linnaeus'nun Sciaena nigra'sı olması kuvvetle muhtemeldir. 84 Yahut pagrus. Bu pasaj Aristoteles'in Hist. Nat. Kitap viii, Bölüm 19'undan alınmıştır.

Cuvier, günümüzde Akdeniz'de Aristoteles'in phágros'undan neşet ettiği bilinen pagri veya pageau, fragolino ve benzeri muhtelif balık isimleri bulunduğunu belirtir, bunlar gümüşi kırmızı tonda bir balığın, Linnaeus'nun Sparus erythrinus'unun isimleridir, nitekim Linnaeus'nun Sparus pagrus'u başka bir türdür.

Modern Grekler de buna phágros derler ki bu durum, Aristoteles'in phagros'u yahut Plinius'un pager veya phagrus'u ile ayniyetine dair en müspet delildir.

Cuvier'nin bildirdiğine göre bu phagrus, muhtemelen modern pagre ile aynı balıktı, zira kadim phagrus'un tarif edilen hususiyetleri ile bunlarınki bütünüyle uyuşmaktadır.

Kırmızı renklidir ve Ovidius'un (Halieut. 1. 108) "rutilus pagur"dan bahsettiğini görürüz, Aristoteles'e göre de (Kitap viii, Bölüm 13) hem açık denizde hem de sahile yakın yerlerde aynı şekilde avlanırdı ve başında taşlar bulunurdu (Kitap viii, Bölüm 19), başka bir ifadeyle, kulağın labirentimsi boşluklarında büyük ebatta taşsı cisimler mevcuttu. Oppianos, Halieut. Kitap iii, 1. 185'te, channe'nin pagrus için nefis bir lokma teşkil ettiğini söyler ki bu da onun hayli cüsseli olduğuna delalet eder, Athenaeus tarafından nakledilen muhtelif müellifler de (Kitap vii) ona "büyük" sıfatını yakıştırır.

Hikesios aynı yerde, onun erythrus'a, chromis'e, anthias'a ve kendi aralarında son derece farklı hususiyetler taşıyan diğer balıklara benzediğini söyler, lâkin bu mukayeseleri yalnızca etine nispetle yapar, bu sebeple şekline dair herhangi bir neticeye varmamız mümkün olmaz.

Fakat Athenaeus'un iktibas ettiği Numenios'un, muhtemelen ense yüksekliğine telmihen "tepeli phagros"tan, yani phagros lophías'tan söz ettiğini görmekteyiz. Etinin hassaları ise şayet mümkünse, nev'ine daha da az delalet eder tarzdadır.

Hikesios onun tatlı lezzetli ve besleyici olduğunu, lâkin hafifçe kabızlık verdiğini söyler.

Lâkin Galenos, kartlaştığında sert ve hazmı güç olduğunu belirtir.

Pek çok balık körleşmiş bir halde yakalanır.85 İşte bu sebepledir ki daha evvelce zikrettiğimiz üzere,86 tıpkı kara hayvanları gibi bu aylar zarfında deliklerde gizlenirler, bilhassa da hippurus87 ve coracinus88 böyle yapar. Arkhestratos onun kafasını nefis bir yiyecek telakki eder, fakat diğer kısımlarına o kadar az kıymet verir ki kanaatince alıp götürmeye değmezler.

Mamafih, zevkperestlik telakkilerinde fazlasıyla müşkülpesent olduğu gayet iyi bilinirdi. 85 Hardouin, bu rivayetin alındığı Aristoteles'in (Kitap viii, Bölüm 20) bunu her nevi balık için değil, yalnızca büyük kafalı olanlar için söylediğini beyan eder. 86 Ayılardan ve diğer hayvanlardan bahsettiği Kitap viii, Bölüm 54 ve 55'te. 87 Cuvier, Plinius'un bu ismi Aristoteles'ten aldığını ve Athenaeus'un (Kitap vii) bunun Grekçe koryphaina ismiyle müteradif olduğunu söylediğini nakleder.

Ayrıca modern doğabilimcilerin bu iki ismi denizcilerin dorade'sine, İspanyolların ve Sicilyalıların lampuga'sına, Linnaeus'nun Coryphaena hippurus'una tatbik ettiklerini, fakat bunun kâfi gerekçelere dayanılarak yapıldığının vazıh olmadığını bildirir, zira Akdeniz sahillerinde bu iki kadim ismin de en ufak bir izine tesadüf edilmemektedir ve kadim müellifler koryphaena yahut hippurus'a dair kâfi derecede ayırt edici vasıflar serdetmemişlerdir.

Öğrendiğimize göre mükemmel bir lezzete sahipti ve sudan dışarı sıçrama itiyadı vardı ki Athenaeus, balığın bu sebeple arnos'tan, yani "kuzu"dan mülhem "arneutes" adını aldığını söyler. 88 Cuvier, Rondelet ve diğer bazı muasırların bunun karga balığıyla, Fransızların corb'uyla, Linnaeus'nun Sciaena nigra'sıyla müteradif olduğunu düşündüklerini, lâkin mevzuya dair şahsi tahkikatının kendisini farklı bir neticeye sevk ettiğini kaydeder.

Söylediğine göre ismi, Oppianos'un Halieut. Kitap i, 1. 133'te belirttiği veçhile, renginin siyahlığından ötürü Grekçe korax'tan, yani "karga"dan türetilmiştir, lâkin beyaz olanları da mevcuttu ki Athenaeus (Kitap viii), siyah olanlar daha yaygın bulunsa da beyazların yenmeye en elverişli olanlar olduğunu söyler.

Athenaeus tarafından nakledilen Aristophanes (Kitap viii), ona siyah solungaçlı balık, yani melanopterygos adını da verir. Aristoteles, Hist. Anim. Kitap v, Bölüm 10'da, bunun küçük bir balık olduğunu ve süratle büyüyenler arasında yer aldığını ifade eder.

Pek itibar görmezdi, Athenaeus ile Geoponica'dan öğrendiğimiz kadarıyla, ekseriyetle tuzlanmak ve garum yahut balık sosu imal edilmek üzere istifade edilirdi.

Aynı zamanda anthias yahut çiçek balığı için yem olarak kullanılırdı.

Strabon da (Kitap xiii) Nil'de bulunan bu isimde bir nehir balığından bahseder, Athenaeus bu balığın etinin fevkalade lezzetli olduğunu ve Nil balıkları arasında en iyisini teşkil ettiğini zikreder. Martialis de (Kitap xiii, Ep. 85) ona "princeps Niliaci macelli", yani "Nil mahsulünün hükümdarı" tesmiye eder.

Plinius, Kitap xxxii, Bölüm 5'te bu balığın Nil'e has olduğunu söyler, Kitap v, Bölüm 9'da ise Aşağı Moritanya'daki bir gölde bulunması sebebiyle Juba'nın, Nil'in bu gölden doğduğunu iddia ettiğini zikreder.

Athenaeus, Kitap iii'te, Nil kıyısında yaşayanların ona "kalkan" manasında TreXr^ dediklerini, Kitap vii'de ise geniş biçiminden ötürü İskenderiyelilerin ona TrXdrn^ adını verdiklerini ifade eder.

Cuvier ise günümüzde Nil'in en iyi balığının bolti, Linnaeus'un sistemiyle Labrus Niloticus, kendi sistemiyle Chromis Nilotica olarak bilinen balık olduğuna dikkat çeker ve bunu Coracinus albus olarak kabul eder. Düz ve basıktır, yan tutulduğunda neredeyse dairesel bir biçim arz eder.

Rengi, aynı cinsten bir başka küçük balık olan, Linnaeus'un Sparus chromis'i, Cuvier'nin ise Chromis castanea'sı ile kıyaslandığında beyaz görünür, kahverengimsi renkteki bu son balık Fransa kıyılarında bulunur ve tuzlama yahut diğer balıklara yem yapma haricinde hiçbir vakit muteber sayılmamıştır.

Buradan hareketle, deniz coracinus'unun bu son tür, günümüzdeki "bolti"nin ise Nil'e has olan tür olduğu neticesine varır.

89 Cuvier, Paulus Jovius'un otoritesine dayanılarak, bu isimle kastedilenin günümüzdeki müren, yani Linnaeus'un Muraena helena'sı mı, yoksa modern bofa balığı olan Linnaeus'un Petromizon marinus'u mu olduğu konusunda şüpheye düşüldüğünü belirtir.

Bu iki balığın müşterek vasfı, uzun, pürüzsüz bir gövdeye sahip olmaları, simetrik yüzgeçlerden mahrum bulunmaları ve her ikisinin de etinin nefis bir lezzet taşımasıdır.

Lakin Cuvier, zikredilen muhtelif diğer özelliklerden, Plinius, Aristoteles ve Aelianus'un metinlerinde mürenden bahsedilen çoğu yerde Muraena helena'nın kastedildiğinin kolaylıkla ispat edilebileceğini ifade eder.

Ovidius, Halieut. 114 ve 115. satırlarda, "altın lekeleriyle yanan müren" der, oysa bofa balığında hiçbir şekilde sarı lekeler bulunmaz, 27. satırda ise ondan "ferox", yani "yırtıcı" diye söz eder ki bu vasıf da bofa balığına değil, mürene aittir.

Aelianus da Kitap x, Bölüm 40'ta, mürenin kendisini çift sıra teşkil eden dişleriyle müdafaa ettiğini nakleder, Aristoteles ise Kitap viii, Bölüm 2'de etle beslendiğini yazar, nitekim Plinius da eldeki Kitabın 88. bölümünde mığrının kuyruğunu ısırıp kopardığını söyler.

Yazarımızın bu Kitapta, keza Seneca ve Tertullianus'un zikrettiği üzere, Vedius Pollio'nun havuzlara atılmasını emrettiği köleleri yiyebilecek olan balık bofa balığı değil, yalnızca Muraena helena idi.

Nihayet, meseleyi kati surette aydınlattığını düşündüğü bir husus olarak Aristoteles, Kitap ii, Bölüm 13'te mürenin, yılan balığı gibi her iki yanında dörder solungacı olduğunu bildirir, oysa bofa balığında cem'an sadece yedi adet solungaç yarığı mevcuttur.

Plinius'un Kuzey Galya'da bulunan mürenin üzerindeki yedi lekeden söz ettiği yerde Cuvier, onun büyük ihtimalle bofa balığındaki yedi solungaç deliğini müşahede edip bunları leke zanneden bir seyyahın ardından konuştuğu fikrindedir.

90 Cuvier, bu balığın kırmızımsı renkte, pürüzlü pullara, sivri dişlere, iri gözlere ve sert bir ete sahip olduğunu belirtir.

Denizde, başlıca gıdasını teşkil eden kabuklu deniz hayvanlarının bulunduğu kayalıkların yakınında münzevi bir hayat sürerdi. Kışı su altındaki kaya yarıklarında geçirirdi.

Hızlı büyürdü ve ömrü iki yıldı, parçalara ayrıldığında dahi kaslarının seğirdiği görülürdü.

Rondelet, bu vasıfları bir araya getirerek orphus'un Pagrus cinsine ait olduğunu kabul eder.

Bununla birlikte Cuvier, bunun muteber bir netice olduğunu kanıtlamanın kolay olmayacağını, zira ismin Fransa ve İtalya sahillerinden tamamen silinmiş olması sebebiyle ananenin de bunu doğrulamadığını söyler, mamafih Gillius ve Belon'a nazaran modern Yunanlar arasında "ropho" suretinde mevcuttur.

Cuvier, bunun Bloch'un Anthias sacer'i, Fransızların "barbier" dediği balık olabileceğini ileri sürer, kimileri ise bunun bizim "mercan" balığımız olduğunu zannetmektedir.

91 Linnaeus'un Muraena conger'i.

92 "Percae." Cuvier, burada büyük ihtimalle kadim yazarlarca umumen deniz levreği olarak bilinen balıktan söz edildiğini, gövdesini enlemesine kesen siyah çizgileriyle Linnaeus'un Perca scriba'sına benzediğini düşünmek için sebepler bulunduğunu ifade eder.

Tabiat bilginlerinin ekseriyeti bu fikirdedir ve bu benzerliği taşıyan serran [bizim boru balığımız], günümüzde İtalya'nın pek çok yerinde "Percia marina" olarak tesmiye edilir.

kış mevsiminde, her daim aynı olan belirli birkaç gün müstesna, asla avlanmazlar.

Aynı durum müren89, orphus90, mığrı91, levrek92 ve bütün kaya balıkları için de geçerlidir.

Söylendiğine göre kışın torpil balığı93, psetta94 ve dil balığı kendilerini toprağa, daha doğrusu denizin dibinde açtıkları çukurlara gizlerler.

BÖLÜM 25. YAZ MEVSİMİNDE GİZLENEN VE YILDIZLARIN TESİRİ ALTINDA BULUNAN BALIKLAR.

Diğer bazı balıklar95 ise yazın sıcağına tahammül edemez, yaz ortasının en sıcak altmış günü boyunca saklanırlar, nitekim glaucus96 ve asellus97 böyledir.

93 Linnaeus'un Raia torpedo'su.

94 Cuvier, Athenaeus'un Kitap vii'de, psetta'nın Romalıların rhombus dediği, modern kalkan balığı, yani Linnaeus'un Pleuronectes maximus'u ile aynı olduğunu söylediğini nakleder. Mamafih Aristoteles'in Hist. Anim., Kitap ix, Bölüm 37'deki bir pasajından hareketle, bunun Linnaeus'un Pleuronectes rhombus'u, Fransızların barbue dediği, bizde ise pisi balığı olarak bilinen tür olduğuna kani olmuştur.

Aristoteles mezkûr pasajda, bu balığın kendini kuma gömme adetinde olduğunu, bu esnada ağzının etrafındaki uzantıları hareket ettirerek küçük balıkları kendine çektiğini ifade eder.

Cuvier’nin belirttiğine göre bu uzantılar, sırt yüzgecinin ön kısmında bulunan ve ağzın etrafında bir nevi saçak oluşturan küçük ışınlardır, nitekim Fransızcadaki barbue adı da buradan gelir. Kalkan balığında bu tür uzantılar bulunmaz. 95 Aristoteles, Hist. Anim. Kitap viii. Bölüm 20.

Hardouin’in de işaret ettiği üzere Aristoteles, bu altmış günlük süreyi yalnızca glaucus balığına atfeder görünmektedir. 96 Doğa bilimciler, Rondelet’nin izinden giderek, Cuvier’nin aktardığına göre, kadim devirlerin glaucus balığının sırtı dikenli balıklar sınıfından Linnaeus’un Scomber amia yahut Scomber glaucus türü olduğunu genellikle varsaymışlardır, ne var ki bu kanaatin yanlışlığı kolaylıkla ispat edilmektedir.

Aristoteles, Linnaeus’un Sparus aurata dediği çipura balığında olduğu gibi, glaucus balığında da pilor uzantılarının az sayıda bulunduğunu söyler, oysa sırtı dikenli balıklar bu uzantılara hemen hemen diğer bütün balık türlerinden daha fazla sayıda sahiptir.

Athenaios, Kitap iii.’te, glaucus balığının iri bir balık olduğunu nakleder, Oppianos ise Hal. iii. 1. 193’te, bu balığın kefalle birlikte avlandığından bahseder.

Aristoteles, Kitap ii. Bölüm 13’te, onun derin sularda yaşadığını ifade eder, fakat Oppianos’a göre, Hal. i. 170, besinini kayalıklar arasında ve kumlukta arardı, bu hususiyetlerin yanı sıra, baş kısmı bilhassa tercih edilmek üzere, fevkalade makbul bir lezzet addedilen bir balık olduğunu öğrenmekteyiz.

Bütün bu hallerden hareketle Cuvier, mezkûr balığın sırtı dikenli balıklardan ziyade, kendisinin Sciaena aquila olarak adlandırdığı gölge balığı olmasının daha muhtemel olduğu neticesine varır. 97 Kelime manasıyla, "küçük eşek".

Cuvier, hemen hemen bütün doğa bilimcilerin, Rondelet’ye uyarak, bu adı Linnaeus’un Gadus merluccius dediği berlam balığına yahut umumiyetle gadus, yani mezgit cinsine teşmil ettiklerini belirtir. Gerçi Yunanların "onos" veya "eşek", Romalıların ise "asellus" dedikleri balığın Yunanlarca gados adıyla da bilindiği doğrudur der, lâkin bu onos, Gadus merluccius’unkinden pek farklı vasıflara sahipti, Linnaeus’un bütün gadusları arasında bu vasıflardan herhangi birini gösteren yegâne türün Gadus tricirrhatus, yani deniz gelinciği olduğunu görür ve binaenaleyh kadim devirlerin "asellus" balığını bu türün temsil ettiğini düşünür. 98 Aurata, "altın balık".

Cuvier, bu balığa Yunanlar tarafından chrysophrys, yani "altın kaş" dendiğini zikreder. Akdeniz’in Fransızca daurade denen, Linnaeus’un "Sparus aurata" türüdür ve gözlerinin üzerindeki hilal biçimli altın sarısı çizgiyle temayüz eder.

Ajasson, bu balığa 'Iwnikos da dendiğine dikkat çeker ve evvelemirde İyon Denizi’nde bulunmuş olmasından ötürü başlangıçta böyle adlandırılmış olabileceğini ileri sürer. Martialis’in bir nükteli manzumesinden, Kitap xiii. Ep. 110, bu balığın pek büyük bir nefaset sayıldığı ve Lucrinus istiridyeleriyle semirtildiği anlaşılmaktadır. 99 Bu balıktan işbu Kitabın 17. bölümünde evvelce bahsedilmişti. Aristoteles, Hist. Anim. Kitap viii. Bölüm 20’de, glanis balığı hakkında aynı şeyi söyler. 1 Bu balığa işbu Kitabın 74. bölümünde tekrar değinilmektedir.

Aristoteles, Kitap viii. Bölüm 25’te bu balıktan bahseder lâkin bir deniz balığı olduğuna dair hiçbir şey söylemez, oysa Dorion, Athenaios’un Kitap vii.’de iktibas ettiği veçhile, bu balığı açıkça göl ve nehir balıkları arasında zikreder.

Bu sebeple Dalechamps, müellifimizi bu ilavesinden ötürü takbih etmeye meyilli görünmektedir, ne var ki Oppianos’un, Halieut. Kitap i. satır 101 ve 592’de, deniz cyprinus’undan bahsettiğini görmekteyiz ve Athenaios da Aristoteles’in cyprinus’unu bir deniz balığı olarak anar. 2 Aristoteles, Hist. Anim. Kitap viii. Bölüm 20.

Bu mesele Plinius tarafından Kitap ii. Bölüm 40’ta da ele alınmış ve Kitap xviii. Bölüm 58’de yeniden zikredilmiştir. 3 Cuvier, Plinius’un burada bahsettiği kefal vasıflarının modern zamanlarda müşahede edilmiş görünmediğini belirtir. 4 Aynı hikâye devekuşu için de anlatılır. 5 Aristoteles, Hist. Anim. Kitap v. Bölüm 4’te, benzer mahiyette beyanda bulunur.

ve çipura.98 Nehir balıkları arasında silurus,99 Akyıldız’ın (Sirius) doğuşundan etkilenir ve diğer zamanlarda ise gök gürültüsüyle daima uykuya dalar.

Aynı halin cyprinus1 adı verilen deniz balığı için de geçerli olduğuna inanılır. Buna ilaveten, bütün deniz bu yıldızın doğuşunu hisseder,2 bu hadise bilhassa Boğaziçi’nde müşahede edilir, zira orada dip kısımdan yukarı fırlatılmış olan deniz yosunlarının ve balıkların su yüzeyinde yüzdüğü görülür.

BÖLÜM 26. (17.) KEFAL Kefalin garip bir temayülü3 alay konusu olmuştur,4 zira korktuğu vakit başını gizler ve bütün bedeninin saklandığını zanneder.

Şehvetli tabiatları5 onları öylesine tedbirsiz kılar ki, Fenike’de ve Gallia Narbonensis eyaletinde, çiftleşme mevsiminde havuzlardan çıkarılan bir erkek balık, ağzından ve solungaçlarından geçirilen uzun bir ipe bağlanır, akabinde denize salınır, bundan sonra iple gerisin geri çekilir, bunun üzerine dişiler onu suyun tam kenarına kadar takip ederler, yumurtlama mevsiminde ise bunun aksine erkek balık dişiyi takip edecektir.

BÖLÜM 27. ACIPENSER Eskiler arasında acipenser,6 en makbul

6 Cuvier, pullarda görüldüğü burada ifade edilen hususiyetin hiçbir balıkta bulunmadığını söyler, lâkin mersinbalığı cinsi, pullar yerine, balıklarda ekseriya görüldüğü üzere birbirinin üzerine binmeyecek bir surette boylamasına hatlar halinde dizilmiş levhacıklara sahiptir.

Muhtemelen yanlış aktarılmış olan bu vakıa mezkûr rivayete vücut vermiştir ve Rondelet ile modern doğa bilimcilerin çoğunu acipenser’i adi mersinbalığı olarak görmeye ve mersinbalığı cinsine bu adı vermeye sevk eden de kuvvetle muhtemeldir ki bu husustur.

Athenaios onu kıkırdaklı balıklar arasında ve squalus familyasında sayar, oysa Plinius burada onun pek nadir olduğundan söz eder, Martialis ile Cicero da aynı şeyi söylerler ki bu durum mersinbalığı için pek de isabetle ifade edilemez.

Athenaios’ta aktarıldığı üzere Arkhestratos, bu balığın küçük, sivri burunlu ve üçgen biçimli olduğunu söyler ve hayli vasat bir tanesine 1000 Attika drahmisi değer biçildiğini anlatır.

Mersinbalığı ise diğer taraftan, ekseriya on yahut on iki kadem uzunluğundadır.

Acipenser balığı Romalılar nezdinde her devirde revaçta değildi, lakin rağbet gördüğü vakitlerde son derece yüksek bir kıymet atfedilirdi, nitekim Athenaeus'un VII. Kitabında ve Macrobius'un II. Kitap, 12. Faslında iktibas ettiği üzere Sammonicus Severus'un metninde zikredildiği veçhiyle, masaya başları çiçeklerle taçlandırılmış ve önlerinde bir kavalcının yürüdüğü hizmetkârlar marifetiyle getirilirdi.

Bütün bu ahval, Cuvier'yi bu tesmiye altında, Rusların pek ziyade kıymet verdiği, Linnaeus'un Acipenser Ruthenus, Pallas'ın ise Acipenser Pygmaeus olarak adlandırdığı ve onların çuka balığı (sterlet) diye bildikleri sivri burunlu küçük bir mersin balığı nev'inin kastedildiği kanaatine sevk etmektedir.

Bu balık Karadeniz'de ve ona dökülen nehirlerde bulunur, Ladoga Gölü'ne ve İsveç'teki Meier Gölü'ne de muvaffakiyetle nakledilmiştir.

Bu, mersin balığı cinsinin en küçüğü ve en lezizi olup, Profesör Pallas boyu iki kademi aştığında bunların St. Petersburg'da "akıl almaz fiyatlara" satıldığını beyan eder.

Küçük Asya nehirlerinde bulunmuş olması ve oradan vakit vakit Roma'ya nakledilmiş bulunması gayrikabil-i imkân değildir.

Filhakika Plinius, XXXIII. Kitap, 11. Fasılda, onun İtalya'ya yabancı olmadığını zikreder, şayet öyleyse, Ovidius'un Halieutica, 1, 96'da "ve sularımızda bilinmeyen o kıymetli elops" diye andığı "elops"tan farklı olduğu anlaşılacaktır, gerçi kendisi aynı eserin 132. satırında "acipenser" için de, "ve sen, uzak sularda nam salmış acipenser" demektedir.

Bununla birlikte Cuvier, kadim müellifler arasında isimlerin istimalinin pek de dakik olmadığını, "acipenser" tesmiyesinin umumiyetle mersin balığı için kullanılmış olabileceğini ve Plinius'un mevcut iddialarının da bundan neşet etmiş bulunabileceğini ifade eder.

Oppianus, Athenaeus'un VII. Kitabında, tıpkı Plinius gibi elops ile acipenser'in aynı olduğunu kaydeder, nitekim bu ikisinin müteradif olmadığını düşünmemizi iktiza ettirecek bir elops vasfına da tesadüf edilmemektedir.

Fasıl 28. Balıklar.

cümle balıkların en asili, pulları baş tarafına doğru ve yüzdüğü istikametin aksine meyleden yegâne mahluktur.

Ne var ki günümüzde hiçbir itibarı kalmamıştır, bu kadar ender bulunması karşısında bu vaziyet beni daha da hayrete düşürmektedir. Bazı müellifler bu balığa elops derler.

Fasıl 28.

LUPUS, ASELLUS.

Cornelius Nepos'tan ve Mim yazarı şair Laberius'tan öğrendiğimize göre, sonraki devirlerde en ziyade lupus 7 ile asellus'a 8 kıymet biçilmiştir.

Lupus'un en makbul nevileri, etinin fevkalade beyazlığı ve yumuşaklığı sebebiyle "lanati" yahut "yünlü" namiyle anılanlarıdır.

Asellus'un iki nev'i mevcuttur, en küçüğü olan callarias ile yalnızca derin sularda avlanan ve bu sebepten öncekine katbekat yeğ tutulan bacchus. 9

Buna mukabil, lupus çeşitleri arasında en çok takdir edilenler ise nehirlerden tutulanlardır.

ikisinin müteradif olmadığı neticesine varmamıza imkân tanımaz.

Filhakika Varro'nun De Re Rustica, II. Kitap, 6. Faslında ve Plinius'un işbu Kitabın 54. Faslında elops'un en mükemmelinin Rodos'ta bulunduğunu belirttiklerini, buna karşılık Archestratus'un Athenaeus'un VII. Kitabında acipenser'in mahallinin de orası olduğunu naklettiğini görmekteyiz, Columella VIII. Kitap, 16. Fasılda ve Aelianus VIII. Kitap, 28. Fasılda bu balığı Rodos'tan pek de uzak olmayan Pamfilya Denizi'ne yerleştirirler.

Plinius, XXXII. Kitap, 11. Fasılda, nefis lezzet payesinin pek çokları tarafından elops'a lütfedildiğini bildirir, Athenaeus'taki Paroslu Matron ise ona "bütün balıkların en asili, tanrılara layık bir taam" tesmiyesinde bulunur.

Nonius Marcellus'un iktibas ettiği Varro'dan öğrendiğimize göre, kendisine ödenen muazzam meblağlar sebebiyle ona "multum munus" yahut "multinummus", yani "çok paralı balık" denirdi.

Aelianus, VIII. Kitap, 28. Fasılda, bir elops avlama bahtiyarlığına erişen balıkçıların kendilerini ve teknelerini çelenklerle donatmayı ve limana girerken bunu borazan sedasıyla ilan etmeyi itiyat edindiklerini nakleder.

Profesör Pallas, Rus Zoografyası hakkındaki eserinde, elops'un diğerlerinden daha dikenli bir mersin balığı nev'i olduğunu kabul eder ki bu balık Marsigli tarafından "HUSG sextus" namiyle tasvir olunmuştur.

Lakin kadimlerin bahsettiği elops olarak bunu tayin etmesinin esbab-ı mucibesini beyan etmez.

Elops'un kılıç balığı ile aynı olduğu da ileri sürülmüştür.

7 Kurt balığı. Umumiyetle levrek yahut Fransızların nefaseti sebebiyle pek makbul tuttuğu lubin olduğu zannedilir. 8 Yukarıdaki 97 numaralı nota bakınız. 9 Cuvier, Euthydemus'ta Athenaeus'un VII. Kitabında iktibas edildiği veçhiyle bu ismin "onos" ile müteradif olarak kullanıldığını kaydeder. Ayrıca Callarias, Galerias ve Galerides isimlerine de rastlanmaktadır, lakin bunları tefrik etmeye yarayacak hiçbir alamet-i farika zikredilmemiştir.

Fasıl 29.

SCARUS, MUSTELA.

Günümüzde birinci mevki, geviş getirdiği, diğer balıklarla değil de otla beslendiği rivayet olunan yegâne balık olan scarus'a 10 tahsis edilmiştir.

Ekseriyetle Karpat Denizi'nde bulunur ve Troas'ın bir burnu olan Lectum'u 11 asla kendi rızasıyla aşmaz.

İmparator Claudius'un donanma kumandanı Optatus Elipertius, bu balığı mezkûr mahiyetteki sulardan getirtmiş, Ostia ile mezkûr sahil arasındaki muhtelif yerlere saldırtmıştır.

10 Cuvier, bu balığın Plinius'un burada beyan ettiği veçhiyle Roma sofralarında en muteber mevkii işgal ettiğini ve bilhassa şu sebeplerle şöhret bulduğunu ifade eder, Evvelemirde, geviş getirdiğine inanılması sebebiyle, nitekim Ovidius Halieutica, 1. 118'de bu hususa telmihte bulunarak şöyle der,

"Lakin diğer taraftan, kimi balıklar yayılır yosun kaplı kumlara, Tıpkı yediği taamı tek başına geviş getiren scarus gibi."

Saniyen, Aristoteles'in VIII. Kitap, 2. Fasıl ve Aelianus'un I. Kitap, 2. Fasılda bildirdikleri üzere, sırf nebatat ile beslendiği için.

Salisen, Oppianus'un Halieutica I. Kitap, 134. satırından ve Suidas'tan öğrendiğimize göre, ses çıkarma kabiliyetine malik olduğu için.

Rabian, şehvete meyli dolayısıyla, zira bir ipe bağlanan dişi marifetiyle pek çok adedi avlanabilirdi, Oppianus, Halieutica, IV. Kitap, 78. satır ve Aelianus, I. Kitap, 2. Fasıl.

Hamisen, ağa yakalandığında bir diğerine muavenet göstermekteki fevkalade dirayeti sebebiyle, ki bu hususta Ovidius'un Halieutica, 9 ve devamı satırlarda şu garip mısraları mevcuttur, "

Scarus, dalgaların altında bir hileyle avlanır ve nihayetinde hainlikle dolu olan yemden korkar hale gelir.

Başının darbesiyle sepetin sazlarını kırmaya cüret edemez, lâkin geriye dönüp kuyruğunun sık darbeleriyle çubukları gevşetirken kendine bir yol açar ve selametle derinliklere kaçar.

Dahası, arkasından yüzen müşfik bir scarus tesadüfen onun sazlar arasında çırpındığını görürse, bu şekilde geriye dönmüş haldeyken onun kuyruğunu ağzıyla tutar ve böylelikle kaçmasını sağlar." Oppianos, Halieut. Kitap iv. satır 40 ve Aelianus, Hist. Anim. Kitap i. fasıl 4 aynı ahvali zikreder.

Bu balığın, Ennius ve Horatius tarafından zikredilmesinden de anlaşılacağı üzere, kadim devirlerde dahi Romalı zevk ehli nezdinde pek ziyade muteber tutulduğunu görmekteyiz.

Bağırsakları çıkarılmaksızın tuzlanırdı, nitekim Martialis, Kitap xiii.

Ep. 84'te, onun bağırsakları olmaksızın yenmesinin makbul olmadığından bahseder görünmektedir.

Pek göz alıcı renklere sahip bir balıktı, öyle ki Marcellus Sidetes ona "floridum" derken, Oppianos tarafından da -rroiKikov [NOT: poikilon, yani alacalı yahut çok renkli] yahut "alacalı" diye tesmiye edilmiştir.

Rondelet onun spari yahut labri cinslerinden biri olduğu kanaatindedir, Belon ise bunu, kuyruğunda dışa doğru çıkıntı yapan dikenleri bulunduğunu söylediği ve günümüz zooloğlarınca bilinmeyen bir balık olarak tarif eder.

Aldrovandus ona, hâlihazırda Scarus ismiyle anılan ve papağan gagasına benzeyen kemiksi çene kemikleriyle tefrik edilen cinsin bir türü olan Scarus Cretensis adını verir.

Cuvier, Belon'dan cricdpoc [NOT: skaros] tesmiyesinin Ege Denizi'nde hâlâ kullanılmakta olduğunu öğrenmesi üzerine, muhtelif türlerinin Paris'e getirilmesini emrettiğini, bunun neticesinde bunların Aldrovandus'un Scarus Cretensis'ine tastamam benzediğini müşahede ettiğini ve binnetice bunun, Yunanlar ve Romalıların scarus balığı ile esasen aynı balık olduğuna şüphe duymadığını beyan eder.

Yukarıda zikredilen müşabehetten ötürü ekseriyetle "papağan balığı" diye tesmiye edilir, buna mukabil bazılarınca bizim dağ alabalığımıza benzediği de düşünülmüştür.

11 Bkz. Kitap v. fasıl 32, 41. Fasıl 30. BALIKLAR. 401 Campania havalisi.

Beş sene zarfında, yakalananların denize iade edilmesine azami ihtimam gösterildi, lâkin o vakitten beri, evvelce hiç tutulamayan İtalya sahillerinde daima pek bol miktarda bulunmuşlardır.

Böylelikle oburluk, elinin altında bir lezzet olsun diye bu balıkları getirmiş ve denizlere yeni bir sakin kazandırmıştır, şu halde ecnebi kuşların Roma'da üremesine şaşırmamak iktiza eder.

Sofralar için muteberlikte hemen ardından gelen balık mustela'dır,12 lâkin bu balığa yalnızca ciğeri sebebiyle kıymet verilir.

Söylenmesi pek garip bir keyfiyet, Alplerin ortasında yer alan Rhaetia'daki Erigantia Gölü,13 denizdekilerle dahi yarışacak derecede balıklar yetiştirir.14

FASIL 30. TEKİR BALIĞININ MUHTELİF TÜRLERİ VE ONLARA REFAKAT EDEN SARGUS HAKKINDADIR.

Bir dereceye kadar kıymet gören mütebaki balıklar arasında, hem en ziyade rağbet edileni hem de cümle balıkların en bol olanı tekir balığıdır [mullus],15 yalnızca mutedil bir cesamette olup nadiren iki libreyi aşar, balık havuzlarında yahut bentlerde asla bu ağırlığın fevkine çıkamaz.

İki libreyi aşan bu balıklara yalnızca Kuzey Okyanusu'nda16 rastlanır, orada dahi sadece en batı kısımlarda bulunurlar.

Diğer cinslerine gelince, muhtelif nevileri pek çoktur, bir kısmı17 deniz yosunuyla taayyüş ederken, diğerleri istiridye, çamur ve sair balıkların etiyle beslenir. En belirgin alameti, alt dudağın altından öne doğru uzanan çatallı sakaldır.

Lutarius18 yahut çamur tekiri, cümle tekirlerin en aşağısı kabul edilir.

Bu sonuncusuna, sargus namıyla maruf bir başka balık daima refakat eder19 ve tekirin çamuru bulandırdığı yerde, diğeri kendi maişeti için gıda bulur.

Kıyıda bulunan tekir pek20 muteber addedilmez, en makbul olanları ise kesif bir kabuklu deniz canlısı lezzeti taşır.21

Fenestella, bu balığın tekir [mullus] namını, kırmızı yahut tekir rengindeki kunduraların rengine müşabehetinden ötürü aldığı fikrindedir.22 Tekir senede üç23 defa yumurtlar, her halükârda yavru balıklar bu miktar kadar tezahür eder.

Fenn-i taam üstatları bize, tekirin can çekişirken türlü renklere ve birbirini takip eden tonlara büründüğünü, kırmızı pulların renginin gittikçe solarak yavaş yavaş değiştiğini, hassaten cam içine konularak seyredildiğinde bu halin daha bariz görüldüğünü haber verirler.24

12 Yahut gelincik balığı.

Cuvier, Hardouin'in bu balığın Linnaeus'un Lote yahut Gadus lota'sı olduğu ve Fransa'nın bazı vilayetlerinde hâlâ motelle tesmiye edildiği yönündeki tahmininde haklı olduğu reyindedir.

Ciğerinin, yenilebilecek en nefis lezzetlerden biri olduğunu ifade eder. 13 Bugünkü Boden See yahut Konstanz Gölü. 14 Sillig, "marinis" yerine "muraenis" kıraatini kabul etmekte, onları müren balığıyla dahi yarışır kılmaktadır.

Lâkin diğeri daha evla bir kıraat gibi görünmektedir. 15 Cuvier bunun, Yunanların rpiyXa'sı [NOT: trigla], modern İtalya'nın triglia'sı, Provence'ın rouget'si ve Linnaeus'un Mullus barbatus'u olduğunu beyan eder. 16 Cuvier, La Manche sahilleri ile Gaskonya Körfezi'nin, sarı renkli çizgilerle bezenmiş, mutad olandan daha iri cüsseli bir nevi tekir yetiştirdiğini bildirir.

Linnaeus'un Mullus surmuletus'u olan bu balık Akdeniz'de dahi bulunur, lâkin tamamı kırmızı olan daha küçük neviden çok daha nadirdir. 17 Aristoteles, Hist. Anim. Kitap viii. fasıl 5, Aelianus, Hist. Anim. Kitap ii. fasıl 41 ve Oppianos, Halieut. Kitap iii. satır 435. CİLT II. D D

402 PLINIUS'UN TABİAT TARİHİ. [Kitap IX. 18 Hardouin bunun deniz tekirinden daha cesim olduğunu, deniz sahili civarındaki çamurlu yahut balçıklı mevkilerde ikamet ettiğini ifade eder. 19 Aristoteles, Hist. Anim. Kitap viii. fasıl 5. 20 Muhtemelen balçıkta yaşamasından neşet etmektedir. Bu hususta "hekimler ihtilaf üzeredir". Aristoteles, Hist. Anim.

Kitap viii. fasıl 16, kıyı balıklarının açık denizde tutulanlardan daha üstün olduğunu söyler, buna mukabil Seneca ise, Nat. Quaest.

Kitap 3, Bölüm 18'de, kaya balıkları ile açık denizde avlananların en iyileri olduğunu söyler. 21 Bundan kabuklu deniz hayvanlarıyla beslendiklerini ima eder gibidir, lakin Hardouin bu hususta bir not düşerek, Plinius'un onların kabuklu deniz hayvanlarıyla beslendiklerini kastetmediğini, zira içlerindeki balığı yutmak için kabuğu kırmalarının imkânsız olduğunu, yalnızca kabuklu hayvanlarla aynı lezzete sahip olduklarını ifade ettiğini belirtir.

Fakat bu izahata şüpheyle yaklaşılmalıdır. 22 Öte yandan Isidorus, barbun rengi pabuçların adını bu balığın renginden aldığını söyler ki bu, hakikaten de pek muhtemeldir.

Bu pabuçlar, muhtemelen bizim sahtiyan derimizden pek farklı olmayan, bir nevi kırmızı Part derisinden imal edilirdi.

Festus bunların umumiyetle bütün patrisyenler tarafından giyildiğini söyler gibidir, fakat Varro'dan iktibas ettiği pasaj, bunların yalnızca curulis magistraları olan konsül, praetor ve curulis aedilis tarafından giyildiğini göstermektedir. 23 Oppianos'un Halieutica, 1. Kitabına göre Grekçedeki trigla ismi de buradan gelir. 24 Seneca'nın Quaestiones Naturales, Kitap 3, Bölüm 18'de bu mevzuda Romalıların barbarca zevklerini kuvvetle ele veren bir bahsi vardır. Şöyle der,

"Yeni tutulmuş olsa dahi bir barbun, şayet misafirinizin elinde can vermesine müsaade edilmemişse pek bir kıymet görmez.

Camdan fanuslara kapatılarak gezdirilirler ve can çekişirken aldıkları renk seyredilir; bu renk, ölümün çırpınışlarıyla türlü tonlara ve gölgelere bürünür." Ve yine şöyle der,

"Ölmekte olan bir barbunun renklerinden daha güzel bir şey yoktur dersiniz; çırpınıp son nefesini verirken önce erguvani bir renge bürünür, ardından tedricen üzerine bir solgunluk çöker, nihayetinde hayat ile ölüm arasına sıkışmış haldeyken belirsiz bir renge bürünür."

M. Apicius, lükse dair her hususta fevkalade bir maharet sergileyen bir adam olarak, barbunun "müttefiklerin garumu" namıyla bilinen salamurada can vermesine müsaade edilmesini pek mükemmel bir usul sayardı, zira görürüz ki bu sosa dahi bir lakap bulunmuştur, ve bu balığın ciğerinden yeni bir sos icat edecek kimseye bir mükâfat vaat etmiştir.

Bu hakikati nakletmeyi, bahsi geçen mükâfatı kimin kazandığını beyan etmekten çok daha kolay buluyorum.

BÖLÜM 31. BAZI BALIKLARIN FAHİŞ FİYATLARI

Konsüllük rütbesine haiz ve bu balık uğruna yaptığı müsrifçe harcamalarla maruf Asinius Celer, Caius devrinde, Roma'da bir balığı sekiz bin sestertius bedelle satın almıştır. Böyle bir hakikat üzerine tefekkür etmek, bizi derhal lükse karşı yüksek sesle feryat edip tek bir aşçıyı satın almanın bir attan daha pahalıya mal olmasından yakınanlara yöneltecektir, oysa günümüzde bir aşçı ancak bir zafer alayının maliyetine denk bir meblağa elde edilebilmekte, bir balık ise vaktiyle bir aşçı için ödenen fiyata alınabilmektedir! Hakikaten de efendisinin mülkünü en fenni usullerle tüketmeyi bilen kimseden daha muteber pek az canlı vardır. (18.) Licinius Mucianus, Kızıldeniz'de seksen libre ağırlığında bir barbunun yakalandığını nakleder.

Şayet şehrimizin civarındaki kıyılarda bulunmuş olsaydı, zevk erbabımız buna ne muazzam bir paha biçerdi!

25 Bu hamsi ezmesi, salamura yahut balık sosundan 31. Kitap, 44. Bölümde daha tafsilatlı bahsedilecektir. 26 Alecem. Bkz. Kitap 31, Bölüm 44. Seneca, Quaestiones Naturales, Kitap 3, Bölüm 17'de balıkların canlı canlı salamuraya yatırılması şeklindeki bu gaddarca adetten şöyle bahseder, "Diğer balıkları ise sosların içinde katlederler ve canlı canlı salamura yaparlar.

Bir balığın yerin altında yaşayabilmesini akıl almaz bulan kimseler vardır.

Sosun içinde yüzen bir balığı ve ziyafetin baş yemeğinin boğazdan evvel gözü doyuracak surette bizzat ziyafet esnasında katledildiğini işitselerdi, bu durum onlara kim bilir ne kadar daha inanılmaz görünürdü?" 27 MÖ 8 senesinde konsül olan C. Asinius Gallus'un oğlu olabilir, lakin kendisinin hiçbir vakit konsül olduğu görülmemektedir. 28 İmparator Caligula'nın saltanatı. 29 Iuvenalis, Satirler 4, Satır 15'te her libresi için bin sestertius olmak üzere bir barbunun 6000 sestertiusa satın alındığından bahseder, Suetonius ise Tiberius'un devrinde üç barbunun 30.000 sestertiusa satıldığını anlatır.

Iuvenalis'in aynı Satirde, balıkçının bir köle olarak bizzat balıktan daha cüzi bir meblağa satın alınabilmesinin pek muhtemel olduğunu söylemesi işte bu kabil bir israfa kinayedir.

Yukarıdaki hesaba göre bu barbunların her biri paramızla takriben 70 sterline satılmıştır. 30 Cuvier, Hint Denizleri'nin barbununun umumiyetle bizimkinden daha iri olmasına rağmen, burada zikredilen ağırlığa uzaktan yakından yaklaşanına asla tesadüf edilmediğini söyler.

BÖLÜM 32. AYNI TÜRLERİN HER YERDE AYNI DERECEDE İTİBAR GÖRMEDİĞİNE DAİR

Balıkların tabiatında şu da vardır ki, bazıları bir mahalde, bazıları ise bir başka mahalde daha yüksek itibar görür, sözgelimi Mısır'da coracinus, Gades'te faber namıyla da maruf zeus, Ebusus civarında salpa böyledir; salpa başka yerlerde murdar bir balık sayılır ve nerede bulunursa bulunsun evvela bir sopayla dövülmeksizin hiçbir yerde layıkıyla pişirilemez, Aquitania'da ise nehir somonu denizde yüzen bütün balıklara yeğ tutulur.

31 Evvelce zikredildiği üzere, modern Mısırlıların bolti balığı. 32 Yahut Jüpiter balığı.

Cuvier, Gillius'un "faber" ismini dülger balığına yahut Aziz Petrus balığına tatbik ettiğini ve bu balığa "forga" diyen Dalmaçyalıların, balığın kemiklerinde bir demirci ocağının bütün aletlerini bulabildiklerini iddia ettiklerini naklettiğini belirtir.

Ondan sonra diğer modern doğa bilimciler de aynı balığı Zeus faber olarak tesmiye etmişlerdir, fakat Cuvier'nin belirttiğine göre, kadimlerin bu isimle andığı balığın dülger balığı olduğunu ispatlayacak hiçbir delil mevcut değildir.

Hatta Ovidius'un Halieutica, 1. 112'de bu balığa layık gördüğü "nadir" sıfatı, Akdeniz'de pek bol bulunan dülger balığı için geçerli olmaktan fersah fersah uzaktır.

Eğer hakikaten Yunanların chalkeus [NOT: Metindeki bozuk Grekçe dizgi (%a\Ksv£) bu şekilde okunmalıdır] dedikleri balık, varsaymak için haklı sebeplerimiz olduğu üzere "faber" ile aynı idiyse, bu durum dülger balığının lehine bir delil teşkil ederdi, zira Athenaios VII. Kitapta chalkeus balığının yuvarlak bir şekle sahip olduğunu söyler, ancak diğer taraftan Oppianos, Halieutica V. Kitap 135. satırda, bu balığı üzerlerinde yosun bulunan kayalıkların yakınında beslenen kaya balıkları arasında sayar, oysa dülger balığı yalnızca derin denizlerde bulunur. 33 Yahut "demirci". 34 Cuvier, bu balığın İtalya'da hâlen aynı adı taşıdığını, Provence'ta "saupe", Languedoc'ta ise "vergadelle" olarak adlandırıldığını ve Linnaeus'un Sparus salpa türü olduğunu, ayrıca salpa'nın eski çağlardaki tüm vasıflarını hâlâ taşıdığını, ot yiyip midesini doldurduğunu ve gövdesinde çok sayıda kırmızı çizgi bulunduğunu belirtir.

Yaygın bir balıktır ve lezzetsizdir, fakat eski adı Ebusus olan İviza'da da başka yerlerde olduğundan daha lezzetli değildir. M.

De la Roche, mezkûr adanın balıklarını tarif ederken, saupe'un etine orada pek az itibar edildiğini sarih bir surette ifade eder.

Ovidius, Halieutica 122. satırda, ondan "haklı olarak pek az itibar gören" diye bahseder. 35 Bkz. III. Kitap, 11. Bölüm. 36 Ne Ebusus'ta ne de başka bir yerde. 37 Hardouin, Latin müellifler arasında bu balıktan yalnızca Plinius ile Ausonius'un bahsettiğini, Yunanlar arasında ise hiçbirinin bundan söz etmediğini kaydeder.

Muhtemelen onlar tarafından etraflıca bilinemeyecek kadar uzak kuzey bölgelerine has bir balıktı.

Bu memlekette, scarus [papağan balığı] ve kefalin Roma sofralarında sahip olduğu anlaşılan mertebeye sahiptir.

BÖLÜM 33. SOLUNGAÇLAR VE PULLAR

Kimi balıklar çok sayıda solungaca sahiptir, kimileri tek bir solungaca38, kimileri ise çift solungaca, ağızdan giren suyu bunlar vasıtasıyla dışarı atarlar.

İhtiyarlık alameti39, her balıkta aynı olmayan pulların sertleşmesidir.

İtalya'da, Alplerin eteğinde Larius ve Verbanus adında iki göl40 vardır ki buralarda her yıl, Vergiliae'nin41 [Ülker takımyıldızı] doğuşunda, pullarının çokluğu ve bunların kundura çivilerini43 andıran aşırı sivri şekilleriyle42 dikkati çeken balıklar görülür, bununla birlikte mezkûr balıklar yalnızca o ay zarfında44 görülür ve daha fazla kalmazlar. 38 Başın her iki yanında birer tane kastetmiş olmalıdır.

Cuvier, bu pasajın Aristoteles'in Historia Animalium II. Kitap 13. Bölümündeki daha uzun bir kısımdan alındığını, ancak bu metnin günümüze öylesine bozulmuş ve parça parça bir hâlde ulaştığını, dolayısıyla ya tamamen anlaşılmaz olduğunu ya da her hâlükârda modern müşahedelerle uyuşmadığını belirtir.

Kendisi, yalnızca bir veya iki solungacı olan hiçbir balığın malumumuz olmadığını söyler.

Linnaeus sistemindeki Lophius cinsleri her iki yanda üçer solungaca sahiptir ve balıkların ekseriyetinde, solungaç kapağına bitişik yarım bir taneyle birlikte dört solungaç bulunur.

Kimi kıkırdaklı balıklarda ise beş veya altı, bofa balıklarında ise yedi solungaç vardır. 39 Aristoteles, Historia Animalium III. Kitap, 10. Bölüm. 40 Günümüzdeki Como Gölü ve Maggiore Gölü.

Bkz. III. Kitap, 23. Bölüm. 41 Vergiliae hakkında bkz. 20. Bölüm. 42 Cuvier; cyprinus cinsinin muhtelif türlerinde, bilhassa rubellio'da (Linnaeus'un Cyprinus rutilus'u), kızılgözde (Linnaeus'un Cyprinus jeses'i) ve çapak balığında (Linnaeus'un Cyprinus brama'sı), yumurtlama mevsiminde erkek balığın derisine ve pullarına yapışık küçük siğiller bulunduğunu söyler.

Bu görünüm bilhassa Lombardiya göllerinde rastlanan, orada "pigo" adıyla bilinen ve diğer memleketlerin kızılgöz balığına benzeyen bir türde müşahede edilmiştir.

Plinius'un bu görünüme telmihte bulunması kuvvetle muhtemeldir.

Rondelet, Balıklar Üzerine adlı eserinde bunun bir resmine yer verir ve onu "pigus" yahut "cyprinus clavatus" olarak adlandırır, lâkin Plinius gibi o da hatalı bir biçimde bunu müstakil bir balık cinsi zanneder. 43 "Clavorum caligarium", "caliga çivileri". Bu, Romalı askerler tarafından giyilen dayanıklı, ağır bir sandalet idi.

Yüzbaşılar tarafından giyilir, lâkin üst rütbeli subaylar tarafından giyilmezdi, bu sandaleti kullanmalarından ötürü yüzbaşılar da dâhil olmak üzere alelade askerler "caligati" tesmiye olunurdu.

İmparator Caligula bu lakabı çocukluğunda, "caliga" giymesi ve alelade bir askerin hayatına alışkın olması sebebiyle almıştı.

"Caliga"nın altına çakılan iri başlı çivilerden XXII. Kitap 46. Bölümde ve XXXIV. Kitap 41. Bölümde tekrar bahsedilir.

İosephos, bir Roma yüzbaşısının bu çiviler sebebiyle vuku bulan ölümünü nakleder.

Kudüs'teki mabedin mermer döşemesi üzerinde koşarken ayağı kaymış ve ayağa kalkamamış, bunun üzerine Yahudiler tarafından bastırılarak katledilmiştir.

Roma İmparatorluğu'nun sukutundan sonra caliga askerler tarafından artık giyilmez olmuş, fakat keşişler ve uzlet ehli tarafından benimsenmiştir. 44 Dalechamps, benzer bir surette, Paladru adıyla bilinen gölde "umblae" tesmiye olunan pek nefis lezzetteki balıkların yalnızca aralık ayında avlanabildiğini ve senenin başka hiçbir vaktinde bulunmadığını, hakeza Strazburg yakınlarında Ren Nehri'nde bulunan alausee'lerin de sadece mayıs ayında görüldüğünü ve başka hiçbir vakitte rastlanmadığını söyler.

BÖLÜM 34. (19.) SESİ OLAN BALIKLAR, SOLUNGAÇSIZ BALIKLAR

Arkadya, uyumak için karaya çıkması hasebiyle exocoetus45 adı verilen balığıyla bir harika meydana getirir.

Clitorius46 Nehri civarında bu balığın konuşma kabiliyetiyle mücehhez olduğu ve solungacının bulunmadığı47 rivayet edilir, kimi müellifler tarafından adonis olarak adlandırılır.

BÖLÜM 35. KARAYA ÇIKAN BALIKLAR, BALIK TUTMAK İÇİN MÜNASİP VAKİT

Deniz faresi48 adıyla maruf balıklar dahi, 45 'Apo tou exo koitan [NOT: Metindeki bozuk Grekçe 'ATTO rov t£w KOITCLV ibaresi], "suyun dışında uyumasından ötürü".

Bu balıktan Theophrastos da "Kuru Karada Yaşayan Balıklar" adlı fragmanında, Peripatetik Klearkhos'un Athenaios VIII. Kitapta iktibas edilen satırlarında, Oppianos Halieutica I. Kitap 158. satırda ve Aelianus Historia Animalium IX. Kitap 36. Bölümde bahseder.

Ne var ki bütün bu müelliflerin zikrettiği balık bir deniz balığıdır, oysa Plinius'un bahsettiği balık, Arkadya'da bulunması sebebiyle, zaruri olarak bir nehir balığı olmalıdır.

Hardouin’in belirttiğine göre, yazar tarafından burada zikredilen balığın asıl adı, renklerinin çeşitliliğinden ötürü bu şekilde tesmiye olunan Poikilias’tır [Troikilias].

Cuvier, burada bahsi geçen balığın Linnaeus’un uçan balıklardan olan Exocoetus’u olmadığını, fakat zikredilenin Blennius yahut Gobio cinsine mensup bir balık olduğuna şüphe bulunmadığını ifade eder, zira bu küçük balıklar sular çekildiğinde ekseriyetle sahilde kalmış vaziyette bulunur ve su haricinde hayli uzun bir müddet canlı kalabilme hassasına maliktir. Klitorius’a dökülen Aroanius nehrinde.

Pausanias bu rivayeti aktarır, fakat seslerini dinlemek maksadıyla oraya defalarca gitmiş olmasına rağmen bu balıkları asla işitemediğini de ilave eder, Athenaeus’un sekizinci kitabında iktibasta bulunduğu bir müellif olan Patraeli Mnaseas da bu ses çıkaran balıklardan bahsetmektedir. Cuvier bundan yalnızca solungaç yarıklarının fevkalade küçük olduğunun anlaşılması gerektiğini mülahaza eder, zira kendisinin de belirttiği üzere, solungaçsız hiçbir balık mevcut değildir.

Bununla birlikte, Plinius’un Athenaeus’ta yer alan ve Peripatetik Klearkhos’tan nakledilen bir pasajı yanlış tercüme etmiş olması gayet muhtemeldir, zira mezkûr pasajda bazı balıkların bir sese malik olduğu, fakat yine de bir boğaza, yani bronkhos’a sahip bulunmadığı söylenmektedir, bu lafız ise müellifimiz tarafından muhtemelen brankhia, yani "solungaçlar" şeklinde yanlış anlaşılmış olabilir. "Marini mures [deniz fareleri]." Cuvier, Oppianos’un Halieutika adlı eserinin beşinci kitabının 174. ve müteakip satırlarına istinaden, deniz farelerinin küçük olmalarına rağmen diğer balıklara hücum ettiklerini ve bizzat insana dahi mukavemet gösterdiklerini aktarır.

Derilerinin pek muhkem, dişlerinin ise gayet kuvvetli olduğunu beyan eder.

Theophrastos, hem karada hem denizde beslenmeleri hasebiyle onları foklar ve kuşlarla birlikte zikreder.

Cuvier, Dalechamps’a muvafık olarak onları bir kaplumbağa nevi addedip etmeme hususunda bir miktar tereddüt içindedir.

Şayet öyleyse, bunun Linnaeus’un Akdeniz’de hiç de nadir görülmeyen küçük kaplumbağası Testudo coriacea olabileceğini mülahaza eder.

Bununla beraber, bunun Fiasco psaro yahut Linnaeus’un Tetrodon lineatus’u olduğuna hükmetmek için de aynı derecede mesnet bulunduğunu ileri sürer. Linnaeus’un Sepia octopodia’sı. Linnaeus’un Muraena helena’sı.

Theophrastos’un pek isabetle izah ettiği üzere, Cuvier bu hayvanın, tıpkı yılanbalığı gibi, solungaç deliklerinin küçüklüğü sayesinde su haricinde de yaşayabildiğini belirtir.

Kendi cinslerinden başkalarını aramak maksadıyla sudan çıktıkları umumi bir kanaattir, fakat Spallanzani, Comacchio balıkçıları tarafından bu vaziyetin neredeyse hiçbir vakit vuku bulmadığı ve yalnızca mecbur kaldıklarında sudan ayrılacakları hususunda bilgilendirilmiştir.

Ahtapot dahi medcezirden ötürü sahile atıldığında karada pek çevik bir surette sürünür ve hayli süratle hareket eder. Bu husus keza Mirabilium Auscultationes risalesinin 72. faslında da serdedilmiştir, Theophrastos da "Karada Yaşayabilen Balıklar Üzerine" adlı eserinde bu Hint balıklarının kefale benzediğini ifade eder.

Cuvier, bu balıkların kafa ve gövdeleri itibarıyla kefale kuvvetli bir benzerlik gösteren, Bloch’un Ophicephalus cinsine mensup muhtelif türler olarak bilinen balıklar olduğunu belirtir. Bay Hamilton Buchanan, "Bengal Balıkları Tarihi" adlı eserinde, bu balıkların nehirlerinden çimenler üzerine o derece uzak mesafelere kadar süründüklerini, ahalinin bunların mutlaka semadan düşmüş olduğuna katiyetle inandığını kaydeder. Yahut "Balıklar".

Sanki, hakikaten de Hardouin’in dediği gibi, takımyıldıza verilen ismin benzerliği balık üzerinde herhangi bir tesir husule getirebilirmişçesine! Linnaeus’un Pleuronectes maximus’u olan kalkan balığı. Linnaeus’un Pleuronectes solea’sı. "Passer." Muhtemelen pisi balığımız, Linnaeus’un Pleuronectes platessa’sı.

tıpkı ahtapotlar ve mürenler gibi karaya çıkmayı itiyat edinmişlerdir, bundan maada, Hindistan nehirlerinde bunu yapan ve akabinde tekrar suya sıçrayan bir nevi dahi mevcuttur, zira bunların durgun sulara ve çaylara geçtikleri tespit edilmiştir.

Balıkların ekserisi, kendilerine emniyetle yumurtlayacakları mahalli öğreten bariz bir sevki tabiiye maliktir, zira bu nevi yerlerde yavrularını yutacak hiçbir düşman bulunmadığı gibi, dalgalar da çok daha az şiddetlidir.

Balık avlamak için en elverişli vaktin Güneş’in Balık burcundan geçtiği devre olduğunu pek az kimsenin bildiği tefekkür edildiğinde, balıkların bu suretle sebep ve neticeyi idrak etmelerinin ve muayyen devrelerin intizamlı tekerrürünü kavramalarının çok daha büyük bir hayret mevzuu teşkil edeceği aşikârdır.

BÖLÜM 36. (20.) VÜCUT ŞEKİLLERİNE GÖRE BALIKLARIN TASNİFİ.

Kimi deniz balıkları yassıdır, meselâ kalkan, dil balığı ve deniz serçesi [pisi balığı] böyledir, bu sonuncusu kalkandan yalnızca vücudunun yan yatış vaziyetiyle ayrılır.

Kalkan sağ tarafı yukarıda olacak vaziyette yatar, deniz serçesinde ise sol taraf en üsttedir.

Yine kimi deniz balıkları, müren ve mığrı balığında olduğu gibi uzundur.

BÖLÜM 37. BALIKLARIN YÜZGEÇLERİ VE YÜZME TARZLARI.

Balıklara ayak makamına kaim olmak üzere bahşedilen yüzgeçlerde de bir tefavit bulunması bundandır, hiçbirinde dörtten fazla yüzgeç bulunmazken bazılarında yalnızca iki, diğerlerinde ise hiç yoktur. Yalnızca Fucinus Gölü’nde yüzmek için sekiz yüzgece malik bir balık bulunur.

Uzun ve kaygan olan balıklar, meselâ yılanbalıkları ve mığrılar, nihayet iki yüzgece maliktir, diğer bazılarında ise, meselâ aynı zamanda solungaçtan da mahrum olan mürende, hiç yüzgeç bulunmaz. Bütün bu balıklar, tıpkı yılanların karada yaptığı gibi, vücutlarının dalgalı hareketiyle denizde yol alır, kuru toprak üzerinde de sürünebilirler ve bu tabiata malik olanlar diğerlerine nispetle daha uzun ömürlüdür.

Yassı balıkların bazılarında dahi yüzgeç bulunmaz, meselâ vatozlar böyledir, zira bunlar enlemesine yüzerler, keza ahtapot gibi "yumuşak" balıklar namıyla maruf olanlarda da yüzgeç yoktur, zira ayakları onlara yüzgeç yerine hizmet eder. Cuvier, umumiyetle pleuronectes türlerinin iki gözünün de vücudun aynı tarafında yer aldığını belirtir.

Kalkan balığında gözler sol taraftadır ve kum üzerinde sağ tarafı üstüne yatar, oysa pisi balığı yahut bayağı piside gözler sağdadır ve sol tarafı üstüne yatar, bu vaziyet Plinius’un serdettiğinin tam aksidir. Aristoteles, Hist. Anim.

Kitap I, Bölüm 6. 57 Cuvier, Pliny’nin bununla yalnızca simetrik yüzgeçleri ya da yüzgeç çiftlerini kastettiğini belirtir, yani kolların yerini tutan göğüs yüzgeçleri ile ayakların yerine geçen karın yüzgeçlerini, nitekim hakikatte hiçbir balıkta ikiden fazla çift bulunmaz.

Pliny bu beyanına sırt, anüs ve göğüs yüzgeçlerini dahil etmemektedir. 58 Yalnızca bir çifti olan yılan balıkları ve mığrılar gibi. 59 Mürenler ve bofa balıkları. 60 Bkz. Kitap III, Bölüm 17. 61 Cuvier, burada bir yumuşakçadan veya kabuklu hayvandan bahsedildiğine hiç şüphe olamayacağı kanaatindedir. 62 Mürenler de yılan balıkları gibi solungaçlara sahiptir, fakat Cuvier deliğin yılan balığındakinden çok daha küçük olduğunu ve deri altındaki solungaç kapakçıklarının neredeyse fark edilemeyecek kadar ufak kaldığını ifade eder, hatta o kadar küçüktür ki Lacépède gibi modern doğa bilimciler bunların mevcudiyetini dahi inkâr etmişlerdir. 63 Aristoteles, Hayvanların Kısımları Üzerine, Kitap IV, Bölüm 13 ve Hayvanlar Tarihi, Kitap I, Bölüm 6. 64 Yahut vatoz [dikenli vatoz].

Bilakis Cuvier, pastinacanın diğer bütün vatozlardan daha ziyade yatay yerleşmiş büyük göğüs yüzgeçlerine sahip olduğunu, lakin bunların gövdeye öylesine bitişik durduğunu ve yakından incelenmedikçe yüzgeç gibi görünmediğini belirtir. 65 Cuvier’nin aktardığına göre, ahtapotun başına bağlı duran ve hem yüzmek hem de sürünmek maksadıyla farksızca kullandığı dokunaçları veya duyargaları bu isimle anmaktadır.

BÖLÜM 38. (21.) YILAN BALIKLARI. Yılan balıkları sekiz66 yıl yaşar, poyraz estiğinde suyun dışında altı güne67 kadar hayatta kalabilirler, fakat lodos hâkim olduğunda bu kadar uzun süre yaşayamazlar.

Kışın68 çok sığ suda yahut suları bulanmışsa yaşayamazlar.

Nehirlerin ekseriyetle bulanık aktığı Vergiliae’nin69 doğuşu civarında bilhassa çok avlanmaları bu sebeptendir.

Bu mahluklar gıdalarını gece ararlar, öldüklerinde cesetleri su yüzeyine çıkmayan70 yegâne balık bunlardır. (22.) İtalya’da, Verona arazisinde, içinden Mincius Nehri’nin aktığı Benacus71 adında bir göl bulunur.72 Bu nehrin gölden çıktığı mevkide, senede bir defa ve ekseriyetle teşrinievvel ayında, göl sonbahar takımyıldızlarının73 tesiriyle bariz biçimde çalkalanır ve yılan balıkları dalgalarla öylesine yığılır74 ve akıl almaz kalabalıklar hâlinde sürüklenir ki, nehir yatağına bu maksatla inşa edilen haznelerde75 her biri binden fazla balık ihtiva eden kitleler bir arada tutulur.

BÖLÜM 39. (23.) MÜREN. Bütün diğer balıklar yalnızca muayyen dönemlerde yumurtlarken, müren her ay yavrular, bu balığın yumurtaları fevkalade bir süratle büyür.76 Mürenin karaya çıktığı ve orada yılanlarla çiftleşerek döllendiği avam arasında yaygın bir inanıştır.77

Aristoteles78 dişiyi dölleyen erkeğe "zmyrus" adını verir ve aralarında fark bulunduğunu, mürenin alacalı79 ve nahif, zmyrus’un ise tek renkli, metin ve ağzından dışarı fırlayan dişlere sahip olduğunu söyler.

Kuzey Galya’da bütün mürenlerin sağ çenesinde, Yedi Kardeşler (Septentriones)81 takımyıldızını andıran, altın renginde ve hayvan hayatta kaldığı müddetçe parıldayan, lakin ölür ölmez kaybolan yedi leke80 bulunur.

Roma’da süvari sınıfından olan ve merhum İmparator Augustus’un dostları arasında yer alan Vedius Pollio,82 merhametsizliğini bu hayvan vasıtasıyla icra etmenin bir yolunu bulmuştu, zira mahkûm ettiği köleleri mürenlerle dolu havuzlara attırırdı, karada 76 Hardouin, bu iddianın Pliny tarafından işbu Kitabın 74. bölümünde tekrar edilmesine rağmen bir yanılgıdan ibaret olduğunu söyler, mamafih Aristoteles’in Hayvanlar Tarihi, Kitap V, Bölüm 11 ve Athenaeus’un Kitap VII’deki kayıtlarından, müren yavrularının büyüme süratlerinin fevkaladeliğini öğrenmekteyiz. 77 Lakin bu avam inanışı Oppianos tarafından Halieutica, Kitap I, Bölüm 555, Athenaeus, Kitap VII, Aelianus, Hayvanlar Tarihi, Kitap I, Bölüm 50 ve Kitap IX, Bölüm 66 ile "şayet hakikat bu ise" kaydını düşen Nikandros’un Theriaca’sında da takip edilmiştir. Keza Basileios’un Hexaemeron, Vaaz VII ve Ambrosius’un Vaazlar eserinde de buna telmihte bulunulur. 78 Aristoteles, Hayvanlar Tarihi, Kitap V, Bölüm 11’de bu rivayeti yalnızca işittiği hâliyle iktibas eder ve doğruluğuna kefil olmaz. Athenaeus’un Kitap VII’de naklettiğine göre Dorion, zmyrus ile müreni büsbütün farklı cinsler olarak kabul eder. Zmyrus’un kılçıksız olduğunu, tamamının yenebildiğini ve etinin yumuşaklığıyla temayüz ettiğini söyler. İki türü vardır, en makbul olanlarının ise siyah renkliler olduğunu belirtir. 79 Cuvier, bayağı mürenin kahverengi ve sarı benekli olduğunu, fakat daha kuvvetli dişlere malik, baştan aşağı kahverengi ve daha iri bir türün, Risso’nun Muraena christini dediği balığın bulunduğunu kaydeder. Bunun, kadim müelliflerin zmyrus tesmiye ettiği balık olduğuna şüphe duymamaktadır.

Modern doğa bilimcilerin, boynunda sarı lekeler bulunan küçük bir mığrı türü olan Muraena zmyrus'u yanlış adlandırdıklarını söyler. 80 Cuvier, bu Kitabın 24. bölümüne düştüğü Notlardan birinde bu pasaj hakkında birtakım mülahazalarda bulunmuştur. Bkz. s. 395. 81 Yedi Triones ya da çifte koşulan öküzler.

Büyük Ayı takımyıldızı Romalılar tarafından bu adla anılırdı. 82 Bu bedbaht adam aslen azatlı bir köleydi ve zalimliğinden ötürü bir keresinde Augustus tarafından cezalandırılmış olmasına rağmen, mülkünün büyük bir kısmını ona bıraktı. M.Ö. 15 yılında öldü.

Macrobius'un Sat. B. ii. c. 4'te zikrettiği, Augustus'un aleyhinde bazı Fescennine dizeleri kaleme aldığı kişiyle aynı şahıs olduğu tahmin edilmektedir.

Bölüm 40.] BALIKLAR. hayvanların bu maksada kâfi gelmeyeceğinden ötürü değil, bir insanın başka hiçbir hayvan türü tarafından bir anda böylesine muntazam parçalanamayacağını görmesinden ileri gelmekteydi.

Bu balıkların sirke tadıyla çılgına döndükleri söylenir.

Derileri son derece incedir, yılanbalığının derisi ise, diğer taraftan, çok daha kalındır.

Verrius bize, vaktiyle Roma vatandaşlarının çocuklarının, praetexta giydikleri sırada83 yılanbalığı derisiyle kırbaçlandıklarını ve bu sebeple, kanun uyarınca kendilerine hiçbir para cezası84 uygulanamadığını bildirir.

BÖLÜM 40. (24.) YASSI BALIKLARIN ÇEŞİTLİ TÜRLERİ

Yassı balıkların bir başka türü daha vardır ki, kemik yerine kıkırdağa sahiptir, nitekim raia,85 pastinaca,86 squatina,87 torpedo88 ve kendi Yunanca isimleri altında öküz,89 lamia,90 kartal91 ve 83 Roma gençleri toga virilis'i kuşanana dek toga praetexta, yani senatör cübbesi giyerlerdi.

Toga virilis, Mart ayındaki Liberalia şenliğinde kuşanılırdı, bu merasim için kesin bir yaş belirlenmemiş gibi görünse de, umumi bir kaide olarak, muhtemelen on dördüncü yaşın ikmalini takip eden ilk bayramda icra edilirdi, gerçi on dördüncü yaşın ikmalinin her daim gözetilen zaman olup olmadığı kesin değildir.

Bir erkek praetexta giydiği müddetçe "impubes" [ergenliğe ermemiş] kabul edilirdi ve toga virilis'i kuşandığında artık "pubes" [ergen] olurdu.

Dolayısıyla burada istimal edilen "investis" yahut "praetextatus" kelimesi, impubes ile aynı manadaydı. 84 Böylece "impubes", Hardouin'in dediği gibi, "parasıyla değil, derisiyle" öderdi.

Isidorus, Sözlük'ünde şöyle der, "4 Anguilla, mektepte çocukların tedip edildiği alelade 'scutica'ya, yani kırbaca verilen addır." Nüktedan Rabelais, B. ii. c. 30'da şöyle der, "

Bunun üzerine efendisi ona bir yılanbalığı derisiyle öyle sıkı bir dayak attı ki, tulum gaydası yapmak için kendi derisi beş para etmezdi." 85 Vatoz. 86 İğneli vatoz, Linnaeus'un Raia pastinaca'sı. 87 Keler balığı, Linnaeus'un Squalus squatina'sı. 88 Linnaeus'un Raia torpedo'su. 89 Galen, Hippokrates'in kullandığı kelimeleri izah ederken, Oppian'ın da Halieut. B. ii. l. 141 ve devamında tarif ettiği /3ouc 0aXaff<rtoc [bous thalattios / deniz öküzü] varlığından bahseder.

Onun on bir yahut on iki arşın uzunluğa kadar eriştiğini, güçlükle fark edilen küçük ve zayıf dişleri olduğunu söyler ve görünüşünü bir evin damına benzetir.

Cuvier, boynuzlarından bahsedilmese de, modern doğa bilimciler tarafından Cephalopterus adıyla bilinen büyük bir boynuzlu vatoz türünün kastedildiğini düşünür ve bu boynuzların ona Yunanca adını vermiş olmasının pek muhtemel olduğu kanaatini taşır.

Nitekim Plinius'un kendisi de başka bir yerde, B. xxxii. c. 53'te, ondan "cornuta", yani "boynuzlu balık" adıyla bahseder. 90 Büyük olasılıkla bir vatoz türü. 91 Cuvier bunun mylobates, Linnaeus'un Raia aquila'sı olduğunu ileri sürer, muhtemelen göğüs yüzgeçlerinin genişliği ve kendine has şekli sebebiyle bu ismi almıştır.

kurbağa92 olarak bilinenler böyledir. Bu sayıya, her ne kadar yassı balık olmasalar da, squali93 türü de dahil edilmelidir.

Bu balıklara verdikleri selache94 müşterek cins adını ilk kullanan Aristoteles olmuştur, ancak bizler, şayet onları "kıkırdaklı" balıklar olarak adlandırmayı tercih etmezsek, tefrik edecek bir vasıtaya sahip değiliz.

Bu balıkların tamamı etoburdur95 ve daha evvel96 belirtildiği üzere, tıpkı yunuslar gibi sırtüstü yatarak beslenirler, diğer balıklar97 da yumurtlayarak çoğalırken, deniz kurbağası olarak bilinen tür hariç olmak üzere bu cins, tıpkı deniz memelileri (cetacea) gibi canlı doğurur.98

BÖLÜM 41. (25.) ECHENEIS VE ONUN BÜYÜLERDEKİ KULLANIMI

Kayanın kovuklarında yaşama itiyadında olan ve echeneis1 adıyla bilinen çok küçük bir balık99 vardır. Bunun bir geminin omurgasına yapıştığında onun ilerleyişini 92 Bdrpaxog aXitvQ [batrachos alieus], deniz kurbağası, Linnaeus'un Lophius piscatorius'u ve Fransızların baudroie dediği fener balığı.

Cuvier, bu hayvanın kemiklerinde pek az sertlik yahut metanet bulunmasına karşın, tam manasıyla kıkırdaklı bir balık olmadığını belirtir. 93 Bu husus Aristoteles'in Hist. Anim.

B. v.'inden iktibas edilmiştir, ancak o, Kai TravTct ra ya\tudr) [kai panta ta galeode] der, bundan ötürü Massarius, Turnebus ve Hippolytus Salvianus "squali" yerine "galei" okumaya meylederler.

Bununla birlikte, Hardouin'in belirttiğine göre, her iki terim de Fransızların "chiens de mer", yani "köpekbalığı" dedikleri cinsi ifade etmek için kullanılır. 94 Aristoteles'in, bu ismin mucidi olmasına rağmen, bunun nereden neşet ettiğini hiçbir yerde belirtmemiş olması şayanıhayrettir. Galen, De Alim. Fac.

B. iii. c. 36'da, bunun cnro TOV raXag £xaj/ [apo tou selas echein], yani geceleri ışıldamaları keyfiyetinden ileri geldiğini söyler. 95 Aristoteles, Hist. Anim. B. viii. c. 5 ve De Part. Anim.

B. iv. c. 13. 96 Bu Kitabın 7. bölümünde. 97 Aristoteles, Hist. Anim.

B. vi. c. 8. 98 Cuvier, deniz kurbağasının yumurtladığının doğru olduğunu, lakin onun haricindeki bütün kıkırdaklı balıkların canlı doğurduğunu söylemenin hakikatten fersah fersah uzak olduğunu belirtir.

Mesela vatozlar, kare biçiminde ve son derece sert, boynuzsu bir kabukla örtülü büyük yumurtalar bırakırlar. Aristoteles, Hist. Anim.

B. viii. c. 5 ve B. ii. c. 16'da, deniz kurbağası yahut kurbağa balığı hususunda aynı istisnayı yapar. 99 Bu da Aristoteles'ten, Hist. Anim. B. ii, c. 17'den alınmıştır. Oppian da Halieut.'ta bundan bahseder.

B. i. 1. 223 ve devamı, fakat ona modern bofa balığının bütün vasıflarını atfeder. 1 Cuvier'nin belirttiğine göre bu, Linnaeus'un Echeneis remora'sıdır.

Başının üzerinde, vasıtasıyla herhangi bir cisme yapışabileceği bir uzva maliktir.

Böylelikle gemilere ve daha büyük balıklara tutunabilir, lakin bir gemiyi durdurmaya gelince, Cuvier'nin de işaret ettiği üzere, en ufak bir sandala dahi tesir edecek zerre kadar kudreti yoktur.

Binaenaleyh Plinius'un Kitap xxxii, Bölüm 1'de bu balık uğruna sarf ettiği bütün o fesahat büsbütün heba olmuştur.

BÖLÜM 41. BALIKLAR. ilerleyişi engellenir ve adını da bu ahvalden alır.2 Bu sebepten ötürü, aşk iksirlerinde3 ve mahkeme hükümlerini yahut adli muameleleri geciktirmek maksadıyla kullanılmasından ötürü kötü bir şöhrete de sahiptir, bu şerli hususiyetleri ancak haiz olduğu tek bir meziyetle telafi edilir, gebe kadınlarda rahim akıntılarını durdurmaya yarar ve cenini doğuma kadar muhafaza eder, mamafih hiçbir vakit gıda niyetine tüketilmez.4 Yüzgeçlerinin şekli ve mevkii dolayısıyla aradaki müşabehet öylesine kuvvetlidir ki, Aristoteles5 bu balığın ayakları olduğu kanaatindedir. Mucianus, erguvan salyangozundan daha iri, başı ne pürüzlü ne de yuvarlak olan, kabuğu tek parçadan ibaret olup her iki yana kıvrımlar halinde sarkan bir murex'ten6 bahseder.7 Keza bize naklettiğine göre bu mahluklardan bazıları, vaktiyle Periandros tarafından hadım edilmek üzere gönderilen asilzade çocuklarıyla8 yüklü bir gemiye yapışmış ve pupa yelken giden geminin seyrini durdurmuştur, dahası 2 'Aπὸ τοῦ ἔχειν νῆας, "Gemileri alıkoymaktan." 3 Kaybedilen sevgiyi geri getirmek yahut vefasızlığın önüne geçmek maksadıyla kullanılırdı. 4 Aristoteles, Hist. Anim. Kitap ii, Bölüm 17. 5 Hardouin, Aristoteles'in zayi olmuş elli kitabından birinde bu mealde yazmış olmasının pek muhtemel olduğunu, fakat Hist. Anim. Kitap ii, Bölüm 17'de bu balığa dair verdiği malumatta durumun böyle olmadığını ifade eder, zira orada sarih bir surette şöyle der, "Bu balığın ayakları olduğunu iddia eden kimseler vardır, oysa kat'iyen ayağı yoktur, ancak ayakları andıran yüzgeçleri sebebiyle aldanırlar." Cuvier ise remora yahut yapışkan balığının yüzgeçlerinin, sair herhangi bir balığınkine kıyasla ayaklara ne veçhile benzediğini anlayamadığını ifade eder. 6 Cuvier, Plinius'un burada remora'nınkine benzer bir kudret izafe ettiği kabuklunun, tarifinden anlaşıldığı kadarıyla Cypraea cinsinden olduğunu söyler ve bu nevzuhur şeklinin, en az vehmedilen mucizevi kudretleri kadar Venüs'e hasredilmesine yol açtığı hususunda pek az şüphe duyar. Keza Hardouin'in bu fasla düştüğü notta, mezkûr deniz kabuklusunun dudaklarının geminin bordasını ısırabileceğini öne sürerek bir imkânsızı varsaydığına dikkat çeker, zira bu dudaklar yahut kenarlar sert ve hareketsizdir. Cyprsea yahut porselen pöstekisi kabuğunun kimi nevilerinin hususi şekline ve bunların bilhassa niçin dikkat celbedip Venüs'e mukaddes addedildiğine dair bazı calib-i dikkat tafsilat için Apuleius'un kendisine isnat edilen büyücülük ithamına karşı yaptığı müdafaadaki münakaşaya bakınız. 7 Rondelet, Kitap xiii, Bölüm 12'de bu nevi kabukların vaktiyle kâğıt perdahlamak maksadıyla kullanıldığını söyler. 8 Herodotos, Kitap iii, Bölüm 48'de bize bunların Korkyralı asil ailelere mensup 300 oğlan çocuğu olduğunu ve Korinthoslu Periandros tarafından Sardeis kralı Alyattes'e gönderilmekte olduklarını nakleder. bu hizmeti gören kabuklu deniz mahluklarının Knidos'taki Venüs mabedinde9 layıkıyla hürmet gördüğünü söyler. Trebius Niger bu balığın bir ayak uzunluğunda ve beş parmak kalınlığında olduğunu, gemilerin seyrini yavaşlatabildiğini aktarır, bundan maada kendine has bir başka vasfı daha vardır, tuzda saklanıp tatbik edildiğinde, ne kadar derin olursa olsun bir kuyuya düşmüş olan altını çekip çıkarma kudretini haizdir.9*

BÖLÜM 42. (26.) — RENK DEĞİŞTİREN BALIKLAR. Maena10 beyaz rengini değiştirir ve yazın esmer bir renge bürünür. Phycis11 de rengini tebdil eder ve 9 Venüs'ün denizden bir kabuk içinde zuhur ettiği rivayet olunurdu. 9* Rabelais, Kitap iv, Bölüm 62'de echeneis yahut remora hakkındaki bu harikulade kıssalara telmihte bulunur, "Ve hakikaten, rüzgâr gülünün otuz iki cihetinden esen cümle fırtınaya rağmen, ahmak ve mecalsiz bir balık olan echeneis yahut remora'nın, kasırganın orta yerinde en azametli birinci sınıf kalyonunu sanki lodos kalmışçasına yahut o uğultulu güruh son nefesini tüketmişçesine kaskatı durdurabildiğini gördükten sonra bunu ne diye müşkül addetsin ki, evet, hem bu balığın tuzlanmış etiyle iskandil kurşunu atılmış en derin kuyudan dahi altın avlayabilirsin, zira o kıymetli madeni muhakkak yukarı çekecektir." 10 Aristoteles, Hist. Anim. Kitap viii, Bölüm 34, Aelianus, Hist. Anim. Kitap xii, Bölüm 48. Rondelet, bu maena'nın Ligurya ve Roma ahalisi tarafından hâlâ menola tesmiye edilen balık olduğu kanaatindedir. Pek kıymet verilmeyen bir balıktı ve nitekim Martialis tarafından "inutilis maena" [faydasız maena] olarak anıldığını görürüz, Kitap xii, Epigr. 30. Cuvier, Plinius'un iddia ettiği gibi beyazdan siyaha dönmese dahi ilkbaharda renklerinin çok daha canlı bir hal aldığını belirtir. Keza muayyen vakitlerde kerih bir koku neşreder, nitekim Aristoteles buna Hist. Anim. Kitap viii, Bölüm 30'da dikkat çekmiş ve Martialis de mezkûr nükteli beytinde buna telmihte bulunmuştur. Ovidius da ondan değersiz bir balık olarak bahseder, binaenaleyh muhtemelen bizdeki çaça balığıyla aynı derecede kıymet görmekteydi. Hiç şüphe yok ki bu, Linnaeus'un Sparus maena'sıdır. 11 Aristoteles'ten, Kitap viii, Bölüm 30, phycis'in ilkbaharda alacalı bir renge bürünen beyazımsı bir balık olduğunu öğreniyoruz. Apollonides'in bir beytinde ona "kırmızı" denir, Athenaios'un Kitap v'te iktibas ettiği üzere Speusippos ise onun tatlı su levreğine ve channe balığına benzediğini söyler. Ovidius onun sahili mesken tuttuğundan bahseder, Oppianos ise kayalardaki deniz yosunları arasında ikamet ettiğini tasvir eder.

Aynı zamanda karideslerle beslenirdi, eti hafif ve şifalıydı; en dikkate değer vasfı ise yuvasını fukus ya da deniz yosunları arasına yapmasıydı ki adı da buradan gelmekteydi.

Cuvier, Olivi’nin bildirdiklerine dayanarak, bütün bu hususiyetlerin Adriyatik’te bulunan ve Venediklilerin "go" dedikleri balıkta, yani Linnaeus’un Gobius’unda mevcut olduğunu ifade eder; bu balığın erkeği, ilkbaharda çamur içinde zostera köklerinden bir yuva kurar, dişi yumurtalarını buraya bırakır, erkek bunları döller ve ardından düşman hücumlarına karşı muhafaza eder.

Ovidius’un Halieutica 1. 121’de bahsettiği balık muhtemelen budur, "Dalgaların altında kuşların o latif yuvalarını taklit eden balık."

diğer vakitlerde beyazken, ilkbaharda alacalı bir renge bürünür.

Kendine yuva yapan yegâne balık işte bu sonuncusudur; yuvasını deniz yosunlarından kurar ve yumurtalarını oraya bırakır.

BÖLÜM 43. SUYUN ÜZERİNDE UÇAN BALIKLAR. DENİZ KIRLANGICI. GECE PARILDAYAN BALIK. BOYNUZLU BALIK. DENİZ EJDERHASI.

Deniz kırlangıcı12, uçabilmesi hasebiyle bu adı taşıyan kuşa pek benzer; deniz çaylağı13 da keza uçar.

(27.) Denizin yüzeyine çıkan ve şu hususiyetinden ötürü fener balığı14 olarak bilinen bir balık vardır, ağzından ateş gibi parıldayan bir dil çıkararak durgun gecelerde gayet parlak bir ışık saçar.

Boynuzlarından ötürü bu adı almış olan bir diğer balık ise15, bunları su yüzeyinden yaklaşık bir buçuk ayak yukarı kaldırır.

Deniz ejderhası16 da yakalanıp kumsala atıldığında, burnuyla hayret verici bir süratle kendine bir çukur kazar.

BÖLÜM 44. (28.) KANI OLMAYAN BALIKLAR. YUMUŞAK BALIKLAR OLARAK BİLİNEN BALIKLAR.

Şimdi zikredeceğimiz balık cinsleri, kanı bulunmayanlardır, bunlar üç nevidir17, ilki "yumuşak" olarak bilinenler, ikincisi ince kabuklular ve nihayet sert kabuklar içine hapsolmuş olanlar.

Yumuşak balıklar loligo18, saepia19, ahtapot (polypus)20 ve benzeri tabiata sahip diğerleridir.

Bu sonuncuların başı ayakları ile karınları arasındadır ve hepsinin sekiz ayağı vardır, saepia ve loligo’da bu ayakların ikisi pek uzun21 ve pürüzlüdür; bunlar vasıtasıyla yiyeceklerini ağızlarına götürür ve sanki bir çıpayla tutunurcasına denizin muhtelif yerlerine kendilerini raptederler; diğer ayaklar ise avlarını yakaladıkları birer kol vazifesi görür.22

12 Cuvier, bu ismin Akdeniz sahillerinde iki nevi uçan balık için hâlen müşterek olarak kullanıldığını kaydeder, bunlar Linnaeus’un Dactylopterus’u ya da Trigla volitans’ı ile yine Linnaeus’un Exocoetus volitans’ıdır. Salvianus ve Belon aksini düşünse de, eskilerin kırlangıç adını bilhassa birincisine verdikleri kanaatindedir. Oppianus, Halieutica Kitap ii. satır 457-461’de deniz kırlangıcını; dikenleri ölümcül yaralar açan iskorpit, ejderha balığı ve diğer balıklarla bir tutar; Aelianus da Kitap ii. Bölüm 5’te aynı doğrultuda beyanda bulunur. Oysa exocoetus’un dikenleri yoktur, dactylopterus’un ise solungaç ön kapağında (praeoperculum) dehşetli dikenleri bulunur. Athenaeus’un Kitap vii.’de aktardığı üzere Speusippus da daha az kesin olmayan bir şahadette bulunarak deniz guguk kuşu, trigla ve deniz kırlangıcının birbirine pek benzediğini söyler; nitekim dactylopterus, deniz guguk kuşu yani Linnaeus’un Trigla cuculus’u ile aynı cinstendir.

13 Ovidius, Halieutica 1. 96’da bu balığın sırtının siyah olduğundan bahseder. Bu sebeple Cuvier, bunun muhtemelen kırlangıç balığı (perlon), yani Linnaeus’un Trigla hirundo’su olabileceğini ileri sürer; zira bunun sırtı koyu kahverengidir ve göğüs yüzgeçlerinin azametli ebadı, uçabildiği zannının doğmasına yol açmış olabilir. Ayrıca, sırtı mavi renkli olan exocoetus olmasının da kuvvetle muhtemel olduğunu belirtir.

14 Lucerna. Muhtemelen Cuvier’nin de ifade ettiği üzere, kuvvetli bir ışık neşreden o sayısız yumuşakçadan yahut zoofitlerden biridir ve belki de Peron’un Pyrosoma’sıdır. Elyazmalarında "milvus" yani "çaylak" kelimesinden sonra bir nokta bulunmadığından, bu kısmın deniz çaylağına taalluk ettiği uzun müddet düşünülmüş ve ihtiyologların Trigla lucerna adıyla bir tür kaydetmeleri de bu vaziyetten neşet etmiştir. Bununla birlikte bu tashih, Trigla cinsinden hiçbir balığın ışık saçtığını görmediğini belirten Cuvier tarafından da tasvip edilmektedir; meğerki diğer balıklar gibi çürümeye başlamış olsun.

15 Muhtemelen 40. Bölüm’deki deniz öküzü haşiyesinde zikredilen "cornuta"dır, bkz. s. 411. Cuvier, burada ima edilen balığın uzun müddet Akdeniz’in Malarmat’ı, yani burnu iki boynuza ayrılan Linnaeus’un Trigla cataphracta’sı olabileceğinin varsayıldığını aktarır; lâkin bunların uzunluğu bir buçuk ayak değil, yalnızca yarım parmaktır. Bu sebeple kendisi, çapı ekseriyetle on beş ayak ve daha ziyade olan, binnetice Pliny’nin boynuzlarının uzunluğundan çıkardığı cüsse tarifine çok daha iyi uyan ve günümüzde cephalopterus olarak bilinen büyük boynuzlu vatoz olduğu fikrindedir. Bu balık ayrıca Kitap xxxii. Bölüm 53’te cornuta ismi altında testere balığı, kılıç balığı, köpek balığı ve diğer büyük balıklarla bir arada zikredilmektedir.

16 Cuvier, Rondelet’nin bunun deniz örümceği olduğu yönündeki mütalaasını isabetli bulur; Fransa’da "vive", bizde viver yahut weever denilen ve Linnaeus’un Trachinus draco’su olan bu balığa modern Grekler hâlen dράκαινα demektedir. Pliny, işbu Kitabın 48. Bölümünde deniz örümceğini, sırtındaki dikenler vasıtasıyla büyük zararlar vermekle itham eder. Nitekim Aelianus, Kitap ii. Bölüm 50’de ve Oppianus, Halieutica 1. 458’de deniz ejderhası hakkında aynı şeyi söyler; bu da modern vive’in, yani Linnaeus’un Trachinus draco’sunun pek iyi bilinen bir vasfıdır.

Plinius, bilhassa Kitap xxxii, Bölüm 53'te, solungaç kapaklarının dikenleriyle açtığı yaralardan bahseder ki trakonya da bu yaraları açabilir, buna ilaveten, inanılmaz derecede kısa bir süre zarfında kendini kuma gömme kudretine sahiptir.

Cuvier, Aristoteles'in kansız balıkları yumuşakçalar (mollusca), kabuklular (testacea) ve kabuklu başbacaklılar (crustacea) olarak ayırmasının, neredeyse günümüze dek doğa bilimciler tarafından takip edildiğini belirtir.

Linnaeus'un *Sepia loligo*'su, Fransızların *calmar*'ı yahut mürekkepbalığı.

Linnaeus'un *Sepia officinalis*'i, Fransızların *seiche*'i, bizim sübyemiz.

Linnaeus'un *Sepia octopodia*'sı yahut sekiz kollu ahtapot.

Cuvier, sübye ve kalamarın kollarına yahut dokunaçlarına dair bu izahatın gayet dakik olduğunu belirtir.

"Quibus venantur." Hardouin, Aristoteles'in metne tekabül eden kısmında "Gövdeyi çevreleyen yüzgeçler vasıtasıyla yüzerler" demesinden ötürü, doğru okumanın "quibus natant", "vasıtasıyla yüzdükleri" şeklinde olması gerektiğini ileri sürer.

BÖLÜM 45. (29.) SÜBYE, KALAMAR, TARAK

Kalamar suyun yüzeyinin üzerine doğru da fırlayabilir, tarak da tıpkı bir ok gibi aynısını yapar.

Sübyede erkek alacalı renktedir, dişiden daha siyahtır ve daha cüretkardır.

Şayet dişi bir zıpkınla vurulursa erkek onun yardımına koşar, lakin dişi, erkeğin vurulduğu anda kaçmaya başlar.

Her ikisi de yakalanma tehlikesiyle karşı karşıya kaldıkları anda, kendilerinde kanın yerini tutan bir nevi mürekkep salgılar ve böylelikle suyu bulandırıp kaçarlar.

BÖLÜM 46. AHTAPOT

Pek çok ahtapot cinsi mevcuttur.

Kara ahtapotu deniz ahtapotundan daha iridir, hepsi de kollarını ayak ve el olarak kullanır, çiftleşirken ise çatallı ve sivri olan kuyruklarından istifade ederler.

Ahtapotun sırtında, suyu içeri alıp dışarı boşalttığı bir nevi kanal vardır ve bunu bir taraftan diğerine kaydırarak bazen sağında, bazen de solunda taşır.

Gözlerin konumu sebebiyle, canlıyken şaşırtıcı bir sertlikte olan ve havayla şişirilmiş gibi duran başı bir tarafta olacak şekilde eğik yüzer. Buna ilaveten kollarının geneline yayılmış boşluklar mevcuttur ki bunlar vasıtasıyla, emme kuvvetiyle nesnelere yapışabilirler, başları yukarıda olacak biçimde tuttukları nesnelerden koparılıp alınamazlar.

Bununla birlikte kendilerini denizin dibine sabitleyemezler ve tutunma kuvvetleri iri olanlarında daha zayıftır.

Karaya çıkan yegâne yumuşak bedenli balıklar bunlardır ve bunu yalnızca sathın engebeli olduğu yerlerde yaparlar, pürüzsüz bir sathın yakınına dahi yanaşmazlar.

Kollarının sarılışında kabuklarını kolayca kırabildikleri kabuklu deniz canlılarının etiyle beslenirler, inlerinin önünde yatan kabuk parçalarından ötürü barınakları kolayca tespit edilebilir.

Diğer açılardan fevkalade ahmak bir hayvan türü olarak görülmesine, hatta bir insanın eline doğru yüzebilmesine rağmen, kendi iç idaresine dair meselelerde bir dereceye kadar kayda değer bir zekâ gösterir.

Avını yuvasına taşır, bütün etini yedikten sonra döküntüleri dışarı atar ve ardından bu döküntülere doğru yüzebilecek küçük balıkların peşine düşer.

Bulunduğu yerin görünümüne göre ve bilhassa ürktüğü vakitlerde rengini de değiştirir.

Kendi kollarını kemirdiği yönündeki kanaat bütünüyle asılsızdır, zira bu talihsizlik başına mığrılardan ötürü gelir, fakat bu hal başka bir sebepten ileri gelmez.

Acetabulum, esasen ters dönmüş bir koniyi andıran sirke kadehi olup, görünüşteki bir benzerlik yakıştırmasından ötürü burada ahtapotun vantuzları için kullanılmıştır. Yunanca adı kotyledon'dur [KoriAjjdojj/].

Aristoteles, Hayvanlar Tarihi, Kitap ix, Bölüm 59.

Cuvier, ahtapotun derisindeki renk değişimlerinin kesintisiz olduğunu ve fevkalade bir süratle birbirini izlediğini, fakat bu canlının, bukalemundan farksız olarak, civarındaki nesnelerin rengini aldığına dair bir müşahedenin bulunmadığını belirtir.

Bu kanaatten Athenaios, Pherekrates, Alkaios, Hesiodos, Oppianos ve Aelianus söz etmektedir.

kolları, tıpkı colotus ve kelerdeki kuyruk gibi yeniden filiz verir, bu rivayet hakikatten ziyade bir sanıdır.

BÖLÜM 47. NAUTILUS YAHUT YELKENLİ AHTAPOT

En ziyade dikkate değer acayiplikler arasında, nautilus yahut bazılarının tesmiye ettiği üzere pompilos adını taşıyan hayvan yer alır.

Başı yukarı gelecek tarzda uzanarak, tedricen kendini yükseltip suyun yüzeyine çıkar, bedenindeki muayyen bir kanal vasıtasıyla bütün suyu tahliye eder ve adeta sintine suyu kabilinden bu yükten kurtulduğunda, seyretmekte hiçbir müşkülata maruz kalmaz.

Müteakiben, öndeki iki kolunu geriye doğru uzatarak bunların arasına, rüzgara açılmış bir yelken vazifesi gören fevkalade incelikte bir zar gerer, bakiye kollarıyla alttan kürek çeker, ortada bulunan ve dümene benzeyen kuyruğuyla da kendine istikamet verir.

Böylelikle, hafif bir Liburna teknesinin suretini taklit ederek enginde yol alır, şayet ürkmesine sebebiyet verecek bir hal zuhur ederse, bir lahzada suyu içine çekip dibe dalar.

BÖLÜM 48. (30.) AHTAPOTUN MUHTELİF NEVİLERİ VE ONLARIN HİLE VE FERASETİ

Ahtapot cinsine dahil olan bir diğer mahluk da ozaena adıyla malum olup, başından neşredilen fevkalade keskin kokudan ötürü bu namla anılır, binaenaleyh mürenler bu canlının ardına büyük bir iştahla düşer.

Ahtapotlar senenin iki ayı boyunca gizlenirler, iki seneden fazla yaşamazlar ve her daim tüberkülozdan [NOT: "consumption" ibaresi, antik metinlerdeki eriyip bitme, zayıflama illetidir] telef olurlar, dişileri ise bilhassa yumurtladıktan sonra daha da evvel can verir. Baetica prokonsülü L. Lucullus'un ahtapota dair yaptığı ve maiyetinden Trebius Niger'in neşrettiği müşahedeleri burada zikretmeden geçmemeliyim.

Mumaileyh, ahtapotun kabuklu deniz mahlukatına pek düşkün olduğunu, bunların ise dokunulduklarını hissettikleri anda kapaklarını kapatıp ahtapotun duyargalarını kopardıklarını, böylece yağmacının sırtından kendilerine ziyafet çektiklerini rivayet eder.

Kabuklular görme duyusundan ve esasen açlık ile tehlikenin yaklaştığını haber veren hislerin haricindeki sair bütün duyulardan mahrumdur.

İşte bu sebeptendir ki ahtapot, avı kabuğunu açana kadar pusuda bekler, açtığı anda derhal içine ufak bir çakıl taşı yerleştirir, lakin bunu yaparken taşın hayvanın cismine temas etmemesine dikkat gösterir, zira hayvan bir hareketle onu dışarı fırlatabilir.

Böylelikle kendini emniyete aldıktan sonra avına hücum edip etini çekip çıkarır, kabuklu ise büzülmeye çalışsa da, araya sokulan bu takozun kabuğu açık tutması hasebiyle bütün gayreti nafile kalır.

Sair cihetlerden hantal bir ahmaklıkla temayüz eden mahluklarda dahi fıtri feraset böylesine büyüktür.

Zikredilenlere ilaveten mezkur müellif, suyun içinde bir insanı helak etme kudreti bakımından bundan daha tehlikeli bir hayvanın mevcut olmadığını ifade eder.

Kokmak manasına gelen Yunanca ozo fiilinden gelir. Bu, ahtapotun ufak bir nevi idi.

Cuvier, bu fasılda ahtapota dair modern tabiat alimlerince müşahede edilmemiş pek çok tafsilat bulunduğuna, fakat bu teferruatın, hayvanın Avrupa'nın batısına kıyasla sahillerinde ve adalarında çok daha kesretle rastlandığı Yunanlar tarafından görülmüş olabileceğine işaret eder.

Oppianos, Halieutica, Kitap ii, satır 260'ta mezkur hayvanların ahtapotla vuku bulan muharebelerini tasvir eder. Keza Kitap iii, Bölüm 198'de, ahtapot etinin kokusuna kapıldıklarını ve bu suretle kolayca avlandıklarını nakleder.

Aristoteles, Hayvanlar Tarihi, Kitap ix, Bölüm 59.

Oppianos, Halieutica, Kitap i, satır 551'de, ancak bir sene kadar yaşadıklarını kaydeder, Aelianus da Hayvanlar Tarihi, Kitap vi, Bölüm 28'de buna benzer beyanda bulunur.

Basileios, Heksaemeron, Homili vii'de benzer bir kurnazlığı yengece de atfeder.

Günümüzde Normandiya sahillerindeki balıkçılar,

Gövdesini kavrayıp çırpınışlarına mani olur, ekseriyetle vaki olduğu üzere kazazede bir gemiciye yahut bir sabiye tesadüf edip hücum ettiğinde, duyargaları ve hadsiz hesapsız vantuzlarıyla onu suyun dibine çeker.

Şayet hayvan ters çevrilirse tüm kuvvetini kaybeder, zira sırtüstü yatırıldığında kolları kendiliğinden açılır. Aynı müellifin aktardığı diğer teferruat ise mucizevi olanın sınırlarına çok daha fazla yaklaşıyor görünmektedir.

Carteia'da, oradaki balık havuzlarında bir ahtapot, denizden açık bırakılan salamura teknelerine kadar gelmeyi ve oraya tuzlanarak konmuş balıkları yiyip bitirmeyi adet edinmişti, nitekim tüm deniz mahlukatının tuzlu çeşnilerin kokusunu dahi ne denli büyük bir iştahla takip ettiği hayret vericidir, öyle ki balıkçıların hasır sepetlerin içini bunlarla ovmaya özen göstermeleri de bu sebeptendir. Nihayetinde bu hayvan, tekerrür eden hırsızlıkları ve hadsiz yağmalarıyla işletmenin bekçilerinin gazabını üzerine çekti.

Önlerine çitler çekildi, lakin ahtapot bir ağacın yardımıyla bunları aşmayı başardı ve ancak avına geri döndüğü sırada gece vakti etrafını saran talimli köpeklerin yardımıyla nihayet yakalanabildi, bunun üzerine gürültüyle uyanan bekçiler, karşılaştıkları bu görülmemiş manzara karşısında dehşete düştüler.

Her şeyden evvel, ahtapotun cüssesi akıl almaz derecede muazzamdı, üstelik her yanı kurumuş tuzlu suyla kaplıydı ve etrafa son derece fena bir koku saçıyordu.

Böyle bir yerde bir ahtapot bulmayı kim umabilirdi yahut bu ahval altında onun bir ahtapot olduğunu kim teşhis edebilirdi?

Gerçekten de bir canavarla cenge tutuştuklarını zannettiler, zira bir an korkunç nefesiyle köpekleri püskürtüyor ve duyargalarının uçlarıyla onları kırbaçlıyor, diğer bir an ise daha kuvvetli kollarıyla adeta bir dizi sopayla vururcasına onlara darbeler indiriyordu, öyle ki ancak çok sayıda üç dişli balık zıpkınının yardımıyla ve pek büyük bir güçlükle itlaf edilebildi.

Bu mahlukun başı Lucullus'a gösterildi, cüssesi on beş amforalık bir fıçı büyüklüğündeydi ve bizzat Trebius'un kendi tabirlerini kullanmak gerekirse, iki kolla güçlükle kucaklanabilen, tıpkı bir lobutun üzerindekiler gibi yumrularla dolu ve otuz ayak uzunluğunda bir sakalı vardı, bir testi büyüklüğündeki vantuzları yahut kadehçikleri şekil itibarıyla bir leğeni andırıyordu, dişleri de aynı nispetle iriydi, temaşa edilecek bir garibe olarak itinayla muhafaza edilen kalıntıları yedi yüz libre ağırlığındaydı.

Aynı müellif, aynı sahile büsbütün bu büyüklükte mürekkep balığı ve kalamar numunelerinin vurduğunu da bildirmektedir, bizim denizlerimizde ise kalamar bazen beş arşın, mürekkep balığı ise iki arşın uzunluğunda bulunur. Bu mahlukat iki yıldan fazla yaşamaz.

BÖLÜM 49. YELKEN AÇAN NAUPLIUS

Mucianus da Propontis'te yelkenleri fora bir gemiye benzer pek garip bir başka mahluk gördüğünü nakleder. Dediğine göre, tıpkı acatium adıyla bildiğimiz teknenin omurgasına sahip, kıçı içeriye doğru kavisli ve pruvası mahmuzlu bir kabuklu deniz canlısı mevcuttur.

Bu kabuklunun içinde nauplius olarak bilinen, mürekkep balığına pek benzeyen ve kabukluyu yalnızca oyunlarına bir yoldaş edinen bir mahluk gizlenir.

Naklettiğine göre, yelken açtığında tatbik ettiği iki usul vardır, deniz sakin olduğunda bu seyyah kollarını aşağı sarkıtır ve adeta bir çift kürekle suya asılır, şayet rüzgar elverirse kollarını açar, bunları dümen yerine kullanır ve kabuğun ağzını rüzgara çevirir.

Kabuklu hayvanın hissettiği haz ötekini taşımaktan ibarettir, nauplius'un eğlencesi ise dümencilik yapmaktır, böylelikle her türlü duyudan yoksun olan bu iki mahluk, şayet insana karşı fıtri bir husumet beslemiyorlarsa, tam da o anda içgüdüsel bir sevinç duyar, zira onların bu şekilde süzüldüklerini görmenin uğursuz bir alamet sayıldığı, buna şahit olanların başına talihsizlik getireceği pek iyi bilinen bir hakikattir.

BÖLÜM 50. SERT BİR KABUKLA KUŞATILMIŞ DENİZ HAYVANLARI, DENİZ BÖCEĞİ.

Kansız hayvanlar sınıfına mensup olan deniz böceği, gevrek bir kabukla muhafaza edilir.

Bu mahluk kendini beş ay boyunca gizler, aynı müddet zarfında ortadan kaybolan yengeçlerde de vaziyet böyledir.

Lakin ilkbaharın başlangıcında her ikisi de, tıpkı yılanlar gibi, ihtiyarlıklarını üzerlerinden atarak örtülerini yeniler.

Diğer hayvanlar suyun üzerinde yüzerken, deniz böcekleri adeta sürünmeye benzer bir hareketle suyun içinde ilerler.

Kendilerini ürkütecek bir hal yoksa, uçları kendilerine has birer yuvarlakla sonlanan duyargalarını her iki yana uzatarak doğru bir hat üzerinde ilerlerler, fakat diğer taraftan, ürktükleri anda bu duyargaları dikleştirir ve yanlamasına bir hareketle yollarına devam ederler. Birbirleriyle cenk ederken dahi bu duyargaları kullanırlar.

Deniz böceği, kaynar suda diri diri pişirilmedikçe, eti sert ve katı olmayıp pelte kıvamında kalan yegane hayvandır.

(31.) Deniz böceği kayalık yerleri, yengeç ise yumuşak bir zemine sahip mahiyetteki mevkileri mesken tutar.

Kışın her ikisi de sahilin güneşin hararetine açık kısımlarını tercih eder, yazın ise denizin derin koylarındaki gölgeli kuytulara çekilirler.

Bu türdeki balıkların kaffesi kışın soğuğundan ızdırap çeker, lakin sonbahar ve ilkbahar aylarında, bilhassa dolunay vaktinde semirirler, zira gece parıldayan bu gök cisminin harareti, havanın derecesini daha mutedil kılar.

BÖLÜM 51. YENGEÇLERİN ÇEŞİTLİ TÜRLERİ, PINNOTHERES, DENİZ KESTANESİ, ÇİFT ÇANAKLILAR VE TARAKLAR.

Carabi, astaci, maiae, paguri, heracleotici, arslan ve daha az bilinen başkaca adlarla anılan muhtelif yengeç cinsleri mevcuttur.

Carabus, kuyruğu bulunması hasebiyle diğer yengeçlerden ayrılır, Fenike'de bunlara hippoi yahut atlar tesmiye edilir, zira fevkalade süratli olduklarından kendilerine yetişmek imkansızdır.

Yengeçler uzun ömürlüdür ve kaffesi eğik bükülmüş sekiz ayakları vardır. Dişisinde birinci ayak

Cuvier, bunların en yaygın yengeç türü olan Linnaeus’un Cancer maenas’ı yahut buna son derece benzeyen bir tür olabileceğini ileri sürer. 73 "Leones."

Bu isme Aristoteles’in anlatısında rastlanmaz, lakin Athenaeus’ta, III. Kitap, s. 106’da ve Aelianus’un Hist. Anim., XIV. Kitap, 9. Bölüm’ünde mevcuttur.

Athenaeus’un aktardığı üzere Diphilus’a göre bu canlı, astacus’tan daha iri cüsseliydi. Aelianus ise onu kerevitten daha narin yapılı, kısmen mavimsi renkte ve pek iri kıskaçlara sahip olarak tasvir eder ki Cuvier’nin belirttiğine göre bu cihetle Fransızların homard dediği canlıya benzer.

Bununla birlikte, diye ekler, bahsi geçen astacus’a verilmiş ikinci bir isimden ibaret olması da mümkündür, zira tenkidi birer müşahit olmayan gerek Plinius gerekse Aelianus, isimler hususunda hataya düşmeye pek meyyaldirler. 74 Cuvier, Aristoteles’in carcini’nin, yani yengeçlerin kuyruğu olmadığını belirttiğine dikkat çeker, hakikat ise kuyruğun fevkalade küçük olması ve adeta gövdenin alt kısmındaki bir oluğun içine gizlenmiş bulunmasıdır.

Kerevit ise bilakis, iri ve geniş bir kuyruğa sahiptir. 75 Ἱππεῖς. Daha yaygın okunuş i7T7r«c, yani "süvariler" şeklindedir.

Cuvier, kuvvetle muhtemel bunların, halk arasında deniz örümceği olarak bilinen ve Linnaeus’un Macropodia ile Leptopodia dediği, pek uzun bacaklı bir nevi yengeç olduğu kanaatindedir. 76 Hardouin, Aristoteles’in bunu umumen yengeçler için değil, yalnızca carabi, yani kerevitler için söylediğine, bilakis V. Kitap, 7. Bölüm’de, yengeçlerde erkeğin kapakçık haricinde biçimce dişiden farklı olmadığını ifade ettiğine işaret eder.

Plinius tarafından burada serdedilen ifadenin hakikatte hiçbir esası yok gibi görünmektedir. 77 Aristoteles, hem yengeçte hem de kerevitte, der. 78 Aelianus, Hist. Anim. VII. Kitap, 24. Bölüm’de, bu nevi yengece katettiği bilinen muazzam mesafeden ötürü δρομιάς, yani "koşucu" adını verir.

Bunların teker teker gelerek Trakya Boğazı’ndaki muayyen bir koyda toplandıklarını, buraya ilk varanların diğerlerini beklediğini, Euxinos’un dalgalarının kendilerini sürükleyip götürecek kadar şiddetli olduğunu gördüklerinde ise kesif bir kitle halinde birleştiklerini ve sular çekilene değin bekleyip boğazın karşısına öylece geçtiklerini nakleder. 79 Cuvier, Hardouin’in bunu Fransa’da Keşiş Bernard (bizim münzevi yengecimiz) olarak bilinen, Linnaeus’un Cancer Bernardus’u ve günümüzde Pagurus olarak tesmiye edilen cinse mensup bir tür saymakla isabet ettiğini belirtir.

Bu hayvan, kuyruğunu ve alt uzuvlarını deniz salyangozlarının yahut diğer tek çenetlilerin boş kabukları içine gizler.

Cuvier, müellifimizin burada kabuklu deniz canlısı yerine istiridye kelimesini kullanarak bir zühul eseri sergilediğini ima eder. Bu canlı, muhtemelen Aristoteles’in Hist. Anim., V. Kitap, 15. Bölüm ve De Part. Anim., IV. Kitap, 8. Bölüm’deki kapkivtov’udur, Cuvier’nin de belirttiği gibi, Aristoteles’in Hist. Anim., IV. Kitap, 4. Bölüm ve V. Kitap, 14. Bölüm’ündeki hakiki πιννοτήρης’inin, Plinius’un 66. Bölüm’de aynı ad altında bahsettiği başka bir kabuklu olması pek muhtemeldir.

Bu sonuncusu, midye ve benzeri çift çenetlilerin kabuklarında, lakin bunlar boş değilken yaşayan küçük bir yengeçtir.

Bkz. 66. Bölüm’ün Notları. 80 Bu keyfiyet, XXXII. Kitap, 19. Bölüm’de daha tafsilatlı biçimde ele alınmaktadır. 81 Müellifimiz burada mutat olandan daha ihtiyatlı bir lisan kullanmaktadır, Hardouin ise bu rivayete inanmaya adeta meyillidir. Ovidius da Met., XV. Kitap, 370 ve müteakip satırlarda bu hikayeye telmihte bulunur, "Deniz kenarındaki yengecin bükük kıskaçlarını koparıp geri kalanını toprağa gömersen, bu şekilde gömülen kısımdan bir akrep peydahlanacak ve kıvrık kuyruğuyla tehditler savuracaktır."

ÇEŞİTLİ YENGEÇ TÜRLERİ

erkeğinkinde tektir, bundan maada hayvanın çentikli kıskaçlara sahip iki kolu bulunur.

Bu ön ayakların yalnızca üst kısmı hareketlidir, alt kısmı ise hareketsizdir, hepsinde de sağ kıskaç en irisidir.77 Kimi zaman büyük sürüler halinde bir araya gelirler,78 lakin Euxinos’un ağzını aşamadıklarından gerisingeri dönüp karadan dolanırlar ve seyahat ettikleri yol ayak izleriyle boydan boya çiğnenmiş halde müşahede edilir.

Yengeçlerin en küçüğü pinnotheres79 adıyla bilinendir ve bu sebeple hususi surette tehlikeye maruz kalır, gelgelelim kurnazlığı, istiridye kabuğuna gizlenmesiyle kendini gösterir ve serpildikçe daha büyük ebatlı kabuklara nakleder.

Yengeçler, ürktükleri vakit, ileriye doğru hareket ettikleri süratle gerisin geri giderler.

Koçlar misali birbirleriyle dövüşür, boynuzlarıyla yekdiğerine toslarlar.

Yılan ısırıklarına karşı kendilerini tedavi etmenin bir çaresine maliktirler.80 Rivayet olunur ki,81 Güneş, Yengeç burcundan geçtiği esnada, sahile vurup orada kalan yengeç ölüleri yılana tahavvül eder.

Ayak yerine dikenlere malik olan denizkestanesi83 de aynı sınıfa82 mensuptur,84 hareket tarzı bir gülle gibi yuvarlanmaktan ibarettir, bu sebepledir ki bu hayvanlar ekseriyetle dikenleri sürtünmeden ötürü aşınmış halde bulunur.

Aralarında en uzun dikenlere sahip olanları echinometrae85 namıyla maruftur, bununla beraber gövdeleri en ufak olanlar da bunlardır.

Hepsi de aynı camsı renge malik değildir, Torone86 civarındakiler beyazdır87 ve dikenleri pek kısadır.

Hepsinde de yumurtalar88 acıdır ve beş adettir, ağız gövdenin ortasında yer alır ve toprağa bakar.89 Bu mahlukların denizde bir fırtınanın yaklaştığını önceden hissettikleri ve üzerlerini örttükleri91 küçük taşları alarak yuvarlanma temayüllerine karşı bir nevi safra temin ettikleri söylenir,90 zira yuvarlanmak suretiyle dikenlerini tüketmeye hiç mi hiç rıza göstermezler.

Denizciler bunu fark eder etmez, derhal gemilerini birkaç demirle bağlarlar.

(32.) Gövdelerini meskenlerinden dışarı uzatan ve adeta iki boynuzu andıran uzuvlarını açıp kapayan hem kara hem de su93 salyangozları da aynı cinse92 dahildir.

Gözlerden yoksundurlar, bu sebeple yollarını bu boynuzlar vasıtasıyla el yordamıyla bulmak zorundadırlar.

(33.) Şiddetli donlarda ve büyük sıcaklarda kendilerini gizleyen deniztaraklarının da aynı sınıfa ait olduğu kabul edilir, nitekim karanlıkta ateş gibi ve hatta yenirken ağzın içinde dahi parıldayan oniksler de böyledir.

BÖLÜM 52. KABUKLU DENİZ MAHLUKATININ TÜRLÜ ÇEŞİTLERİ

Şimdi murex cinsine ve daha muhkem bir kabuğa malik olan, Tabiatın neşeli bir edayla muazzam bir çeşitlilik sergilediği muhtelif kabuklu deniz mahlukatına geçelim, zira renklerinin tonları pek muhtelif, şekilleri pek sayısızdır, düz, içbükey, uzun, hilal biçimli, bir küre misali yuvarlanmış, ortasından yarım küre şeklinde kesilmiş, sırtı kavisli, pürüzsüz, pürtüklü, dişli, yivli, üst kısmı helezoni kıvrımlı, kenarı sivri bir uç halinde öne fırlamış, kenarı dışa doğru bükülmüş yahut içe doğru katlanmış olanları mevcuttur. Ve dahası, ışınlı kabuklar, uzun tüylü kabuklar, dalgalı tüylü kabuklar, kanallı kabuklar, taraklı kabuklar, kiremit dizilişli kabuklar, ağsı kabuklar, eğik yahut doğru hatlı çizgileri olan kabuklar, sık dizilimli kabuklar, yayvan kabuklar, kıvrımlı kabuklar, kapakçıkları ufak bir düğümle birleşen kabuklar, bir kenarı boyunca yekpare tutturulmuş kabuklar, sanki alkış tutarcasına açık duran kabuklar ve boru gibi kıvrılan kabuklar gibi türlü tefrikat dahi bulunur.

Bu sınıftan olup Venüs kabukları namıyla maruf mahluklar, enginin yüzeyinde seyredebilirler ve içbükey taraflarını rüzgara çevirerek esintiyi yakalar, denizin sathında yelken açıp ilerlerler.

Deniztarakları dahi suyun sathının fevkine sıçrayıp uçabilirler ve bazen kabuklarını bir sandal niyetine istihdam ederler.

BÖLÜM 53. (34.) DENİZDE LÜKSÜN NE ÇOK VASITASI BULUNUR

Fakat ahlakımıza kabuklu mahluklar vasıtasıyla yapılan tecavüzlerden daha büyük bir tecavüz vuku bulmadığını ve sefahatin bundan daha süratli adımlarla ilerlemediğini gayet iyi müdrik iken, bu kabil ehemmiyetsiz şeyleri zikretmek neye yarar?

Mevcut bütün unsurlar meyanında karın için en pahalıya mal olanı denizdir, zira pek çok türlü et temin eder,

Cuvier, suyun yüzeyinde yüzen pek çok tek kabuklu yumuşakça bulunduğunu, fakat argonauta veya nautilus müstesna olmak üzere, hiçbirinin zarsı bir yelken kullandığının bilinmediğini belirtir. Cuvier, deniztarağının kabuk kapaklarını aniden birbirine çarparak sıçrayabildiğini ve suyun yüzeyi üzerine fırlayabildiğini öğrendiğini ifade eder.

balıklardan elde edilen bunca yemek, bunca nefis lezzet ki bunların tamamı, onları avlayanların göze aldığı tehlike nispetinde kıymet görür.

(35.) Lakin erguvanî rengimizi, laciverdimizi ve incilerimizi düşündüğümüzde, bütün bunlar yine de ne kadar ehemmiyetsiz kalır, denizin ganimetlerinin boğazdan aşağı tıkılması yetmiyormuş gibi, elleri, kulakları, başı, velhasıl bütün bedeni süslemek için de kullanılmaları icap eder, üstelik kadınlar kadar neredeyse erkeklerin bedenini de.

Denizin bizim giysilerimizle ne ilgisi olabilir? Dalgalar ile azgın suların bir koyunun postuyla ne gibi bir müşterek tarafı vardır?

Bu tek unsur, umumi telakkiye göre, bizi çıplak bir halden gayrı kabul etmemelidir.

Oburluk babında onunla mide arasında ne denli kuvvetli bir ittifak bulunursa bulunsun, sırtımızla nasıl bir alakası olabilir?

Tehlikeler bahasına elde edilenlerle beslenmemiz yetmezmiş gibi, benzer bir surette giyinmemiz de gerekir, bedenin bütün ihtiyaçları için, insan hayatı pahasına aranan şeyin bize en ziyade zevk vereni olduğu ne kadar da doğrudur.

BÖLÜM 54. İNCİLER, NASIL VE NEREDE HÂSIL OLURLAR

O halde, bütün kıymetli nesneler arasındaki birinci mertebe ve en yüce mevki inciye aittir.

Onları bize asıl gönderen Hint Okyanusu'dur, böylece evvelce tasvir ettiğimiz o pek korkunç ve pek azametli canavarların arasından geçip bunca denizi aşmak ve yakıcı bir güneşin hararetli ışınlarıyla kavrulan böylesine uzun kara parçalarını katetmek mecburiyetindedirler, üstelik bizzat Hintliler tarafından dahi yalnızca muayyen ve sayıca pek az adada aranmaları gerekir.

İnci bakımından en velut olanı Taprobane adası ve cihanın tasvirinde evvelce zikredilen Stoidis adasıdır, keza Hindistan'ın bir burnu olan Perimula'dır.

Fakat en ziyade kıymet verilenler, Arabistan civarında, Kızıldeniz'in bir cüzünü teşkil eden Basra Körfezi'nde bulunanlardır.

Kabuklu deniz hayvanının menşei ve husule gelişi, istiridyenin kabuğundan pek farklı değildir.

Yılın feyizli mevsimi hayvanın üzerinde tesirini gösterdiğinde, adeta esner gibi kabuğunu açtığı ve bu suretle bir nevi çiğ tanesini içine alarak gebe kaldığı söylenir, nihayetinde birçok meşakkatin ardından, kabuğunun yükünü, çiğin vasfına göre tebeddül eden inciler suretinde dünyaya getirir.

Şayet bu çiğ kabuğun içine süzüldüğünde tastamam saf bir halde idiyse, husule gelen inci beyaz ve parlak olur, fakat bulanık idiyse, o vakit inci de dumanlı bir renkte kalır, şayet döl tuttuğu sırada gökyüzü kapanmış ve kararmışsa, inci solgun bir renk alacaktır, bütün bunlardan sarahaten anlaşılmaktadır ki, incinin vasfı denizin sakinliğinden ziyade semavatın sükûnetine tabidir ve sabahleyin göğün berraklık derecesine göre dumanlı bir renk peyda etmesi yahut berrak bir görünüm kazanması bundandır.

Şayet hayvan makul bir müddet zarfında doymuşsa, husule gelen inci cüssece süratle büyür.

Şayet o esnada şimşek çakacak olursa hayvan kabuğunu kapar ve inci, hayvanın tahammül etmek zorunda kaldığı açlık nispetinde ebatça küçülür, fakat buna ilaveten gök gürleyecek olursa

gök gürültüsü de olduğunda ürker, kabuğunu bir anda kapatarak physema yahut inci kabarcığı denen, içi hava dolu, inciye benzeyen fakat büsbütün boş ve gövdeden yoksun olduğu için yalnızca görünüşte inci olan şeyi meydana getirir, bu kabarcıklar kabuklu deniz canlısının düşüğüyle oluşur.

Tamamıyla sağlıklı bir durumda meydana gelenler ise pek çok katmandan müteşekkildir, öyle ki bunların bir hayvanın bedenindeki nasırlarla benzer yapıda olduğu düşünülürse pek de yanılınmış olmaz, bu sebeple de tecrübeli eller tarafından temizlenmelidirler.

Bununla birlikte, Güneş'in tesiriyle incilerin, tıpkı insan bedeni gibi kızıla çalması ve bütün beyazlığını yitirmesi göz önüne alındığında, semanın durumundan bu denli hoşnutlukla etkilenmeleri hayret vericidir.

Bu yüzdendir ki beyazlıklarını en iyi koruyanlar, Güneş ışınlarının erişemeyeceği kadar büyük bir derinlikte yatan pelagiae, yani açık deniz incileridir, gelgelelim bunlar dahi yaşlandıkça sararır, matlaşır ve kırışır, kendilerine bu denli yüksek kıymet biçilmesini sağlayan o parlaklığa yalnızca gençliklerinde sahiptirler.

Yaşlandıklarında kabukları da kalınlaşır ve sedefe yapışırlar, oradan ancak bir eğe yardımıyla ayrılabilirler. Bir yüzü düz, düz tarafın karşısındaki diğer yüzü ise küre biçiminde olan incilere bu sebeple tympania, yani davul incisi denir.

Henüz kabuğa yapışık vaziyette duran inciler gördüm, bu sebeptendir ki söz konusu kabuklar merhem kutusu olarak kullanılırdı.

Bu hakikatlere ilaveten, incinin suyun içindeyken yumuşak olduğunu, lâkin sudan çıkarıldığı anda sertleştiğini de belirtebiliriz.

BÖLÜM 55. İNCİLER NASIL BULUNUR.

Canlı, eli fark ettiği anda kabuğunu kapatır ve hazinelerini örter, zira kendisinin bunlar uğruna arandığının pekâlâ bilincindedir, şayet eli yakalayacak olursa kabuğun keskin kenarıyla onu kesip koparır. Bundan daha adil bir ceza da tatbik edilemezdi.

İlaveten başka cezalar da mevcuttur, nitekim bu incilerin büyük bir kısmı yalnızca kayalar ve sarp taşlıklar arasında bulunur, diğer yandan açık denizde yatanlara ise umumiyetle deniz köpekleri refakat eder. Bütün bunlara rağmen kadınlar bu mücevherleri kulaklarından eksik etmezler!

Bazı müelliflerin naklettiğine göre bu canlılar tıpkı arı oğulları gibi topluluklar halinde yaşar, her biri cüssesi ve muhterem yaşıyla temayüz etmiş bir reis tarafından idare edilir, aynı zamanda bu reis, tehlikelere karşı gereken bütün tedbirleri almada hayret verici bir meharete sahiptir, dalgıçların bilhassa bunları bulmaya gayret ettiklerini, bunlar bir kez ele geçirildiğinde diğerlerinin oraya buraya dağıldığını ve ağlara kolayca takıldığını söylerler.

Ayrıca öğrenmekteyiz ki yakalandıkları anda toprak kaplar içerisine, kalın bir tuz tabakasının altına konurlar, et tedricen eriyip tükendikçe incileri teşkil eden muhtelif düğümler bedenlerinden ayrılır ve kabın dibine düşer,

BÖLÜM 56. İNCİLERİN MUHTELİF TÜRLERİ.

Hiç şüphe yoktur ki inciler kullanıldıkça yıpranır, ihmal edilirlerse renkleri değişir.

Bütün meziyetleri beyazlıklarında, cüsselerinde, yuvarlaklıklarında, cilalarında ve ağırlıklarındadır, bu vasıfların hepsini bir arada bulmak ise hiç de kolay değildir, öyle ki hakikaten hiçbir vakit birbirinin tıpatıp aynısı olan iki inci bulunamaz ve şüphe yoktur ki Roma lüksü bunlara ilk defa tam da bu sebepten "unio" yahut eşsiz mücevher adını vermiştir, zira Yunanlar onlara benzer bir ad vermez, nitekim onları çıkaran barbarlar arasında dahi bunlara "margaritae" haricinde bir isim verilmez. Hatta bizzat incinin beyazlığında dahi göze çarpan pek büyük bir tefrik mevcuttur.

Kızıldeniz'de bulunanlar çok daha berrak suludur, Hint incisi ise renk tonu bakımından ayna taşının pullarını andırır, lakin cüsse bakımından diğerlerinin hepsinden üstündür.

En ziyade kıymet biçilen renk ise, bundan mülhem şap rengi inciler olarak tesmiye edilenlerin rengidir.

Uzun incilerin de kendilerine mahsus bir kıymeti vardır, biçim bakımından kaymaktaşı kutularımızı andıran, ince uzun bir surette konikleşen ve dolgun bir yumru ile nihayetlenenlere "elenchi" denir. Hanımlarımız bunları parmaklarına takmaktan yahut kulaklarından ikişer üçer adet sallandırmaktan gayet büyük bir gurur duyarlar.

Bu sefih zevklere hizmet etmek maksadıyla, israf ve müsriflik tarafından icat edilmiş muhtelif isimler ve usandırıcı incelikler vardır, zira bu küpeleri tasarladıktan sonra, incilerin birbirine çarparken çıkardığı şıngırtıdan dahi pek memnun kalmışçasına onlara "crotalia" yahut çalpara sarkıntılar adını vermişlerdir ve bugün artık fukara tabaka dahi bunlara heves etmektedir, zira ahalinin "Bir kadının uluorta inci takması, önünde bir liktörün yürümesi gibidir," demesi adet halini almıştır.

Hatta bundan da öte, onları ayaklarına takarlar ve bunu yalnızca sandaletlerinin bağlarına değil, pabuçlarının her bir yanına yaparlar, inci takmak yetmezmiş gibi, onların üzerine basmalı ve onları ayaklarının altında ezerek yürümelidirler.

Eskiden bizim denizimizde de inciler bulunurdu, lakin daha ziyade Trakya Boğazı civarında çıkardı, bunlar kırmızı renkli ve ufaktı, "myes" adıyla bilinen bir kabuklu mahlukun içinde bulunurdu.

Akarnanya'da inci hasıl eden ve "pina" tesmiye edilen bir kabuklu mevcuttur ve bundan da sarihtir ki onları hasıl eden yalnızca tek bir nevi deniz mahluku değildir.

Juba keza, Arabistan sahillerinde kertikli bir tarağı andıran ve bir denizkestanesi gibi baştan aşağı tüylerle kaplı bir kabuklunun bulunduğunu, incinin ise onun etinin içine gömülü olup görünüş itibarıyla dolu tanesine kuvvetle benzediğini beyan eder. Ne var ki, Roma'ya bu kabuklulardan hiçbir vakit getirilmez.

Şekilsiz, pürüzlü ve mermer renginde olduklarından, Akarnanya'da da kıymetli inciler bulunmaz, Aktium civarında bulunanlar daha iyidir, lakin yine de ufaktırlar, Moritanya sahillerinde bulunanlar için de vaziyet böyledir.

Alexander Polyhistor ve Sudines, inciler eskidikçe renklerinin tedricen solduğu kanaatindedir.

BÖLÜM 57.

İNCİLERLE İLGİLİ DİKKATE DEĞER HUSUSLAR, TABİATLARI.

İncinin içinin som olduğu gayet açıktır, zira hiçbir düşme onu kırmaya muktedir değildir.

İnciler hayvanın bedeninin her daim tam ortasında bulunmaz, bazen bir yerinde, bazen de bir başka yerinde bulunur.

Nitekim kabuğun tam kenarında, sanki dışarı çıkmak üzereymiş gibi duran inciler gördüm, bazı balıklarda ise bunların sayısı dörde yahut beşe varıyordu.

Şu vakte değin, ağırlığı yarım onsu bir skrupıldan fazla aşan pek az inci bulunabilmiştir.

Britannia'da, küçük ve renksiz de olsalar incilerin bulunduğu kesinleşmiş bir hakikattir, zira ilahlaştırılan Julius Caesar, tapınağında Venüs Genetrix'e vakfettiği göğüslüğün Britanya incilerinden yapıldığının açıkça bilinmesini istemişti.

BÖLÜM 58. İNCİLERİN KULLANIMINA DAİR MİSALLER

İmparator Gaius'un zevcesi Lollia Paulina'yı bir keresinde, hiçbir umumi şenlik yahut merasim bulunmaksızın, yalnızca alelade bir düğün ziyafetinde, başının üzerinde, saçlarında, taçlarında, kulaklarında, boynunda, bileziklerinde ve parmaklarında birbiri ardınca parıldayan, yekûn kıymeti kırk milyon sestertiusa varan zümrütler ve incilerle donanmış halde görmüştüm, hatta kendisi makbuzları ve beratları göstererek bu meblağı derhal ispat etmeye hazırdı.

Bunlar müsrif bir hükümdarın hediyeleri de değildi, eyaletlerin talanıyla elde edilip büyükbabasından kendisine intikal etmiş hazinelerdi. İşte çapulculuğun ve irtikâbın meyveleri böyledir! M. Lollius'un, hükümdarlardan haraç niyetine kopardığı hediyeler sebebiyle bütün Doğu'da adı bu yüzden böylesine kötüye çıkmıştı, nihayetinde Caius Caesar'ın dostluğundan mahrum bırakılmış ve zehir içmişti, bütün bunlar, diyorum, torunu kandillerin ışıltısı altında, tepeden tırnağa kırk milyon sestertiusluk mücevherata bürünmüş vaziyette temaşa edilebilsin diye vuku bulmuştu!

İmdi bir kimse, bir yanda Curius yahut Fabricius'un zafer alaylarında giyindikleri kisvelerin kıymetini, zafer tahtırevanları üzerinde halka teşhir edilen eşyayı gözünün önüne getirsin, diğer yanda ise bir imparatorluğun başındaki bu kadının, bu tek bir kadın parçasının sofrada böyle donanmış halde oturduğunu tefekkür etsin, o fatihlerin böylesi bir netice uğruna zafer kazanmış olmalarındansa, arabalarından çekilip indirilmiş olmalarını evla görmez miydi?

Tiberius’un şahsi düşmanıydı, bu durum Velleius Paterculus’un onun hakkında çizdiği, onu şerefli davranmaktan ziyade para kazanmaya hevesli ve her türlü rezilliğe bulaşmış biri olarak tarif eden kötü portreyi bir dereceye kadar açıklayabilir.

Horatius ise tam aksine, kendisine hitaben yazdığı odasında (Carm. iv. 9), her türlü tamahkarlıktan uzak oluşunu açıkça över. Oğlu M. Lollius, Lollia Paulina’nın babasıydı.

58 Bu durum başka hiçbir müellif tarafından iddia edilmiş görünmemektedir, lakin Velleius Paterculus Kitap ii’de, "Cujus mors intra paucos dies fortuita an voluntaria fuerit ignoro" [Birkaç gün içindeki ölümü eceliyle miydi yoksa kendi eliyle miydi, bilmiyorum] diyerek neredeyse bunu ima eder.

Onun, Caius Caesar’ın teveccühünü meblağlar karşılığında Doğulu hükümdarlara satmayı itiyat edindiği söylenirdi.

58* "Fercula." Bkz. Cilt i. s. 400, Not 1.

59 "Unam imperii mulierculam accubantem."

BÖLÜM 58. İNCİLER

Kuşkusuz bunlar da lüksün en azametli delilleri değildir.

Bir vakitler, bütün dünyada o güne dek görülmüş en büyük iki inci bulunmaktaydı, Mısır kraliçelerinin sonuncusu olan Kleopatra, Doğu krallarından tevarüs yoluyla kendisine intikal etmiş olan bu incilerin her ikisine de malikti.

Antonius, her geçen gün onun tarafından en nefis ziyafetlerle doyurulduğunda, kibriyle ve mağrur küstahlığıyla böbürlenen bu melike fahişe, tüm bu debdebeyi ve tüm bu muazzam hazırlıkları büyük bir tahkir ile karşılar gibi davrandı, bunun üzerine Antonius, böylesine fevkalade bir haşmete ilave edilebilecek ne bulunabileceğini sordu.

Kleopatra buna cevaben, tek bir ziyafet için on milyon sestertius sarf edeceğini bildirdi.

Antonius bunun nasıl yapılabileceğini öğrenmeyi fevkalade arzu etti, fakat bunu büsbütün imkansız bir şey olarak telakki etti, nihayetinde bir bahse tutuştular.

Ertesi gün, meselenin karara bağlanacağı vakit, bahsi kaybetmemek maksadıyla Kleopatra, Antonius’un önüne her bakımdan muhteşem, lakin her zamanki mutat ziyafetlerinden daha üstün olmayan bir sofra kurdurdu.

Bunun üzerine Antonius onunla latife etti ve bu sofra için sarf edilen meblağın ne olduğunu sordu, kraliçe ise şu anda gördüğü ziyafetin asıl ziyafetin yanında yalnızca ehemmiyetsiz bir ilaveden ibaret olduğunu ve söz konusu takdir edilen kıymetteki miktarı bizzat kendisinin bu yemekte tüketeceğini, bu on milyon sestertiusu bizzat yutacağını beyan etti, akabinde ikinci faslın servis edilmesini emretti.

Hizmetkarlar, kraliçenin talimatına binaen, keskinliği ve kudreti incileri eritmeye yeten bir sıvı olan sirkeyle dolu tek bir kabı önüne getirdiler.

60 Not 55’te zikredilen meblağın dörtte biri.

61 "Corollarium."

62 "Et consumpturam eam coenam taxationem confirmans."

63 İncilerin kireçli yapıda olması sebebiyledir ki Kleopatra, Plinius’un Kitap ix. b. 58 ve Macrobius’un Sat. Kitap ii. b. 13’te anlattığı üzere, incisini sirkede eritebilmiş ve bu suretle aşığıyla girdiği bahsi kazanabilmiştir.

Bununla birlikte, sofralarımızda kullandığımız sirkeden daha kuvvetli bir sirke istihdam etmiş olmalıdır, zira inciler sertlikleri ve tabii mineleri sebebiyle zayıf bir asitle kolayca eritilemezler.

Tabiat, hayvanların dişlerini asitlerin tesirine karşı aynı amaca hizmet eden bir mine tabakasıyla muhafaza etmiştir, ancak bu mine yalnızca ufak bir noktada zarar görecek olsa dişler derhal bozulur ve çürür.

Kleopatra belki de incileri [inciyi] kırdı ve ezdi, sonrasında da içebilmek maksadıyla sirkeyi su ile seyreltmiş olması muhtemeldir, gerçi erimiş kireçli madde asitleri nötralize eder ve onları dilin hissetmeyeceği hale getirir.

Birçoklarının zannettiği gibi incilerin tek bir tür kabuklu deniz canlısına mahsus olmadığı Plinius tarafından bilinmekteydi. Beckmann’s History of Inventions, Cilt i. s. 258, not 1, Bohn Neşriyatı.

Ne var ki hikayenin Plinius tarafından naklediliş biçiminde, Kleopatra’nın inciyi ezdiğine dair hiçbir emare bulunmadığına dikkat çekebiliriz.

İnciyi sirkenin içine atıp eridiğini farz ederek derhal yutmuş olması daha muhtemeldir.

O esnada kulaklarında Tabiatın bu en seçkin, en nadide ve emsalsiz mahsullerini takmaktaydı, Antonius ne yapacağını görmek için beklerken, incilerden birini kulağından çıkarıp sirkenin içine attı ve erir erimez onu yuttu.

Bahiste hakem tayin edilmiş olan Lucius Plancus, kraliçenin diğer inciyi de benzer şekilde eritmek üzere hazırlandığı tam o anda elini onun üzerine koydu ve Antonius’un kaybettiğini ilan etti, bu hüküm, netice itibarıyla da bütünüyle teyit edilmiş bir uğursuz işaret oldu.

İkinci incinin şöhreti de eşine terettüp eden şöhrete denktir.

Böylesine mühim bir meselede bu suretle muzaffer çıkan kraliçe esir edildikten sonra, bu ziyafetin diğer yarısı Roma’daki Pantheon’da bulunan Venüs’ün kulaklarına küpe olarak hizmet etsin diye inci ortadan ikiye kesildi.

BÖLÜM 59. İNCİLERİN ROMA’DA İLK DEFA KULLANILMAYA BAŞLANMASI HAKKINDA

Bununla birlikte, bu husustaki müsriflik payesini Antonius ve Kleopatra elde edemeyecek, lüksün ve sefahatin vekayinamelerinde yer alan bu övünç dahi ellerinden alınacaktır.

Zira onlardan evvel, trajedya oyuncusu Aesopus’un oğlu Clodius aynı şeyi yapmıştır.

64 Macrobius, Saturn. Kitap iii’te "Monatius" Plancus demektedir. Hakiki ismi Lucius Munatius Plancus idi.

Sonraları Antonius’u terk ederek Octavianus’un tarafına geçti, Octavianus’un M.Ö. 27 senesinde Augustus unvanını alması da onun teklifi üzerine vuku buldu.

İmparatorun teveccühünü temin etmek maksadıyla Satürn mabedini inşa ettirdi. Hangi sene vefat ettiği bilinmemektedir.

65 "Omine rato." Müellif, neticede Antonius’un hasmı Octavianus tarafından "victus", yani mağlup edilmesinin son derece acı bir hakikat olduğunu kastetmektedir.

66 Claudius yahut Clodius Aesopus, Cicero devrinde Roma’nın en meşhur trajedya aktörüydü ve muhtemelen Clodius ailesinin azatlısıydı. Horatius ve diğer müellifler onu Roscius ile aynı mertebeye koyarlar.

Cicero’dan öğrendiğimize göre, oyunculuğu bilhassa kuvvetli vurgular ve celadet ile temayüz etmekteydi.

Cicero onu "summus artifex", yani "kamil bir sanatkar" olarak vasıflandırır.

Cicero'nin sadık bir dostuydu, onun Roma'dan sürgünü esnasında davasını dolaylı yollardan birden fazla kez savundu.

Plinius'un 10. Kitap, 72. bölümünden anlaşıldığı üzere, savurgan oğlu Clodius'a büyük bir servet bırakmış olmasına rağmen, kendisi tutumlu olmaktan son derece uzaktı.

Roma'da da durum aynıydı, babası tarafından geniş servetine ve mülklerine varis kılınmıştı.

Şu halde Antonius, tüm o triumvirlik kudretine rağmen pek de böbürlenmesin, zira bir oyuncuyla dahi güçbela kıyaslanabilir, üstelik bu oyuncuyu böylesi bir işe sevk eden hiçbir iddia da yoktu, ki bu durum yapılan işe krallara layık bir cömertlik katmaktadır, yalnızca damağını şereflendirmek kastıyla incilerin tadının nasıl olduğunu denemek istemişti.

Bunu fevkalade lezzetli bulunca da, bu lezzeti tadan tek kişi kendisi olmasın diye, yutması için misafirlerinin her birinin önüne birer inci koydurdu.

İskenderiye'nin teslim olmasından sonra inciler Roma'da yaygın, hatta evrensel bir kullanıma kavuştu, ancak Fenestella'nın bildirdiğine göre, küçük boyutlu ve kıymetsiz olmakla birlikte, ilk defa Sulla zamanında kullanılmaya başlanmıştı, ne var ki bu hususta yanıldığı gayet açıktır, zira Aelius Stilo, dikkat çekici büyüklükteki incilere ilk kez "unio" adının verilmesinin Iugurtha Savaşı zamanında olduğunu bize aktarmaktadır.

BÖLÜM 60. MUREX VE ERGUVAN SALYANGOZUNUN TABİATI

Yine de inciler neredeyse ebediyen kalıcı bir mülk olarak görülebilir, bir kimseden mirasçısına intikal ederler ve tıpkı herhangi bir arazi mülkü gibi elden ele devredilirler.

Lakin murex kabuklusundan ve erguvan salyangozundan çıkarılan boyalar saatten saate solar, buna rağmen onlara da benzer şekilde analık etmiş olan lüks düşkünlüğü, bu boyalara neredeyse incilerinkine denk bedeller biçmiştir.

Aesopus.

Bu zat, diğer marifetlerinin yanı sıra, Caecilia Metella'nın küpesinden aldığı ve yaklaşık 8000 sterlin değerinde olan bir inciyi sirke içinde eritti (yahut en azından bunu yapmaya kalkıştı). Horatius, 2. Kitap, 3. Satir'de bu hadiseye telmihte bulunur.

Yahut "conchylium".

Plinius'un umumiyetle "murex" yahut "conchylium"un renkleri ile "purpura" yahut "erguvan" renkleri arasında bir tefrik gözettiğini görmekteyiz.

Cuvier, bunların eski zaman insanlarının erguvanın muhtelif tonlarında boyama yapmak maksadıyla istifade ettikleri farklı kabuklu deniz canlılarının adları olduğunu ifade eder.

Günümüzde tam olarak hangi türleri kullandıkları kesin olarak bilinmemektedir, fakat kabuklu tek çenetlilerin büyük bir kısmının, bilhassa da Linnaeus'un Buccinum ve Murex cinslerinin kırmızımtırak bir sıvı damlattığı gayet iyi tahkik edilmiş bir hakikattir.

Cuvier'nin kanaatine göre bu maddenin pahalılığı, her bir canlının fevkalade cüzi bir miktar vermesinden neşet etmekteydi.

Kermes meşesi yahut kermesin etraflıca bilinir hale gelmesinden, bilhassa da Yeni Dünya'nın bize koşinil temin etmesinden bu yana, artık murex salgılarına müracaat etmeye mecbur kalmadığımızı ifade eder.

Erguvan salyangozları çoğunlukla yedi yıl yaşar.

Murex gibi onlar da Akyıldız'ın doğuşu vaktinde, otuz gün boyunca kendilerini gizlerler, ilkbahar mevsiminde büyük kümeler halinde bir araya gelirler ve birbirlerine sürtünerek, kendisinden bir nevi balmumu teşekkül eden yapışkan bir salya üretirler.

Murex de aynısını yapar, fakat erguvan salyangozunun, kumaş boyama gayesiyle pek ziyade rağbet gören o enfes usareye malik kısmı, boğazının ortasında yer alır.

Bu salgı, beyaz bir damarın içinde muhafaza edilen ufacık bir damladan ibarettir, boyama maksadıyla kullanılan o kıymetli sıvı buradan süzülür ve rengi hafifçe siyaha meyleden bir gül rengidir. Vücudun geri kalan kısmı bu usareden tamamen mahrumdur.

Hayvanı canlı yakalamak fevkalade mühimdir, zira öldüğünde bu usareyi dışarı kusar.

Büyük olanlarda kabuk kırıldıktan sonra çıkarılır, fakat küçük hayvanlar kabuklarıyla birlikte canlı canlı ezilir, bunun üzerine bu salgıyı salıverirler.

Asya'da en makbul erguvan Sur erguvanıdır, Afrika'da Meninx ve Gaetulia'nın Okyanus'a komşu kısımlarınınki, Avrupa'da ise Lakonia'nınkidir.

Roma'nın fasces ve baltaları kalabalıkta bu renk hürmetine yol açar, çocukluğun mehabetini ilan eden budur, senatörü atlı sınıfından ayıran budur, tanrıların rızasını celbetmek maksadıyla edilen dualar bu renge bürünmüş kimseler tarafından ifa edilir, her giysiye bir parlaklık bahşeder ve zafer libasında altın ile harmanlanmış halde tezahür eder.

Aristoteles, Hist. Anim. 5. Kitap, 14. Bölüm'de "yaklaşık altı" der.

Plinius'un murex dediği, Aristoteles'in keryx'idir.

Aristoteles, erguvan salyangozunun üç kısımdan teşekkül ettiğini, üst kısmın boyun, orta kısmın haşhaş ve alt kısmın gövde olduğunu ve usarenin bu kısımlardan birincisi ile ikincisi arasında, yani boğazda yer aldığını söyler.

Plinius'un "çiçek", "çiy" ve "usare" tesmiye ettiği bu sıvı, Cuvier'nin ifadesine göre hayvanın boğazından değil, kabuğun içini kaplayan mantodan yahut zarımsı dokudan süzülmektedir.

Bkz. 5. Kitap, 7. Bölüm. Ayrıca bkz. 6. Kitap, 36. Bölüm.

Rengi Sur erguvanı olan toga praetexta giymiş Roma konsüllerinin önünden giden baltalar.

Hardouin, "pueritiae majestas" ifadesinin "soylu çocuklar" manasına geldiğini düşünür görünmektedir, fakat hür doğmuş çocukların tamamı bülûğ çağına erene kadar kenarları erguvan işlemeli praetexta giymekteydi.

Plinius'un bu kelimelerle, gençliğin hürmet ve tazim uyandıran o safiyeti ve lekesiz tabiatı içindeki "gençliğin vekarını" kastetmiş olması çok daha muhtemeldir.

Senatörün togasındaki geniş erguvan şeridin, onu dar şeritli toga giyen atlı sınıfından ayırt ettiğini kastetmektedir.

Cicero'nun Atticus'a Mektuplar'ından (2. Kitap, 9. Mektup) erguvanın...

BÖLÜM 61. ERGUVAN SALYANGOZLARININ FARKLI TÜRLERİ

tanrıların rızasını celbetmek için dualar sunulur, her bir giysiye parlaklık bahşeder ve zafer libasında altın ile harmanlanmış halde müşahede edilir.

Öyleyse erguvana duyulan bu çılgınca tutkuyu mazur görmeye hazır olalım, gerçi aynı zamanda bu kabuklunun mahsulüne neden bu denli yüksek bir değer biçildiğini sorgulamak zorunda kalırız, zira boya halindeyken kokusu nahoştur, rengi ise sert, yeşilimsi bir tonda ve fırtınalı bir andaki denizin rengini fazlasıyla andırmaktadır.

Erguvan salyangozunun dili bir parmak uzunluğundadır ve ucunun fevkalade sert oluşu sayesinde diğer kabukluları delerek rızkını bununla temin eder.

Tatlı sularda ve nehirlerin denize döküldüğü mahallerde ölürler, bunun haricinde tutulduklarında salyalarıyla elli gün kadar yaşayabilirler.

Bütün kabuklular pek hızlı büyür, bilhassa erguvan salyangozları daha da hızlı gelişir, nihai cüsselerine bir yılın sonunda erişirler.

BÖLÜM 61. ERGUVAN SALYANGOZLARININ MUHTELİF TÜRLERİ

Bu noktada başka mevzulara geçecek olsam, sefahat şüphesiz hakkının gasp edildiğini düşünecek ve beni ihmalkârlıkla itham edecektir, bu sebeple, tıpkı yiyecek maddeleri arasında zahirenin muhtelif cinsleri ile niteliklerinin bilinmesi gibi, hayatın zevkini bu debdebede bulanların uğruna yaşadıkları şeyleri daha da yakından tanıyabilmeleri için imalathanelerin ta içine kadar sokulmalıyım.

kurban sunarken rahipler tarafından giyilirdi.

Bununla birlikte Ajasson, tanrılara kurban sunarken erguvan rengi giyen konsüllere bu pasajda atıfta bulunulduğunu düşünen Dalechamps'a hak vermektedir.

Örneğin praetexta, laticlavus, chlamys, paludamentum ve trabea.

Zafer alayı vesilesiyle galip kumandan, bu pasajdan anlaşıldığı üzere erguvan ve altından yapılmış nakışlı bir giysi olan "toga picta" kuşanmaktaydı.

Plinius, 33. Kitap, 19. Bölümde, Tarquinius'un Sabinlere karşı kazandığı zafer üzerine altın kumaştan bir kaftan giydiğini nakleder.

Aristoteles de aynı şeyi zikreder, Hist. Anim. 5. Kitap, 14. Bölüm ve De Partib. Anim. 2. Kitap, 17. Bölüm.

Cuvier, buccinum ile murex cinslerinin uzun bir boyna sahip olduğunu, bu boyunda küçük fakat gayet keskin dişlerle donatılmış bir dil bulunduğunu ve hayvanın diğer kabukluları bu sayede delebildiğini belirtir.

"Conchylia", anlaşıldığı kadarıyla aynı cinsten diğer deniz canlıları, zira Plinius "conchylium" kelimesini "murex" ile eşanlamlı olarak kullanmaktadır.

"Praemia vitae suae."

Erguvan rengini hasıl eden iki nevi deniz canlısı vardır, her ikisinde de unsurlar aynıdır, yalnızca terkipleri farklıdır, daha küçük olan balık, sesiyle buccinus veya borazanın sesini çıkaran deniz kabuğuna benzediğinden "buccinum" diye tesmiye olunur ve adını bu hususiyetten alır, ağzı yuvarlaktır ve kenarında bir yarık bulunur. Diğer canlı "purpura" yahut erguvan salyangozu olarak bilinir, oluklu ve çıkıntılı bir burnu vardır, bu burun iç taraftan bir yanı boru şeklinde olduğundan dil için bir geçit teşkil eder, bundan maada kabuğu, tepesine kadar ekseriyetle yedi adet olan ve bir daire halinde dizilmiş sivri çıkıntılarla bezenmiştir, her ikisi de yaşları kadar helezona malik olmalarına rağmen bu çıkıntılar buccinum cinsinde bulunmaz.

Buccinum yalnızca sarp kayalıklara tutunur ve taşlık mahallerden toplanır.

(37.) Erguvan salyangozlarının bir diğer adı da "pelagiae"dir, bunların yalnızca yaşadıkları ortam ve mekân bakımından ayrılan pek çok nev'i mevcuttur.

Murdar çamurla beslenen çamur erguvanı ile deniz yosunuyla beslenen deniz yosunu erguvanı vardır, bunların her ikisi de en kıymetsiz olanları sayılır.

Daha iyi bir cinsi ise resiflerden yahut açık denizden toplanan resif erguvanıdır, ne var ki bundan çıkarılan renk fazlasıyla açık ve zayıftır.

Bir de deniz çakıllarından mülhem bu adla anılan, boyacılık için fevkalade elverişli olan ve çakıl erguvanı olarak bilinen çeşidi vardır ve hepsinden daha üstünü, beslendiği toprağın muhtelif tabiatları sebebiyle "dialutensis" adıyla maruf olanıdır.

Erguvan salyangozları, sazdan örülmüş, küçük ebatlı ve geniş gözlü sepetlerle avlanır, bunlar denize atılır ve içlerine, tıpkı midyelerde gördüğümüz üzere kabuğunu bir anda kapatıp bir nesneye hamle yapan deniztarakları yem olarak konur.

Yarı ölü halde bulunsalar dahi bu mahluklar denize bırakılır bırakılmaz yeniden canlanır ve kabuklarını iştahla açarlar, bunun üzerine erguvan salyangozları onlara yönelir ve dillerini uzatarak hücuma geçerler.

Diğer yandan deniztarakları, batmayı hissettikleri anda kabuklarını kapar ve kendilerini yaralayan nesneyi sımsıkı tutarlar, bu suretle, açgözlülüklerinin kurbanı olarak, dillerinden asılı vaziyette suyun yüzeyine çekilirler.

BÖLÜM 62. (38.) YÜNLERİN ERGUVAN SALGILARIYLA NASIL BOYANDIĞI

Bu balıkları yakalamak için en elverişli mevsim Köpek Yıldızı'nın doğuşundan sonra veya ilkbahardan öncedir, zira balmumu kıvamındaki salgılarını bir kez bıraktıklarında sularında hiçbir kıvam kalmaz, boyacı atölyelerinde bilinmeyen bu husus, aslında birinci derecede ehemmiyet taşır.

Avlandıktan sonra, daha önce bahsettiğimiz damar çıkarılır, buna tuz ilave etmek lazımdır, takriben her yüz libre suya bir sextarius eklenir.

Bunları üç gün boyunca ıslanmaya bırakmak kafidir, daha fazla değil, zira ne kadar taze olurlarsa, sıvının tesiri de o kadar yüksek olur.

Akabinde kalay kaplarda kaynamaya bırakılır, mutedil bir ateş tatbik edilerek her yüz amphora, beş yüz libre boya kalıncaya dek kaynatılarak çektirilir, bu maksatla kap, ocakla irtibatlı uzun bir huninin ucuna yerleştirilir, bu şekilde kaynarken, sıvı zaman zaman köpüğünden arındırılır ve bununla birlikte, damarlara kaçınılmaz olarak yapışmış olan etler de alınır.

Umumiyetle onuncu gün civarında, kazanın bütün muhteviyatı erimiş bir hale gelir, bunun üzerine, yağı temizlenmiş bir yapağı tecrübe maksadıyla içine daldırılır, fakat hazırlayanların arzusunu tatmin edecek bir renk elde edilinceye kadar sıvı kaynatılmaya devam edilir.

Kızıla çalan ton, siyahımsı bir tonda olana nazaran daha aşağı mertebede kabul edilir.

Yün beş saat boyunca ıslanmaya bırakılır, ardından taranarak, rengi tamamen emene dek tekrar içine atılır.

Buccinum salgısı tek başına kullanıldığında gayet değersiz addedilir, zira rengini saldığı görülmüştür, lakin pelagiae salgısıyla birlikte tatbik edildiğinde onunla pek güzel kaynaşır, aksi takdirde fazlaca koyu kalacak rengine parlak bir cila verir ve bilhassa kıymet gören kırmız böceğinin o ışıltılı al rengini bahşeder.

Kendi hassalarının karışımıyla bu renkler, yekdiğerinin yardımıyla böylece canlandırılır yahut koyulaştırılır.

Karışım için münasip nispetler, elli libre yün için iki yüz libre buccinum salgısı ve yüz on bir libre pelagiae salgısıdır.

Bu terkipten, ametist rengi olarak bilinen o fevkalade ton hasıl olur. Sur rengini elde etmek için yün, karışım henüz pişmemiş ve ham haldeyken pelagiae salgısına batırılır, akabinde buccinum salgısına daldırılarak tonu tebdil edilir.

Pıhtılaşmış kan rengini tam manasıyla aldığında, bakıldığında siyahımsı fakat ışığa tutulduğunda parıldayan bir görünüm arz ettiğinde en ala kalitede sayılır, nitekim Homeros'un "erguvani kan" tabirini kullanması da bundandır.

BÖLÜM 63. (39.) ERGUVANIN ROMA'DA İLK NE ZAMAN KULLANILDIĞI, GENİŞ ŞERİTLİ GİYSİ İLE PRETEXTA'NIN İLK NE ZAMAN GİYİLDİĞİ

Erguvanın Roma'da en başından beri kullanıldığını, lakin Romulus'un onu trabea için istimal ettiğini tespit etmiş bulunuyorum. Toga praetexta ile geniş şeritli giysiye gelince, bunları kullanan ilk kralın, Etrüsklerin fethinden sonra Tullus Hostilius olduğu kat'i bir hakikattir.

Merhum İmparator Augustus'un devrinde vefat etmiş olan Cornelius Nepos, şu mülahazaları geride bırakmıştır, "Gençlik günlerimde," der, "menekşe erguvanı pek rağbetteydi, bunun bir libresi yüz denarii'ye satılırdı, çok geçmeden Tarentum kırmızısı moda oldu.

Bu sonuncusunun yerini, libresi bin denariusa dahi satın alınamayan Sur dibaphası [NOT: Yunanca "iki kez boyanmış"] almıştır. Praetexta [kenarı işlemeli resmi toga] için dibaphayı ilk kullanan kişi curule aedilis P. Lentulus Spinther olmuş, bu hareketi sebebiyle de ağır biçimde kınanmıştı, oysa "bugünlerde," der yazar, "ziyafet sedirlerinin örtülerinde dahi erguvana sahip olmayan kim kaldı ki?"

Bu Spinther, Cicero’nun konsüllüğü döneminde ve Şehrin Kuruluşunun 691. senesinde aedilis idi. "Dibapha", iki kez boyanmış dokumalara verilen addı ve bunlar muazzam bir masraflı müsriflik alameti sayılırdı, şimdilerde ise makbul sayılan erguvan kumaşların neredeyse tamamı benzer bir usulle boyanmaktadır.

BÖLÜM 64. KONKİLYUM KATILMIŞ ADI VERİLEN KUMAŞLAR

Konkilyum katılmış adı verilen kumaşlar, diğer bütün hususlarda aynı işleme tabi tutulur, ancak buccinum özsuyu hiçbir şekilde karıştırılmaz, buna ilaveten boya sıvısı, eşit miktarlarda su ve insan idrarıyla harmanlanır, aynı yün miktarı için boyar maddenin yalnızca yarısı kullanılır.

Bu karışımdan dolgun bir renk elde edilmez, aksine pek yüksek kıymet atfedilen o solgun ton elde edilir, kumaş ne kadar berrak olursa, yün o kadar az boya emmiş demektir.

(40.) Bu boyaların fiyatları muhtelif sahillerin mahsul miktarına göre değişkenlik gösterir, yine de bunlara muazzam meblağlar ödemeyi itiyat haline getirenler bilmelidir ki, pelagiae özsuyunun yüz libresi hiçbir surette elli, buccinum özsuyunun yüz libresi ise yüz sestertiusu aşmamalıdır.

BÖLÜM 65. AMETİST, SUR, HİSGİN VE AL RENK TONLARI

Fakat bu mevzunun bir cihetini nihayete erdirir erdirmez diğerine başlamak icap ediyor, zira masraf icat etmenin adeta bir oyuna dönüştürüldüğünü görmekteyiz, üstelik yalnızca bununla da kalınmayıp, yeni karışımlar ve terkipler vücuda getirilerek, Tabiatın eserlerinin zaten birer tahrifi olan şeyler bir kez daha tahrif edilmek suretiyle bu oyun katmerlenmektedir, tıpkı kaplumbağa kabuğunun boyanması, elektrum elde etmek maksadıyla altının gümüşle alaşım haline getirilmesi ve ardından Korint madeni teşkil etmek üzere bu karışıma bakır ilave edilmesi gibi.

(41.) Bir boyaya kıymetli bir taştan mülhem "ametist" tesmiye etmek kafi gelmemiş gibi, bu rengi elde ettikten sonra onu Sur boyalarıyla yeniden sırılsıklam etmekteyiz, ta ki her ikisinden mürekkep türedi bir adımız ve aynı anda iki katına çıkmış bir lüks gösterimiz olsun, zira insanlar konkilyum rengini elde eder etmez, derhal bunun Sur tonlarına geçiş için daha elverişli bir zemin teşkil edeceğini düşünmeye başlarlar.

Şüphe yok ki bu icat, tesadüfen fikrini değiştiren ve hoşuna gitmeyen bir tonu başkalaştıran bir sanatkardan neşet etmiştir, böylece bir usul zuhur etmiş, harikalar yaratmak hırsıyla daima kıvranan zihinler, esasen bir kusurdan ibaret olan şeyi pek makbul bir metaya tebdil eylemiştir, aynı zamanda da iki katlı bir yol açılmıştır.

Altın, gümüş ve bakır karışımıydı. Böylece bir rengin diğerini taşıması, bu vesileyle, dedikleri gibi, daha yumuşak ve daha olgun bir hal alması sağlanarak lükse yeni bir yol gösterilmiştir.

Bundan da öte, insan zekası bu boyalara toprağın ürünlerini katmayı, hisgin tonunu elde etmek maksadıyla, evvelemirde kırmız meşesi tanesiyle kızıla boyanmış kumaşları Sur erguvanına batırmayı dahi öğrenmiştir.

Toprağın mahsullerinden bahsedeceğimiz vakit zikredeceğimiz Galatya kırmızı, yani kızıl danesi, Lusitania'daki Emerita civarında yetişeni bir kenara bırakırsak, hepsi arasında en makbul olanıdır.

Mamafih, bu kıymetli boyalara dair tasvirlerime nihayet vermek adına şunu belirtmeliyim ki, bu danenin bir yıllıkken verdiği renk soluk bir tondadır, dört yılı aştığında ise boyasını çarçabuk salıverir, bundan ötürü kuvvetinin ne pek tazeyken ne de kartlaştığında kemale ermediğini görmekteyiz. Erkeklerin de en az kadınlar kadar, görünüşlerini mümkün mertebe en mükemmel mertebeye ulaştırdığı zannına kapıldıkları bir sanatı böylece tafsilatıyla ele almış bulunuyorum.

BÖLÜM 66. (42.) PİNNA VE PİNNOTHERES Kabuklu deniz hayvanları zümresine mensup bir de pinna vardır, daima dik durarak balçıklı mahallerde bulunur ve hiçbir vakit bir refakatçiden mahrum kalmaz, bazı müellifler bu refakatçiye pinnotheres, bazıları ise pinnophylax derler ki bu, küçük bir karides nevinden yahut asalak bir yengeçten ibarettir.

Görme duyusundan mahrum olan pinna, kabuğunu açar ve böylece içerideki cürmünü küçük balıkların taarruzuna açık hale getirir, balıklar derhal üzerine hücum ederler ve bunu cezasız kalacaklarını görerek cüretlerini gitgide artırıp nihayet kabuğu tamamen doldururlar.

Fırsat kollayan pinnotheres, nazik bir ısırıkla en can alıcı lahzada durumu pinna'ya bildirir, bunun üzerine diğeri derhal kabuğunu kapatır ve orada yakaladığı ne varsa helak eder, akabinde ganimeti refakatçisiyle bölüşür.

BÖLÜM 67. SU HAYVANLARININ HİSSİYATI, TORPİDO BALIĞI, PASTİNACA, SCOLOPENDRA, GLANİS VE KOÇ BALIĞI Bu kabil vakalar üzerinde tefekküre daldığımda, su mahlukatının her türlü histen mahrum bulunduğu reyinge varan kimselerin çıkmış olmasına hayret etmekten kendimi alamıyorum.

Torpido balığı, kendisi bu tesirlerden dolayı hiçbir uyuşma hissetmese de, kendi kuvvetinin hudutlarını gayet iyi bilir. Çamurun içine gizlenerek balıkların yaklaşmasını bekler ve onların tam bir emniyet içinde üzerlerinde yüzdükleri anda sarsıntıyı verip derhal üzerlerine atılır, mevcudatta bu balığın ciğerinden daha makbul tutulan hiçbir nefis lokma yoktur.

Tarafımızdan "balıkçı" namıyla bilinen deniz kurbağasının sergilediği kurnazlık da bundan daha az hayranlık uyandırıcı değildir.

Çamuru bulandırarak gözlerinin altından uzanan iki küçük boynuzcuğu yüzeyden dışarı çıkarır ve böylece çevresinde oynaşan küçük balıkları, nihayet onları yakalayabileceği kadar yaklaşıncaya dek kendine çeker.

Benzer bir usulle keler balığı ve kalkan da gizlenir, fakat bir o yana bir bu yana hareket ettiklerinde küçük solucanları andıran yüzgeçlerini dışarı doğru uzatırlar, vatoz da aynısını yapar.

İğneli vatoz dahi pusuya yatarak bekler ve oradan geçen balıkları kuşanmış olduğu iğnesiyle delip geçer.

İçgüdüsel kurnazlığın bir diğer delili de şudur ki, vatoz hareketlerinde balıkların en ağırı olduğu halde, karnında balıkların en çeviği olan tekir balığıyla bulunur.

(43.) Karada yaşayan ve kırkayak dediğimiz haşerata kuvvetle benzeyen denizkırkayağı, şayet bir oltayı yutacak olursa, kendini kurtarana kadar bütün bağırsaklarını dışarı kusar, akabinde de onları yeniden içine çeker.

Deniztilkisi dahi benzer bir tehlikeye maruz kaldığında, oltanın zayıf bir kısmına rastlayana kadar misinayı yutmaya devam eder ve derken dişleriyle onu büyük bir kolaylıkla koparıp ayırır.

Glanis tesmiye olunan balık ise daha ihtiyatlıdır, oltalara arkadan saldırır ve onları yutmayıp yalnızca üzerlerindeki yemi sıyırır.

(44.) Denizkoçu, tıpkı tedbirli bir haydut gibi tahribat yapar, kimi zaman açık denizde yatan büyükçe bir teknenin gölgesinde pusuya yatar ve yüzme hevesine kapılabilecek kimseleri bekler, kimi zaman da başını suyun yüzeyine kaldırarak balıkçı kayıklarını gözetler, ardından sinsice onlara doğru yüzerek batırır.

BÖLÜM 68. (45.) HAYVAN VE NEBAT TABİATININ BİRLEŞİMİNDEN MÜTEŞEKKİL ÜÇÜNCÜ BİR TABİATA SAHİP OLAN CİSİMLER, DENİZISIRGANI

Doğrusu, kendi adıma, ne hayvan ne de nebat tabiatına sahip olan, bilakis her ikisinden de pay alan üçüncü bir tabiata malik cisimlerde bir hissin mevcudiyetine kani bulunmaktayım, denizısırganları ve süngerleri kastediyorum.

Denizısırganı gece vakti bir o yana bir bu yana gezinir ve geceleyin yerini değiştirir.

Bu mahluklar tabiatları icabı bir nevî etli dal gibidir ve et ile beslenirler.

Tıpkı karada bulunan ısırganın yol açtığı gibi kaşıntılı, yakıcı bir sızı peydah etme kudretine sahiptirler.

Avını aramak maksadıyla elinden geldiğince büzülüp sertleşir ve ardından yanından küçük bir balık yüzerken aniden kollarını açarak onu yakalar ve yutar.

Kimi zaman da büsbütün solup kurumuş gibi bir kılığa bürünür ve bir balığa değene dek bir parça deniz yosunu gibi dalgalarla bir o yana bir bu yana savrulmaya kendini bırakır.

Bunu yaptığı anda balık kaşıntıdan kurtulmak için gidip kendini bir kayaya sürtmeye başlar, bunun hemen akabinde ısırgan onun üzerine çullanır.

Geceleyin de tarak kabukları ve denizkestanelerini kollar.

Kendisine bir elin yaklaştığını hissettiğinde derhal rengini değiştirir ve büzülür, dokunulduğunda yakıcı bir his verir ve şayet kendisine en ufak bir mühlet tanınırsa kaçıp kurtulur.

Ağzının, söylendiğine göre, kökte yahut alt kısımda bulunduğu,40 dışkının41 ise yukarıda yer alan küçük bir kanaldan dışarı atıldığı ifade edilir.

BÖLÜM 69. SÜNGERLER, ONLARIN ÇEŞİTLERİ VE YETİŞTİKLERİ YERLER, TABİAT TARAFINDAN KENDİLERİNE HAYAT BAHŞEDİLDİĞİNİN DELİLLERİ.

Zikredilen üç42 nevi süngere rastlamaktayız, birincisi kalın, gayet sert ve pürüzlü olup "tragi"43 tesmiye olunur, ikincisi kalın ve çok daha yumuşaktır, bunlara "mani"44 adı verilir, üçüncüsü ise ince ve daha sıkı dokulu olduğundan yaralar için fitil yapımında kullanılır, bu sonuncusu "Achillium"45 olarak bilinir. Bu süngerlerin tamamı kayalar üzerinde büyür ve kabuklu deniz canlıları, sair balıklar ile balçıkla beslenir.46

Bu mahlukların dahi bir nebze idrake malik oldukları anlaşılmaktadır, zira kendilerini koparmak üzere olan eli hisseder hissetmez47 büzülürler ve çok daha büyük bir güçlükle ayrılırlar, keza dalgalar kendilerini öteye beriye savurduğunda da aynı şekilde davranırlar.

İçlerinde bulunan küçük kabuklar, gıda ile beslendiklerini sarih bir surette gösterir, hatta Torone48 civarında koparıldıktan sonra dahi hayatta kaldıkları ve kayaya yapışık bırakılan köklerden yeniden büyüdükleri rivayet edilir.

Koparıldıkları kayanın üzerinde kana benzer bir renk bırakırlar, bilhassa Afrika'nın Syrtis körfezlerinde yetişenler bunu daha ziyade yapar.49

En büyük cüsseye ulaşanı manos nevâr, lakin bunların en yumuşak olanları Likya civarında bulunanlardır. Denizin derin ve sakin olduğu mahallerdekiler hassaten daha yumuşaktır, buna mukabil Hellespontos'ta bulunanlar pürüzlü, Malea civarındakiler ise kabadır.50 Güneşe maruz kalan yerlerde bulunduklarında çürürler, bu sebeptendir ki derin sularda bulunanlar en makbul olanlarıdır.

Hayatta oldukları müddetçe, suya doydukları vakit büründükleri o siyahımsı rengi muhafaza ederler.

--- 37 Cuvier, denizanasının pek çok türünün ve aynı sınıftan diğer hayvanların, bilhassa physalus'un, dokunulduklarında ciltte kaşıntı hissine yol açtığını belirtir. Bu husus Aelianus, Hist. Anim. Kitap vii. b. 35'te ve Siphnoslu Diphilos tarafından Athenaios, Kitap iii'te de kaydedilmiştir. 38 Cuvier, bunun bilhassa denizşakayıkları bakımından doğru olduğunu söyler. Ağızları, erişebilecekleri mesafeye gelen gayet küçük hayvanları yakalayıp derhal yutmalarına yarayan çok sayıda etli dokunaçla donatılmıştır. 39 Cuvier, bu durumun bilhassa denizanaları ve physali için geçerli olduğunu ifade eder. 40 "Ora ei in radice." Oysa Aristoteles, Hist. Anim. Kitap iv. b. 5 ve Kitap viii. b. 3'te, denizısırganının ağzının [okunamadı] yani "vücudun ortasında" bulunduğunu söyler. Hardouin, Plinius'un bir ağaç ile kurduğu benzerliği Aristoteles'in lafzına uydurma gayretiyle bir hataya düştüğünü öne sürerek bu kısmı izah etmeye çalışır. Cuvier ise, denizanaları arasında adeta bir dal teşkilatının yardımıyla beslenir gibi görünen ve neredeyse sayısız denecek kadar çok iplikçiğe ayrılan bir cins yahut tür bulunduğunu, bunun da bir ağacın yahut nebatın köklerine kuvvetle benzediğini belirtir. Kendisinin "Rhizostomos" ismini verdiği türün işte bu nevi olduğunu ifade eder. 41 Aristoteles, Hist. Anim. Kitap viii. b. 3'te aynı şeyi söyler, gerçi diğer taraftan Dördüncü Kitap'ta bu hayvanın bir ağzı bulunmasına ve beslenmesine rağmen dışkısı olmadığını belirtmektedir. 42 Cuvier, süngerlerin üç nevisinden çok daha fazlası olduğuna, fakat Plinius'un burada yalnızca ev idaresinde kullanılanları saydığına dikkat çeker. 43 Tekili "tragus", Yunanca keçi manasına gelen tragos'tan mülhemdir, zira içinde bulundukları çamur ve balçıktan ileri gelen keskin bir koku taşırlar. 44 İhtimal ki bu sünger nev'inin nispeten nadir bulunuşuna telmihen, "nadir", "az miktarda" manasındaki Yunanca manos kelimesinden gelmektedir. 45 Caelius Rhodiginus'un belirttiği veçhile, yalnızca dokusunun sağlamlığını ifade etmek maksadıyla kullanılmış bir tabirdir. 46 Cuvier, süngerin içinde bazen kabuklar ve küçük hayvanlar barınsa dahi, bunların süngere herhangi bir besin sağlamadığını ifade eder. Bir ağza malik olmadığından, yalnızca deniz suyunda çözünmüş maddelerin teneffüsü ile yaşayabilir ve serpilebilir. 47 "Sensere." Cuvier, pek çok müşahedecinin süngerin sergilediği yegane hayatiyet alametinin bu olduğunu beyan ettiğini, lakin Grant'in kendisinin bunu dahi göstermediği hususunda teminat verdiğini söyler. Hakikat şudur ki, "süngerin kendisi, denizde yaşayan ve polip tabir edilen, neredeyse fark edilemeyecek kadar küçük hayvanlar tarafından meydana getirilen hücresel, lifli bir dokudur. Bu dokunun tabii halinde, dokunulduğunda hafif bir büzülme yahut titreme kabiliyetine sahip, hayvani pelte kıvamında, yarı akışkan ince bir tabaka ile örtülü olduğu söylenir, ki bu da filhakika süngerin gösterdiği yegane canlılık emaresidir. Ölümünden sonra bu jelatinimsi madde kaybolur ve geriye yalnızca, dahilinde su alma ve bu vesileyle genişleme kabiliyetine malik, sayısız küçük kılcal borunun birleşmesinden teşekkül eden iskelet yahut sünger kalır. Mahiyetleri farklı olmakla birlikte süngerler, teşekkülleri bakımından mercanla benzerlik arz eder. Yaklaşık 500 defa büyütme kuvvetiyle tetkik edildiğinde, canlı süngerin etli maddesi sarih bir şekilde müşahede edilebilir, bunun dahilinde yavru addedilen tomurcuklar (gemmae) mevcuttur. Bunlar zaman zaman canlı madde kütlesinden dışarı salınır. Sünger kütlesinin büyük bir kısmı, muhtelif ebatlarda küçük silindirik iplikçiklerden yahut liflerden meydana gelir. Spiküller bunların içinde değil, büyük ve yassılaşmış liflerin içinde bulunur, sayıları birden üçe yahut daha fazlasına kadar değişir ve bu liflerin maddesi içine gömülüdür." Brande'in Sözlüğü'nden. 48 Bkz. Kitap iv. b. 17. 49 Bkz. Kitap v. b. 4. 50 Mora'daki Malea Burnu kastedilmektedir.

Kayaya ne yalnızca tek bir kısımlarıyla ne de bütün gövdeleriyle yapışırlar, içlerinde umumiyetle dört yahut beş adet boş borucuk bulunur ki, besinlerini bunlar vasıtasıyla aldıkları zannedilir.

Başka borucuklar da mevcuttur lâkin bunların üst uçları kapalıdır, yapışmalarına yarayan köklerin altında ise bir nevi zarın yayılmış olduğu kabul edilir. Süngerlerin pek uzun ömürlü oldukları ise cümlenin malumudur.

Bunların en aşağı derecede olanları, temizlenmeleri kabil olmadığından ötürü "aplysiae" tesmiye edilenlerdir, zira bunların borucukları büyük, diğer kısımları ise kalın ve kabadır.

BÖLÜM 70. KÖPEKBALIĞI

Süngerlerin civarındaki denizler, onlar için dalgıçlık edenlerin büyük tehlikesine sebep olacak derecede çok sayıda köpekbalığı sürüsüyle dolup taşar.

Bu dalgıçlar, başlarının üzerinde tedricen yoğunlaşan koyu bir bulutun belirdiğini, bunun yassı bir balık cinsini andıran bir nevî hayvana benzediğini ve üzerlerine doğru çökerek su yüzeyine çıkmalarına mâni olduğunu rivayet ederler.

Dalgıçların yanlarında uçları gayet keskin olan ve kendilerine iplerle raptedilen stiletolar taşımalarının sebebi de budur, zira bu cismi mezkûr aletler yardımıyla delip geçmezlerse ondan kurtulmak kabil olmaz.

Lâkin kanaatimce bu hâl, tamamen karanlığın ve bizzat kendi korkularının bir neticesidir, zira dalgıçların hasımlarına verdikleri adla balık-bulut yahut balık-sisi tesmiye edilen bu şeye canlı mahlukat meyanında şimdiye dek hiç kimse tesadüf etmemiştir.

Bununla birlikte dalgıçlar, kasıklara, topuklara ve vücudun nispeten beyaz olan bütün kısımlarına hırsla hücum eden köpekbalığı ile korkunç cenkler ederler.

Emniyeti temin etmenin yegâne çaresi, cesaretle onların üzerine yürümek ve böylelikle inisiyatifi ele alarak kendilerine dehşet salmaktır, zira hakikatte bu hayvan da insandan, insanın ondan korktuğu kadar korkar ve suyun altında her ikisi de tamamen müsavi şartlardadır.

Fakat dalgıç su yüzeyine ulaştığı anda tehlike çok daha vahim bir hâl alır, zira sudan çıkmaya gayret ettiği esnada hasmını cesaretle karşılama imkânını kaybeder ve tek kurtuluş ümidi, omuzlarının altından bağlanmış bir iple kendisini yukarı çeken yoldaşlarına kalır. Dalgıç bir yandan düşmanla çarpışırken, diğer yandan ani bir tehlike baş gösterdiğinde sol eliyle bu ipi çekip durur, sağ eliyle ise müdafaasında kullandığı stiletoyu savurur.

Evvelemirde dalgıcı mutedil bir süratle çekerler, lâkin geminin yakınına getirir getirmez fevkalade bir çeviklikle bir anda çekip çıkaramazlarsa, onun bir hamlede ikiye bölündüğünü görürler, nitekim pek çok defa dalgıç, sudan çıkarılmış olsa dahi, vücudunu bir gülle gibi yuvarlayıp toplayarak kendisine yardım edenlerin gayretine destek olmayı ihmal etmesi yüzünden onların ellerinden çekilip koparılır.

Diğerleri her ne kadar bu esnada çatallı balık mızraklarını savursalar da, bu canavar geminin altına gizlenecek ve böylelikle cengi emniyet içinde yürütecek kadar kurnazdır.

Binaenaleyh dalgıçlar, bu düşmanın yaklaşmasını gözlemek hususunda mümkün olan her türlü dikkati sarf ederler.

Bu muzır canavarların uğradığı yerlere katiyen yanaşmayan yassı balıkları görmek, selamet içinde bulunulduğunun en emin alametidir, işte bu sebepten dalgıçlar onlara mukaddes derler.

BÖLÜM 71. TAŞ KABUK İÇİNDE BULUNAN BALIKLAR, HİSSİYATI OLMAYAN DENİZ HAYVANLARI VE ÇAMURDA YAŞAYAN DİĞER MAHLUKAT

Bununla birlikte, taş gibi bir kabuk içine hapsolmuş hayvanların, meselâ istiridyelerin, hiçbir hissiyata malik olmadıklarını kabul etmek iktiza eder.

Pek çokları ise nebatat ile aynı tabiata sahiptir, meselâ holothuria, pulmones ve denizyıldızları böyledir. Hakikaten diyebilirim ki karada yetişen hiçbir...

Lakin Plinius’un başvurduğu müellifler bu adı yassı balıklara, Linnaeus’un Pleuronectes cinsine vermiş görünmektedir, nitekim her türlü savunma vasıtasından yoksun olduklarından, bunların mevcudiyeti, yırtıcı balık sınıfının yokluğuna pekala kuvvetle delalet edebilir.

Plinius’un pek çok çift kabuklunun duyarlılığına dair anlattığı sayısız rivayetten sonra istiridye hakkında bu hükme varması gariptir, zira bilakis Cuvier’nin belirttiği üzere, istiridye diğer çift kabuklular gibi dokunmaya karşı son derece hassastır.

Cuvier, muhtelif zoofitlerin, en azından deniz yıldızının, yalnızca bitkisel bir hayata sahip olmaktan çok uzak bulunduğunu söyler, zira bunlar dokunma duyusuna, az çok eksiksiz bir iradi hareket kudretine sahip olan, avlarını yakalayıp yutan hakiki hayvanlardır.

Fakat kadimlerin "holothurium" dedikleri mahlukun tam olarak ne olduğunun pek iyi bilinmediğini ifade eder. Aristoteles, Hist. Anim.

Kitap I, Fasıl 1’de bunu da istiridye gibi, herhangi bir nesneye yapışık olmaksızın hareket etme kabiliyetinden yoksun hayvanlar arasına yerleştirir, De Part.

Anim, Kitap IV, Fasıl 5’teki eserinde ise holothurium ile pulmo’nun süngerden yalnızca bir yere bağlı olmamalarıyla ayrıldıklarını ilave eder.

Mamafih Cuvier, her ikisinin de, yuvarlak türleri büyüdükleri yerlerden kolayca kopan halcyone cinsine mensup olduğu kanaatindedir.

Pulmo, "deniz ciğeri".

Yahut bizim tabirimizle, deniz yıldızı.

Denizde benzeri bulunmayan hiçbir mahluk yoktur, hayır, ne yaz mevsiminde meyhanelerimize dadanan ve çevik sıçrayışlarıyla pek rahatsızlık veren o haşerat, ne de bilhassa insan saçını kendilerine melce edinenler denizden eksik değildir, zira bunlar yemlerin etrafında toplanmış kütleler halinde ekseriya yukarı çekilirler.

Balıkların uykusunun geceleri bazen bu denli huzursuz olmasının sebebinin de bu olduğu zannedilir.

Filhakika bazı balıkların üzerinde bu mahluklar asalak olarak ürerler, bunlar arasında chalcis adıyla maruf balık da yer alır.

FASIL 72. (48.) ZEHİRLİ DENİZ HAYVANLARI

Denizde dehşet verici ve zehirli maddeler dahi eksik değildir, nitekim Hint denizlerinin deniz tavşanı buna misaldir,

"Adeoque nihil non gignitur in mari." [NOT: Denizde meydana gelmeyen hiçbir şey yoktur.]

"Cauponarum." "Caupona" iki manaya gelmekteydi, seyyahların yiyecek ve konaklama temin ettikleri bir han ile şarap ve pişmiş et satılan bir dükkan.

Daha adi bir han türü ise bilhassa kölelerin ve avamın uğradığı, çoğunlukla kerhane olarak da işletilen popina idi.

Müellif burada deniz biti ve deniz piresi olarak adlandırılan muhtelif deniz mahluklarına işaret etmektedir.

Cuvier, deniz piresi ve deniz biti olarak isimlendirilen bazı Crustacea cinsleri bulunduğunu, bunların bir kısmının asalak olup muhtelif balıklara ve deniz memelilerine yapıştığını ifade eder.

Böylece, bir pycnogonum cinsine alelumum "pediculus balaenae" yahut "balina biti" dendiğini, calygae cinsinden birine "balık piresi", bir başkasına ise "uskumru piresi" adı verildiğini belirtir.

Deniz piresi tesmiyesinin, bir yerden diğerine sıçrama kabiliyetinden ötürü, daha ziyade pek ufak bir karides nev’ine verildiğini mülahaza eder.

Aristoteles, chalcis balığının, solungaçlarına yapışan deniz pirelerinden ötürü büyük eziyet çektiğini nakleder.

Cuvier, pek çok balığın solungaçlarının, Lernaea cinsinden yahut Linnaeus’un monoculi sınıfından olan ve bilahare pek çok şubeye ayrılan asalak mahlukların taarruzuna maruz kaldığına dikkat çeker.

Bunların kara piresiyle, isimleri ve diğer mahlukların sırtından geçinme hususiyetleri haricinde hiçbir müşterek ciheti olmadığını söyler.

Cuvier, kadimlerin chalcis balığından, thryssa ve sardalya ile benzer tabiatta (Athenaeus, Kitap VII), hem denizde hem tatlı suda yaşayan ve eti tuzlanan sürü balıkları olarak bahsettiklerini kaydeder.

Buradan hareketle bunun, Lacépède’in Clupea ficta’sı, Fransızların "finte"si ve Lombardiya’nın tüm bu vasıfları kendinde toplayan, kimi zaman Lago di Garda’nın "sardalyası" olarak anılan agone’si ile aynı olduğu neticesine varır.

Bu mahluktan Kitap XXIII, Fasıl 3’te tekrar bahsedilmektedir.

Cuvier, kadimlerin deniz tavşanının, Linnaeus’un yersiz bir surette aplysia adını verdiği yumuşakça olduğunu, Plinius’un ise bu adı sünger cinsinin bazı türlerine tahsis ettiğini ve Linnaeus’un bu adlandırmasının muasır tabiatşinaslarca da kabul gördüğünü ifade eder. Dokunaçları ve burnunun, tavşanın burnuna ve kulaklarına bu ismi almasına kafi gelecek derecede benzediğini söyler.

Kokusu gayet nahoş ve sureti çirkin olduğundan, balıkçıların halen anlattığı, fakat hakiki tecrübeyle teyit edilmemiş pek çok harikulade ve ölümcül vasfın bu hayvana atfedildiğini nakleder.

Aleyhinde ileri sürülebilecek yegane hakikat, vücudunda bulunan bir uzuvdan yakıcı bir mayi salgılamasıdır.

Bu mahluk yalnızca dokunulmasıyla dahi zehir saçar, derhal istifrağa ve mide teşevvüşüne sebebiyet verir.

Bizim denizlerimizde şekilsiz bir kütle manzarasındadır ve tavşana sadece rengi cihetiyle benzer, Hindistan’da ise daha iri cüssesiyle ve yalnızca biraz daha sert olan tüyleriyle ona müşabihtir, orada asla canlı yakalanmaz.

Aynı derecede ölümcül bir mahluk da sırtındaki dikeni sebebiyle bilhassa tehlikeli olan deniz örümceğidir, lakin bizim ahalimizin pastinaca olarak bildiği trygon’un kuyruğundan çıkan beş parmak uzunluğundaki silahtan daha fazla korkulacak bir şey yoktur.

Balık bunu bir ağacın köküne sapladığında onu kurutmaya kadirdir, bir ok gibi zırhı dahi delebilir ve demirin kuvvetine zehrin bütün kemirici vasıflarını ilave eder.

FASIL 73. (49.) BALIKLARIN HASTALIKLARI

Yaban hayatın diğer hayvanları gibi, her nevi balığın da salgın hastalıklara maruz kaldığına dair bir kayda rastlanmaz,

Gövdesi kıllarla kaplı Hint deniztavşanına gelince, Cuvier bunun ne olabileceğini kestirmekte bütünüyle çaresiz kaldığını belirtir, lakin bu adın, çenesindeki yarık ile ince ve ufacık dikenlerle donanmış derisinden ötürü tetrodon cinsinden bir balığa verilmiş olması gerektiğini düşünür.

Denizcilerin tetrodona birtakım zehirli hassalar atfettiğini söyler. Cuvier, bunun Fransızların *vive* dediği (muhtemelen bizim çarpan balığımız), Linnaeus'un ise *Trachinus draco* olarak adlandırdığı balıkla aynı olduğuna inanmak için geçerli sebepler bulunduğunu ifade eder.

Bu mahluk, birinci sırt yüzgecindeki dikenli çıkıntılar vasıtasıyla iyileşmesi son derece güç yaralar açabilir, bu durum yaraların herhangi bir derecede zehirli olmasından değil, uçlarının pek ufak, keskin ve sivri olup etin derinliklerine nüfuz etmesinden kaynaklanır.

Bu Kitabın 43. faslına bakınız. Yahut bu Kitabın 40. ve 67. fasıllarında zikredilen ve adını Yunanca *trygon* kelimesinden alan rina balığı (iğneli vatoz).

Cuvier, bu dikenin veya iğnenin tıpkı bir testere gibi keskin olduğunu, ete bir kez saplandığında ise yara büyütülmeksizin çıkarılamayacağını söyler.

Yarasını böylesine tehlikeli kılan da vehmedilen zehirli vasıfları değil, bizzat bu keyfiyettir, ağaçlar ve demir üzerindeki tesirine dair anlatılanlar ise bütünüyle masaldan ibarettir. Aristoteles'in *Hayvanlar Tarihi*, VIII. Kitap, 25. fasılda tesmiye ettiği veçhile, *nosēmata loimōdē* [NOT: Bulaşıcı hastalıklar, salgın illetler].

FASIL 74. (50.) BALIKLARIN TENASÜLÜ lakin birçoğunun sergilediği bir deri bir kemik kalmış manzaradan, aralarındaki kimi fertlerin marazlara yakalandığı bedihidir, zira aynı anda aynı türe mensup diğer balıklar fevkalade semiz vaziyette avlanabilmektedir.

FASIL 74. (50.) BALIKLARIN TENASÜLÜ İnsanoğlunda bu mevzunun uyandırdığı tecessüs ve hayret, bu hayvanların tenasülüne dair tafsilat vermeyi daha fazla tehir etmeme müsaade etmemektedir.

Balıklar karınlarını birbirine sürterek çiftleşir, lakin bu ameliyye, gözün seçemeyeceği kadar fevkalade bir süratle cereyan eder.

Yunuslar ve balina nevinden diğer hayvanlar da benzer bir surette çiftleşir, gerçi bu iş için sarf edilen müddet biraz daha uzuncadır.

Dişi balık, çiftleşme mevsiminde erkeği takip eder ve burnuyla onun karnına çarpar, erkek ise dişinin yumurtlama vakti geldiğinde onun ardınca giderek yumurtaları yutar.

Lakin onlarda, tenasül gayesi bakımından yalnızca çiftleşme fiili kafi gelmez, dişinin döktüğü yumurtaları canlandırıcı sıvısıyla mayalamak maksadıyla erkeğin bu yumurtaların arasından geçmesi iktiza eder.

Mamafih bu sıvı, böylesi muazzam bir kalabalığın içindeki yumurtaların tamamına erişmez, şayet erişseydi, her bir dişinin sayısız miktarda yumurta döktüğü nazara alındığında, denizler ve göller pek yakında dolup taşardı. Cuvier, fertlerin müptela olduğu bazı marazlar bulunduğunu, fakat kimi türlerin de adeta bir nevi salgınla umumiyetle kırılmasının nadir rastlanan bir hal olmadığını belirtir. Bunun bir misalinin Montmorency vadisindeki gölde görüldüğünü, derileri kırmızı lekelerle kaplanmış çok sayıda balığın aniden su yüzeyinde ölü vaziyette yüzerken müşahede edildiğini, aynı esnada etlerinin de lezzetsizleşip sıhhate muzır hale geldiğini söyler. Cuvier, bunun umumi bir kaide olmadığını, bilhassa canlı doğuranlar başta olmak üzere bazılarının hakikaten çiftleştiğini, diğer taraftan ekseriyetinde ise erkeğin, Plinius'un az ileride zikrettiği üzere, dişinin bıraktığı yumurtaların üzerine döl suyu serpmekten gayrı bir şey yapmadığını kaydeder. Bunlar balinalar (cetacea) zümresine aittir, Cuvier'nin de belirttiği gibi günümüzde balıklar arasına değil, kamilen memeliler sınıfına dahil edilirler. Genel olarak dört ayaklılar nasıl çiftleşiyorsa onların da aynı surette çiftleştiğini ifade eder. Aristoteles'in buyurduğu veçhile, "geriye kalanlardan balıklar husule gelir." Aristoteles, *Hayvanlar Tarihi*, VI. Kitap, 12. fasıl. Cuvier'nin bildirdiğine göre, bir dişi morina yahut mersin balığının bir senede yüz binden fazla yumurta döktüğü hesap edilmiştir.

(51.) Balıkların yumurtaları denizde inkişaf eder, kimisi fevkalade bir süratle, ezcümle müren balığınınki gibi, kimisi ise bir parça daha yavaş büyür.

Yassı balıklardan kuyrukları yahut iğneleri mani teşkil etmeyenler ile kaplumbağa cinsinden olanlar üst üste binerek çiftleşir, ahtapot kollarından birini dişinin nefes deliğine takarak, mürekkepbalığı ve kalamar ise dilleri vasıtasıyla çiftleşir, kollarını kenetledikten sonra zıt istikametlere doğru yüzerler, bu sonuncular yavrularını da ağızlarından çıkarır.

Mamafih ahtapotlar başları yere doğru eğilmiş vaziyette çiftleşir, yumuşakçaların kalanı ise köpekler gibi arkadan birleşir, kerevitler ve karidesler de aynı minval üzredir, yengeçler ise ağızlarını istimal eder. Kurbağalar birbirinin üzerine sıçrar, erkek ön ayaklarıyla dişinin koltuk altlarını, arka ayaklarıyla da kalçalarını kavrar. Dişi, iribaş namıyla maruf ve yalnızca [okunamadı] olan minik siyah et parçaları döker. Cuvier, alelade balıkların, karakurbağalarının ve su kurbağalarının yumurtalarının kabuksuz olup yalnızca zarımsı bir kılıftan ibaret bulunduğunu, bir kez döllendikten sonra etraftaki rutubeti emerek hayvanı husule getirene dek büyüdüklerini belirtir. Cuvier, bu pasajın bilhassa vatoz cinsine taalluk etmesinin muhtemel olduğunu, fakat bunların ne suretle çiftleştiğine dair pek kat'i bir malumat bulunmadığını mütalaa eder. Yukarıda zikredildiği veçhile, karın sürtünmesi yoluyla bunu icra etmelerinin muhtemel olduğunu ileri sürer. Kaplumbağa cinsine dair ise erkeğin dişinin sırtına bindiğinin muhakkak olduğunu, kimi türlerde erkeğin göğüs zırhının, dişinin dışbükey sırt kabuğuna daha iyi intibak edebilmek namına içbükey bir şekil aldığını söyler. Daha doğru bir tabirle fiseter, hava yolu yahut menfez. Cuvier, kafadanbacaklıların çiftleşmesine dair bu izahatın Aristoteles'ten iktibas edildiğini kaydeder.

O, modern gözlemlerin bu beyanları doğrulayıp doğrulamadığından haberdar olmadığını ve bu hayvanların teşekkülü göz önüne alındığında, bunların asla çiftleşmediklerinin ve erkeğin, diğer pek çok balıkta olduğu gibi, yumurtaları ancak dişi tarafından bırakıldıktan sonra döllediğinin neredeyse daha muhtemel olup olmadığından dahi şüphe ettiğini söyler. 82 Cuvier, burada "mollia" kelimesi hangi manada kabul edilirse edilsin, bu iddianın doğru olmadığını belirtir.

Kendisi, karındanbacaklı yumuşakçaların, ister hermafrodit olsunlar ister ayrı cinsiyetlere sahip bulunsunlar, yan yana çiftleştiklerini ifade eder.

Başsız yumuşakçalar ise asla çiftleşmezler ve her bir fert kendi yumurtalarını bizzat döller. Kabuklular karınlarını birbirine sürterek çiftleşirler. 83 "İribaşlar."

Cuvier, iribaşa dair burada serdedilen ifadelerin hem hakikati hem de hilafıhakikati barındırdığını beyan eder.

Kendisi, kurbağaların yumurta çıkardığını, iribaşın bu yumurtadan tıpkı bir balığınki gibi bir kuyruk ile inkişaf ettiğini bildirir.

Bununla birlikte ayaklar, kuyruğun herhangi bir şekilde ikiye çatallanmasıyla husule gelmez, bilakis

Bölüm 74. Balıkların Üremesi gözleri ve kuyrukları ile ayırt edilirler, ne var ki pek az sonra ayaklar inkişaf eder ve kuyruk ikiye ayrılarak arka bacakları teşkil eder.

Pek garip bir şeydir ki kurbağalar, altı aylık bir ömrün ardından, bunun nasıl vuku bulduğunu kimse görmese de eriyip balçığa dönüşürler84, bundan sonra ise bahar mevsiminde suda, tıpkı evvelce oldukları gibi85 yeniden canlanırlar.

Bu hadise Tabiatın gizli bir ameliyle vuku bulur ve her yıl muntazaman tekerrür eder. Midyeler ve tarak balıkları da tabiatın kendiliğinden86 işleyen amelleriyle kumun içinde vücut bulur.

Dikenli salyangoz ve erguvan salyangozu gibi daha sert kabuklu olanlar, tıpkı sivrisineklerin ekşiyen sıvılardan87 ve apua87* adı verilen balığın bir sağanağın ardından denizin ılık köpüğünden husule gelmesi gibi, tükürük benzeri yapışkan bir sıvıdan teşekkül eder. İstiridye gibi taşsı bir örtüyle kaplı bulunan balıklar ise kokuşmuş bir balçıktan yahut uzun müddet aynı mevkide yatan gemilerin etrafında, toprağa çakılmış kazıkların ve bilhassa kütüklerin çevresinde biriken köpükten hasıl olur.88 Son yıllarda, istiridye yataklarında89 kuyruğun kaidesinden fışkırır ve onlar büyüdükçe kuyruk da aynı nisbette küçülür, nihayetinde ise tamamen kaybolur. 84 Cuvier, kurbağaların kış mevsiminde çamur ve balçığın içine gizlendiklerini, lakin elbette balçığa dönüşmediklerini ifade eder. 85 "Quae fuere."

Muhtemelen, iribaş halindeyken bulundukları durumu değil, balçığa eridikleri sıradaki hali kastetmektedir. 86 Cuvier, tabiatın kendiliğinden işleyen amellerine dair burada iddia edilenlerin külliyen hilafıhakikat olduğunu söyler.

Midyenin, dikenli salyangozun ve tarak balığının yumurtalarına ve üremelerine dair her husus artık sarih bir surette tespit edilmiştir. 87 "Acescente humore."

Hardouin, doğru okumanın "arescente humore", yani "kuruyan nemden" olabileceğini ileri sürmüştür, zira kendisi Aristoteles'in Hist. Anim.

Kitap v. b. 18'de, kuyu balçığındaki askaritlerden husule gelen sivrisinekler olan "empides"lerin sonbahar mevsiminde daha sık hasıl olduğunu zikrettiğini kaydeder. 87* Cuvier, apuae veya aphyae'nin iri cinsten balıkların yavrularından başka bir şey olmadığını belirtir. 88 Cuvier, bazı kabukluların yumurtalarını deniz yosunları arasındaki suya çakılmış kazıklara, direklere ve eski gemilerin karinalarına bıraktıklarını, lakin bunların pek çoğunun mezkûr cisimlerin çürümesiyle husule gelen eriyikler sebebiyle helak olduğunu yahut en azından onların kokuşmasından meydana gelmediğini söyler. 89 "Ostreariis." Bu husus, De Gener. Anim.

Kitap iii. b. 11 adlı eserinde istiridyenin herhangi bir dölleyici veya tenasül sıvısı salgıladığını sarahaten inkar eden Aristoteles tarafından bilinmemekteydi.

Kitap IX hayvanın, süt görünümünde dölleyici bir sıvı90 salgıladığı keşfedilmiştir.

Yılan balıkları ise kendilerini kayalara sürterler ve bu suretle gövdelerinden kazıdıkları zerreler91 canlanır, onların yegane üreme vasıtası budur.

Çeşitli balık cinsleri, keler balığı ve vatoz92 müstesna olmak üzere, kendi türlerinin haricindekilerle çiftleşmezler. Bu ikisinin birleşmesinden hasıl olan balık, ön kısmı itibarıyla bir vatoza benzer ve Yunanlar arasında her ikisinin birleşiminden müteşekkil bir isim taşır.93 Bazı hayvanlar, hem suda hem de karada, senenin yalnızca muayyen mevsimlerinde husule gelir, meselâ tarak balıkları, salyangozlar ve sülükler baharda meydana çıkar ve bunlar dahi muayyen devrelerde kaybolurlar.

Balıklar arasında levrek balığı94 ve trichias95 senede iki defa yavrular, bütün kaya balıkları da böyledir, tekir balığı ile chalcis96 senede üç defa, cyprinus97 altı defa, seorpsena98 iki defa, sargos ise ilkbahar ve sonbaharda yavrular.

Yassı balıklar arasında keler balığı senede iki defa yavrular 90 Cuvier, istiridyenin yumurtlama devrinde vücudunun bazı kısımlarının sütümsü bir sıvı ile şişkin göründüğünü, bunun da muhtemelen dölleyici sıvı olduğunu beyan eder.

Bu mevsimde istiridye umimiyetle taam edilmeye gayrimüsait addolunur, memleketimizde bu müddet mayıs başından temmuz sonuna kadardır. 91 Cuvier, bunun yılan balığının üremesine dair en ufak bir esası bulunmayan müphem bir varsayımdan ibaret olduğunu kaydeder. Plinius bunu Aristoteles'in Hist. Anim.

Kitap vi. b. 9'undan iktibas etmiştir. 92 Cuvier, keler balığı ile vatozun, diğer balıklardan farklı olmayarak, birbirleriyle melezlenmediklerini ve bunların müşterek mahsulü olduğu iddia edilen Squatina raia yahut rhinobatis'in, squalus'a nazaran daha yassı, vatoza nazaran ise daha uzun hususi bir tür olduğunu müşahede eder. 93 'Pivo/Sarog, "squatinoraia." 94 "Lupus."

Linnaeus'nin Perca labrax'ı, işbu Kitabın 28. bölümüne bakınız. 95 Sardalya.

İşbu Kitabın 20. bölümüne bakınız. 96 İşbu Kitabın 71. bölümüne bakınız. 97 Cuvier, bu ismin eski müelliflerde pek nadir geçtiğini, bu sebeple tam manasını tayin etmenin müşkül olduğunu belirtir.

Kendisi, modernlerin sağlam ve kafi bir delil bulunmaksızın bu ismi sazan balığına vermekte ekseriyetle mutabık kaldıklarını söyler.

Bu balık, Aristoteles'in Hist. Anim.'de zikrettiği üzere, bir göl yahut nehir balığı olup

Kitap vi. Bölüm 14'e göre yılda beş veya altı defa yumurtladığı ve öylesine etli bir damağa sahip olduğu söylenir ki neredeyse bir dil ile karıştırılabilir, Kitap iv. Bölüm 8, bunlar sazan balığına pek uygun düşen vasıflardır. Fakat öte yandan Oppian, Halieutica Kitap i'de ondan bir kıyı balığı olarak bahseder, zahiren onun denize ait olduğunu ima eder, nitekim Plinius dahi işbu Kitabın 25. bölümünde "hoc et in mari accidere cyprino" [bu durum denizde sazanın da başına gelir] sözleriyle aynı şeyi yapmaktadır.

Lakin "in mari" [denizde] kelimelerini, Aristoteles'ten iktibas ettiği bu rivayete kendi isteğiyle ilave etmiştir. 98 Deniz akrebi denilen balık. Aristoteles, Hist. Anim. Kitap v. Bölüm 11.

yılda bir defa, sonbaharda Vergiliae'nin [Ülker/Pleiades yıldız kümesi] batışında bunu yapan yegane" balıktır.

Balıkların çoğu nisan, mayıs ve haziran olmak üzere üç ayda yumurtlar.

Salpa sonbaharda, sargoz, torpil balığı ve squalus2 ise sonbahar ılım noktası civarında yavrular.

Yumuşak balıklar3 ilkbaharda yavrular, mürekkep balığı ise yılın her ayında, yumurtaları üzüm salkımına benzer bir görünümde, siyah ve yapışkan bir maddeyle birbirine tutunur, erkek balık bunların arasına girip üzerlerine üflemeye4 pek itina gösterir, aksi takdirde yumurtalar kısır kalacaktır.

Ahtapotlar kışın çiftleşir ve ilkbaharda asma bıyıklarına benzer biçimde helezoni salkımlar halinde bükülmüş yumurtalar verirler, öylesine fevkalade velutturlar ki hayvan gebe haldeyken öldürüldüğünde, başındaki boşluklar içeride hapsolmuş yumurta kalabalığını5 almaktan tamamen aciz kalır.

Bu yumurtaları ellinci günde çıkarırlar, fakat sayılarının pek azim olması sebebiyle büyük kalabalıklar telef olur.

Kerevitler ve daha ince kabuklu diğer deniz hayvanları yumurtalarını birbiri üzerine dizer ve ardından kuluçkaya yatarlar.

Dişi ahtapot kimi zaman yumurtalarının üzerine yatar, kimi zaman da bir ağ gibi birbirine kenetlenmiş duyargalarını yayarak sığınağının girişini kapatır.

Mürekkep balığı karada, sazlıklar arasında yahut orada yetiştiğini bulduğu deniz yosunları üzerinde yavrular ve on beşinci günde yumurtalarını çatlatır.

Kalamar yumurtalarını açık denizde, mürekkep balığınınkiler gibi kümelenmiş halde bırakır.

Erguvan salyangozu,6 murex ve aynı cinsten diğer kabuklular ilkbaharda yavrular.

Deniz kestaneleri kışın dolunay vakti yumurtlar, deniz salyangozları7 dahi kış mevsiminde husule gelir.

BÖLÜM 75. HEM YUMURTLAYAN HEM DE YAVRUSUNU CANLI DOĞURAN BALIKLAR. Torpil balığının seksen kadar yavru verdiği bilinmektedir. 99 "Sola autumno, occasu Vergiliarum."

Metnin aslı "solea" şeklinde olup "dil balığı sonbaharda, Vergiliae'nin batışında" diye okunup okunmayacağı şüphelidir. l Pleiades [Ülker]. 2 İşbu Kitabın 40. bölümüne bakınız. 3 Aristoteles, Hist. Anim. Kitap v. Bölüm 11. 4 "Prosequitur afflatu."

Aristoteles, üzerine mürekkebini yahut atramentumunu akıttığını söyler, Karcupvay rbv 96\ov [okunamadı]. 5 Philostratos, Hist.

Kitap v. Bölüm 17'de onun yumurtayla öylesine dolu olduğunu söyler ki öldükten sonra yumurtalar, başındaki boşluklardan katbekat büyük bir kabı dolduracaktır. 6 Aristoteles, Hist. Anim. Kitap v, Bölüm 14. 7 Bizim periwinkle dediğimiz deniz salyangozları. yavrular.

Kendi içinde8 pek yumuşak yumurtalar hasıl eder, bilahare bunları rahimde başka bir mahalle nakleder ve oradan dışarı atar.

Kıkırdaklı adını verdiğimiz bütün balıklar için de ahval böyledir, bütün balıklar arasında hem canlı doğuran hem de yumurtlayan yegane balıkların bunlar olması bundandır.

Erkek yayın balığı,9 diğer balıklar tarafından yutulmasınlar diye, yumurtalar bırakıldıktan sonra ekseriya elli gün gibi uzun bir müddet boyunca yumurtaları bekleyen tek balıktır.

Diğer türlerin dişileri, şayet erkek onlara yalnızca temas etmişse, üç gün zarfında yumurtalarını dökerler.

BÖLÜM 76., YUMURTLARKEN KARNI YARILAN VE BİLAHARA YENİDEN KAPANAN BALIKLAR. Deniz iğnesi10 yahut belone, yumurtlama esnasında yumurtalarının çokluğu sebebiyle karnı yarılan yegane balıktır, lakin yumurtlamanın hemen ardından yara kendiliğinden iyileşir, rivayete göre bu hal kör yılanda da vuku bulmaktadır.

Deniz faresi11 toprakta bir çukur kazar, yumurtalarını oraya bırakır ve ardından üzerlerini örter.

Otuzuncu günde çukuru açar ve yavrularını suya sevk eder.

BÖLÜM 77. (52.) RAHMİ OLAN BALIKLAR, KENDİ KENDİNİ DÖLLEYENLER. Erythinus12 ve channe13 denilen balıkların 8 Cuvier, bütün kıkırdaklı balıkların, alelade balıklarda bulunmayan gerçek yumurta kanallarına, yumurtalıklarına ilaveten sahip olduğunu belirtir, bunların ayrılmış olan alt kısmı, yumurtalar münasip büyüklüğe ulaştığında içine indikleri bir rahim vazifesi görür, ana hayvan canlı doğuran cinsten olduğunda yavrunun yumurtadan çıktığı yer burasıdır. 9 Aristoteles, Hist. Anim.

Kitap vi. Bölüm 13'te glanis yahut silurus [yayın balığı] hakkında aynı şeyi söyler. 10 Linnaeus'un Syngnathus acus'u.

Cuvier, bu balığın ve umumiyetle aynı cinsten olanların tamamının kuyruk altında iki hareketli kapakçıkla açılan bir kanala sahip olduğunu ifade eder.

Yumurtaları dışarı atılma anında buraya bırakırlar.

Bundan sonra kapakçıklar açılarak yumurtalara yahut içlerindeki yavrulara geçit verir.

Bu ahvalin, metinde zikredilen kanaate yol açtığını söyler. 11 İşbu Kitabın 35. bölümünde zikredilmiştir.

Cuvier, bu hayvanın şüphesiz dahil olduğu deniz kaplumbağalarının yumurtalarını hakikaten burada zikredilene pek benzer bir surette bıraktıklarını ifade eder. 12 Bu balıkların her ikisi de işbu Kitabın 23. bölümünde zikredilmiştir. 13 Cuvier, Plinius'un bütün bu balıkların addedilmesi gerektiğini kastettiğini söyler

bir rahme sahip olduğu söylenir, Yunanların trochi14 dedikleri balıkların ise kendi kendilerini dölledikleri rivayet edilir.

Bütün su hayvanlarının yavruları doğduklarında görme yetisinden mahrumdur.15

BÖLÜM 78. (53.) BALIKLAR ARASINDA BİLİNEN EN UZUN ÖMÜRLER. Son zamanlarda balıklarda ömür uzunluğuna dair dikkate şayan bir misal işitmiş bulunuyoruz.

Pausilypum, Neapolis'ten pek uzak olmayan Campania'daki bir villanın adıdır, M. Annaeus Seneca'nın eserlerinden öğrendiğimize göre burada, Vedius Pollio tarafından Sezar'ın havuzlarına konulduktan altmış yıl sonra öldüğü bilinen bir balık mevcuttu, bu balığın kendi cinsinden olan ve kendisiyle aynı yaştaki diğerleri ise Seneca'nın yazdığı sırada henüz yaşamaktaydı.

Balık havuzlarından bu şekilde bahsedilmiş olması, su hayvanlarını ardımızda bırakmadan evvel, bu bahisle irtibatlı birkaç teferruata daha temas etmem gerektiğini bana hatırlatmaktadır.

BÖL. 79. (54.) SUNİ İSTİRİDYE YATAKLARINI İLK KURAN KİMSE.

Suni istiridye yataklarını ilk kuran kimse, Marsi Savaşı'ndan hemen önce, hatip L. Crassus devrinde bunları Baiae'de tesis eden Sergius Orata idi, bu işi oburluğunu tatmin etmek maksadıyla değil, bilakis açgözlülüğünden ötürü yapmıştı, zira dehasını bu yolda kullanarak pek büyük bir servet edinmeyi başarmıştı.

Asma banyoları ilk icat eden de oydu, villaları satın alıp onları süsler ve donatır, sonra da vakit kaybetmeden yeniden satardı. Lucrinus Gölü'nün istiridyelerine lezzet üstünlüğünü tanıyan ilk kimse de yine oydu, zira her nevi su hayvanı bir mahalde diğerine nazaran daha üstün vasıftadır, nitekim Tiber Nehri'nin kurt balığı iki köprü arasında tutulduğunda en makbulüdür, Ravenna'nın kalkanı, Sicilya'nın müreni, Rodos'un elops balığı da böyledir, mutfak fihristinin bütün maddelerini tek tek saymaya hacet kalmaksızın, diğer cinsler için de durum aynıdır.

Orata'nın Lucrinus istiridyelerini bu mertebeye eriştirdiği devirde Britanya sahilleri henüz mahsul göndermiş değildi, lakin daha sonraki bir devirde, istiridyeleri İtalya'nın nihayetindeki Brundisium'dan ta buralara kadar getirtmek zahmetine değer görülmüştür, iki lezzet arasında hiçbir rekabet vuku bulmasın diye, böylesine uzun bir yolculuktan ötürü tabiatıyla aç kalmış olan Brundisium istiridyelerini Lucrinus Gölü'nde beslemek gibi bir usul son zamanlarda keşfedilmiştir.

BÖL. 80. DİĞER BALIKLAR İÇİN BALIK HAVUZLARINI İLK İCAT EDEN KİMSE.

Aynı devirde Licinius Murena da diğer balıklar için ilk kez havuzlar tesis etti, bu usul pek geçmeden Philippus ve Hortensius soylu aileleri tarafından da takip olundu. Lucullus, Napoli yakınlarında, villası için sarf ettiğinden dahi büyük bir masrafla bir dağı deldirmiş, burada bir kanal açarak denizi havuzlarına dahil etmişti, Pompeius Magnus'un ona "Togalı Kserkses" lakabını vermesi de işte bu sebeptendi. Vefatının ardından, havuzlarındaki balıklar dört milyon sestertius meblağına satılmıştır.

BÖL. 81. (55.) MÜRENLER İÇİN HAVUZLARI İLK İCAT EDEN KİMSE.

Mürenler için ilk kez havuz tesis eden kimse C. Hirrius idi, Diktatör Sezar'ın zafer şölenleri için bu balıklardan altı bin adedini ödünç veren de oydu, bu vesileyle balıkları nizamınca tarttırmış, zira bunların bedelini para yahut başka bir mal cinsinden kabul etmeye yanaşmamıştı.

İç kısımları son derece mütevazı bir nitelik taşıyan villası, oradaki balık havuzlarının kıymetli mahiyeti dolayısıyla dört milyon sestertius bedelle satılmıştır. Bundan hemen sonra, tek tek balıklara yönelik bir düşkünlük baş göstermiştir.

Baiae arazisindeki Bauli mevkiinde, hatip Hortensius'un birtakım balık havuzları vardı, bu havuzlarda o denli bağlandığı bir müren balığı bulunmaktaydı ki, ölümünü işittiğinde ağladığı rivayet edilir. Drusus'un zevcesi Antonia'nın da sevgi duyduğu bir müren balığına küpeler taktığı yer mezkûr villadır, bu pek tuhaf hadisenin şöhreti, mezkûr mekâna pek çok ziyaretçi celbetmiştir.

BÖLÜM 82. (56.) — DENİZ SALYANGOZLARI İÇİN İLK HAVUZLARI KİMİN İCAD ETTİĞİ HAKKINDA

Fulvius Lupinus, Caesar ile Pompeius Magnus arasındaki iç savaştan kısa bir müddet evvel, Tarquinii arazisinde deniz salyangozları için ilk havuzları tesis etmiştir.

Bunları cinslerine göre de titizlikle tefrik etmiş, birbirlerinden ayırmıştır.

Beyaz olanlar, Reate mıntıkasında yetişenlerdi, İlirya'dakiler cüsselerinin iriliğiyle temayüz etmişti, Afrika'dan gelenler ise en velut olanlarıydı, lakin Güneş Burnu'ndan getirilenler her şeyden ziyade itibar görmekteydi.

Bunları semirtmek maksadıyla kaynatılmış şıra, kavuzlu buğday unu ve sair maddelerden müteşekkil bir karışım da icad etmiştir, öyle ki semirtilmiş deniz salyangozları dahi başlı başına bir ziyafet nesnesi haline gelmiş ve bunların yetiştirilme sanatı öyle bir kemal mertebesine ulaştırılmıştır ki, tek bir canlının kabuğu seksen quadrans kadar hacim alabilmekteydi. Bunu M. Varro'dan öğrenmekteyiz.

BÖLÜM 83. (57.) — KARA BALIKLARI

Bunların haricinde, Theophrastos'un bahsettiğini gördüğümüz bazı hayret verici balık nevileri dahi vardır, kendisi, Babil civarında sulama maksadıyla salınan sular çekildiğinde, su barındırabilen çukurlarda kalan birtakım balıklar olduğunu nakleder, bunlar beslenmek gayesiyle oradan dışarı çıkmakta, kuyruklarının süratli bir hareketi vasıtasıyla yüzgeçleri üzerinde ilerlemektedir.

Takip edildiklerinde deliklerine çekildiklerini, oraya vardıklarında ise geriye dönüp karşı koyduklarını ifade eder.

Baş kısımları kurbağa balığına, sair kısımları ise kaya balığına benzemektedir ve diğer balıklar gibi solungaçları vardır.

Kendisi keza Heraclea ve Cromna civarında, Lycus Nehri etrafında ve Euxinus'un pek çok sahasında, nehir kenarlarındaki suları mesken tutan ve su çekilip nehir yatağı kuruduğunda dahi içinde yaşadığı oyuklar açan bir nevi balık bulunduğunu nakleder, bu sebepten mezkûr balıkların topraktan kazılarak çıkarılması icap eder ve ancak bedenlerinin hareketiyle hâlâ canlı olduklarını belli ederler.

Aynı Heraclea civarında, Lycus Nehri alçaldığında yumurtaların çamur içinde kaldığını, bunlardan hasıl olan balıkların ise bir nevi çırpınma hareketiyle yiyecek aramak üzere dışarı çıktıklarını da zikreder, solungaçları pek ufak olduğundan suya muhtaç değillerdir, zira bu sebeple

Bundan ötürü, kurumuş bataklıkların çamurunda ya da nehirlerin çekilmiş yataklarında sıklıkla canlı olarak bulunur, yılanbalıklarının da suyun dışında bu denli uzun süre yaşayabilmelerinin ve yumurtalarının, deniz kaplumbağasınınkiler gibi kuru toprakta olgunlaşabilmesinin sebebi budur.

Yine Euxinus'un [Karadeniz'in] aynı yörelerinde, bilhassa kaya balığı (gobio) olmak üzere türlü balık cinslerinin buza yakalandığını ve ancak tavada kendilerine sıcaklık tatbik edildiğinde kımıldayarak hayat emaresi gösterdiklerini nakleder.

Ne var ki bütün bu hadiseler, gayet dikkate şayan olsalar da, yine de bir nebze izaha muhtaç ve kabildir.

Kendisi ayrıca, Paphlagonia'da lezzeti pek fevkalade olan kara balıklarının topraktan kazılıp çıkarıldığını da aktarmaktadır, bunların derin çukurlarda veya zerrece durgun su bulunmayan mevkilerde rastlandığını bildirir ve hiçbir nem teması olmaksızın bu minvalde hasıl olmalarına hayretini izhar ederek, bu çukurlarda kuyularınkine benzer fıtri bir haslet bulunduğu kanaatini beyan eder, sanki sahiden de kuyularda balık bulunabilirmiş gibi. Vaziyet her ne olursa olsun, bu vakalar en azından köstebeğin yerin altındaki hayatını daha az hayret verici kılmaktadır, meğerki Theophrastus'un bahsettiği bu balıklar tabiatları itibarıyla yer solucanına benziyor olmasınlar.

BÖLÜM 84. (58.) NİL FARELERİ

Fakat tüm bu hadiseler, ne kadar acayip olsalar da, Nil'in taştığı vakit zuhur eden ve hepsini fersah fersah aşan bir mucize ile inanılır hale gelir, zira nehir çekildiği anda, ilk taslakları suların ve toprağın üretici kuvvetleri marifetiyle şekillenmiş minik fareler bulunur, bedenlerinin bir cüzünde çoktan can bulmuşlardır, sonradan teşekkül eden cüzünde ise henüz topraktan ibarettirler.

BÖLÜM 85. (59.) ANTHIAS ADLI BALIĞIN NASIL AVLANDIĞINA DAİR

Anthias adı verilen balık hakkında serdedilen ve ekseri müellif tarafından hakikat kabul edildiğini gördüğüm şeyleri de sükûtla geçmek doğru olmaz.

Asya sahili açıklarındaki kimi adalar olan Chelidoniae'den evvelce bahsetmiştim, bunlar oradaki bir burnun açığında, sarp kayalıklar ve resiflerle dolu bir denizin ortasında mevzilidir.

Yalnızca tek bir avlama usulünün tatbikiyle gayet süratle tutulan bu balık, mezkûr mevkileri pek sık tavaf eder.

Bir balıkçı, teknesinin rengine müşabih renkte libas kuşanmış halde küçük bir sandalla denize açılır ve art arda birkaç gün boyunca, her gün aynı saatte, aynı mahal üzerinde seyreder, bunu yaparken de denize bolca yem savurur.

Sandaldan atılan her şey, kendilerine böylesine dehşet veren nesneden uzak duran balıklar nezdinde bir şüphe mevzuudur, lakin bu ameliyat hayli defa tekrarlandıktan sonra balıklardan biri, manzaraya ülfet peyda edip teskin olarak nihayet yeme atılır.

Bu balığın hareketleri en büyük ihtimam ve dikkatle tarassut edilir, zira avlarını temin etmenin vasıtası olacağından ötürü balıkçıların bütün ümidi ona rabtolunmuştur, nitekim birkaç gün boyunca yeme yanaşmaya cesaret eden yegâne balık olduğundan, onu teşhis etmek de müşkül değildir.

Ne var ki nihayetinde kendi misalini takip edecek başkalarını bulur ve derecesi derecesine etrafı daha da kalabalıklaşır, nihayet peşi sıra hesapsız sürüler sürükleyip getirir.

Yaşlıca olanlar, en sonunda balıkçıya büsbütün alışarak onu kolayca teşhis ederler, hatta elinden dahi yem yerler.

Bunun üzerine adam, parmak uçlarının az ötesine, bir yem içerisine gizlenmiş iğneyi bırakır ve teknenin gölgesinde durup diğerleri fark etmesin diye hafif bir kımıldatışla sudan çekip çıkararak, onları tutmaktan ziyade adeta çaktırmadan birer birer aşırır, bu esnada içeride bir başka balıkçı, çırpınma veya sair bir gürültü ötekileri ürkütüp kaçırmasın diye onları bez parçaları üzerine karşılamak üzere amade bekler. Diğerlerine ihanet edenin hangisi olduğunu bilmek ve onu tutmamak mühimdir, aksi takdirde sürü firar edecek ve istikbalde bir daha görünmeyecektir. Rivayet olunur ki bir balıkçı, vaktiyle yoldaşıyla bozuştuğunda, kolayca teşhis ettiği bu kılavuz balıklardan birine olta savurmuş ve böylelikle garazkârane bir niyetle onu avlamıştır.

Gelgelelim balık, kendisine karşı bu garazın beslendiği diğer balıkçı tarafından pazarda teşhis edilmiştir, o da binaenaleyh tazminat davası ikame etmiş ve Mucianus'un da ilave ettiği üzere, davanın rüyeti neticesinde hasmı tazminat ödemeye mahkûm edilmiştir.

Rivayet olunur ki bu anthiaslar, içlerinden birinin oltaya takıldığını gördüklerinde, sırtlarındaki tırtıklı dikenlerle misinayı keserler, tutsak kalan balık da kesebilmeleri için misinayı var gücüyle gerer.

Fakat sargoslar arasında, tutsak kalan balığın bizzat kendisi misinayı kayalara sürterek koparır.

BÖLÜM 86. (60.) DENİZ YILDIZLARI. Evvelce beyan ettiklerime ilaveten, hikmetleriyle temayüz etmiş müelliflerin denizde bir yıldız bulmaktan ötürü hayret izhar ettiklerini görmekteyim, zira hakikatte bu hayvanın şekli böyledir, içinde pek az et bulunur ve haricinde sert bir deriden gayrısı yoktur.

Bu balıkta öyle ateşli bir hararet bulunduğu söylenir ki denizde rast geldiği her şeyi yakıp kavurur ve besinini anında hazmeder.

Bütün bunların hangi tecrübelerle malum kılındığını kolayca söyleyemem, lâkin bundan daha da şayanıhayret olan ve her günkü tecrübelerimizle sınama imkânına malik bulunduğumuz bir hususu zikretmek üzereyim.

48 Oppianus, Halieut. Kitap iii. böl. 305 ve devamında, anthiasın avlanma usulüne dair cüzi bir farkla benzer bir hikâye nakleder. 49 "Damni formulam editam." 50 Cuvier, Linnaeus'nun Asterias'ı olan deniz yıldızının haricen nasırlı bir kabukla örtülü olduğunu, dâhilinde ise zahiren hiçbir kas bulunmaksızın yalnızca iç organlar ile yumurtalıkların yer aldığını söyler. Aristoteles onu ovTpaKodsppaTa, yahut sert kabuklu balıklar diye tesmiye ettiği zümreye dâhil eder, buna mukabil Aelianus, Hist. Anim. Kitap xi. böl. 22'de, onu fiaXaKoorpafca, yahut yumuşak kabuklu balıklar arasında sayar. 51 Cuvier, deniz yıldızına bu kudretin hangi mesnede dayanılarak atfedildiğini bilmediğini söylemekle Plinius'un pek haklı olduğunu, zira bunun bütünüyle masaldan ibaret bulunduğunu belirtir.

BÖLÜM 87. (61.) DACTYLUSUN HARİKULADE HASLETLERİ. Kavuklu deniz mahlukatı sınıfına mensup olan dactylus dahi, insan tırnaklarına olan kuvvetli müşabehetinden ötürü bu adla anılan bir balıktır.

Bütün diğer ışıklar bertaraf edildiğinde, karanlıkta parlak bir surette ışımak bu balıkların fıtratındandır ve rutubetleri ne denli ziyade olursa neşrettikleri ışık da o nispette parlak olur.

Ağız dâhilinde dahi, çiğnenirler iken ışık saçarlar, ellerde tutulduklarında da veçhile, nitekim bunlardan yere yahut elbiselere damlayan damlalar dahi aynı tabiatı haizdir.

Binaenaleyh, katı bir cisimde dahi bulunması hayli hayret celbedecek olan bu hususi hasleti haiz olanın bir mayi olduğu şüpheden varestedir.

BÖLÜM 88. (62.) SU HAYVANLARI ARASINDA MEVCUT OLAN HUSUMET VE MÜSÂLEMET. Bunlar arasında carî olan husumet ve müsâlemete dair de harikulade misallere tesadüf olunur.

Kefal ile levrek karşılıklı bir buğz ile doludur, mığrı ile müren dahi yekdiğerinin kuyruğunu kemirir.

Deniz kereviti ahtapottan öylesine dehşetli korkar ki onu yakında görecek olsa bir lahzada can verir, mığrı kerevitten tırsar, buna mukabil mığrı ahtapotun gövdesini parçalar.

Nigidius bize levreğin kefalin kuyruğunu kemirdiğini, lakin muayyen aylarda dostane münasebet içinde bulunduklarını bildirir, bununla beraber kuyruklarını bu veçhile zayi edenlerin cümlesi felaketlerinden sağ kurtulur.

Diğer taraftan, bir arada dolaştıklarını evvelce zikrettiklerimize ilaveten, balina ile musculus arasında da bir dostluk misali mevcuttur, zira evvelkinin kaşları pek ağır olduğundan bazen gözlerinin üzerine düşer ve ağırlığıyla onları bütünüyle kapatır, bunun üzerine musculus önden yüzer ve azametli cüssesine meşakkat vermesi muhtemel olan sığ yerleri işaret eder, böylelikle ona göz vazifesi görür.

İmdi kuşların tabiatından bahsetmemiz iktiza edecektir.

HÜLASA, Şayanıdikkat hakikatler, rivayetler ve müşahedeler, ZİKREDİLEN ROMALI MÜELLİFLER, Turranius Gracilis, Trogus, Maecenas, Alfius Flavus, Cornelius Nepos, Mukallit Laberius, Fabianus, Fenestella, Mucianus, Aelius

52 "Yahut parmak." İşbu Kitabın 51. bölümünde "ungues" yahut "onyches" diye zikredilen balıkların aynısıdır. Cuvier'nin beyanına göre bunlar, sertleşmiş çamurda yahut kayaların dâhilinde yaşayan, içlerine oyuklar açıp buralardan geri çıkamayan çok çenetli kabuklulardır, ancak taş kırılarak tutulabilirler. Biberimsi bir lezzetleri vardır ve fosforlu bir ışık neşrederler. Bkz. Bölüm 51'in sonu. 53 Aristoteles, Hist. Anim. Kitap ix. böl. 3. Aelianus, Hist. Anim. Kitap v. böl. 48. 54 Aristoteles, mığrının kuyruğunun müren tarafından ısırıldığını, lâkin müreninkinin mığrı tarafından ısırılmadığını söyler. Hardouin, Plinius'un bu malumatı Nigidius Figulus'un eserlerinden iktibas etmiş olabileceğini ileri sürer. 55 Cuvier, bir başka fasılda, Kitap xi. böl. 62'de, Plinius'un "musculus qui balaenam antecedit" adlı mahlukun dişleri olmadığını, ağzında yalnızca sert kıllar bulunduğunu ifade ettiğine dikkat çeker. İmdi, Kitap xxxii. böl. 53'te musculustan en büyük hayvanlar meyanında bahseder, buradan mülhemle Cuvier bunun bir balina türü, muhtemelen Akdeniz'in "oluklu balinası (rorqual)" olduğu neticesine varır. Buna teyit sadedinde, Kitap xi. böl. 62'deki "antecedit" lafzının "önden gider" manasına değil, "cüssece tefevvuk eder" manasına geldiğini mütalaa eder, gerçi burada balinaya kılavuzluk ettiğinden bahsedilmektedir, Oppianus, Aelianus, Plutarkhos ve Claudianus dahi balinanın rehberinden küçük bir balık olarak söz eder. Netice itibarıyla o, gerek Plinius'un gerekse iktibasta bulunduğu müelliflerden bazılarının tesmiyede hataya düştükleri ve muhtemelen hakikatte büyük bir balık olan "musculus" adını, balinanın hareketlerine refakat ettiği umumiyetle zannedilen küçük bir balığa verdikleri re'yindedir. 56 Bu kısımdan aşikârdır ki Plinius burada küçük bir balıktan bahsetmektedir, yoksa Kitap xxxii. böl. 53'te musculusa atfedilen azamette bir cüsseyi buna izafe etmemektedir. 57 Bkz. Kitap iii'ün sonu. 58 Bkz. Kitap vii'nin sonu. 59 Gaius Cilnius Maecenas yahut doğrusu Maecenas, Etrurya krallarının ahfadından ve süvari (equites) sınıfındandır.

Augustus'un en gözde vekili, Horatius'un, Vergilius'un ve devrinin ilim ehli arasında en ziyade takdire şayan olanlarının ekserisinin dostu ve hamisi idi.

Prometheus ve Octavia adlarında iki tragedya, bir epik şiir ve Plinius'un sıklıkla atıfta bulunduğu, bilhassa balıklara ve değerli taşlara dair olduğu anlaşılan bir Doğa Tarihi eseri kaleme aldığı zannedilmektedir.

Ayrıca Augustus'un hayatına dair bazı hatıratlar yazdığı da düşünülmektedir. 60 Augustus ve Tiberius'un hükümdarlık devirlerinde parlamış bir hatip.

O vakitler Corduba'dan Roma'ya henüz göçmüş olan yaşlı Seneca onun mektebine devam etmişti.

Roma'da bir ilim harikası addedilir, henüz toga virilis giymeden evvel dersler verirdi.

Şiirler ve Kartaca savaşlarına dair bir tarih kaleme aldığı zannedilmektedir. 61 Bkz. Kitap ii sonu. 62 Yahut "Mim yazarı."

Laberius Decimus süvari sınıfındandı, takriben M.Ö. 107'de doğdu ve M.Ö. 43'te vefat etti.

Kısmen mecbur bırakılarak, kısmen de Caesar'ın bir mükâfat vaadiyle ikna edilerek, ihtiyarlık çağında bir mim aktörü olarak sahneye çıktı.

Günümüze kadar ulaşan birkaç mısra ve bir mukaddime ona atfedilmektedir. 63 Fabianus Papirius.

Bkz. Kitap ii sonu. 64 Bkz. Kitap viii sonu. 65 Bkz. Kitap ii sonu. Bölüm 84.

Stilo,66 Statius Sebosus,67 Melissus,68 Seneca,69 Cicero,70 Aemilius Macer,71 Messala Corvinus,72 Trebius Niger,73 Nigidius.74 ZİKREDİLEN YABANCI MÜELLİFLER, Aristoteles,75 Kral Arkhelaos,76 Kallimakhos,77 Demokritos,78 Theophrastos,79 Thrasyllos,79 Hegesidemos,80 Kythnios,81 Alexander Polyhistor.82 66 L. Aelius Praeconinus Stilo, süvari sınıfından bir Romalı, en eski ve aynı zamanda en meşhur dilbilgisi âlimlerinden biri. Varro'ya hocalık etmiş ve hitabet hususunda Caesar'ın muallimlerinden biri olmuştur.

Praeconinus namını babasının bir "praeco" [münadi] olmasından, Stilo namını ise yazılarından ötürü almıştır.

Salii ilahileri ile On İki Levha üzerine şerhler ve De Proloquiis ve saire adlı bir eser kaleme almıştır. 67 Bkz. Kitap ii sonu. 68 Bkz. Kitap vii sonu. 69 L. Annaeus Seneca.

Bkz. Kitap vi sonu. 70 Bkz. Kitap vii sonu. 71 M.Ö. 16 senesinde vefat etmiş Veronnalı bir şair, Muhtemelen Nikandros'un Theriaca'sını taklit ederek kuşlar, yılanlar ve şifalı nebatat üzerine bir manzume yazmıştır. Kendi ismi altında "Otların Havassı Üzerine" başlıklı, günümüze kadar ulaşmış bir eser bulunmakta olup, bunun Orta Çağ'a ait olduğuna şüphe yoktur. Kendisi ayrıca on altı yahut daha fazla kitaptan müteşekkil Vekayiname kaleme almıştır. 72 M. Valerius Messala Corvinus. M.Ö. 59 senesinde Roma'da doğdu.

Antonius ve Augustus'a karşı Cassius'un safına katıldı, bunlardan sonuncusunu Philippi Muharebesi'nde mağlup etti.

Daha sonra evvela Antonius'un, ardından donanmasının merkez kuvvetlerine Actium'da kumanda ettiği Augustus'un hizmetinde bulundu.

Augustus'un saltanatının ortalarına tesadüf eden vefatından takriben iki sene evvel hafızasını kaybetti ve ekseriya kendi ismini dahi hatırlayamaz oldu.

Caesar'ın ölümünden sonraki İç Savaşlar üzerine bir tarih, daha doğrusu şerhler yazdı ve ömrünün sonuna doğru "Roma'nın Aileleri Üzerine" adlı şecereye dair bir eser vücuda getirdi.

Ayrıca hiciv dolu, kimi zaman da müstehcen mahiyette şiirler ile dilbilgisi üzerine, günümüze sadece ikisinin ismi ulaşabilmiş eserler kaleme aldı.

Bilhassa fesahat ve belagati ile şöhret bulmuştu. 73 Bkz. Kitap viii sonu. 74 Bkz. Kitap vi sonu. 75 Bkz. Kitap ii sonu. 76 Bkz. Kitap viii sonu. 77 Bkz. Kitap iv sonu. 78 Bkz. Kitap ii sonu. 79 Bkz. Kitap iii sonu. 80 Bkz. Kitap ii sonu. 81 Kendisine dair hiçbir malumat bulunmamaktadır. 82 Bkz. Kitap iii sonu.

KİTAP X. ## KUŞLARIN DOĞA TARİHİ. ## BÖLÜM 1. (1.) DEVE KUŞU. Sırada, en cüsselisi ve hakikatte neredeyse dört ayaklı hayvanların tabiatına yaklaşanı Afrika yahut Etiyopya'nın deve kuşu2 olan kuşların tarihi1 gelmektedir.

Bu kuş boyca ata binmiş bir adamı aşar ve koşmasına yardımcı olmak üzere kendisine kanatlar bahşedildiğinden, süratte de onu geride bırakabilir, sair hususlarda ise deve kuşları kuş sayılamaz ve kendilerini yerden yukarı kaldıramazlar.

Geyiğin tırnağına4 pek benzeyen yarık pençeleri vardır, bunlarla cenk ederler ve aynı zamanda kendilerini takip edenlerin üzerine fırlatmak maksadıyla taşları kavramak için de bunları kullanırlar. 1 Cuvier, kadim müelliflerin kuşlara dair aktardığı malumatın, dört ayaklılara yahut balıklara dair olanlardan çok daha büyük bir müphemiyetle örtülü olduğunu kaydeder.

Ona göre dört ayaklılar o kadar kesretli değildir ve hususiyetleriyle tanınırlar.

Kadimlerin bir gıda maddesi olarak pek ziyade kıymet verdiği balıklar da umumiyetle gayet iyi bilinmekteydi ve bunlardan bahsetmek için mükerrer vesileleri bulunuyordu, lakin kuşlara gelince, başlıca malumat kaynakları kâhinler (augur) idi.

Plinius filhakika ekseriya onların şehadetine başvurur, nitekim söylediklerinden anlaşıldığı üzere bu kimseler, kendilerine göre gerek fertlerin gerekse devletlerin muvaffakiyetini yahut talihsizliğini hareketleriyle haber veren muhtelif kuş türlerinin isimlerinin neler olduğu hususunda kendi aralarında dahi bir mutabakata varamamışlardı.

Filhakika Plinius'un eserlerinin bu kısmı, Cuvier'nin mülahazasına nazaran, bizzat kendisi de bir kâhin olan ve iki kâhinin birbirinin yüzüne gülmeksizin nasıl bakabildiğini soran Cicero'nun mülahazasına mükemmel bir şerh mahiyetindedir.

Ayrıca kuşların harici hususiyetlerine pek az ehemmiyet vermiş olan Aristoteles'ten de muhtelif pasajlar mevcuttur, çoğu zaman kastedilenin hangi kuş olduğunu ancak adetlerinin ve bugünkü isimlerinin benzerliğinden tahmin edebilmekteyiz. 2 "Struthiocamelus", Yunancada "küçük serçe" ve "deve" manasına gelen kelimelerden mürekkeptir.

Cuvier, Plinius'un tasvirinin sıhhatli olduğunu ve yalnızca birkaç cüzi teferruatta yanıldığını ifade eder. 3 Plinius burada belki de Etiyopya Afrikası'nı aynı ismi taşıyan Roma eyaletinden tefrik etme kastıyla, "vel" bağlacını izah kabilinden "başka bir deyişle" manasında kullanmaktadır. 4 Cuvier, deve kuşunun tıpkı geyik ve diğer geviş getiren hayvanlar gibi yalnızca iki parmağının bulunması cihetiyle bu ifadede bir hakikat payı olduğunu, lakin bunların ebatlarının gayrimüsavi olduğunu ve tırnakla örtülü bulunmadığını belirtir.

Her türlü maddeyi ayırt etmeksizin sindirebilmek gibi hayret verici bir kabiliyete sahiptirler, lakin ahmaklıkları da bundan daha az dikkate değer değildir, zira gövdelerinin geri kalanı böylesine cüsseli olmasına rağmen, başlarını ve boyunlarını bir çalı kümesine soktuklarında bütün bedenlerinin gizlendiğini zannederler.

Yumurtaları büyük boyutları sebebiyle kıymet görür ve belirli maksatlar için kap olarak istimal edilir, kanat ve kuyruk tüyleri ise cengaverlerin miğfer tepeliği ve sorgucu için süs vazifesi görür.

BÖLÜM 2. (2.) ANKA KUŞU (PHOENIX).

Bilhassa Habeşistan ve Hindistan, türlü renkte tüylere sahip ve her türlü tasviri fazlasıyla aşan kuşlar husule getirir.

Bunların en ön safında Anka kuşu yer alır, Arabistan'ın o meşhur kuşu, gerçi varlığının bütünüyle bir masaldan ibaret olup olmadığından pek de emin değilim.

Bütün dünyada yalnızca bir tane bulunduğu ve onun da pek sık görülmediği rivayet edilir.

Bize aktarıldığına göre bu kuş bir kartal cüssesindedir ve boynunun etrafında parlak altın sarısı tüyler bulunur, gövdesinin geri kalanı ise erguvani renktedir, gül rengiyle karışmış uzun tüylerin yer aldığı masmavi kuyruğu müstesnadır, gerdanı bir sorguçla, başı ise bir tüy perçemiyle bezenmiştir.

Bu kuşu tarif eden ve bunu en büyük dikkat ve itina ile yapan ilk Romalı, tahsilini hiçbir muallimin tedrisatına borçlu olmaksızın kendi ilmiyle şöhret bulmuş senatör Manilius idi.

Bize bildirdiğine göre hiç kimse bu kuşun yem yediğini görmemiştir, Arabistan'da Güneş'e vakfedilmiş mukaddes bir varlık addedilir, beş yüz kırk yıl yaşar, ihtiyarladığında tarçın ve akgünlük dallarından bir yuva kurarak içini ıtırlarla doldurur ve ardından ölmek üzere üzerine uzanır, kemiklerinden ve iliğinden evvela küçük bir kurtçuk peydah olur, zamanla bu kurtçuk ufak bir kuşa inkılap eder, yaptığı ilk iş ise selefinin cenaze merasimini icra etmek, yuvayı bir bütün halinde Panchaia yakınlarındaki Güneş kentine taşımak ve orada bu ilahın sunağına bırakmaktır.

Aynı Manilius, büyük yılın devrinin bu kuşun ömrüyle nihayete erdiğini ve mevsimler ile yıldızların görünümünde evvelki devrin hususiyetlerini haiz yeni bir devrenin yeniden başladığını ifade eder, bunun da Güneş'in Koç burcuna dahil olduğu günün tam öğle vaktinde vuku bulduğunu nakleder.

Ayrıca yukarıda zikredilenleri kaleme aldığı vakit, P.'nin konsüllüğünde olduğunu bildirir.

Licinius ve Cneius Cornelius döneminde, mezkûr devrin iki yüz on beşinci yılıydı.

Cornelius Valerianus, Q. Plautius ile Sextus Papinius’un konsüllüğü esnasında zümrüdüankanın Arabistan’dan Mısır’a uçtuğunu nakleder.

Bu kuş, İmparator Claudius’un sansürlüğü zamanında, Şehrin kuruluşunun 800. yılında Roma’ya getirilmiş ve Comitium’da halkın seyrine sunulmuştur. Bu vaka umumi Vekayinamelerle tevsik edilmiştir, lakin bunun yalnızca sahte bir zümrüdüanka olduğundan kimse şüphe etmemektedir.

BÖLÜM 3. KARTALLARIN FARKLI TÜRLERİ.

Malumumuz olan bütün kuşlar arasında kartal, en asili ve kuvvetiyle en ziyade dikkat çekeni addedilir.

Altı farklı türü mevcuttur, Yunanların "melanaetos", bizim lisanımızda ise "Valeria" tesmiye ettiği ilki, bütün şeylerin, seyyarelerin ve sabit yıldızların tutuluma (ecliptic) nispetle ilk mevkilerine avdet edeceği andaki vaziyeti, diğer bir ifadeyle, her bir seyyarenin bir yahut birden fazla tam devrini ihtiva edecek muazzam bir devri tasavvur etmişlerdir. Bütün bu devirlere 'büyük yıl' yahut 'büyük devir' adı verilirdi. Histoire de l'Astronomie Ancienne. 15 Şehrin Kuruluşundan (A.U.C.) 657. yıl. 16 Şehrin Kuruluşundan (A.U.C.) 789. yıl. 17 Forum’da comitia curiata meclislerinin toplandığı, muayyen cürümlerin muhakeme ve tecziye edildiği umumi bir meydan. 18 Cuvier, bu kısmın bazı tebdillerle Aristoteles’in "Hayvanlar Tarihi", 9. Kitap, 32. faslından iktibas edildiğini, lakin Plinius’un kelimeyi kati manasında kullanmamasından ötürü serdettiği malumatın pek kolay izah olunamadığını belirtir. Filhakika, kartalların muhtelif türleri ve yaşın ilerlemesiyle maruz kaldıkları renk tebeddülleri hakkında sıhhatli bir malumat ancak asrımızda elde edilebilmiştir, bu ahval doğa bilimcilerin türleri haddinden fazla çoğaltmasına sebebiyet vermiştir. Cuvier, Aristoteles’in bu muhtelif cinsleri Plinius’tan daha sarih tefrik edip etmediğinin gayet şüpheli olduğunu beyan eder, her ne kadar kendisi de bunları tefrik etmekte pek muvaffak olamayan Buffon, Aristoteles’in mevzuya müteahhir devir alimlerinden daha vakıf olduğunu iddia etse de. 19 Melanaetos yahut "kara kartal." Cuvier, bu tasvirin Aristoteles’in Hist. Anim. 9. Kitap, 32. faslından aynen nakledildiğini söyler. Bu kartalın, umumen zannedildiği veçhile "adi kartal" olamayacağını, Nauman ve Savigny’ye göre dişisi yaşlandığında hemen tamamen lekesiz ve siyah olan, yalnızca yavruları benekler taşıyan "küçük kartal" olabileceğini mütalaa eder. ebatça hepsinden küçük, lakin kuvvetiyle en ziyade temayüz edenidir ve siyahımsı bir renge sahiptir.

Bütün kartallar arasında yalnızca bu yavrusunu besler, zira diğerleri, az sonra zikredeceğimiz üzere, onları kovarlar, ne bir feryadı ne de bir homurtusu olan yegâne kartal da budur, dağlarda ikamet eder.

İkinci tür, şehirlerde ve ovalarda mukim olan, kuyruğunun beyazlığıyla tefrik edilen pygargus’tur.

Üçüncüsü, Homeros’un da "percnos" tesmiye ettiği, başkalarının ise "plangus" ve "anataria" dediği morphnos’tur, ebat ve kuvvet bakımından ikinci sıradadır ve göllerin civarında barınır.

"Apollo’nun kızı" unvanıyla maruf Phemonoe, bu kartalın dişleri bulunduğunu, lakin ne bir sese ne de bir dile malik olduğunu kaydetmiştir, ayrıca bütün kartalların en karası olduğunu ve diğerlerinden daha uzun bir kuyruk taşıdığını zikreder, Boeus da aynı fikirdedir.

Bu kartal, kaplumbağayı yüksekten bırakıp kabuğunu kırma sevk-i tabiisine maliktir, şair Aiskhylos’un vefatına da bu hal sebep olmuştur. Rivayete göre bir kâhin, o gün kendisine bir hanenin çökmesiyle öleceğini haber vermiş, bunun üzerine şair yalnız semanın kubbesi altında bulunma tedbirine başvurmuştur.

Dördüncü kartal türü, "oripelargus" da tesmiye edilen "percnopterus"tur, akbabaya pek benzer, 20 Grekçe "beyaz kuyruk" manasındaki pyge arge terkibinden. Cuvier, bunun Aristoteles’ten aynen iktibas edildiğini, fakat Aristoteles’in kuyruğun beyazlığına dair hiçbir şey zikretmediğini, bunun sonradan eklenmiş bir ilave olduğunu belirtir. Tasvir edilen tüyler, bir geyiği kapacak kuvvette olan adi kartalın, Falco fulvus’un tüyleriyle mutabıktır. Ovalarda yaşama itiyadına gelince, bunun Fransızların Jean le blanc dediği Falco Gallicus ile daha iyi uyuştuğunu, günümüzde ise pygargus isminin umumiyetle göllere ve deniz sahillerine dadanan, dolayısıyla Plinius’un haliaetus’una daha ziyade tekabül eden büyük deniz kartalına, Falco albicilla’ya tatbik edildiğini ifade eder. 21 Cuvier, sırtı siyah olduğundan ve göl kenarlarında yaşadığından, burada kastedilenin balık kartalı, yani Falco haliaetus olduğuna hükmetmeye meylettiğini zikreder. Lakin ardından, bu kuşun "su kuşlarıyla değil balıkla beslendiğini", öte yandan Buffon’un küçük kartalının, yani Falco naevia’nın ekseriyetle ördekleri ve diğer su hayvanlarını avladığını kaydeder. Binaenaleyh, mezkûr karışıklığa rağmen bu morphnos’u asrımızın küçük kartalı olarak kabul etmeye meyyaldir. Morphnos ve percnos kelimeleri "kara" manasına gelir. 22 Grekçeden mülhem olup "kara kanat" demektir. 23 "Dağ leyleği." Buffon bunun büyük kahverengi akbaba olduğunu zanneder, Cuvier ise büyük ak başlı kartal olduğu kanaatindedir. vücudunun mütebaki kısmı diğerlerinden cüsseli olduğu halde kanatları fevkalade küçüktür, lakin ürkek ve soysuzlaşmış bir tabiata maliktir, öyle ki bir karga dahi onu alt edebilir.

Daim aç ve haristir, acıklı bir iniltiyi andıran sesi vardır.

Kartallar arasında leş taşıyan yalnızca odur, diğerleri avlarını katlettikleri mahalle tünemektedir.

Bu nevin seciyesi, beşincisinin hakiki kartal ve nesli bozulmamış yegâne tür addedilerek müstakil bir namla, "gnesios" olarak tanınmasına sebebiyet verir, mutedil bir cesamette, kızıla çalan bir renktedir ve nadiren tesadüf edilir.

Haliaetus sonuncusudur, parlak ve delici nazarıyla mümtazdır.

Kendini yükseklerde dengeler ve aşağıdaki denizde bir balık gördüğü anda, baş aşağı üzerine atılır, göğsüyle suları yararak avını kapıp götürür.

Üçüncü türü teşkil ettiğini zikrettiğimiz kartal, durgun suların civarındaki su kuşlarını kovalar, bu kuşlar kaçabilmek için ikide bir suya dalarlar, nihayetinde yorgunluk ve uykuya yenik düştüklerinde ise kartal onları derhal yakalar.

Meydana gelen mücadele hakikaten görülmeye değer bir manzaradır.

Kuş, bir sığınak bulmak maksadıyla kıyıya doğru yönelir, bilhassa orada bir sazlık bulunuyorsa burayı tercih eder, bu esnada kartal art arda indirdiği kanat darbeleriyle onu uzaklaştırmaya gayret eder ve kuşu yakalama teşebbüsleri sırasında suya yuvarlanır.

Kıyıya konduğunda gölgesi kuş tarafından fark edilir, kuş ise derhal suyun altına dalar, aksi istikamette yol alarak aranmasının en az muhtemel olduğunu düşündüğü bir noktadan su yüzüne çıkar.

Bu kuşların sürüler halinde yüzmesinin sebebi de budur, zira kalabalık olduklarında düşmandan gelecek bir tehlikeye maruz kalmazlar, kanatlarıyla su serpintileri savurarak kartalın gözünü kör ederler.

Dahası, kartalın ağırlığı sebebiyle kuşu yukarı taşıyamadığı ve neticede her ikisinin birden suya battığı da sıkça vuku bulur.

Yalnızca haliaëtus, henüz tüylenmemiş yavrusunu kanatlarıyla döver ve ara sıra onu güneş ışınlarına dosdoğru bakmaya zorlar, şayet yavrularından birinin göz kırptığını, hatta gözünün sulandığını görürse, piç ve yozlaşmış addederek onu yuvadan baş aşağı fırlatıp atar, öte yandan bakışları sabit ve dik kalan yavruyu ise büyütüp besler.

Haliaëtus kendiliğinden müstakil bir tür olmayıp melez bir kartaldır, bundan ötürü dölleri kemikkıran olarak bilinen türdendir, bundan da bilahare daha küçük olan akbaba meydana gelir, bu sonuncusu ise kendi payına, tamamen kısır olan büyük akbabayı meydana getirir.

Kimi müellifler yukarıdakilere yedinci bir tür daha ilave ederek buna "sakallı" kartal derler, bununla birlikte Toskanalılar bu kuşa kemikkıran adını verir.

BÖLÜM 4. KARTALIN TABİİ HUSUSİYETLERİ

Kartalların ilk üç sınıfı ile beşinci sınıfı, yuvalarının inşasında, bazılarınca "gangites" olarak bilinen aetites taşını kullanırlar, bu taş birçok şifalı maksat için de kullanılmakta olup ateşin tesirine karşı mukavimdir.

Bu taş adeta gebe olma vasfını da haizdir, zira sallandığında, sanki rahmine hapsedilmişçesine içeride başka bir taşın çıngırdadığı işitilir, ne var ki yuvadan alındığı andan sonrası müstesna, hiçbir tıbbi hassası yoktur.

Kartallar kayalar ve ağaçlar arasında yuva yaparlar, üç yumurta yumurtlarlar ve ekseriyetle yalnızca iki yavru çıkarırlar, gerçi kimi zaman üç yavrunun görüldüğü de vaki olmuştur.

Her ikisini de büyütmenin meşakkatinden usandıklarından, yavrulardan birini yuvadan kovarlar, zira tam da bu devirde Tabiatın basiretli öngörüsü onlardan kafi miktarda gıdayı esirgemiş, böylelikle diğer bütün hayvanların yavrularının onlara yem olmaması için gereken tedbiri almıştır.

Bu dönemde pençeleri tersine döner ve aralıksız açlıktan ötürü tüyleri beyazlaşır, dolayısıyla yavrularından nefret etmelerine şaşmamak icap eder.

Bununla birlikte, akraba bir tür olan kemikkıran, bu şekilde reddedilen yavruları himayesine alır ve kendi yavrularıyla birlikte büyütür, fakat anaç kuş, büyüdüklerinde dahi yağmada kendisine rakip oldukları gerekçesiyle onlara hasmane muamelede bulunmayı sürdürür ve onları kovar.

Hakikaten, her şart altında, bir çift kartal kafi derecede rızık bulabilmek için oldukça geniş bir arazide avlanmaya muhtaçtır, bu sebeptendir ki kendi hisselerini sınırlarla tayin ederler ve avlarını birbiri ardınca ararlar.

Avlarını derhal alıp götürmezler, evvela yere bırakırlar ve ancak ağırlığını tarttıktan sonra onunla birlikte havalanırlar.

İhtiyarlıktan yahut hastalıktan ya da açlıktan ölmezler, fakat gagalarının üst kısmı öyle bir derecede uzar ve öylesine kıvrılır ki gagasını açamaz hale gelirler.

Kanatlanıp avın meşakkatine gün ortasında başlarlar, sabah saatlerinde, umuma mahsus mekanlar insanlarla doluncaya değin avare bir halde tünerler.

Kartalın tüyleri, diğer kuşların tüyleriyle karıştırılacak olursa onları tüketir. Yıldırımla asla öldürülmemiş yegane kuşun bu olduğu rivayet edilir, bundan ötürü teamül onu Jove'un zırh taşıyıcısı ilan etmiştir.

BÖLÜM 5. (4.) KARTALIN ROMA LEJYONLARININ SANCISI OLARAK İLK NE ZAMAN KULLANILDIĞI

Caius Marius, ikinci konsüllüğü esnasında, kartalı münhasıran Roma lejyonlarına tahsis etti.

Bu tarihten evvel kartal yalnızca birinci mevkii işgal etmekteydi, bunun yanında her biri tek bir birliğin önünde giden kurt, minotor, at ve yaban domuzu olmak üzere dört sancak daha bulunmaktaydı. Onun zamanından birkaç sene evvel, diğer sancaklar ordugahta bırakılarak muharebeye sadece kartalın götürülmesi adet halini almaya başlamıştı, Marius ise bunların diğerlerini tamamen yürürlükten kaldırdı.

O vakitten beri, bir Roma lejyonunun kışlamak üzere ordugâh kurup da o mevkide bir çift kartalın zuhur etmediği neredeyse hiç görülmemiştir.

Kartalların birinci ve ikinci türleri, yalnızca daha küçük dört ayaklıların tamamını avlamakla kalmaz, geyiklere dahi hücum eder.

Tozda yuvarlanan kartal bütün gövdesini tozla kaplar, akabinde hayvanın boynuzlarına tüneyerek tozu gözlerine saçar, aynı esnada yaratık nihayetinde kendini kayalardan aşağı atıncaya değin kanatlarıyla kafasına vurur.

Doğrusu, bu tek düşman ona yetmez, muharebe havada cereyan etmesine ve netice çok daha şüpheli bulunmasına rağmen ejderha ile [NOT: Büyük yılan kastedilmektedir] daha da korkunç cenkleri vardır.

Ejderha, haince bir hırsla kartalın yumurtalarını arar, kartal ise buna mukabil onu ne vakit görse kapıp götürür, bu tür anlarda ejderha katmerli kıvrımlarla kuşun kanatlarına dolanır, nihayet ikisi birlikte yere düşerler.

BÖLÜM 6. (5.) BİR KIZIN CENAZE ODUN YIĞININA KENDİNİ ATAN KARTAL Sestos şehrinde bir kartala dair pek meşhur bir rivayet vardır.

Küçük bir kız çocuğu tarafından büyütüldüğünden, ona gösterilen şefkate şükranını ilkin kuşlar, zamanı geldikçe de muhtelif avlar getirerek gösterirmiş, nihayet kız ölmüş, bunun üzerine kuş kendini tutuşturulmuş odun yığınının içine fırlatarak onun naşıyla birlikte yanıp kül olmuştur.

Ahalisi, bu vakanın hatırasına, kartal adı geçen ilaha vakfedilmiş bir kuş olduğundan Jüpiter ve genç kızın şerefine o mevkide kahramanlık abidesi dedikleri bir anıt dikmiştir.

BÖLÜM 7. (6.) AKBABA Akbabalar arasında siyah olanlar en kuvvetlileridir.

Hiçbir kimse şimdiye dek bir akbaba yuvası bulamamıştır, bundan ötürüdür ki bunların hatalı bir zannla karşı yarımküreden geldiğini düşünenler olmuştur. Hakikat şudur ki, yuvalarını en yüksek kayalıkların tepesine kurarlar, yavruluk halleri ise ekseriyetle iki adet olmak üzere sahiden sıklıkla görülebilir.

Çağımızın haruspeksleri arasında en mahiri olan Umbricius, akbabanın on üç yumurta yumurtladığını, bu yumurtalardan biriyle diğerlerini ve yuvasını arındırıp akabinde onu uzağa fırlattığını söyler, ayrıca leşlerin bulunacağı mevki üzerinde üç gün boyunca süzülüp durduklarını beyan eder.

BÖLÜM 8. (7.) SANGUALIS VE IMMUSULUS DENİLEN KUŞLAR Romalı augurlar arasında "sangualis" ve "immusulus" olarak bilinen kuşlara dair hayli münakaşa cereyan etmiştir.

Kimi kimseler immusulusun akbabanın yavrusu, sangualisin ise kuzu kıranın [ossifrage] yavrusu olduğu kanaatindedir.

Massurius, sangualisin kuzu kıran ile aynı olduğunu, immusulusun ise kuyruğu beyaza dönmeye başlamadan evvelki kartal yavrusu olduğunu nakleder.

Bazı kimseler bu kuşların augur Mucius zamanından bu yana Roma'da görülmediğini ileri sürmüşlerdir, bana kalırsa, son vakitlerde her türlü bilgiye karşı baş gösteren o umumi lakayıtlık ortasında bunların farkına varılmamış olması çok daha muhtemeldir.

BÖLÜM 9. (8.) ATMACALAR. BUTEO Atmaca nevinden zikredilen en az on altı tür buluruz, bunların arasında bir ayağı topal olan ve evlilik vesilesiyle yahut büyükbaş hayvan şeklindeki mülk meselelerinde augurlar için en hayırlı alamet sayılan aegithus vardır, keza husyelerinin sayısından ötürü bu ismi alan ve Phemonoe'nin kehanette birinci sırayı bahşettiği triorchis de bunlar arasındadır.

Bu sonuncusu Romalılar tarafından "buteo" adıyla maruftur, nitekim içlerinden birinin kumandayı elinde tuttuğu sırada bu kuşun gemisine konarak hayırlı bir alamet vermesinden dolayı soyadını bu kuştan almış olan bir aile mevcuttur. Grekler bir türüne "epileus" derler, bu tür sahiden senenin her mevsiminde görülen yegâne türdür, zira diğerleri kışın göçüp gider.

Muhtelif türler, avlarını kapmadaki hırslarıyla tefrik edilir, zira kimi yalnızca yerdeki bir kuşun üzerine çullanırken, başkaları kuşu yalnızca ağaçların etrafında süzülürken, bir başkaları yukarıda tünemişken, bir başkaları ise havada uçarken yakalar.

Bundan ötürüdür ki güvercinler onları gördüklerinde maruz kaldıkları tehlikenin mahiyetini anlar ve fıtri temayüllerine karşı gereken tedbirleri alıp kendilerini içgüdüsel olarak koruyarak ya yere konar ya da yukarıya doğru uçarlar.

Bütün Masaesylia'nın atmacaları, okyanusta bulunan bir Afrika adası olan Cerne'de ürerler, o havaliye alışkın türlerin hiçbiri başka bir yerde yuva yapmaz.

BÖLÜM 10.

ATMACALARIN VE İNSANLARIN BİRLİKTE AVA ÇIKTIĞI YERLER HAKKINDA

Trakya’nın Amphipolis yukarısında kalan kısmında insanlar ve atmacalar, adeta bir tür ortaklık kurarak avın peşine düşerler, zira insanlar kuşları koruluklardan ve sazlıklardan dışarı sürerken, atmacalar da uçtukları sırada onları yere indirir, avcılar ise avı ele geçirdikten sonra atmacalarla paylaşırlar.

Yükseğe salındıklarında istenen kuşları seçip ayırdıkları, onları yakalamak için uygun an geldiğinde ise çığlıkları ve kendilerine has uçuş tarzlarıyla avcıyı bu fırsatı değerlendirmeye çağırdıkları söylenmiştir.

Palus Maeotis’teki [NOT: Azak Denizi] deniz kurtları [NOT: Muhtemelen bir tür yırtıcı balık veya fok kastedilmektedir] da buna çok benzer bir iş yaparlar, fakat balıkçılardan hakları olan payı alamazlarsa, serili duran ağları parçalarlar. Atmacalar bir kuşun yüreğini yemezler.

Gece atmacasına cybindis denir, ormanlarda bile nadiren bulunur ve gündüz vakti görme yetisi iyi değildir, kartalla ölümüne bir savaşa tutuşur ve çoğu zaman birbirlerinin pençelerine kenetlenmiş halde bulunurlar.

BÖLÜM 11. KENDİ TÜRÜNDEN OLANLAR TARAFINDAN ÖLDÜRÜLEN TEK KUŞ. YALNIZCA TEK BİR YUMURTA YAPAN KUŞ.

Guguk kuşu, yılın muayyen bir mevsiminde şekil değiştiren atmacanın bir başka biçimi gibi görünmektedir, nitekim bu dönem boyunca, belki yalnızca birkaç gün müstesna, başka hiçbir atmaca görülmez, guguk kuşunun kendisi de yazın yalnızca kısa bir süre görülür ve ardından bir daha ortaya çıkmaz.

Atmacalar arasında kancalı pençeleri olmayan yegane kuş odur, başı veya rengi haricindeki diğer hususiyetleri bakımından da onların geri kalanına benzemez, gaga bakımından ise daha ziyade güvercini andırır.

Buna ek olarak, şayet tesadüfen karşılaşırlarsa atmaca tarafından yutulur, zira bütün kuş nesli içinde yalnızca bu kuş kendi türünden olanlara yem olur.

Görünüşüyle birlikte sesini de değiştirir, ilkbaharda ortaya çıkar ve Akyıldız’ın [NOT: Sirius] doğuşuyla birlikte köşesine çekilir.

Yumurtalarını daima bir başka kuşun yuvasına, bilhassa da tahtalı güvercinin yuvasına bırakır, başka hiçbir kuşta görülmeyen bir şekilde çoğunlukla tek bir yumurta yumurtlar, lakin bazen, pek nadir de olsa, iki yumurta bıraktığı bilinmektedir.

Yavrularını bu şekilde başkasına baktırmasının sebebinin, diğer bütün kuşlar tarafından ne derece nefretle karşılandığının bilincinde olması kabul edilir, zira kuşların en küçükleri dahi ona saldıracaktır.

İşte bu yüzdendir ki onları kandırmanın bir yolunu bulmadıkça kendi neslinin devam etme şansı olmadığını düşünür ve bu sebeple kendi yuvasını kurmaz, üstelik son derece ürkek bir hayvandır.

Bu esnada yuvasında kuluçkaya yatan dişi kuş, aslen başkasına ait olan gayrimeşru bir dölü büyütmektedir, tabiatı icabı doymak bilmez ve açgözlü olan yavru guguk kuşu ise diğer yavrulardan bütün yiyeceği kapıp alır ve böylelikle besili, semiz hale gelerek kendisini büyüten üvey annesinin sevgisini bütünüyle kazanır, anne kuş ise onun bu güzel görünüşünden pek büyük bir haz duyar ve bu derece güzel bir evladın annesi olduğuna hayret eder.

Onunla kıyaslandığında kendi yavrularını birer yabancı addedip yuvadan atar, nihayet yavru guguk kuşu kanatlanıp uçacak hale geldiğinde, son darbe olarak onu yiyip bitirir.

Etinin lezzeti bakımından bu mevsimde guguk kuşuyla mukayese edilebilecek hiçbir kuş mevcut değildir.

BÖLÜM 12. ÇAYLAK.

Aynı cinse mensup olan çaylak, daha iri cüssesiyle diğer atmacalardan ayrılır.

Son derece açgözlü ve daima obur olan bu kuş hakkında, ne cenaze adaklarından ne de Olympia’daki Jüpiter sunağından asla yiyecek kapmadığı kaydedilmiştir, kurban sunan kentin başına bir felaket geleceğine dair bir işaret bulunmadığı müddetçe, kutsanmış yiyecekleri taşıyan kimselerin elinden de katiyen bir lokma kapmaz.

Bu kuşlar, kuyruklarının hareketiyle insanlara dümencilik sanatını öğretmiş gibi görünmektedir, Tabiat havadaki hareketleri vasıtasıyla engin suları aşmak için gereken usulü göstermiştir.

Çaylaklar da kış aylarında kaybolur, lakin kırlangıçtan evvel göçüp gitmezler.

Ayrıca yaz gündönümünden sonra gut hastalığından mustarip oldukları söylenir.

BÖLÜM 13. KUŞLARIN SINIFLANDIRILMASI.

Kuşlar arasındaki ilk ayırt edici hususiyet, bilhassa ayaklarıyla münasebettar olanıdır, ya kancalı pençeleri ya münferit parmakları vardır yahut da kazlar ve su kuşlarının ekseriyeti gibi perdeli ayaklılar sınıfına mensupturlar.

Kıvrık pençelilere gelince, ekseriyetle etten gayrısıyla beslenmezler.

BÖLÜM 14. (12.) KARGALAR. UĞURSUZ KUŞLAR. HANGİ MEVSİMLERDE UĞURSUZ SAYILMADIKLARI.

Kargalar ise bambaşka bir gıdayla beslenir, fındık ve cevizler gagalarıyla kırılamayacak kadar sert olduğundan, karga pek yüksek bir irtifaya uçar ve altındaki taşların veya kiremitlerin üzerine kabuk nihayet çatlayana dek bunları tekrar tekrar bırakır, akabinde de kuşa yemişleri açmak kalır.

Bu kuş pek uğursuz bir gevezeliğe sahip olmakla birlikte, kimilerince ziyadesiyle methedilmiştir. Arcturus takımyıldızının doğuşundan kırlangıcın gelişine değin, Minerva’nın mukaddes korulukları ile mabetleri civarında nadiren görüldüğü, kimi yerlerde, bilhassa Atina’da ise katiyen görülmediği müşahede edilmiştir. Bu hakikatlere ilaveten, yavruları uçmaya başladıktan sonra da bir müddet onları beslemeyi sürdüren yegâne kuş kargadır.

Karga, kuluçka vaktinde, başka bir deyişle yaz gündönümünün hemen akabinde fevkalade uğursuz sayılır.

BÖLÜM 15. KUZGUN.

Aynı cinsten olan diğer bütün kuşlar yavrularını yuvadan kovar ve onları uçmaya mecbur bırakır, nitekim yalnızca etle beslenmekle kalmayıp, yavruları uçmaya muktedir olduğunda onları daha da uzaklara süren kuzgun buna bir misaldir.

Bu sebeptendir ki küçük köylerde asla iki çiftten fazlasına rastlanmaz ve Tesalya’daki Crannon civarında bu sayı biri katiyen aşmaz, zira ebeveynler döllerine yer açmak maksadıyla o mevkii daima terk eder.

Bu kuş ile evvelce zikredilen kuş arasında birtakım farklar müşahede edilmiştir.

Kuzgunlar yaz gündönümünden evvel ürer ve sonbaharda incirin olgunlaşmasından evvel, bilhassa dinmek bilmez bir susuzluktan mustarip olarak, altmış gün boyunca sıhhatsiz kalır, öte yandan karga ise mezkûr devrenin ardından maraza yakalanır. Kuzgun nihayetinde en fazla beş yumurta yumurtlar.

Bunların gagalama suretiyle çiftleştiği yahut yumurtladığı, binaenaleyh gebe bir kadın kazaen bir kuzgun yumurtası yerse ağzından doğum yapacağı avam arasında yaygın bir itikattır.

Kezalik bu yumurtaların bir evin çatısı altına sokulması halinde dahi doğumun çetin geçeceğine inanılır.

Aristoteles bu rivayeti reddeder ve Mısır’daki aynak kuşu hakkındaki hikâyeden daha doğru olmadığını bize kemal-i ciddiyetle temin eder, bunun güvercinlerde pek sık müşahede edilen öpüşme benzeri gaga temasından gayrı bir şey olmadığını bildirir. Fal ve kehanetlerinin manasını idrak edebildiği zannolunan yegâne kuşlar kuzgunlardır, nitekim Medus’un misafirleri katledildiğinde, hepsi Peloponnesos’tan ve Attika havalisinden çekilip gitmiştir. Seslerini, sanki boğuluyorlarmışçasına içlerine çektiklerinde en şom alamet addedilirler.

BÖLÜM 16. PUHU KUŞU.

Kukumav, puhu ve cüce baykuş gibi gece kuşları da eğri tırnaklara sahiptir, bunların tamamının gündüz vakti görme hassası kusurludur.

Puhu bilhassa matem alameti taşır ve ammeyi alakadar eden her türlü kehanette nefretle karşılanır, terk edilmiş mahallerde, yalnızca ıssız değil, aynı zamanda dehşet verici ve erişilmez mevkilerde ikamet eder, gecenin canavarıdır, sesi ahenkli bir nağmeyle değil, bir nevi feryatla duyulur.

Bundan ötürüdür ki şehirde veyahut gündüz vakti görülmesi meşum bir alamet addedilir.

Bununla birlikte, şahsa ait bir evin damına konduğunda şer getiren bir alamet olmadığını bizzat bilmekteyim.

Dilediği mahalle dosdoğru uçamaz, daima yanlamasına bir hareketle sürüklenir.

Sextus Palpelius Hister ile L. Pedanius’un konsüllüğü devrinde, bir puhu kuşu doğrudan doğruya Capitolium’un kutsal mabedine girdi, bu vaka üzerine, o senenin Mart nonas’ında [NOT: Mart ayının yedinci günü] Roma şehri kurbanlarla arındırıldı.

BÖLÜM 17. (13.) NESLİ TÜKENMİŞ VEYA KENDİSİNE DAİR BİLGİLERİN TAMAMI KAYBOLMUŞ KUŞLAR.

"Kundakçı kuş" namıyla bilinen kuş da uğursuzdur, bu kuş sebebiyle, Şehrin defalarca kurbanlarla arındırılması iktiza ettiği Yıllıklar’da kayıtlıdır, nitekim L. Cassius ile C. Marius’un konsüllüğü senesinde de bir puhu kuşu görülmesi hasebiyle Şehir kurbanlarla arındırılmıştı. Bu kundakçı kuşun ne tür bir mahluk olduğu metinlerde zikredilmemiştir ve rivayet yoluyla da bilinmemektedir.

Kimi kimseler bu terimi şu şekilde açıklar, cenaze ateşinden yahut kurbangâhtan kor hâlinde bir kömür taşıdığı görülen her kuşa "kundakçı" dendiğini söylerler, öte yandan başkaları böylesi bir kuşu "spinturnix" olarak adlandırır, gerçi bu spinturnix’in ne cins bir kuş olduğunu bildiğini söyleyen bir kimseye henüz tesadüf etmiş değilim.

(14.) Zamanımız insanlarının, kadimlerin "clivia" dediği kuşun hangisi olduğunu bilmediğini de müşahede etmekteyim.

Kimi kimseler bunun bağırgan, kimileri ise menedici, uğursuz bir kuş olduğunu söyler.

Nigidius tarafından kartalın yumurtalarını kıran "subis" namıyla anılan bir kuşun zikredildiğine de rastlamaktayız.

(15.) Bunlara ilaveten, Etrüsk ayin usullerinde tasvir edilen, lakin günümüzde yaşayan hiçbir kimsenin görmediği daha pek çok tür mevcuttur.

İnsanoğlunun oburluğunun böylesine büyük tahribat yarattığı türlerin dahi bolca bulunduğu düşünülürse, bu kuşların artık mevcut olmaması şaşırtıcıdır.

BÖLÜM 18. (16.) KUYRUKLARI ÖNCE DOĞAN KUŞLAR.

Yabancılar arasında, kehanet ilmi hususunda en muteber risaleyi Hylas adında bir şahsın kaleme aldığı kabul edilir.

Kendisi bize kukumavın, puhunun, ağaçları oyan ağaçkakanın, trygon’un ve karganın yumurtadan evvela kuyrukları çıkacak surette husule geldiğini bildirir, zira yumurta, civcivin başının ağırlığıyla ters döndüğünden, üzerine kuluçkaya yatan ana tarafından ısıtılmak üzere yanlış ucunu arz eder.

Muhtemelen küçük karga, Linnaeus’un Corvus graculus dediği tür.

Parlak nesnelere duyduğu hayranlık sebebiyle yanan bir kömürü kapıp götürdüğü söylenmiştir, bu huyu geçmişte de yangınlara sebebiyet vermiştir.

Servius, onun cenaze ateşlerine dadandığından bahseder.

64 Roma’nın kuruluşundan sonra 647.

65 "Spinturnix" ve "clivia", kâhinler tarafından muhtemelen kimi kuş cinslerine verilmiş isimlerdi.

66 Cuvier, kâhinlerin aşırı cehaletiyle alay eder.

Yavru kuş kabuğu gagasıyla kırar.

BÖLÜM 19. (17.) KUKUMAV.

Kukumav diğer kuşlarla olan cenklerinde kayda değer bir kurnazlık sergiler, zira haddinden fazla bir kalabalıkla kuşatıldığında sırtüstü yatar ve böylece ayaklarıyla mukavemet edip bedenini bir yumak hâline getirerek kendisini gagası ve pençeleriyle müdafaa eder, nihayetinde fıtri bir yakınlığın celbettiği atmaca onun yardımına yetişir ve savaştaki hissesini alır.

Nigidius, kukumavın kuluçka devresinin kış mevsiminde altmış gün sürdüğünü ve dokuz farklı sesi olduğunu söyler.

BÖLÜM 20. (18.) MARS’IN AĞAÇKAKANI.

Kıvrık pençeleri olan kimi ufak kuşlar da mevcuttur, kehanetlerde pek büyük ehemmiyeti haiz olan, "Mars’ın kuşu" lakabıyla maruf ağaçkakan bunlardandır.

Ağaçlarda delikler açan ve kediler gibi sinsice tırmanan kuşlar bu cinse aittir, başları yukarıda tırmanırken ağaç kabuğuna vurur ve besinlerinin kabuğun altında olup olmadığını sesten anlarlar, yavrularını ağaç kovuklarında çıkaran yegâne kuşlar bunlardır.

Yaygın bir inanışa göre, şayet bir çoban kovuklarına bir takoz çakacak olursa, bu kuşlar belirli bir nebat tatbik ederler ve bunun derhal akabinde takoz düşer.

Trebius, bu kuşların yuva yaptıkları bir ağaca bir çivi yahut takoz ne kadar kuvvetle çakılırsa çakılsın, kuşun çivinin yahut takozun üzerine konduğu anda ağacın şiddetli bir çatlama sesi çıkararak fırlayıp gideceğini bildirir.

Bu kuşlar, kendilerine adını veren kralın devrinden bu yana Latium’daki kehanetlerde ilk mevkii işgal etmiştir.

Onlar vasıtasıyla verilen alametlerden birini sükûtla geçiştiremem.

Şehir praetoru Aelius Tubero Forum’da adalet dağıtmak üzere kürsüsünde otururken bir ağaçkakan gelip başına konmuş ve elle tutulmaya müsaade edecek derecede ehlilik göstermiştir, bunun üzerine kâhinler, kuş salıverilirse devletin bir tehlikeyle karşı karşıya kalacağını, lakin öldürülürse praetorun başına bir felaket geleceğini bildirmişlerdir, praetor bir anda kuşu parça parça etmiş ve çok geçmeden kehanet tahakkuk etmiştir.

67 Bkz. Kitap xxv. b. 5.

68 Picus, Satürn’ün oğlu, Latium kralı.

Kehanet ilminde pek mahirdi ve bir ağaçkakana dönüştürüldüğü söylenirdi. Bkz. Ovidius, Met. B. xiv. l. 314., Vergilius, Aeneis, B. vii. c. 187. Keza bkz. Ovidius, Fasti, B. iii.

BÖLÜM 21. (19.) KIVRIK PENÇELİ KUŞLAR.

Bu cinsten pek çok kuş palamut ve meyveyle de beslenir, fakat çaylak müstesna, yalnızca etobur olmayanlar bunu yapar, gerçi çaylak etten gayrı bir şeyle beslendiğinde uğursuz bir kuş sayılır.

Kıvrık pençeli kuşlar asla sürü hâlinde yaşamazlar, her biri avını tek başına arar.

Gece kuşları ve bilhassa bunların daha iri cüsseli olanları müstesna, hemen hepsi pek yüksek irtifalarda süzülür.

Hepsinin iri kanatları ve ufak bir gövdesi vardır, güçlükle yürürler ve pençelerinin kıvrık şekli mani olduğundan taşlar üzerine nadiren konarlar.

BÖLÜM 22. (20.) TAVUS KUŞU.

Şimdi iki cinse ayrılan ikinci sınıf kuşlardan bahsedeceğiz, sesleriyle alamet verenler ve uçuşlarıyla kehanet bildirenler.

Birindekilerin seslerinin çeşitliliği, diğerindekilerin ise nispi cesameti, aralarındaki farkı teşkil eder.

Binaenaleyh evvela bu sonuncular ele alınacaktır ve tavus kuşu, fevkalade güzelliği kadar üstün fıtratı ve sergilediği kibri sebebiyle de diğerlerinin cümlesine tef涙vuk edecektir.

Kendisine methiyeler düzüldüğünü işittiğinde bu kuş o muhteşem renklerini saçar, bilhassa da o esnada Güneş parıldamaktaysa, zira o vakit renkler bütün ihtişamıyla ve daha tesirli bir surette müşahede edilir.

Aynı zamanda, kuyruğunu bir deniz kabuğu gibi yayarak gölgesini diğer tüylerinin üzerine düşürür; bu tüyler, üzerlerine bir gölge düştüğünde çok daha parlak ışıldar, ardından başka bir anda tüyleri üzerine resmedilmiş olan tüm gözleri tek bir kütle halinde toplar, seyreden tarafından hayranlıkla izlenmekten büyük bir kıvanç duyar.

Tavus kuşu kuyruğunu her yıl yaprak dökümü vaktinde yitirir, çiçek mevsiminde ise bunun yerine yenisi sürgün verir, bu dönemler arasında kuş mahcup ve kederlidir, tenha köşeler arar.

Tavus kuşu yirmi beş yıl yaşar, renklerini üçüncü yılında göstermeye başlar. Bazı müelliflerce bu kuşun yalnızca kibirli bir mahluk olmayıp aynı zamanda haset dolu bir tabiata da sahip olduğu belirtilir; tıpkı kaza da utangaçlık atfetmeleri gibi. Lakin onların bu kuşlara yakıştırdıkları bu vasıflar bana bütünüyle temelsiz görünmektedir.

BÖLÜM 23. TAVUS KUŞUNU YEMEK İÇİN İLK KİMİN ÖLDÜRDÜĞÜ, ONLARI BESLEYİP SEMİRTMEYİ İLK KİMİN ÖĞRETTİĞİ HAKKINDA

Rahipler meclisine kabul edilişi vesilesiyle verdiği ziyafet münasebetiyle, tavus kuşunu sofrası için kestiren ilk Romalı hatip Hortensius olmuştur. Korsanlarla yapılan son savaş zamanlarında, onları semirtme sanatını ilk öğreten ise M. Aufidius Lurco idi. Bu kazanç kapısından altmış bin sestertius tutarında bir gelir elde etti.

BÖLÜM 24. EV GÖTÜREN HOROZ

Tavus kuşundan hemen sonra, geceleri bize bekçilik eden, Doğanın fanileri emeklerine uyandırmak ve uykularını dağıtmak maksadıyla vücuda getirdiği bu hayvan, kendini gurur hissine en ziyade kaptırmış olanıdır.

Horoz yıldızları ayırt etmesini bilir, günün muhtelif fasılalarını her üç saatte bir ötüşüyle bildirir.

Bu hayvanlar Güneşin batışıyla tünemeye çekilir, ordugâhın dördüncü nöbetinde ise insanı dertlerine ve meşakkatlerine geri çağırır.

Güneşin doğuşunun üzerimize habersizce sokulmasına müsaade etmez, ötüşleriyle yaklaşan günü ilan eder, ötüşlerine de kanatlarıyla böğürlerini döverek bir peşrev çekerler.

Kendi cinslerinden diğer kuşlar üzerinde amansız bir hâkimiyet kurarlar, barındırıldıkları her yerde nihai buyruk onların elindedir.

Lakin bu makam ancak aralarındaki mükerrer cenklerden sonra kazanılır; zira bacaklarında sırf bu gaye için var edilmiş silahlar bulunduğunun pekâlâ farkındadırlar, bu çarpışma ekseriyetle her iki dövüşçünün aynı anda can vermesiyle nihayete erer.

Şayet diğer taraftan içlerinden biri üstünlük elde ederse, derhal ötüşüyle kendisini galip ilan eder, zaferini haykırışıyla tasdikler; mağlup olan hasmı ise sessizce sıvışır, pek de hoşnutsuz bir tavırla boyunduruk altına girer.

Kümes ahalisi de aynı azametle, başları dimdik ve ibikleri kalkık vaziyette salınarak yürür.

Dökümlü biçimiyle orağı andıran kuyrukları havaya kalkmış halde, gökyüzüne defaatle bakanlar da kanatlı ırkı arasında yalnızca bunlardır, nitekim bu kuşların hayvanların en cesuru olan arslana dahi dehşet salması bundandır.

Bu kuşların bazıları sırf harp ve dinmek bilmez dövüşler için yetiştirilir, hatta Rodos ile Tanagra gibi memleketlerine bu sayede bir şan katmışlardır.

Bir sonraki mertebenin Melos ve Khalkis horozlarına ait olduğu kabul edilir.

Binaenaleyh, Roma konsüllerinin erguvan rengi libasının bu kuşlara böylesi fevkalade hürmet göstermesi boşuna değildir.

Kuşlara yem verilerek bakılan fallar bu mahluklardan devşirilir, sulh hâkimlerimizin hareketlerini günden güne tanzim eden, duruma göre onlara kendi hanelerinin kapılarını açan veya kapayan bunlardır, Roma hâkimiyetinin fasselerini harekete geçiren yahut dizginleyen bunlardır, muharebeleri emreden veya meneden, dünyanın her bir bucağında kazanılacak zaferler için kehanetler bahşeden bunlardır.

Yeryüzünün hükümdarlarına dahi hükmedenler bunlardır, bunların bağırsakları ve lifleri tanrılara zaferin ilk ganimetleri kadar sevimli gelir.

Alışılmadık bir saatte veya akşam vakti işitilen ötüşlerinin de kendine has alametleri vardır, zira bir vakitler peş peşe birkaç gece boyunca bütün gece ötmek suretiyle Boiotialılara, Lakedaimonlulara karşı kazandıkları o meşhur zaferi müjdelemişlerdi; nitekim bu kuşun yenildiği vakit asla ötmediği bilindiğinden, bu hâl bir kehanet olarak böyle tefsir edilmişti.

BÖLÜM 25. HOROZLARIN NASIL İĞDİŞ EDİLDİĞİ, BİR VAKİTLER DİLE GELEN BİR HOROZ HAKKINDA

İğdiş edildiklerinde horozlar ötmez olur. Bu ameliyat iki farklı usulle icra edilir.

Ya hayvanın sağrıları kızgın bir demirle dağlanır yahut da bacaklarının alt kısmı; akabinde yara çömlekçi kili ile sıvanır, bu minvalde çok daha kolay semirtilirler.

Bergama'da, tıpkı başka yerlerde gladyatör dövüşlerinin yapılması gibi, her yıl halka açık dövüş horozu müsabakaları düzenlenir. Roma Yıllıkları'nda, M. Lepidus ile Q. Catulus'un konsüllüğü döneminde Galerius'un çiftliğinde bir çöplük horozunun konuştuğu yazılıdır, nitekim bu hadise, bildiğim yegâne vakadır.

BÖLÜM 26. (22.) KAZ

Kaz da gayet uyanık bir bekçidir, bu hakikat, köpeklerin sessizliği yüzünden cumhuriyetin neredeyse ihanete uğradığı bir anda Capitolium'un müdafaasıyla layıkıyla sabit olmuştur, işte bu sebeptendir ki Censorlar her şeyden evvel, daima kutsal kazların beslenmesi işinin ihalesine bakar.

Dahası, bu hayvana dair bir de aşk hikayesi rivayet edilir. Aegium'da bir kazın Olenos yerlisi güzel bir oğlana, bir diğerinin de Kral Ptolemaios'un lavtacısı Glauce adındaki genç kıza gönül verdiği söylenir, rivayete göre aynı kıza bir koç da sevdalanmıştır.

Hatta insan bu mahlukların hikmeti takdir edebildiğine bile neredeyse inanacak gibi olur, zira içlerinden birinin filozof Lakydes'in daimi yoldaşı olduğu, gerek uluorta yerlerde gerekse hamamda, gece yahut gündüz onun yanından hiç ayrılmadığı anlatılır.

BÖLÜM 27. KAZ CİĞERİNİ YİYECEK OLARAK KULLANMAYI BİZE İLK KİM ÖĞRETTİ

Bizim insanımız ise daha akıllıdır, zira kazı yalnızca ciğerinin lezzeti için muteber sayarlar. Tıkabasa beslendiklerinde bu ciğer pek büyük bir cüsseye ulaşır ve hayvandan çıkarıldıktan sonra ballı sütte bekletilerek daha da büyütülür. Hakikaten de böylesi muazzam bir lezzeti ilk kimin keşfettiğinin bir münakaşa mevzusu olması sebepsiz değildir, zira bu kişinin konsüllük makamına erişmiş Scipio Metellus mu, yoksa onun muasırı olup equestrian sınıftan gelen Romalı M. Seius mu olduğu tartışılır.

Bununla beraber, hakkında hiçbir ihtilaf bulunmayan bir husus vardır ki, hatip Messala'nın oğlu Messalinus Cotta, kazın perdeli ayaklarını kızartma ve bunları horoz ibikleriyle yahni biçiminde pişirme sanatını ilk keşfeden kişi olmuştur, zira mutfak sanatlarındaki her bir zafer payesini, bunu hak ettiğini gördüğüm kimselere bihakkın teslim edeceğim.

Bu kuşa dair şaşılacak bir cihet de, ta Morini arazisinden Roma'ya kadar bütün yolu yürüyerek gelmesidir, yorulanlar en ön safa alınır, sıkı bir nizam içinde hareket etmeyi fıtri bir sevk-i tabii ile öğrenmiş olan diğerleri ise onları arkadan sürer.

Ayrıca beyaz kazın tüylerinden de ikinci bir gelir elde edilir. Bazı yerlerde bu hayvan yılda iki kez yolunur ve bunun akabinde tüyleri süratle yeniden çıkar. En yumuşak olanlar gövdeye en yakın duranlardır ve Almanya'dan gelenler en muteber olanlarıdır, oradaki kazlar beyaz fakat küçük cüsselidir ve bunlara ganta adı verilir. Tüylerinin libresi beş denariustan satılır.

Yardımcı kuvvetlerimizin kumandanları aleyhine mütemadiyen davalar açılması bu bereketli menba yüzündendir, zira bu kumandanlar nöbet beklemeleri icap eden mevzilerden koca kıtaları ayırıp bu kuşların peşine düşürmeyi adet edinmişlerdir, doğrusu öyle bir rehavete ve gevşekliğe düçar olduk ki, bugünlerde artık erkekler bile kaz tüyünden bir yastığın yardımı olmaksızın uzanıp yatmayı akıllarına getirememektedir.

BÖLÜM 28. KOMMAGENE İLACINA DAİR

Suriye'nin Kommagene denilen havalisinde bir başka keşif daha yapılmıştır, kazın yağı bir miktar tarçınla beraber bronz bir kaba konur ve ardından üzeri kalın bir kar tabakasıyla örtülür. Şiddetli soğuğun tesiriyle yumuşayıp erir ve haiz olduğu hususiyetlerle dikkat çeken bir ilaç olarak kullanılmaya elverişli hale gelir, yetiştiği memleketten ötürü bizim tarafımızdan "Commagenum" namıyla bilinir.

BÖLÜM 29. CHENALOPEX, CHENEROS, TETRAO VE OTIS

Kaz cinsine chenalopex ile cheneros da dahildir, cheneros alelade kazdan biraz daha küçüktür ve Britanya'nın sofra için sunduğu en nefis lezzeti teşkil eder.

Tetrao ise tüylerinin parlaklığı ve son derece koyu rengiyle dikkat çeker, göz kapakları ise al renklidir.

Bu son zikredilen kuşun diğer bir türü cüssece akbabayı aşar ve onunla benzeşen bir renge sahiptir, doğrusu devekuşu müstesna tutulursa, gövdesi bundan daha ağır çeken hiçbir kuş yoktur, zira o kadar büyük bir cüsseye ulaşır ki hareket edemez hale gelir ve yerde kendisini kolayca yakalatır.

Alpler ve Şimal bölgeleri bu kuşları yetiştirir, fakat kafeslerde tutulduklarında o nefis lezzetlerini kaybederler ve nefeslerini tutarak sırf kederlerinden ölürler.

Cüsse bakımından bunlardan sonra gelenler, Hispania'da "tarda", Hellas'ta ise "otis" dedikleri kuşlardır, onlar...

Cuvier tarafından bunun Buffon'un Anas Ægyptiaca'sı olduğu zannedilmektedir. 92 Cuvier'ye göre Buffon'un Anas clypeata'sı. 93 Linnaeus'nun Tetrao tetrix'i veya dağ horozu. 94 Cuvier'ye göre Linnaeus'nun Tetrao urogallus'u. 95 Linnaeus'nun Otis tarda'sı.

Cuvier, etlerinin fena sayılmasının vaki olmadığını ifade etmekte ve kuşların iri kemiklerinde ilik bulunmadığına dikkat çekmektedir.

BÖLÜM 30. TURNALAR Bununla birlikte pek kıymetsiz bir yiyecek addedilirler, kemiklerinden ayrıldığında ilik,96 derhal son derece fena bir koku neşreder. BÖLÜM 30. (23.) TURNALAR. Evvelce zikrettiğimiz üzere,97 kendileriyle cenk etmeyi itiyat edinmiş olan turnaların göçüp gitmesiyle, Pigmeler kavmi nihayet bir nefes alır.

Yalnızca Şark Denizi'nden98 bunca yolu aşıp geldikleri nazar-ı itibara alınsa dahi, katettikleri mesafelerin azametli olduğu aşikârdır. Bu kuşlar hangi lahzada yola çıkacaklarını müşterek bir rıza ile tayin eder, uzağı gözetlemek maksadıyla semaya yükselir, kendilerine tabi olunacak bir reis seçer ve geride nöbeti münavebe ile devralan, yüksek sesle haykıran ve sedalarıyla bütün kafilenin intizamını muhafaza eden gözcüler bulundururlar.

Geceleyin dahi nöbetçi dikerler, bunlardan her biri pençesinde ufak bir taş tutar, şayet kuş gafletle uykuya dalacak olursa pençesi gevşer, taş yere düşer ve böylece ihmalkârlığı aşikâr olur.

Bu esnada diğerleri başları kanatlarının altında, evvela bir ayakları, sonra diğeri üzerinde durarak uyurlar, reis ise boynu dik vaziyette etrafı gözetler ve icap ettiğinde haber verir.

Bu kuşlar ehlileştirildiklerinde pek oynak olurlar, yalnız kaldıklarında dahi hantal yürüyüşleriyle ilerlerken kendi etraflarında adeta bir daire çizerler. Bu kuşların Euxinus üzerinden uçacakları vakit, evvelemirde onun en dar yerine, yani

Kriumetopon ve Karambis burunları arasına vardıkları ve akabinde kaba kumla kendilerine safra aldıkları malum bir hakikattir.

Yolu yarıladıklarında pençelerindeki taşları atarlar ve karaya ayak basar basmaz kumu kursaklarından boşaltırlar. Merhum İmparator Augustus devrinde vefat eden Cornelius Nepos, ardıç kuşlarının bu devirden az evvel ilk defa semirtildiğini beyan ettikten sonra, leyleklerin turnalardan daha muteber bir taam addedildiğini ilave etmiştir, halbuki asrımızda bu son zikredilen kuş en ziyade rağbet görenler arasında yer almakta, diğerine ise kimse el dahi sürmemektedir. 96 Dale omuriliğin kastedildiğini düşünmektedir. 97 4. Kitap, 18. Bölüm ve 7. Kitap, 2. Bölüm. 98 Plinius, 7. Kitap, 2. Bölümde Pigmelerin Hindistan'ın pek uzak şarkında yaşadıklarından bahseder. 99 Bkz. 4. Kitap, 20 ve 26. Bölümler ile 6. Kitap, 2. Bölüm.

BÖLÜM 31. LEYLEKLER Şu ana değin leyleklerin nereden geldikleri yahut bizi terk ettiklerinde nereye gittikleri tahkik olunamamıştır.

Tıpkı turnalar gibi pek uzak mesafelerden geldiklerine şüphe yoktur, zira turnalar kış, leylekler ise yaz misafirlerimizdir.

Göç edecekleri vakit leylekler muayyen bir mahalde toplanırlar ve cinslerinden hiçbirinin, esir yahut ehlileştirilmiş olanlar müstesna, geride kalmaması hususunda bilhassa ihtimam gösterirler, nihayetinde sanki bir kanunla emrolunmuşçasına muayyen bir günde yola çıkarlar.

Hiç kimse bir turna kafilesinin yola koyulduğunu görmemiştir, gerçi gitmeye hazırlandıkları sıklıkla müşahede edilmiştir, keza aynı veçhile onların geldiklerini de asla göremeyiz, ancak varmış olduklarını fark ederiz, zira gidişleri de gelişleri de gece vakti vuku bulur.

Her ne kadar her tarafta uçuşup durdukları görülse de, gece vaktinden gayrı bir zamanda vasıl olmadıkları kabul edilir.

Asya'da, bir araya geldiklerinde biteviye lakırdı edip en son gelen kuşu parça parça ettikleri ve ardından yola koyuldukları birtakım geniş ovalara Pythonoscome 1 adı verilir.

Ağustos ides'inden 2 sonra hiçbir surette orada görülmedikleri müşahede edilmiştir. Leyleğin dili olmadığını teyit eden kimi müellifler mevcuttur.

Yılanları itlaf etmelerindeki faydaları sebebiyle öylesine büyük bir hürmet görürler ki, Thessalia'da bir leyleği öldürmek idamı mucip bir cürümdü ve kanunlar mucibince buna adam öldürme ile aynı ceza tatbik edilirdi.

BÖLÜM 32. KUĞULAR Kazlar ve kuğular dahi benzer bir tarzda seyahat ederler, lakin onların uçuşa geçtikleri görülür.

Sürüler, bir uç teşkil ederek Liburna tipi mahmuzlu kadırgalarımız tarzında büyük bir sevk-i tabii ile ilerler, nitekim bu suretle havayı, geniş bir cephe teşkil ettikleri vaziyete nispetle daha suhuletle yarmaları kabil olur.

Kafile geriye doğru tedricen genişler, 1 "Python" yahut "yılan köyü."

Gueroult, bunun Sibirya'da, Obi Nehri'nin ötesindeki Serponouwtzi olabileceğini ileri sürer. 2 Ağustos'un on üçüncü günü.

adeta bir kama şeklini alarak kendilerini ileriye doğru sevk eden rüzgâra geniş bir satıh sunar, arkadan gelenler boyunlarını öndekilerin üzerine yaslar, öndeki kuşlar ise yoruldukça geriye çekilirler.

Leylekler eski yuvalarına avdet ederler ve yavrular da bizzat ihtiyarladıklarında ana babalarına bakarlar.

Kuğunun can çekiştiği lahzada hazin bir nağme terennüm ettiği rivayet olunur,3 lakin bu kanaatimce bir yanılgıdır, en azından bu rivayetin doğruluğunu muhtelif vesilelerle bizzat tecrübe etmiş bulunmaktayım. Bu kuşlar birbirlerinin etini yerler.

BÖLÜM 33.

BİZİ ZİYARET EDEN YABANCI KUŞLAR, BILDIRCIN, GLOTTIS, CYCHRAMUS VE OTUS

Bu kuşların deniz ve kara aşırı göçlerinden bahsettikten sonra, aynı fıtri içgüdüye sahip daha küçük cüsseli diğer bazı kuşları anmayı ertelemeye gönlüm elvermez, gerçi daha önce zikrettiklerimin bizzat cüsseleri ve kuvvetleri sanki onları bu nevi alışkanlıklara davet eder gibidir.

Aramıza daima turnadan bile evvel vasıl olan bıldırcın küçük bir kuştur ve bir kez geldiğinde, yükseklerde uçmaktan ziyade ekseriyetle yerde kalır.

Bu kuşlar da daha evvel bahsettiklerime benzer bir surette uçarlar ve yeryüzüne yakın seyrettiklerinde denizciler için azımsanmayacak bir tehlike teşkil ederler, zira sıklıkla bir geminin yelkenlerine kondukları ve bunu da daima gece vakti yaptıkları vakidir, bunun neticesinde ise sefine ekseriya batar.

Bu kuşlar, muayyen dinlenme yerleri bulunan bir kara parçası boyunca yollarına devam ederler.

Güney rüzgârı estiğinde uçmazlar, zira bu rüzgâr daima rutubetlidir ve üzerlerine ağırlık çöktürmeye meyyaldir.

Yine de, gövdeleri pek hafif ve kuvvetleri son derece mahdut olduğundan, uçuşlarında kendilerine yardım edecek bir esinti bulmak onlar için bir gayedir, uçarlarken o mırıltılı sesi çıkarmalarının sebebi de budur, zira bu ses yorgunluk sebebiyle dillerinden dökülür.

Yine bu sebeptendir ki, bilhassa kuzey rüzgârı estiğinde, öncülüklerini ortygometra yaparak uçuşa geçerler.

Aralarından yeryüzüne ilk yaklaşan, ekseriyetle şahin tarafından kapılır.

Bu diyarlardan geri dönmek üzere olduklarında, daima diğer kuşları da kafilelerine katılmaya davet ederler, glottis, otus ve cychramus da onların ısrarlarına boyun eğerek onlarla birlikte yola çıkarlar.

Glottis fevkalade uzun bir dil çıkarır, ismini de bu hususiyetinden alır, evvelemirde yolculuktan pek memnundur ve büyük bir şevkle yola koyulur, lakin çok geçmeden, uçuşun yorgunluğunu hissetmeye başladığında nedamete kapılır, bununla birlikte ne tek başına dönmeye ne de diğerlerine refakat etmeye razı gelir.

Fakat seyahati hiçbir vakit tek bir günden fazla sürmez, zira vardıkları ilk dinlenme yerinde kafileyi terk eder, burada da evvelki sene benzer bir surette geride bırakılmış olan diğer kuşları bulur. Aynı hal, diğer kuşlar nezdinde de günden güne tekerrür eder.

Cychramus ise çok daha sebatkârdır ve menzili olan diyara vasıl olmak için pek acele eder, bu sebeple bıldırcınları gece vakti uyandırır ve yola koyulmaları icap ettiğini onlara hatırlatır.

Otus, boynuzlu baykuştan daha küçük, lakin cüce baykuştan daha iri bir kuştur, kulak misali dışarı uzanan tüyleri vardır, ismi de buradan gelir.

Kimileri Latin lisanında buna "asio" der, umumiyetle taklit meraklısı, pek asalak ve bir dereceye kadar da dansçı bir kuştur.

Cüce baykuş gibi o da hiçbir zahmet çekilmeksizin tutulur, zira bir kimse onun dikkatini meşgul ederken, bir diğeri arkasından yaklaşıp onu yakalar.

Şayet rüzgâr, karşıdan esen hamleleriyle uçuşun seyrini engellemeye başlayacak olursa, kuşlar derhal küçük taşlar alır yahut boğazlarını kumla doldururlar ve böylece uçarken kendilerine safra temin etmenin bir yolunu bulurlar.

Bıldırcınlar tarafından zehirli muayyen bir nebatın tohumları gıda olarak pek ziyade makbul tutulur, sofralarımızdan sürgün edilmelerinin sebebi de budur, buna ilaveten, insan müstesna olmak üzere bütün hayvanlar arasında yalnızca bıldırcının müptela olduğu sar’a illetinden ötürü de etini yemeye karşı büyük bir nefret izhar edilir.

BÖLÜM 34. (24.) — KIRLANGIÇLAR

Kıvrık pençeleri olmayanlar arasında etobur yegâne kuş olan kırlangıç da kış aylarında göç eder, lakin yalnızca komşu ülkelere gider, buralarda dağ yamaçlarında güneşli sığınaklar arar, bazen bu gibi mevkilerde çıplak ve tüyleri henüz bitmemiş halde bulundukları olmuştur.

Rivayet edilir ki bu kuş, Thebai şehrine pek sık zaptedilmiş olması sebebiyle girmez, Tereus tarafından orada işlenen cürümlerden ötürü de Bizyae diyarına yaklaşmaz. Volaterrae ahalisinden, atlı sınıfına mensup ve birkaç yarış arabasının sahibi olan Caecina, kırlangıçları yakalatır ve ardından bunları beraberinde Roma’ya götürürdü.

Bir zafer kazandığında, haberi dostlarına onlar vasıtasıyla gönderirdi, zira onları muzaffer olan tarafın rengine boyadıktan sonra salıverir, bunun akabinde kuşlar derhal evvelce tünedikleri yuvalarına doğru yol alırlardı.

Fabius Pictor da Vekayinâme’sinde nakleder ki, bir Roma garnizonu Ligurlar tarafından kuşatıldığı sırada, yavrularından koparılmış bir kırlangıç kendisine getirilmişti, ta ki bacağına bağlanan bir ipteki düğümlerin adediyle, yardımın hangi gün geleceğini ve hangi gün muvaffakiyetle huruç harekâtı yapılabileceğini onlara bildirebilsin.

BÖLÜM 35.

BİZDEN AYRILAN KUŞLAR VE GİTTİKLERİ YERLER, ARDIÇ KUŞU, KARATAVUK VE SIĞIRCIK, ÇEKİLDİKLERİ DÖNEMDE TÜYLERİNİ DÖKEN KUŞLAR, ÜVEYİK VE TAHTALI GÜVERCİN, SIĞIRCIKLARIN VE KIRLANGIÇLARIN UÇUŞU

Benzer bir surette karatavuk, ardıç kuşu ve sığırcık da komşu memleketlere göç eder, lakin kış boyunca yiyecek aradıkları yerlerde sıklıkla görüldükleri üzere, ne tüylerini dökerler ne de gizlenirler, bu sebeptendir ki bilhassa kış mevsiminde ardıç kuşu Almanya'da pek sık müşahede edilir.

Bununla birlikte, üveyiğin gizlendiği ve tüylerini döktüğü kati surette tespit edilmiş bir hakikattir.

Tahtalı güvercin dahi göç eder, bunların da nereye gittikleri meçhuldür.

Sığırcığın hususiyeti, adeta bölükler halinde uçması, akabinde merkezdeki bölük diğerleri için bir mihver vazifesi görerek top gibi kürevi bir kütle halinde fırıl fırıl dönmesidir.

Kırlangıçlar, fevkalade bir süratle kavisler çizerek uçan yegane kuşlardır, diğer yırtıcı kuşların hücumuna maruz kalmayışları da bu yüzdendir, nitekim yalnızca havada süzülürken beslenen yegane kuşlar da bunlardır.

BÖLÜM 36. (25.) YIL BOYUNCA BİZİMLE KALAN KUŞLAR, YALNIZCA ALTI VEYA ÜÇ AY BİZİMLE KALAN KUŞLAR, SARIASMA VE İBİBİK

Kuşların kendilerini gösterdikleri müddet bir hayli farklılık arz eder.

Kimi güvercin misali bütün bir sene boyunca bizimle kalır, kimi kırlangıç gibi altı ay, kimi de ardıç kuşu, üveyik ve yavrularını büyütür büyütmez çekip giden sarıasma ve ibibik gibi yalnızca üç ay kalır.

BÖLÜM 37. (26.) MEMNONİDES KUŞLARI

Kimi müellifler, her yıl birtakım kuşların Etiyopya'dan İlyon'a uçtuğunu ve orada Memnon'un kabri başında cenk ettiklerini rivayet eder, bu ahvalden ötürü kendilerine Memnonides yahut Memnon kuşları namı verilmiştir.

Cremutius dahi bizzat tahkik ettiği bir hakikat olarak, bu kuşların her beş yılda bir Etiyopya'da, Memnon sarayının etrafında aynı şeyi tekrarladıklarını beyan eder.

BÖLÜM 38. MELEAGRIDES KUŞLARI

Benzer bir surette, meleagrides tesmiye edilen kuşlar da Boeotia'da cenk ederler.

Bunlar, sırtlarında alacalı tüylerle kaplı bir kamburu bulunan Afrika menşeli bir kümes hayvanı nevidir.

Nahoş kokuları sebebiyle sofralarımıza kabul edilen yabancı kuşların en sonuncusudur.

Lakin Meleagros'un kabri onları meşhur kılmıştır.

BÖLÜM 39. (27.) SELEUCIDES KUŞLARI

Çekirgeler ekinlerini talan ettiği vakit, Casius Dağı ahalisinin tazarruları üzerine Jüpiter tarafından gönderilen kuşlara seleucides denir. Bunların nereden geldikleri yahut nereye gittikleri henüz katiyetle anlaşılamamıştır, zira ahali kendilerinin yardımına muhtaç olmadıkça asla görünmezler.

BÖLÜM 40. (28.) İBİS

Mısırlılar dahi yılanların hücumuna karşı ibis kuşlarını yardıma çağırır, Elis ahalisi ise muazzam sinek sürülerinin aralarına veba getirdiği vakitlerde tanrıları Myiagros'a yakarır, bu tanrıya kefaret kurbanı sunulur sunulmaz sinekler derhal telef olur.

BÖLÜM 41. (29.) BAZI KUŞLARIN ASLA BULUNMADIĞI YERLER

Kuşların gidişine dair hususlarda, kukumavın dahi birkaç gün gizlendiği söylenir.

Girit adasında bu son neviden hiçbir kuş bulunmaz, şayet oraya dışarıdan getirilecek olurlarsa derhal ölürler.

Hakikaten bu, Tabiatın tesis ettiği şayan-ı hayret bir tefriktir, zira o, muayyen yerlerden bazı meyve ve çalı nevilerini esirgediği gibi, bazı hayvanları dahi esirger, bu muhitlere sokulduklarında artık döl vermemeleri, böylece nakledildiklerinde derhal ölmeleri pek gariptir. Muayyen bir nevcin çoğalmasına mani olan bu ölümcül âmil nedir yahut Tabiatın onlara gösterdiği bu haset nereden neşet etmektedir?

Hem yeryüzünde kuşlar için tayin edilmiş olan hudutlar nelerdir?

Rodos'ta hiç kartal bulunmaz.

İtalya'da Padus'un ötesinde, Alpler civarında, çalılarla kaplı pek latif bir diyarda Larius namıyla maruf bir göl mevcuttur, buna rağmen bu göle leylekler asla uğramaz, hatta sekiz mil yakınına dahi geldikleri vaki değildir, diğer taraftan komşu Insubres arazisinde ise, pek acayip bir temayülle altın ve gümüş çalmak cürmünü işleyen yegane kuş olan saksağan ve küçük kargalardan mürekkep muazzam sürüler bulunur.

Tarentum arazisinde Mars'ın ağaçkakanının asla bulunmadığı söylenir.

Apenninler ile Şehir arasındaki mıntıkalarda, "variae" namıyla bilinen ve kuyruklarının uzunluğuyla dikkat çeken muhtelif saksağan nevileri ancak son zamanlarda, o da pek nadiren görülmeye başlanmıştır. Şalgam ekimi vaktinde her sene tüylerini döküp cascavlak kalması bu kuşun hususiyetidir.

Keklik, Boeotia sınırlarını aşıp Attika'ya uçmaz, Euxinus'ta Akhilleus'un gömülü bulunduğu adadaki hiçbir kuş da orada onun adına takdis edilmiş olan mabede girmez.

Şehir civarındaki Fidenae arazisinde leylekler ne yavru yapar ne de yuva kurar, fakat Volaterrae bölgesine her yıl deniz aşırı yerlerden pek çok sayıda tahtalı güvercin gelir.

Roma'da, Sığır Pazarı'ndaki Herakles mabedine ne sinekler ne de köpekler asla girmez.

Her tür hayvana dair benzer mahiyette sayısız başka misal mevcuttur, fakat okuyucuyu lüzumsuz yere usandırmamak gayesiyle, temkinli mülahazalarla bunları zikretmekten zaman zaman imtina ederim.

Misal olarak Theophrastos, tavus kuşları ile kuzgunların yanı sıra güvercinlerin dahi Asya'ya başka diyarlardan getirildiğini, tıpkı Cyrenaica'ya vıraklayan kurbağaların nakledilmesi gibi, nakleder.

BÖLÜM 42. ÖTÜŞLERİYLE KEHANET BİLDİREN MUHTELİF KUŞ TÜRLERİ, RENKLERİNİ VE SESLERİNİ DEĞİŞTİREN KUŞLAR

Ötüşleriyle kehanet bildiren kuşlara dair bir diğer şayanıhayret hakikat daha vardır, bunlar senenin muayyen bir mevsiminde umumiyetle renklerini ve seslerini değiştirir, aniden bambaşka bir görünüşe bürünürler, bu hal, daha iri cüsseli kuşlar arasında yalnızca, yaşlandıkça kararan turnada vuku bulur.

Karatavuk siyahtan kırmızımsı bir renge döner, yazın şakır, kışın gevezelik eder ve yaz gündönümü civarında sesini kaybeder, bir yaşına bastığında gagası da fildişi görünümü alır, lakin bu durum yalnızca erkek karatavukta görülür.

Yaz mevsiminde ardıç kuşunun boyun kısmı alacalıdır, fakat kışın baştan aşağı tek ve yeknesak bir renge bürünür.

BÖLÜM 43. BÜLBÜL

Bülbülün nağmesi, tomurcuklar patlayıp yapraklar gürleştiğinde, on beş gün ve gece boyunca aralıksız, biteviye işitilir, bu kuş asla azımsanmayacak derecede takdirimize mazhar olmayı hak eder.

Evvelemirde, bu kadar küçük bir cüssede ne kadar gür bir ses, ötüşü ne kadar uzun ve ne kadar metanetle sürdürülüyor.

Üstelik nağmeleri mûsiki ilminin katı kaidelerine muvafık surette ahenk kazanan yegane kuş da odur. Kâh nefesini tutarak nağmesini uzatır, kâh muhtelif nağme büküşleriyle onu çeşitlendirir, kâh kesik kesik ötüşlerle nağmeyi böler yahut nihayetsiz triller döker.

Sonra nefes alırken kendi kendine şakır veya sesini bir anda başka bir hale sokar, bazen de kendi kendine fısıldar gibi cıvıldar, kâh dolgun, kâh pes, kâh tiz, kâh kesik ve kâh uzatılmış bir nağmeyle.

Bazen de münasip gördüğünde titreşimli nağmelere dökülür, sırasıyla alto, tenor ve bas perdeleri arasında gezinir, velhasıl, insanın dehasının en enfes flütün icadı vasıtasıyla keşfettiği bütün ahenk bu küçücük boğazda toplanmıştır, öyle ki bu mahluklardan birinin şair Stesikhoros'un henüz kundaktaki dudaklarına konup şakımasının, onun şairlikteki istikbal tatlılığına şüphe götürmez bir kehanet teşkil ettiği muhakkaktır.

Hünerlerinde muayyen bir sanat payı bulunduğuna dair hiçbir şüphe kalmasın diye, burada her kuşun kendine has birtakım nağmeleri olduğunu zikredebiliriz, zira hepsi aynı nağmelere sahip değildir, her birinin kendine mahsus makamları vardır.

Birbirleriyle yarışırlar ve aralarındaki mücadele azmi herkesin malumudur.

Mağlup olan ekseriya bu müsabakada can verir, sesini teslim etmektense hayatını feda etmeyi yeğler.

Bu esnada daha genç kuşlar onları dinler ve ileride istifade edecekleri ötüş dersini alırlar.

Öğrenci büyük bir dikkatle kulak verir ve işittiğini tekrar eder, sonra da nevbetleşe susarlar, bunun, talebenin yaptığı bir hatanın tashihi ve tabir caizse muallimin bir nevi ihtarı olduğu anlaşılır.

Bundan ötürüdür ki bülbüller köleler kadar yüksek fiyatlara satılır, hatta bazen geçmişte zırhlı bir asker için ödenenden daha fazlasına alıcı bulur.

İmparator Claudius'un zevcesi Agrippina'ya hediye edilmek üzere, eşine ender rastlanan beyaz bir bülbüle vaktiyle altı bin sestertius ödendiğini bilirim.

Emirle şakıyan ve kendisine refakat eden mûsikiyle karşılıklı atışan bülbüller sıklıkla görülmüştür, hatta yalnızca suya bir [okunamadı] daldırarak onun sesini aradaki farkın anlaşılamayacağı derecede kusursuz taklit edebilen adamlar dahi çıkmıştır.

yanlamasına tutulan bir kamış ve ardından sesin kırılması ve daha tiz hale getirilmesi maksadıyla evvela bir dilcik yerleştirilerek içine üflenmesi gibidir. Lakin bu pek mahirane ve pek sanatlı nağmeler, on beş günün nihayetinde yavaş yavaş kesilmeye başlar, yine de kuşun yorulduğu yahut ötmekten usandığı söylenemez, zira sıcaklık arttıkça sesi bütünüyle değişir, artık ne bir nağme ne de bir perde çeşitliliği barındırır.

Rengi dahi değişir ve nihayet kış boyunca tamamen gözden kaybolur.

Bülbülün dili, sair kuşlarda olduğu gibi sivri uçlu değildir.

İlkbaharın başlangıcında, en fazla altı yumurta yumurtlar.

BÖLÜM 44. MELANCORYPHUS, ERITHACUS VE PHOENICURUS

İncir kuşunda (ficedula) vuku bulan tebeddül ise başkadır, zira bu kuş rengiyle birlikte şeklini de değiştirir. Sonbaharda "ficedula" adıyla anılır, lakin bu devreden sonra böyle tesmiye edilmez, zira o vakit "melancoryphus" adını alır. Keza kışın erithacus olan kuş, yazın "phoenicurus" olur.

Şair Aiskhylos'a göre ibibik kuşu da şeklini değiştirir, bu her türlü necasatla beslenen bir kuştur ve başının üst kısmı boyunca keyfince büzüp dikleştirebildiği kıvrımlı tepeliğiyle dikkat çeker.

BÖLÜM 45. OENANTHE, CHLORION, KARATAVUK VE İBİS

Oenanthe dahi çekilme vakitleri muayyen olan bir kuştur. Sirius'un doğuşunda gizlenir ve mezkûr yıldızın batışında saklandığı yerden çıkar, en garip ciheti de bunu tastamam her iki günde yapmasıdır.

Gövdesi baştan aşağı sarı olan chlorion dahi kışın görülmez, lakin yaz gündönümü civarında ortaya çıkar.

Karatavuk, Arkadya'daki Kyllene civarında beyaz tüylü olarak bulunur, bu hal başka hiçbir yerde vaki değildir.

İbis kuşu, yalnızca Pelusium havalisinde siyahtır, sair her yerde ise beyazdır.

BÖLÜM 46. KUŞLARIN KULUÇKA VAKİTLERİ

Ses çıkaran kuşlar, evvelce zikredilenler müstesna, hiçbir surette ilkbahar ılım noktasından evvel yahut sonbahar ılım noktasından sonra yavru çıkarmazlar. Yaz gündönümünden evvel çıkan yavruların hayatta kalması pek şüphelidir, lakin bundan sonra yumurtadan çıkanlar gayet iyi serpilip gelişir.

BÖLÜM 47. HALCYON KUŞLARI, DENİZCİLİĞE MÜSAİT HALCYON GÜNLERİ

Halcyon bilhassa bu hususla mümtazdır, denizler ve suyun sathında seyreden herkes onun kuluçka günlerini gayet iyi bilir. Bu kuş serçeden biraz daha iricedir, boynu uzun ve ince olup gövdesinin büyük kısmı лаcivert renktedir, yalnızca bazı büyük tüylerinde beyaz ve erguvani karışımı bulunur.

Daha iri cüssesi ve ötüşüyle temayüz eden bir nev'i daha vardır, küçük olanların kamışlıklarda şakıdığı işitilir.

Bir halcyon görmek pek nadir vaki olur, o da yalnızca Ülker'in batışı ile yaz ve kış gündönümleri civarındadır, bazen bir geminin etrafında süzüldüğü ve derhal kaybolduğu görülür.

Yavrularını kış gündönümü vaktinde kuluçkadan çıkarırlar, bu sebepten mezkûr günler "halcyon günleri" namıyla bilinir, bu devrede deniz bilhassa Sicilya denizi olmak üzere sütlimandır ve seyrüsefere elverişlidir.

Yuvalarını kış gündönümünden önceki yedi gün zarfında yaparlar ve bunu takip eden aynı miktardaki gün boyunca kuluçkaya yatarlar.

Yuvaları cidden harikuladedir, hafifçe uzatılmış bir gülle şeklinde olup pek dar bir ağzı vardır ve büyük bir süngere ziyadesiyle benzer. Bunları demirle kesip ayırmak imkânsızdır, yalnızca kuvvetli bir darbe ile kırılabilirler, bunun üzerine tıpkı deniz köpüğünün kuruduğunda dağılması gibi un ufak olurlar.

Hangi maddeden yapıldıkları bugüne kadar keşfedilememiştir, bazı kimseler bunların keskin balık kılçıklarından teşekkül ettiğini zanneder, zira bu kuşlar balıkla beslenir.

Nehirlere dahi girerler, yumurtalarının sayısı beştir.

BÖLÜM 48. SAİR SU KUŞU TÜRLERİ

Martı dahi yuvasını kayalıklara kurar, dalgıç kuşu ise ağaçlara da yuva yapar.

Bu kuşlar en fazla üç yavru verir, martı yaz mevsiminde, dalgıç kuşu ise ilkbaharın başında yumurtlar.

BÖLÜM 49. (33.) KUŞLARIN YUVALARINI İNŞA EDERKEN GÖSTERDİKLERİ SEVKİTABİİ MAHARET. KIRLANGICIN HAYRANLIK UYRUK ESERLERİ. KUM KIRLANGICI.

Yalıçapkınının kurduğu yuvanın biçimi, bana diğer kuşların sergilediği sevk-i tabii mahareti de hatırlatmaktadır, nitekim kuşların dehası hiçbir hususta takdirimize bundan daha layık değildir.

Kırlangıç yuvasını çamurdan kurar, saman çöpleriyle de pekiştirir.

Şayet çamur bulamazsa, bolca suyla kendini ıslatır, ardından tüylerindeki bu suyu tozun toprağın üzerine silkeler.

Yumurtaları sıcak tutsun, yavrular yumurtadan çıktığında yuva onlara sert ve kaba gelmesin diye yuvanın içini yumuşak tüyler ve yünlerle döşer.

Yiyeceği yavruları arasında en katı adaletle paylaştırır, evvela birine, sonra diğerine verir. Dikkat çekici bir temizlik hissiyle yavruların pisliğini yuvadan dışarı atar, biraz büyüdüklerinde ise onlara nasıl arkalarını döneceklerini ve pisliği yuvanın dışına bırakacaklarını öğretir.

Tarlalara ve kırlara dadanan bir başka kırlangıç cinsi daha vardır, bunun yuvası aynı malzemeden yapılmış olsa da farklı bir biçimdedir, lakin evlerin duvarına nadiren kurulur.

Yuvanın ağzı doğrudan yukarı dönüktür, girişi uzun ve dardır, gövdesi ise pek geniştir.

Yavruları gizlemek ve altlarına yumuşak bir döşek sermek maksadıyla bu yuvanın inşasında gösterilen hüner cidden hayranlık vericidir.

Mısır'da, Nil Nehri'nin Herakleotik ağzında kırlangıçlar, yuvalarını kesintisiz bir hat halinde takriben bir stadyum uzunluğunda dizerek oluşturdukları set ile mezkûr nehrin taşkınlarına karşı aşılmaz bir bent meydana getirirler, bu, insan eliyle vücuda getirilmesi asla mümkün olmayan bir iştir.

Yine Mısır'da, Koptos şehri civarında İsis'e vakfedilmiş bir ada bulunur.

Kırlangıçlar ilkbaharın ilk günlerinde, nehir alıp götürmesin diye bu adanın sivri köşesini saman ve çöplerle takviye ederek tahkim ederler.

Bu amiyeye üç gün üç gece boyunca aralıksız öyle bir gayretle devam ederler ki, pek çoğunun bu çaba yüzünden telef olduğu herkesçe bilinen bir hakikattir.

Bu meşakkat de onlar için her yıl nizamî olarak tekerrür eden bir mükellefiyettir.

Nehir kıyılarında yuva niyetine delikler açan üçüncü bir kırlangıç cinsi daha vardır.

Bu kuşların yavrularının külleri, boğazın ölümcül marazlarına karşı pek tesirli bir deva olup, insan bedenindeki pek çok başka hastalığı da iyileştirme hassasına sahiptir.

Bu kuşlar yuva kurmazlar, şayet nehrin kabarması deliklerine kadar ulaşacak olursa, epey gün evvelden göç etmeye dikkat ederler.

BÖLÜM 50. AKANTİLLİS VE DİĞER KUŞLAR.

"Vitiparra" adıyla bilinen kuş cinsine mensup öyle bir kuş vardır ki, yuvası kurutulmuş yosundan mamuldür ve biçim itibarıyla bir küreye öyle benzer ki, ağzını bulmak kabil değildir.

Akantillis olarak bilinen kuş dahi benzer biçimde bir yuva kurar ve onu keten lifleriyle dokur.

Ağaçkakanlardan birinin yuvası ise şekilce kadehe pek benzer, hiçbir dört ayaklının erişememesi için bir ağaç dalının ucundan ince bir sürgünle asılmıştır.

Sarıasmanın, kendini böylece daha büyük bir emniyette zannettiğinden, ayaklarından asılı vaziyette uyuduğu kuvvetle rivayet edilir.

Esasen hepsinde malum olan husus şudur ki, basiretli bir sezişle yuvalarını taşımaya kafi derecede muhkem ağaçların çıkıntılı dallarını intihap eder, ardından onları yağmurdan muhafaza etmek için üzerlerine kemer örer ya da yaprakların sıklığı vasıtasıyla siper ederler.

Arabistan'da "kinnamolgus" olarak bilinen bir kuş vardır. Yuvasını tarçın dallarından kurar, yerliler ise bu yuvaları satmak maksadıyla kurşunlu oklarla aşağı düşürürler.

İskitya'da, mezgeldek cüssesinde bir kuş bulunur, bir ağacın en yüksek dallarına asılmış tavşan derisi içinde daima iki yavru dünyaya getirir.

Saksağanlar, yuvalarına dikkatle bakan bir kimseyi fark ettiklerinde, derhal yumurtalarını bir başka yere naklederler.

Yumurtalarını tutup taşımaya elverişli parmakları bulunmayan bu kabil kuşların bu işi hakikaten hayret verici bir surette başardıkları söylenir.

İki yumurtanın üzerine bir çöp koyar, bedenlerinden salgılanan yapışkan bir madde vasıtasıyla bunları çöpe lehimlerler, akabinde boyunlarını yumurtaların arasından geçirip muvazene sağlayarak onları başka bir mahalle taşırlar.

BÖLÜM 51.

MEROPS VE ÇİLLİK KUŞLARI

Vücutlarının aşırı ağırlığı sebebiyle yükseklere uçamayan ve yuvalarını yerde kuran kuşların sergilediği kurnazlık da bundan aşağı kalmaz.

"Merops" adıyla bilinen bir kuş vardır ki, ebeveynlerini çekildikleri köşelerinde besler, tüylerinin rengi iç kısımda soluk, dış kısımda ise gök mavisidir, kanatlarının ucunda ise hafifçe kızıla çalan bir renk bulunur, bu kuş yuvasını altı ayak derinliğinde kazdığı bir çukura kurar. Keklikler ise sığınaklarını dikenler ve çalılarla öyle güzel tahkim ederler ki, yırtıcı hayvanlara karşı layıkıyla korunmuş olur.

Yumurtalarını toza gömerek onlara yumuşak bir yatak hazırlarlar, lakin onları yumurtladıkları yerde kuluçkaya yatırmazlar, zira mütemadiyen aynı mahalde görülmelerinden ötürü herhangi bir şüphe uyanmasın diye, onları başka bir yere taşırlar.

Dişiler dahi, kuluçka sürecinde gecikmeye uğramamak gayesiyle eşlerinden gizlenirler, zira erkekler, şehvetlerinin harareti neticesinde yumurtaları kırmaya meyyaldir.

Böylece dişilerden mahrum kalan erkekler, kendi aralarında kavgaya tutuşurlar, rivayet olunur ki mağlup düşen, diğeri tarafından bir dişi muamelesi görür.

Trogus Pompeius, bıldırcınların ve çiftlik horozlarının dahi bazen aynı şeyi yaptıklarını nakleder, vahşi kekliklerin ise yeni yakalandıklarında yahut diğerlerince mağlup edildiklerinde, evciller tarafından fütursuzca çiğnendiklerini ilave eder.

Şehvetlerinin şiddetinden neşet eden bu pek hırçın tabiatları yüzünden bu kuşlar ekseriya avlanırlar, zira bütün sürünün reisi, kuşbazın çığırtkan kuşuyla dövüşmek üzere sıklıkla öne atılır, o yakalanır yakalanmaz bir diğeri, ardından bir başkası öne çıkar ve hepsi sırayla avlanır.

Dişiler ise çiftleşme mevsimi civarında yakalanırlar, zira o vakit kuşbazın dişi çığırtkan kuşuyla kavgaya tutuşup onu kovmak üzere ileri atılırlar.

Filhakika, hiçbir hayvanda cinsi hislere dair böylesi bir hassasiyet mevcut değildir, dişi, rüzgar erkekten yana estiği sırada yalnızca onun karşısında dursa dahi gebe kalır, bu esnada gagasını ardına kadar açıp dilini dışarı fırlatarak azami bir heyecan haline bürünür.

Dişi, erkeğin kendi üzerinden uçması esnasında havanın tesiriyle dahi döllenebilir, ekseriya yalnızca onun sesini işitmekle bile gebe kalır, nitekim şehvet, yavrularına duyduğu muhabbete öyle galebe çalar ki, o esnada gizlice ve saklanarak kuluçkada yatıyor olsa bile, kuşbazın dişi çığırtkan kuşunun eşine yaklaştığını hissedecek olursa, eşini geri çağırır, onu ötekinin yanından ayırmaya çalışır ve erkeğin kurlaşmalarına kendi rızasıyla boyun eğer. Gerçekten de bu kuşlar bazen öyle çılgınca bir cinnete kapılırlar ki, korkudan gözleri büsbütün körleşmiş halde, dosdoğru kuşbazın başına konarlar.

Kuşbaz şayet yuvaya doğru hareket edecek olursa, kuluçkada yatan dişi kuş koşup kendini onun ayaklarının önüne atar, ya aşırı ağırlaşmış yahut belleri dermansız kalmış gibi davranır, ardından aniden koşarak ya da kuşbazın önünde kısa bir mesafe uçarak, sanki bir kanadı yahut ayakları kırılmışçasına yere yuvarlanır, tam adam onu yakalamak üzereyken yeniden uçar ve onu yuvasından hayli uzağa çekene dek ümitlerini boşa çıkarmayı sürdürür.

Korkularından kurtulup anaç kaygılarından büsbütün azade olduğunda ise, bir saban izine sırtüstü uzanır ve pençeleriyle bir toprak kesek yakalayarak boylu boyunca üzerini örter.

Kekliğin ömrünün on altı yıla vardığı zannedilir.

BÖLÜM 52. (34.) GÜVERCİNLER

Keklikten sonra, aynı husustaki benzer temayüller güvercinde müşahede edilir, ne var ki, onda bilhassa iffet gözetilir ve rastgele birleşme katiyen bilinmeyen bir şeydir.

Başkalarıyla müşterek bir meskende ikamet etmelerine rağmen, hiçbiri zevcelik sadakatinin kanunlarını ihlal etmez, dul kalmadıkça hiçbiri yuvasını terk etmez.

Erkekler pek amirane ve bazen de son derece müşkülpesent olmalarına rağmen, dişiler buna tahammül gösterir, zira erkekler, dişilerin tabiatları icabı bundan aciz olmalarına karşın, kimi zaman onları sadakatsizlikle itham ederler.

Böylesi ahvalde erkeğin boğazı adeta infialle tıkanır ve gagasıyla şiddetli darbeler indirir, sonrasında ise bir nevî telafi maksadıyla öpüşmeye başlar ve aşk dolu taleplerini kabul ettirmek gayesiyle, ayaklarıyla dişinin etrafında döne döne seğirtir.

Her ikisi de yavrularına karşı müsavî derecede bir şefkat gösterir, nitekim dişinin yavrularının yanına gitmekte pek yavaş davranması sebebiyle bunun bir ceza vesilesi yapıldığı az vaki değildir.

Dişi kuluçkadayken erkek, ona teselli ve rahatlık verebilecek her türlü ihtimamı gösterir.

Evvelemirde yaptıkları şey, yavrularını vakti geldiğinde besinleri kabule hazır kılmak maksadıyla, kursaklarında hazmettikleri tuzluca bir toprağı yavruların ağızlarına kusmaktır.

Su içerken boynunu geriye atmamak, yük hayvanları gibi suyu tek ve uzun bir yudumda çekmek, güvercin ile üveyiğe mahsus bir haslettir. (35.) Bazı müelliflerde, tahtalı güvercinin otuz yıl, hatta bazen kırk yıla varan bir müddet yaşadığını okuruz, bu esnada pençelerinin fevkalade uzamasından başka bir müşkülat çekmezler ki bu hal, onlarda esasen ihtiyarlığın başlıca alametidir, yine de hiçbir tehlike arz etmeksizin kesilmeleri mümkündür.

Bütün bu kuşların sesi birbirine benzer, üç tondan ve ardından nihayetinde kederli bir uğultudan ibarettir.

Kışın sessiz kalırlar ve seslerine ancak ilkbaharda yeniden kavuşurlar.

Nigidius, tahtalı güvercinin yumurtaları üzerinde kuluçkaya yattığı çatının altında adının anıldığını işitmesi halinde orayı terk edeceği görüşünü dile getirir, yavrularını ise yaz gündönümünün hemen akabinde çıkarırlar.

Güvercinler ve üveyikler sekiz yıl yaşar. Aynı derecede şehvete meyyal olan serçe ise, aksine, son derece kısa ömürlüdür.

Erkeğinin bir yıldan fazla yaşamadığı söylenir, bu kanaate dayanak olarak da yaz mevsiminde gagasında belirmeye başlayan siyah lekelerin ilkbaharın başlangıcında asla görülmemesi gösterilir.

Dişilerinin ise bir miktar daha uzun yaşadığı rivayet edilir. Güvercinlerde şan ve şerefe dair muayyen bir takdir hissi dahi bulunur.

Tüylerinin renklerinin ve bunların sergilediği muhtelif tonların pekâlâ farkında olduklarına inanmak için kâfi sebep vardır, hatta havayı her bir cihete doğru yararak süzülürken sergiledikleri uçuş tarzıyla bile bizim takdirimizi celbetmeye çalışırlar.

Nitekim bu gösteriş merakı yüzündendir ki, adeta kolları kanatları bağlanmışçasına atmacanın pençesine teslim edilirler, zira çıkardıkları ses sebebiyle ki bu ses hakikatte yalnızca kanat çırpmalarından hâsıl olur, uzun telekleri bükülüp intizamını kaybeder, oysa hiçbir engele maruz kalmadan uçabildiklerinde hareketleri bakımından atmacadan katbekat daha seridirler.

Sık yaprakların arasına gizlenen bu haydut, sürekli onları gözetler ve tam da o kibirli gururlarına kapıldıkları anda üzerlerine çullanır.

İşte bu sebepledir ki güvercinlerin yanında "tinnunculus" namıyla bilinen kuşu da bulundurmak icap eder, zira bu kuş onları korur ve fıtri üstünlüğüyle atmacayı ürkütüp kaçırır, öyle ki atmaca sırf onu gördüğü yahut sesini işittiği anda derhal gözden kaybolur.

Bundan ötürüdür ki güvercinlerin bu kuşa hususi bir muhabbeti vardır, rivayet edilir ki, şayet yeni sırlanmış çömlekler içine konarak bu kuşlardan biri güvercinliğin dört bir köşesine gömülecek olursa, güvercinler meskenlerini asla terk etmez, bazı kimseler ise bu neticeyi altın bir aletle güvercinlerin kanat eklemlerinden birini keserek elde etmiştir, zira başka bir vasıta kullanılsaydı yaralar tehlikesiz kalmazdı. Umumi manada güvercin, tebdil-i mekân etmeyi seven bir kuş olarak mütalaa edilebilir, kendi aralarında birbirlerini ayartıp yoldan çıkarma maharetine de maliktirler, nitekim ekseriyetle yanlarında kandırıp peşlerine taktıkları başka güvercinlerle birlikte geri döndükleri görülür.

BÖLÜM 53. ONLAR TARAFINDAN GERÇEKLEŞTİRİLEN HARİKULADE İŞLER, SATILDIKLARI FİYATLAR

Bunlara ilaveten güvercinler, mühim işlerde haberci vazifesi de görmüşlerdir.

Mutina kuşatması esnasında, kasabanın içinde bulunan Decimus Brutus, konsüllerin ordugâhına güvercinlerin ayaklarına raptedilmiş mektuplar göndermiştir.

Kuşatılanların elçisi gökleri yarıp geçerken, o vakit kurduğu istihkâmların, kuşatan ordunun onca teyakkuzunun ve nehre gerdirdiği ağların Antonius'a ne faydası dokunmuştur?

Pek çok kimsede adeta bir güvercin cinneti vardır, damlarının üzerine onlar için şehirler inşa ederler ve her birinin seceresinden, asil menşeinden bahsetmekten büyük bir haz duyarlar.

Bu hususta gayet dikkat çekici kadim bir misal mevcuttur, süvari sınıfına mensup bir Romalı olan L. Axius, Pompeius'un İç Savaşı'ndan kısa bir müddet evvel, M. Varro'nun yazılarından öğrendiğimize göre tek bir çifti dört yüz denariusa satmıştır. Hatta memleketler dahi güvercinleriyle nam salmıştır, Campania'dakilerin en iri cüsseli cins olduğu kabul edilir.

BÖLÜM 54. KUŞLARDA FARKLI UÇUŞ VE HAREKET TARZLARI

Güvercinin uçuşu beni diğer kuşların uçuşunu da mütalaa etmeye sevk etmektedir.

Kuşlar müstesna, sair bütün hayvanların kendilerine has, her nevide daima aynı kalan muayyen bir hareket tarzı vardır, yalnız kuşlardır ki iki türlü hareket kabiliyetine sahiptir, bunlardan biri yerde, diğeri ise havadadır.

Mesela karga gibi bazısı yürür, serçe ve karatavuk gibi bazısı seker, keklik ve çil gibi bazısı da koşar, oysa leylek ve turna gibi diğerleri ise bir ayağını ötekinin önüne atarak ilerler.

Uçuşlarında dahi böyledir, kimi kuşlar kanatlarını gerip havada muvazenelerini sağlayarak onları ancak zaman zaman çırpar, diğerleri kanatlarını daha sık çırpar lakin bunu yalnızca kanat uçlarıyla yapar, bazıları ise kanatlarını bütün yan taraflarını açıkta bırakacak surette gerer.

Öte yandan bazısı kanatlarının büyük kısmını gövdesine yapışık tutarak uçar, kimi havayı bir defa, kimi iki defa döverek, adeta kanatlarının altına hapsettiği havaya yaslanıyormuşçasına yol alır, başka kuşlar ise dosdoğru yukarıya dikine, bazıları yatay olarak süzülür, diğerleri ise yukarıdan aşağıya dimdik süzülerek düşercesine iner.

Adeta bazılarının şiddetli bir hamleyle yukarı fırlatıldığını, bazılarınınsa yükseklerden dosdoğru aşağıya düştüğünü zannedersiniz, diğer bazılarının ise uçuşları esnasında ileriye doğru atıldıkları müşahade edilir.

Yalnızca ördekler ve o nevi sair kuşlar, durdukları yerden dosdoğru semaya doğru sıçrayarak bir lahzada kendilerini yükseklere kaldırırlar, bunu suyun içinden dahi yapabilirler, işte bu sebepledir ki onlar...

Yabani hayvanları yakalamak için kullandığımız çukurlardan kaçarlar. Akbaba ve daha ağır cüsseli yabani kuşlar, ancak bir müddet koştuktan sonra yahut uçuşa yüksek bir yerden başlamak suretiyle havalanabilirler. Kuyruklarını bir dümen vazifesiyle kullanırlar.

Kimi kuşlar çevrelerindeki her şeyi görebilecek bir kabiliyete sahiptir, kimileri ise bunu yapabilmek için boyunlarını çevirmek mecburiyetindedir.

Bazıları yakaladıkları avı ayaklarıyla tutarak yerler.

Pek çoğu uçarken bir nevi çığlık koparır, buna mukabil birçoğu da uçuş esnasında büsbütün sessizdir.

Kimi göğsü yarı dik vaziyette, kimi göğsünü aşağıya doğru vererek, kimi eğik yahut yanlamasına, kimi de gagasının doğrultusunu takip ederek uçar.

Yine bazıları başları yukarıya kalkık vaziyette süzülür, öyle ki bunların birkaç nevini aynı anda görecek olsak, hepsinin de aynı unsur içinde yol almaya mecbur olduklarını asla tasavvur edemeyiz.

BÖLÜM 55. (39.) — APODES YAHUT CYPSELI DİYE ANILAN KUŞLAR "Apodes" namıyla bilinen bu kuşlar, ayaklarını kullanmaktan mahrum oldukları için, cümle kuşlar arasında en ziyade uçanlarıdır. Kimi kimseler bunlara "cypseli" derler.

Bunlar kayalıklarda yuva kuran bir nevi kırlangıçtır ve denizde her yerde tesadüf edilen kuşlarla aynı cinstendir, nitekim bir gemi ne kadar uzağa giderse gitsin, seferi ne kadar uzun sürerse sürsün ve karadan ne denli uzaklaşırsa uzaklaşsın, apodes kuşları geminin etrafında dönüp durmaktan asla geri durmazlar.

Diğer kuşlar konup bir yerde durur, oysa bunlar yuvaları haricinde hiçbir istirahat bilmezler, ya daima kanat çırparlar yahut uykudadırlar.

BÖLÜM 56. (40.) — KUŞLARIN BESLENMESİ, CAPRIMULGUS VE PLATEA ÜZERİNE Kuşların sevk-i tabiileri de, bilhassa beslenmelerine müteallik hususlarda, daha az mütenevvi değildir. Görünüş itibarıyla iri bir karatavuğu andıran bir kuşa "caprimulgus" tesmiye olunur, gündüzleri göremediği için hırsızlığını geceleyin icra eder.

Çobanların ağıllarına girer ve sütünü emmek maksadıyla doğrudan doğruya dişi keçinin memesine yönelir.

Böylece verilen hasar sebebiyle memeler pörsüyüp kurur ve bu suretle sütünden mahrum kalan keçi, başlayan bir körlük illetine duçar olur.

"Platea", denize dalmış diğer kuşların üzerine çullanan ve gagasıyla başlarını yakalayarak avlarını bırakmaya mecbur eden bir başka kuşun ismidir.

Bu kuş ayrıca kabuklu deniz mahlukatını kabuklarıyla beraber yutarak kursağını doldurur, kursağının tabii harareti bunları yumuşattıktan sonra tekrar dışarı çıkarır ve nihayet kabukları diğer kısımlardan ayıklayarak beslenmeye elverişli olan cüzleri intihap eder.

BÖLÜM 57. (41.) — KUŞLARIN SEVK-İ TABİİLERİ, CARDUELIS, TAURUS VE ANTHUS Çiftlik avlusundaki kümes hayvanlarının dahi kendine has bir nevi itikatları vardır, yumurtladıkları vakit bütün bedenleri ürperir, akabinde tüylerini silkerler, bundan sonra kendi etraflarında dönerek temizlenirler yahut kendilerini ve yumurtalarını bir çöp vasıtasıyla takdis ederler. (42.) Cümlesinin en küçüğü olan carduelis, kendisine emredileni yalnızca sesiyle değil, ayaklarıyla ve el yerine geçen gagasıyla da yerine getirir.

Arelate arazisinde bulunan ve öküz böğürmesini taklit eden bir kuş mevcuttur, bu hususiyetinden ötürü kendisine "taurus" namı verilmiştir. Diğer vasıfları bakımından ufak cüsseli bir kuştur.

"Anthus" tesmiye edilen bir diğeri ise atın kişnemesini taklit eder, atların yaklaşmasıyla otlaktan sürüldüğü vakit, onların seslerini taklit etmeye koyulur ve intikamını bu yolla alır.

BÖLÜM 58. — KONUŞAN KUŞLAR VE PAPAĞAN Lakin her şeyin fevkinde, insan sesini taklit edebilen birtakım kuşlar vardır, mesela muhasebe dahi edebilen papağan böyledir.

Hindistan, "sittaces" tesmiye ettiği bu kuşu bize gönderir, boynunun etrafındaki kırmızı halka müstesna, bütün bedeni baştan aşağı yeşildir.

Bir imparatoru usulünce selamlar ve telaffuz edildiğini işittiği kelimeleri aynen söyler, şarabın tesiri altında kaldığında hususi bir neşeye bürünür.

Başı da gagası kadar serttir, konuşması talim edilirken gagasına demir bir çubukla vurulur, zira aksi halde darbelere karşı büsbütün hissizdir. Yere indiğinde gagası üzerine düşer ve ona istinat etmek suretiyle, fıtraten zayıf olan ayaklarına binen yükü hafifletir.

BÖLÜM 59. — PALUT İLE BESLENEN SAKSAĞAN Saksağan, konuşma kabiliyeti bakımından papağan kadar meşhur değildir, zira uzak diyarlardan gelmez, buna mukabil kelimeleri çok daha sarih bir surette telaffuz edebilir.

Bu kuşlar, telaffuz edebilecekleri kelimelerin söylenmesini işitmekten pek hazzederler, yalnızca bunları bellemekle kalmazlar, bu meşgaleden sevinç duyarlar ve büyük bir ihtimam ve dikkatle kendi kendilerine bunları tekrarlarken, hissettikleri alakayı asla gizlemezler.

Malum bir hakikattir ki, saksağanın telaffuz edemediği müşkül bir kelimenin üstesinden gelemediği için helak olduğu vaki olmuştur.

Bununla birlikte, kendilerine aynı kelime zaman zaman tekrar edilerek dinletilmezse hafızaları zayıflar, onu hatırlamaya çalışırken tesadüfen duyacak olurlarsa taşkın bir sevinç gösterisinde bulunurlar.

Görünüşleri, her ne kadar dikkate değer bir ciheti bulunmasa da, asla gösterişsiz sayılmaz, lakin insan kelamını taklit hususundaki müstesna kabiliyetleri onlara fazlasıyla kafi bir güzellik bahşeder. Ne var ki, saksağanların yalnızca palamutla beslenen nevinin konuşmayı öğrenebildiği, bunlar arasında da her bir ayağında beşer parmağı bulunanların en büyük suhuletle eğitilebildiği, fakat bunların dahi yalnızca hayatlarının ilk iki senesinde bu kabiliyeti gösterebildikleri rivayet edilir.

Saksağanın dili diğer kuşların ekseriyetine kıyasla daha geniştir, insan sesini taklit edebilen diğer bütün kuşlarda da durum böyledir, gerçi hemen her neviden kimi münferit kuşların da bu iktidara malik olduğu görülür. Claudius Caesar'ın zevcesi Agrippina'nın insan kelamını taklit edebilen bir ardıç kuşu vardı ki bu, o vakte dek asla işitilmemiş bir şeydi.

Tam da bunları kaleme aldığım esnada genç Caesar'ların Yunanca ve Latince konuşması öğretilen bir sığırcığı ve birtakım bülbülleri bulunmaktadır, üstelik bunlar bütün gün vazifelerine çalışmakta, öğrendikleri yeni kelimeleri durmaksızın tekrar etmekte ve hatta hayli uzun cümleleri telaffuz etmektedirler.

Kuşlara konuşma dersleri, derslerinin intizamını bozacak başka hiçbir sesin işitilemeyeceği, tenhadaki bir mevkide öğretilir, bir kimse yanlarına oturur ve öğrenmelerini arzu ettiği kelimeleri durmaksızın yineler, aynı zamanda onlara yem vererek şevklerini artırır.

BÖLÜM 60. (43.) BİR KUZGUNUN KONUŞMASI NETİCESİNDE ROMA HALKI ARASINDA BAŞ GÖSTEREN AYAKLANMA

Liyakati yalnızca Roma halkının teveccühüyle değil, aynı zamanda hiddetinin şiddetli tezahürüyle de tasdik olunmuş kuzgunun hakkını da teslim edelim.

Tiberius devrinde, Castor tapınağının tepesinde kuluçkadan çıkmış bir kuzgun yavrusu, karşıda yer alan bir kunduracı dükkanına tesadüfen uçup girmişti, bunun üzerine dükkan sahibi, dini bir hürmet hissiyle bu kuşa çifte kıymet atfetmiştir.

Kuş, erken yaşta konuşmaya alıştırılmış olduğundan her sabah Forum'a bakan Rostra'ya uçar, burada her birine ismiyle hitap ederek evvela Tiberius'u, ardından Caesar'lar Germanicus ve Drusus'u selamlar, akabinde oradan geçmekte olan Roma ahalisini taltif eder ve bilahare dükkana geri dönerdi, uzun seneler boyunca bu vazifeye olan daimi sadakatiyle dikkat çekmiştir.

Civardaki bir başka kunduracı dükkanının sahibi, ani bir öfke nöbetine kapılarak kuşu katletmiş ve görünürde kuşun pisliğiyle kimi ayakkabılarını kirlettiğini ileri sürerek hiddetini mazur göstermek istemiştir.

Bunun üzerine ahali öyle büyük bir galeyana gelmiştir ki adam derhal şehrin o bölgesinden sürülmüş ve kısa bir müddet sonra da idam edilmiştir.

Kuşun cenaze merasimi dahi neredeyse nihayetsiz defin törenleriyle icra edilmiştir, cenaze, iki Habeşlinin omuzlarında taşınan bir sedyeye konmuş, önünde bir kavalcı yürümüş ve her boy ve cinsten çelenklerle donatılarak yakılacağı odun yığınına taşınmıştır.

Bu yığın, Appia Yolu'nun sağ cenahında, Şehir'den sonraki ikinci mil taşında, umumiyetle "Rediculus tarlası" tesmiye olunan mevkide kurulmuştur. Böylelikle bir kuşun nadide istidadı, Roma ahalisi nazarında hem ona cenaze merasimiyle hürmet göstermek hem de bir Roma vatandaşına ceza tayin etmek için kafi bir sebep addedilmiştir, üstelik bu hadise, o güzide ricalinin hiçbirinin cenazesine böylesine muazzam kalabalıkların refakat etmediği ve Kartaca ile Numantia'yı yerle bir eden Scipio Aemilianus'un katlini intikamla karşılayacak tek bir kimsenin dahi zuhur etmediği bir şehirde vuku bulmuştur. Bu vaka M. Servilius ve Caius Cestius'un konsüllüklerinde, Nisan takvim başlangıcından önceki beşinci günde vuku bulmuştur.

Halen günümüzde de, bunları kaleme aldığım şu anda dahi, Roma şehrinde atlı sınıfından bir Romalıya ait olan ve Baetica'dan getirilen bir karga bulunmaktadır.

Evvelemirde renginin zifiri siyahlığıyla dikkat çeker, bununla birlikte hem birbiri ardına bağlanan pek çok kelimeyi telaffuz edebilmekte hem de durmaksızın yenilerini öğrenmektedir.

Geçenlerde, Asya kıtasının Erizena diyarında Monoceros lakabıyla maruf Craterus hakkında bir rivayet nakledilmiştir, kendisi kuzgunların yardımıyla avlanmayı itiyat edinmiş olup onları miğferinin sorgucuna ve omuzlarına tünemiş halde ormana götürürmüş.

Kuşlar avı gözetler ve havalandırırmış, üstelik talim yoluyla bu sanatı öyle bir mükemmellik derecesine ulaştırmıştır ki dışarı çıktığında yaban kuzgunları dahi kendisine benzer bir tarzda refakat edermiş.

Kimi müellifler şu vakanın da hatıra değer olduğunu düşünmüşlerdir, susamış bir karga, bir abidenin üzerindeki kurnaya taşlar yığarken görülmüştür, kurnanın içinde erişemediği bir miktar yağmur suyu bulunmaktaydı, suya inmeye cesaret edemediğinden taşları bu suretle biriktirerek...

Kimi kimseler, karısı Cornelia ile annesi Sempronia’dan şüphelenmiştir.

susuzluğunu gidermeye yetecek miktarda suyun erişebileceği yere kadar yükselmesini sağlamıştır.

BÖLÜM 61. (44.) DIOMEDES’İN KUŞLARI

Diomedes’in kuşlarını da sükûtla geçiştirmemek icap eder.

Juba bu kuşlara "cataractae" adını verir, vücutlarının geri kalanı beyaz iken dişlerinin ve gözlerinin ateş renginde olduğunu, biri ana birliğe kılavuzluk eden, diğeri ise artçıların idaresini üstlenen iki öndere her vakit malik bulunduklarını, gagalarıyla çukurlar kazıp üzerlerini çit örgüsüyle örttüklerini, sonra da bunun üzerini kazıdan çıkan toprakla kapattıklarını, yavrularını bu mahallerde kuluçkadan çıkardıklarını, bu deliklerin her birinin iki çıkışı olduğunu, bunlardan birinin doğuya baktığını ve beslenmek için buradan çıktıklarını, batıya bakan diğer delikten ise geri döndüklerini, üzerlerindeki yükü hafifletmek istediklerinde ise daima kanatlanıp rüzgâra karşı uçtuklarını nakleder.

Bütün yeryüzünde bu kuşlar sadece tek bir mahalde, Apulia kıyılarının karşısında yer alan, Diomedes’in türbesi ve mabediyle meşhur olduğunu evvelce zikrettiğimiz adada görülürler, sakarmekeye kuvvetle benzerler.

Bu adaya yabancı olan barbarlar ayak bastığında, yüksek ve velveleli çığlıklarla onların peşine düşerler, sadece doğuştan Grek olanlara hüsnümuamele gösterirler, sanki harikulade bir temyiz kabiliyetiyle, Diomedes’in soydaşları olmalarından ötürü onlara hürmet gösteriyor gibidirler.

Her gün kursaklarını suyla doldurur, tüylerini suya bular ve oradaki mabedi bu suretle yıkayıp tahir kılarlar.

Diomedes’in yoldaşlarının bu kuşlara tehavvül ettiği masalı da bu ahvalden neşet etmiştir.

BÖLÜM 62. (45.) HİÇBİR ŞEY ÖĞRENEMEYEN HAYVANLAR

İçgüdülerden bahis açılmışken, kuşlar arasında kırlangıcın talim edilmeye katiyen kabiliyetinin bulunmadığını, kara hayvanları arasında ise farenin aynı vaziyette olduğunu, öte yandan filin emredileni yerine getirdiğini, aslanın boyunduruğa boyun eğdiğini, f okun ve birçok balık nev’inin ise ehlileştirilmeye müsait bulunduğunu zikretmeden geçmemeliyiz.

BÖLÜM 63. (46.) KUŞLARIN SU İÇME TARZI, PORPHYRIO

Kuşlar suyu emerek içerler, uzun boyunlu olanlar içeceklerini peş peşe yudumlarla alır, suyu sanki boğazlarından aşağı boca ediyormuşçasına başlarını geriye atarlar.

Porphyrio, içerken suyu ısırıyor gibi görünen yegâne kuştur.

Bu kuşun kendine mahsus başka hususiyetleri de mevcuttur, zira gıdasını ara sıra suya batırır, sonra da bir el gibi kullandığı ayağıyla gagasına götürür. En makbul olanlarına Kommagene’de rastlanır.

Kırmızı renkte gagalara ve fevkalade uzun bacaklara sahiptirler.

BÖLÜM 64. (47.) HAEMATOPOUS

Bacakları üzerinde aynı derecede yüksek durmasına mukabil çok daha ufak cüsseli bir kuş olan haematopous da aynı vasıfları haizdir.

Mısır’a mahsus bir kuştur, her ayağında üç parmak bulunur, sinekler ise başlıca gıdasını teşkil eder.

İtalya’ya getirildiği takdirde yalnızca birkaç gün hayatta kalabilir.

BÖLÜM 65. KUŞLARIN BESİNLERİ

Ağır cüsseli kuşların tamamı meyveyle beslenir, daha yüksekten uçanlar ise sadece et yerler.

Su kuşları arasında dalgıçlar, sair kuşların kusarak çıkardığı şeyleri yutmayı itiyat edinmiştir.

BÖLÜM 66. PELİKAN

Pelikan görünüş itibarıyla kuğuya benzer, boğazının altında adeta ikinci bir kursak nev’inden bir kesenin bulunması haricinde, aralarında hiçbir fark olmadığı zannedilebilir.

Doymak bilmez bu mahluk her şeyi buraya istif eder, öyle ki bu kesenin hacmi cidden hayret vericidir.

Av arayışını tamamladıktan sonra, bu suretle istif ettiği şeyleri azar azar çıkarır ve bir nevi geviş getirme ameliyesiyle asıl midesine sevk eder.

Gallia’nın Kuzey Okyanusu’na en yakın olan kısmı bu kuşu yetiştirir.

BÖLÜM 67. YABANCI KUŞLAR, PHALERİDES, SÜLÜN VE NUMIDICA KUŞLARI

Almanya’daki Hercynia Ormanı’nda, tüyleri geceleri ateş gibi parlayan nev’i şahsına münhasır bir kuş türünden bahsedilir, oradaki diğer kuşların ise, uzakta bulunan nesnelere umumiyetle atfedilen şöhret haricinde kayda değer bir hususiyeti yoktur.

(48.) Su kuşlarının en makbulü olan phalerides kuşlarına, Partların mezkûr isimdeki Seleukia şehrinde ve Asya’da rastlanır, keza Kolhis’te, ara sıra indirip kaldırdığı kulağa benzer iki tüy tutamına malik bir kuş olan sülün bulunur.

Numidica kuşları Afrika’nın bir parçası olan Numidya’dan gelir, bütün bu cinsler artık İtalya’da da bulunmaktadır.

BÖLÜM 68.

PHOENICOPTERUS, ATTAGEN, PHALACROCORAX, PYRRHOCORAX VE LAGOPUS

Tüm boğaz düşkünlerimizin en dipsiz girdabı olan Apicius, phoenicopterus'un dilinin fevkalade lezzetli olduğunu bize bildirmiştir.

İyonya'nın attagen'i de meşhur bir kuştur, lakin başka zamanlarda sesi çıkmasına rağmen, esaret altında dilsiz kesilir. Eskiden nadir kuşlar arasında sayılırdı, fakat günümüzde Gallia'da, İspanya'da ve hatta Alpler'de dahi bulunmaktadır, nitekim Balear Adaları'na has bir kuş olan phalacrocorax ile Alpler'e has sarı gagalı siyah bir kuş olan pyrrhocorax ve nefis lezzeti sebebiyle pek muteber tutulan lagopus için de durum böyledir.

Bu sonuncu kuş, adını adeta bir tavşan kürküyle kaplanmış olan ayaklarından alır, gövdesinin geri kalanı beyaz renktedir ve bir güvercin cüssesindedir. Anavatanı haricinde tadına bakmak kolay bir iş değildir, zira asla ehlileşmez ve öldüğünde süratle bozulur.

Aynı adı taşıyan ve bıldırcından yalnızca cüssesiyle ayrılan bir başka kuş daha vardır, safran rengindedir ve eti son derece narindir.

Orada vali olan Egnatius Calvinus, Mısır'a has bir kuş olan ibisi de Alpler'de gördüğünü iddia etmektedir.

YENİ KUŞLAR. VIPIO

Padus Nehri'nin ötesinde, Bebriacum'da vuku bulan iç savaşlar esnasında "yeni kuşlar" İtalya'ya girmiştir, zira halen bu isimle anılırlar. Görünüş itibarıyla ardıç kuşuna benzerler, cüssece güvercinden biraz daha küçüktürler ve hoş bir lezzetleri vardır.

Balear Adaları da bize daha evvel zikredilenden daha üstün bir porphyrio göndermektedir. Orada bir tür şahin olan buteo sofralar için pek muteber tutulur, küçük bir turna türüne verilen ad olan vipio da öyledir.

EFSANEVİ KUŞLAR

"Pegasus" tesmiye olunan ve at başlı olduğu söylenen kuşları, keza uzun kulaklı ve kıvrık gagalı griffonları efsaneden ibaret sayarım. Bunlardan ilkinin İskitya'nın, ikincisinin ise Etiyopya'nın yerlisi olduğu rivayet edilir.

Pek çok yazar onun kartaldan daha iri olduğunu, şakaklarında kıvrık boynuzlar bulunduğunu ve erguvani olan başı müstesna, demir rengi tüylere sahip olduğunu iddia etse de, tragopan hakkındaki kanaatim de aynıdır.

Meşhur bir yazar olan Clearchus'un pederi Dinon, sirenlerin Hindistan'da mevcut bulunduğunu, insanları şarkılarıyla büyülediklerini ve evvela onları uyutup ardından parçaladıklarını ileri sürse de, bunların dahi nezdimde hiçbir muteberliği yoktur.

Lakin bu masallara inanmayı münasip gören bir kimse, muhtemelen ejderlerin Melampus'un kulaklarını yaladıklarına ve ona kuşların dilini anlama kudretini bahşettiklerine inanmaktan da geri durmayacaktır, nitekim Demokritos'un kanlarının karışımıyla bir yılan husule gelen birtakım kuşların isimlerini zikredip bu yılandan yiyen kimsenin kuşların dilini anlayabileceğini iddia etmesi ve aynı yazarın hususiyle "galerita" olarak bilinen tek bir kuşa dair ileri sürdüğü iddialar da böyledir, doğrusu kehanet ilmi, bu nevi hayalperest hezeyanlar olmaksızın da zaten kafi derecede çetrefil meselelerle kuşatılmış vaziyettedir.

Homeros'un "scops" diye bahsettiği bir tür kuş vardır, fakat kuşbaz kuşu avlamaya çalışırken pek çok kimsenin ona atfettiği o tuhaf hareketleri pek kolay idrak edememekteyim.

Cuvier, burada ima edilen kuşun vaktiyle gerçekten yaşamış olduğunu düşünmekte ve onu Buffon'un napaul veya boynuzlu sülünüyle, Gmelin'in penelope satyra'sıyla, yani Kuzey Hindistan'a mahsus olup Plinius'un buradaki tasvirine uyan bir kuşla bir tutmaktadır. 5 Bkz. Ovidius, Met. B. v. l. 553. 6 Bir tür tepeli toygar. 1 Muhtemelen Linnaeus'un Strix scops'u. Bkz. Odysseia, B. v. l. 66.

ona tuzaklar kurmayı, ne de doğrusu artık var olduğu bilinen bir kuştur.

Bu sebeple, mevcudiyeti umumen kabul gören kuşları anlatmakla yetinmek daha evla olacaktır.

BÖLÜM 71. (50.) KÜMES HAYVANLARINI BESLEYİP SEMİRTMEYİ İLK KİM İCAT ETTİ, İLK SANSÖRLER BU TATBİKATI NEDEN YASAKLADI?

Kümes hayvanlarını ilk defa semirtenler Delos ahalisi olmuştur, kendi bedenlerinin yağıyla yağlanmış besili kuşları yutmaya dönük o menfur çılgınlık da onlardan neşet etmiştir.

Ziyafetlere dair kadim israf nizamnamelerinde, bunun ilk defa Üçüncü Pön Harbi'nden on bir sene evvel konsül Caius Fannius'un kanunuyla menedildiğini görüyorum, söz konusu kanun sofraya tek bir piliçten fazlasının çıkarılmamasını ve onun da semirtilmemiş olmasını emretmişti, bu madde o tarihten itibaren bütün israf kanunlarında yer bulmuştur.

Lakin kümes hayvanlarını sütte ıslatılmış yemlerle beslemek suretiyle bu nizamı aşmanın bir yolu bulunmuştur, bu minvalde hazırlanan kuşların lezzeti ise çok daha latif sayılmaktadır.

Ne var ki bütün piliçler semirtilmek için aynı derecede elverişli görülmez, yalnızca boyun derisi yağlı olanlar seçilir.

Ardından mutfak sanatının bütün maharetleri sökün eder, maksat butların dolgun ve hoş bir görünüm kazanması, kuşun sırtından layıkıyla yarılması ve kümes hayvanlarının tek bir budunun koca bir tabağı dolduracağı bir cesamete ulaştırılmasıdır. Partlar dahi kendi usullerini bizim aşçılarımıza talim etmiştir, gelgelelim onca sefahat inceliğine rağmen, hiçbir etin her cüzü aynı derecede makbul tutulamaz, zira birinde but rağbet görürken, diğerinde sadece göğüs muteber addedilir.

BÖLÜM 72. KUŞHANELERİ İLK KİM İCAT ETTİ? AESOPUS'UN TABAĞI

Her türden kuşu barındırmak üzere kuşhaneleri ilk icat eden zat, Brundisium'da mukim, süvari sınıfından M. Laenius Strabo idi.

Tabiatın kendi unsurları olarak gökleri tayin ettiği hayvanları işte onun devrinde bu şekilde hapsetmeye başladık.

(51.) Lakin bu hususta her şeyden daha ziyade hayret celbeden cihet, trajedya oyuncusu Clodius Aesopus'un yüz bin sestertius değer biçilen tabağının hikayesidir, bu tabakta yalnızca ötüşleriyle yahut insan sesini taklit etmeleriyle temayüz etmiş ve her biri altı bin sestertius bedelle satın alınmış kuşlardan başkası sunulmamıştı, onu bu ahmaklığa sevk eden haz ise sırf bu vesileyle insanın en sadık taklitçilerini yiyebilmekten ibaretti, kendi muazzam servetini sesinin meziyetleri sayesinde elde ettiğini bir an olsun tefekkür etmemişti, inci yuttuğundan daha evvelce bahsettiğimiz o oğula hakikaten layık bir pederdi.

Hakikati söylemek gerekirse, bu ikisinden hangisinin daha büyük bir alçaklığın faili olduğunu tayin etmek pek kolay olmasa gerektir, meğerki Tabiatın umumiyetle vücuda getirdiği en kıymetli mahsulü mideye indirmenin, insan lisanını tekellüm etmiş dilleri yutmaktan daha az çirkin olduğunu peşinen kabule teşne olalım.

BÖLÜM 73. (52.) KUŞLARIN VE DİĞER YUMURTLAYAN HAYVANLARIN TENASÜLÜ

Kuşların tenasülü pek sade görünür, bununla birlikte kendine mahsus harikaları da haizdir.

Nitekim yumurtlayan dört ayaklılar da mevcuttur, bukalemun, kertenkele ve daha evvel zikrettiğimiz yılan nevileri buna misaldir. Kanatlı ırkından çengel tırnaklı olanlar nispeten az ürer, bunların arasında dörtten fazla yumurtlayan yegane tür cenchrismir [NOT: Muhtemelen bir tür kerkenez kuşu].

Tabiat kuşlarda öyle nizam kurmuştur ki, ürkek olanlar cesur olanlara kıyasla daha veluttur.

Yalnızca devekuşu, alelade tavuk ve keklik bol miktarda yumurtlar.

Kuşların çiftleşmesinde iki tarz vardır, kümes tavuğunda olduğu gibi dişi ya yere çömelir yahut turnada görüldüğü üzere ayakta durur.

BÖLÜM 74. YUMURTALARIN MUHTELİF NEVİLERİ VE TABİATLARI

Kimi yumurtalar beyazdır, güvercin ve keklik yumurtası buna misaldir, kimisi ise su kuşlarında olduğu gibi soluk renklidir, kimisi de beçtavuğunun yumurtasında görüldüğü üzere baştan başa beneklidir, diğer bazıları ise sülün ve cenchris yumurtası gibi kırmızıya çalar.

Bütün kuşların yumurtaları dahilinde iki renklidir, su kuşlarının yumurtalarında sarı kısım beyazdan daha fazladır ve sarısı diğer kuşlarınkine nispetle daha soluk bir renktedir.

Balıklarda ise yumurtalar baştan sona tek renktir, zira beyaz kısımları bulunmaz.

Hayvanın fıtri hararetinden ötürü kuş yumurtaları gevrek bir tabiata maliktir, buna mukabil yılan yumurtaları soğuklukları sebebiyle esnek, balık yumurtaları ise fıtri rutubetleri dolayısıyla yumuşaktır.

Kezalik, su kuşlarının yumurtaları yuvarlaktır, diğer türlerin ekserisinde ise uzuncadır ve bir uca doğru incelir.

Yumurtalar evvela yuvarlak uçları önde olacak şekilde yumurtlanır, yumurtlandıkları lahzada kabuk yumuşaktır, lakin her cüzü havayla temas ettikçe derhal sertleşir.

Horatius Flaccus, uzunca şekle sahip yumurtaların en hoş lezzete sahip olduğu kanaatini dile getirir.

Daha yuvarlak olan yumurtalar dişiyi, diğerleri ise erkeği meydana getirir.

Göbek bağı, kabuğun yüzeyinde yüzen bir damla misali, yumurtanın üst kısmında bulunur. (53.) Yılın her mevsiminde çiftleşen kuşlar vardır, örneğin kümes tavukları, kış ortasındaki iki ay müstesna, her daim yumurtlarlar.

Piliçler yaşlı tavuklara nazaran daha fazla yumurtlar, lâkin yumurtaları daha küçüktür.

Aynı kuluçkada, ilk ve son çıkan civcivler en ufak olanlarıdır.

Hakikaten bu hayvanlar öylesine veluttur ki, bazıları altmış kadar yumurta verir, bazıları her gün, bazıları günde iki defa, bazıları ise öylesine büyük miktarlarda yumurtlar ki takatsizlikten öldükleri bilinmektedir. "Adrianae" namıyla bilinenler en muteber olanlarıdır.

Güvercinler yılda on defa, bazıları ise on bir defa kuluçkaya yatar, hatta Mısır'da kış gündönümü ayında dahi yatarlar. Kırlangıçlar, karatavuklar, tahtalı güvercinler ve üveyikler yılda iki kez, diğer kuşların ekseriyeti ise yalnızca bir kez kuluçkaya yatar.

Ardıç kuşları yuvalarını çamurdan, ağaçların tepesinde, neredeyse birbirine değecek vaziyette kurar ve inzivaya çekildikleri devrede yumurtlarlar.

Yumurta, aşım gerçekleştikten on gün sonra yumurtalıkta kemale erer, lakin tavuk yahut güvercin tüyleri yolunarak veya benzer mahiyette bir eziyetle hırpalanırsa, yumurtanın kemale ermesi gecikir.

Her yumurtanın sarısının ortasında küçük bir kan damlası gibi görünen bir şey mevcuttur, bunun civcivin kalbi olduğu zannedilir, zira her canlıda ilk evvela bu uzvun teşekkül ettiğine dair umumi bir itikat vardır, her halükârda yumurtanın içindeyken bu zerrenin attığı ve çarptığı görülür.

Canlının kendi gövdesi yumurtanın içindeki beyaz sıvıdan teşekkül eder, sarı kısım ise onun gıdasını meydana getirir.

Her nevide baş, kabuğun içerisindeyken vücudun geri kalanından daha büyüktür, gözler dahi kapalı olup başın diğer cüzlerinden daha iricedir.

Civciv büyüdükçe, ak kısım tedricen yumurtanın ortasına geçer, sarı kısım ise onun etrafına yayılır.

Yirminci günde, şayet yumurta sallanırsa, artık hayatta olan canlının sesi kabuğun içinden işitilebilir.

Bu andan itibaren tedricen tüylerle örtünür, duruşu ise başı sağ ayağının üzerinde ve sağ kanadı başının üzerinde olacak şekildedir, bu esnada sarı kısım yavaş yavaş kaybolur.

Cümle kuşlar evvela ayakları önde doğar, oysa diğer bütün hayvanlarda vaziyet bunun tam aksidir.

Kimi tavuklar bütün yumurtalarını çift sarılı verir ve Cornelius Celsus'un aktardığına göre, bazen aynı yumurtadan biri diğerinden daha büyük olan ikiz civcivler çıkar, lakin diğer müellifler ikiz civcivlerin çıkmasının imkânsız olduğunu savunurlar.

Kuluçkaya yatan bir tavuğun altına bir seferde yirmi beşten fazla yumurta koymamak kaidedir. Tavuklar kış gündönümünün hemen akabinde yumurtlamaya başlarlar.

En iyi kuluçkalar, ilkbahar ılım noktasından evvel çıkanlardır, yaz gündönümünden sonra çıkan civcivler asla tam cüsselerine erişemezler ve ne kadar geç doğarlarsa durum o nispetle fenalaşır.

BÖLÜM 75. (54.) KULUÇKA TAVUKLARINDAKİ KUSURLAR VE BUNLARIN ÇARELERİ.

Son on gün zarfında yumurtlanmış olanlar, tavuğun altına koymak için en münasip olanlarıdır, bayat olanlar yahut henüz yumurtlananlar semeresiz kalacaktır, tek sayıda konulması da icap eder.

Tavuk kuluçkaya yattıktan sonraki dördüncü günde, şayet yumurta tek elle iki ucundan tutulup ışığa doğru tutulduğunda berrak ve tek bir mütecanis renkte görülürse, büyük ihtimalle kısırdır ve yerine bir başkası konulmalıdır.

Bunları su vasıtasıyla tecrübe etmenin de bir yolu vardır, boş bir yumurta suyun yüzeyinde yüzecektir, dibe batanlar, diğer bir deyişle dolu olanlar ise tavuğun altına konulmalıdır.

Lakin bunları sallayarak denemekten imtina edilmelidir, zira hayat için lüzumlu olan uzuvlar birbirine karışırsa bir netice hasıl olmaz. Kuluçka, hilalin hemen ardından başlamalıdır, zira bundan önce başlanırsa yumurtalar semeresiz kalacaktır.

Hava sıcak olduğunda civcivler daha erken çıkar, bu sebeptendir ki yazın kabuğu on dokuzuncu günde kırarlar, kışın ise ancak yirmi beşinci günde.

Kuluçka esnasında gök gürleyecek olursa yumurtalar cılk çıkar, bir çaylak çığlığı işitilirse bozulurlar.

Gök gürültüsünün tesirine karşı en iyi çare, yumurtaların üzerine serildiği samanın altına demir bir çivi yahut saban demirinden alınmış bir miktar toprak koymaktır.

Kimi yumurtalar ise, kuluçka sürecine lüzum kalmaksızın, Mısır'ın gübre yığınlarında vuku bulduğu üzere, Tabiat'ın kendiliğinden tesiriyle çatlar.

Siraküza'da yumurtaları toprakla örten, ardından da yavrular çıkana dek içki alemini sürdüren bir adama dair pek meşhur bir kıssa nakledilir.

BÖLÜM 76. (55.) BİR İMPARATORİÇENİN YUMURTALARDAN ELDE ETTİĞİ BİR KEHANET

Bundan dahi garibi, yumurtaların bir insan eliyle de çatlatılabileceğidir.

Julia Augusta, ilk gençlik çağında Tiberius Caesar'a Nero'dan gebe kaldığında, doğacak evladının bir erkek çocuk olmasını pek ziyade arzulamış ve bu sebeple, o vakitler genç kadınlar arasında hayli revaçta olan şu kehanet usulüne müracaat etmişti, bir yumurtayı sinesinde taşımış, onu bırakmak mecburiyetinde kaldığı her defasında ise, hararet kesintiye uğramasın diye kendi bağrında ısıtması için dadısına emanet etmeye itina göstermişti, rivayet olunur ki, bu kehanet tarzının vadettiği netice boşa çıkmamıştır.

Yumurtaları ılık bir mahalle yerleştirip üzerlerini samanla örtmek, harareti mutedil bir ateşle muhafaza etmek ve bu esnada onları çevirmesi için bir adam istihdam etmek şeklindeki modern icadın menşei, ihtimaldir ki bu hadiseye dayanmaktadır.

Bu usulün tatbikiyle, yavruların cümlesi muayyen bir günde kabuklarını kırarlar.

Hüneri öylesine fevkalade bir kümes hayvanı yetiştiricisinden bahsedilir ki, bir yumurtayı gördüğünde onun hangi tavuk tarafından yumurtlandığını söyleyebilirdi.

Vaktiyle bir kuluçka tavuğu öldüğünde, horozların sırayla onun yerini aldıkları, bu esnada ötmekten dahi imtina ederek bir kuluçka tavuğunun diğer bütün vazifelerini ifa ettikleri de nakledilir.

Lakin her şeyin en hayret verici olanı, altına ördek yumurtaları konup çatlatılmış bir tavuğun manzarasıdır, tavuk evvela yavruları bütünüyle kendi nesli olarak tanıyamaz, tereddüt içinde onları çağırırken endişeyle gıdaklar, nihayetinde ise, ördek yavruları Tabiat'ı kendilerine rehber edinerek suyun altına dalarken, o göletin kıyısında durup feryat figan eyler.

BÖLÜM 77. (56.) KÜMES HAYVANLARININ EN MAKBUL CİNSLERİ

Bir kümes hayvanının cinsi, bazen çifte olan ibiğinin dikliğinden, siyah kanatlarından, kırmızımsı gagasından ve bazen diğer dördünün üzerine enlemesine yerleşmiş bir beşincisi bulunmak üzere gayrimuntazam parmak sayısından anlaşılır.

Kehanet maksatları için sarı gagalı ve sarı ayaklı olanlar saf addedilmez, Bona Dea'nın gizli ayinleri için ise siyah olanlar intihap edilir.

Kısır dahi olmayan bir cüce kümes hayvanı türü de mevcuttur, bu hal başka hiçbir kuş cinsinde vuku bulmaz.

Bununla birlikte bu cüceler muayyen dönemlerde nadiren yumurtlarlar ve kuluçkaya yatmaları yumurtalara ziyan verir.

BÖLÜM 78. (57.) KÜMES HAYVANLARININ HASTALIKLARI VE ÇARELERİ

Her nevi kümes hayvanında en tehlikeli maraz, "pituita" [NOT: Tavuk nezlesi yahut pip hastalığı] adıyla bilinen ve bilhassa hasat ile bağbozumu mevsimleri arasında yaygınlaşan illettir.

Tedavi usulü, hayvanları perhize sokmak ve uyurlarken dumana, bilhassa defne yapraklarının yahut sabin ardıcı tesmiye edilen nebatın dumanına maruz bırakmaktır.

Ayrıca burun deliklerinden bir tüy geçirilip karşı tarafa uzatılır ve bunun her gün kımıldatılmasına itina gösterilir, gıdaları ise kavuzlu buğday unuyla karıştırılmış pırasadan ibaret kılınır yahut evvela içine bir kukumav batırılmış suya batırılır ya da beyaz asma tohumlarıyla birlikte kaynatılır.

Bunların haricinde başka birtakım reçeteler de mevcuttur.

BÖLÜM 79. (58.) KUŞLARIN NE VAKİT VE KAÇ YUMURTA YUMURTLADIKLARI. BALIKÇILLARIN MUHTELİF TÜRLERİ

Güvercinler çiftleşmeden evvel gaga gagaya verme hususiyetine sahiptir, umumiyetle iki yumurta yumurtlarlar, zira Tabiat böyle murat etmiştir ki, kuşlar meyule bazılarında daha sık, bazılarında ise daha kesretli döl versin.

Karakarga ve üveyik ekseriya üç yumurta verir ve ilk yavruların telef olması hali müstesna, baharda asla ikiden fazla kuluçkaya yatmazlar.

Üç yumurta yumurtlasalar dahi, asla ikiden fazlasını çatlatamazlar, kısır olan üçüncü yumurta umumiyetle "urinum" [NOT: İdrar yumurtası/rüzgâr yumurtası] adıyla bilinir. Dişi karakarga yumurtaların üzerinde öğle vaktinden sabaha kadar yatar, erkek ise vaktin geri kalanında kuluçkadadır.

Güvercinler daima bir erkek ve bir dişi yavru meydana getirir, ilkin erkek, ertesi gün ise dişi çıkar.

Hem erkek hem dişi güvercin kuluçkaya yatar, erkek gündüz vakti, dişi ise geceleyin nöbettedir.

Kuluçkanın yirminci gününde yavrular çıkar ve çiftleşmeden sonraki beşinci gün yumurtlarlar.

Filhakika, yaz mevsiminde bu kuşlar iki ay zarfında bazen üç çift yavru büyütürler, zira o vakit kuluçkanın on sekizinci gününde yumurtalar çatlar ve derhal yeniden gebe kalırlar, işte bu sebeptendir ki yavruların arasında sıklıkla yumurtalara tesadüf edilir, nitekim bu sonrakilerin kimisi henüz kanatlanmakta, kimisi ise kabuğunu yeni kırmaktadır.

Genç kuşların kendileri dahi beş aylıkken döl vermeye başlarlar.

Dişiler, şayet aralarında erkek bulunmazsa, birbirlerinin üzerine dahi çıkarlar ve kendilerinden hiçbir şey hasıl olmayan kısır yumurtalar yumurtlarlar.

Bu yumurtalara Yunanlar tarafından "hypenemia" denir.

(59.) Tavus kuşu üç yaşında döl verir.

İlk sene bir yahut iki, ertesi sene dört yahut beş, müteakip senelerde ise on iki yumurta yumurtlar, lakin bu adedi asla aşmaz.

İki yahut üç günlük fasılalarla yumurtlar ve şayet yumurtalar alelade bir tavuğun altına konulursa, senede üç batın yavru verir.

Erkekler kuluçkaya yatan dişilerin üzerine çıkmaya çalışırken yumurtaları kırmaya meyillidir, bu sebepledir ki dişi tavus kuşu gece vakti ve gizli yerlerde yumurtlar, yahut yumurtalarının üzerine yüksek bir mevkide kuluçkaya yatar, zira yumuşak bir zemin üzerine düşmedikçe yumurtalar da kırılacaktır.

Her beş dişi için bir erkek kâfidir, bir erkeğe yalnızca bir yahut iki dişi düştüğünde, aşırı şehvetleri yüzünden döl verme kabiliyetlerinin tamamı heba olur.

Yavru, yirmi yedi günde, yahut en geç otuzuncu günde kabuğunu kırar. Kazlar suda çiftleşir ve ilkbaharda yumurtlar, şayet kışın çiftleşmişlerse, yaz gündönümünden sonra kırk kadar yumurta verirler.

Şayet ilk kuluçkayı bir tavuk çıkarırsa, kuluçka hadisesi senede iki kez vuku bulur, aksi halde yumurtalarının azami adedi on altı, asgarisi ise yedidir.

Şayet yumurtaları altlarından alınırsa çatlayana kadar yumurtlamayı sürdürürler, başka hiçbir kuşun yumurtası üzerinde kuluçkaya yatmazlar.

Kuluçkaya yatması için kazın altına sürülecek en münasip yumurta adedi dokuz, yahut on birdir.

Yalnızca dişiler kuluçkaya yatar ve bu hal otuz gün sürer, lâkin çok sıcak tutulurlarsa bu müddet yalnızca yirmi beş gündür.

Isırgan otunun teması yavruları için ölümcüldür, kendi oburlukları da bundan daha az tehlikeli sayılmaz, zira kimi zaman aşırı yemekten, kimi zaman da aşırı ceht etmekten telef olurlar, zira bir nebatın kökünü gagalarıyla kavrayıp topraktan sökmek için mükerrer gayret sarf eder ve nihayetinde boyunlarını kırarlar.

Isırgan otunun bu muzır tesirine karşı çare, mezkûr nebatın kökünü yuvalarının samanları altına yerleştirmektir. Üç nevi balıkçıl kuşu vardır, bunlara sırasıyla leucon [NOT: Beyaz balıkçıl], asterias [NOT: Yıldızlara doğru süzüldüğü rivayet edilen tür] ve pellos [NOT: Boz veya kara balıkçıl] tesmiye edilir. Bu kuşlar çiftleşirken büyük azap çekerler, feryat figan ederek erkeklerin gözlerinden kan boşanır, dişiler ise yumurtalarını daha az müşkülatla yumurtlamazlar.

Kartal, daha iri cüsseli kuşların ekserisi gibi, otuz gün kuluçkaya yatar, çaylak ve şahin gibi daha küçük olanlar ise yalnızca yirmi gün yatar. Kartal ekseriyetle tek bir yumurta yumurtlar, asla üçten fazla vermez.

"Segolios" [NOT: Muhtemelen gece yırtıcısı bir kuş veya bir nevi baykuş] namıyla bilinen kuş dört, kuzgun ise bazen beş yumurta verir, bunlar da çaylak ve şahin ile aynı gün adedince kuluçkaya yatarlar.

Erkek karga, kuluçkaya yattığı müddetçe dişiye nafaka temin eder.

Saksağan dokuz yumurta yumurtlar, malancoryphus ise yirmiden fazla verir, lâkin adet daima tektir ve bu cinsten hiçbir kuş bundan fazlasını yumurtlamaz, zira ufak kuşlar döl bereketi hususunda çok daha üstündür.

Kırlangıcın yavruları ibtida kördür, zürriyeti kesretli olan hemen bütün kuşlarda da vaziyet böyledir.

BÖLÜM 80. HANGİ YUMURTALARA HYPENEMIA VE HANGİLERİNE CYNOSURA DENİR, YUMURTALAR EN İYİ NASIL MUHAFAZA EDİLİR

"Hypenemia" [NOT: Rüzgâr yumurtası] diye zikrettiğimiz kısır yumurtalar, dişilerin şehvetli heveslere kapılıp yekdiğeriyle çiftleşmesiyle, yahut toz toprak içinde yuvarlandıkları esnada peyda olur, bunlar yalnızca güvercinden değil, alelade tavuktan, keklikten, dişi tavus kuşundan, kazdan ve çenalopeksten de hâsıl olur, bu yumurtalar kısırdır, diğerlerinden daha ufaktır, lezzeti daha az hoştur ve daha cıvıktır.

Bunların rüzgârdan hasıl olduğunu düşünenler dahi mevcuttur, bu sebeple onlara "zephyria" ismini verirler.

"Urina" olarak bilinen ve bazılarının "cynosura" tesmiye ettiği yumurtalar, yalnızca ilkbaharda ve tavuğun kuluçkadan kesildiği bir devirde yumurtlanır.

Yumurtalar sirkeye yatırıldığında öyle yumuşar ki, parmağa bir yüzük gibi dolanabilir.

Bunları muhafaza etmenin en iyi usulü, kışın bakla unu yahut saman içinde, yazın ise kepek içinde saklamaktır.

Tuz içinde tutulurlarsa, muhtevalarını kaybedecekleri umumi bir kanaattir.

BÖLÜM 81. YALNIZCA KENDİSİ DOĞURAN VE YAVRUSUNU SÜTÜYLE BESLEYEN TEK KANATLI HAYVAN

Kanatlı hayvanlar meyanında canlı doğuran yegâne mahluk yarasadır, kanatları bir zardan müteşekkil yegâne hayvan da yine odur.

Yavrusunu memesinden çıkan sütle besleyen tek kanatlı mahluk dahi budur.

Ana yarasa uçarken iki yavrusunu sımsıkı kavrar ve onları kendisiyle beraber taşır.

Bu hayvanın kalçasında yalnızca tek bir eklem bulunduğu ve bilhassa tatarcıklara pek düşkün olduğu da rivayet olunur.

BÖLÜM 82. YUMURTLAYAN KARA HAYVANLARI, MUHTELİF YILAN TÜRLERİ

Karasal hayvanlar arasında, henüz bahsetmediğimiz, yumurtlayan yılanlar mevcuttur.

Bu mahluklar birbirine sarılarak çiftleşir ve birbirlerine öyle sıkı dolanırlar ki, iki başlı tek bir hayvan zannedilebilirler.

Erkek engerek başını dişinin ağzına sokar, dişi ise şehvetinin cezbesiyle bu başı kemirir.

Kara hayvanları arasında kendi bedeni dahilinde yumurtlayan yegâne mahluk da budur, yumurtaları balıklarınki gibi tek renkli ve yumuşaktır.

Üçüncü günde yavrusunu rahminde çatlatıp açar ve bilahare ekseriyeti yirmi adedi bulan yavruları her gün birer tane olmak üzere dışarı salar, sonrakiler mahpus kaldıkları yerde öyle sabırsızlanırlar ki, analarının böğrünü parçalayarak kendilerine yol açar ve böylece anayı telef ederler.

Diğer yılanlar ise birbirine yapışık yumurtalar yumurtlayıp bunları toprağa gömerler, yavrular müteakip senede yumurtadan çıkar.

Timsahlar yumurtaları üzerinde nöbetleşe kuluçkaya yatarlar, evvela erkek, bilahare dişi yatar.

Lâkin şimdi karasal hayvanların mütebakisinin tenasül ahvaline nazar edelim.

BÖLÜM 83. HER NEVİ KARA HAYVANININ TENASÜLÜ

İki ayaklılar meyanında canlı doğuran yegâne mahluk insandır.

İnsan, ilk vuslatından pişmanlık duyan yegane hayvandır, hayatın kendi menşeinin dahi böyle bir nedamete yol açması, hakikaten ne hazin bir faldır!

Diğer hayvanların çiftleşmek için yıl içinde muayyen vakitleri vardır, lakin insan, evvelce de zikrettiğimiz üzere, gece ve gündüzün her saatini bu maksada vakfeder, diğer hayvanlar şehevi zevklere doyar, insan ise doymak nedir bilmez.

Claudius Caesar'ın zevcesi Messalina, bu hususta bir zafer kazanmayı bir imparatoriçeye pek yaraşır addederek, bu bahsi karara bağlamak maksadıyla, ücret mukabili bedenini satan kadınların en namlılarından birini seçti, imparatoriçe, gece gündüz süren fasılasız münasebetin ardından, yirmi beşinci vuslatta hasmını geride bıraktı.

İnsan nevinde erkekler dahi şehvetin meşru surette icrasına bedel türlü usuller icat etmişlerdir ki bunların kamilen hepsi Tabiat'ı incitir, dişiler ise çocuk düşürmeye tevessül ederler.

Bu hususta şu akılsız hayvanlardan ne kadar da ziyade günahkarız!

Hesiodos, erkeklerin kışın, kadınların ise yazın daha şehvetli olduklarını beyan etmiştir.

Çiftleşme fiili fil, deve, kaplan, vaşak, gergedan, aslan, dasypus [NOT: Muhtemelen bir tür tavşan veya kıllı ayaklı memeli] ve tavşan tarafından sırt sırta icra edilir, zira mezkur hayvanların hepsinin tenasül uzuvları geridedir.

Hatta develer ıssız mahaller yahut her halükarda tenha köşeler ararlar, böyle bir esnada onların yanına varmak tehlikeden ari değildir.

Onlarda çiftleşme tam bir gün sürer, nitekim tek tırnaklı hayvanlar meyanında bu halin vuku bulduğu tek mahluk devedir.

Dört ayaklılar arasında erkeğin şehvetini galeyana getiren şey kokudur.

Bu fiil esnasında köpekler, foklar ve kurtlar da sırt sırta dönerler ve pek ziyade hilaf-ı arzularına rağmen birbirlerine bağlı kalırlar.

Yukarıda zikredilen hayvanların ekserisinde dişiler erkekleri talep eder, bazılarında ise tam aksine erkekler dişileri arar.

Ayılara gelince, evvelce tarafımızdan belirtildiği üzere, insan nevi gibi yere uzanırlar, kirpiler ise dik durarak birleşirler.

Kedilerde erkek üstte dururken dişi çömelmiş bir vaziyet alır, tilkiler yan yatar, dişi erkeği kucaklar.

İnek ve dişi geyik bahsinde ise, dişi mahluk erkeğin şiddetine tahammül edemez, bu sebeple çiftleşme müddetince mütemadiyen hareket halinde kalır.

Erkek geyik sırayla bir dişi geyikten diğerine geçer, nihayetinde yine ilkine avdet eder.

Kertenkeleler, ayaksız hayvanlar gibi, birbirine sarılıp dolanarak çiftleşirler.

Cümle hayvanlar cüsseleri büyüdükçe nispeten daha az üretken olurlar, fil, deve ve at yalnızca tek bir yavru dünyaya getirirken, pek ufak bir kuş olan acanthis on iki yavru verir.

Aynı zamanda en velut olan hayvanlar, en kısa sürede döl verenlerdir.

Bir hayvan ne kadar büyükse, rahimde teşekkülü için iktiza eden zaman da o kadar uzundur, aynı şekilde en uzun ömürlü olanlar, en uzun hamilelik devresine muhtaçtır, neşvünema çağı da tenasül maksatlarına münasip değildir.

Tek tırnaklı hayvanlar yalnızca tek bir yavru doğurur, çift tırnaklılar ise iki yavru dünyaya getirir.

Ayakları parmaklara ayrılmış olanlar ise daha da kesretli döl verirler, lakin diğerleri yavrularını noksansız surette dünyaya getirirken, bu sonuncular onları henüz şekillenmemiş bir halde doğururlar, nitekim dişi aslan ve dişi ayı böyledir.

Tilki de yavrusunu bunlardan dahi kusurlu bir halde dünyaya getirir, gelgelelim onun eniklemesine tesadüf etmek pek nadir bir hadisedir.

Doğumdan sonra bu hayvanlar yavrularını yalayarak ısıtır ve böylelikle onlara asıl şeklini verirler, ekseriyetle bir batında dört yavru doğururlar.

Köpek, kurt, panter ve çakal yavrularını kör olarak dünyaya getirirler.

Köpeklerin birkaç cinsi vardır, Lakonia cinsinin her iki cinsiyeti de sekizinci ayda çiftleşmeye hazır hale gelir ve dişileri yavrularını nihayet altmış yahut altmış üç gün taşır, diğer köpekler ise henüz altı aylıkken çiftleşmeye kabiliyetlidir, dişi mahluk, her ahvalde ilk vuslatta gebe kalır.

Vaktinden evvel gebe kalanlar, her ne kadar gün sayısı hepsinde bir olmasa da, daha uzun müddet kör kalan enikler doğururlar.

Umumiyetle köpeklerin altı aylıkken işerken bacaklarını kaldırdıkları kabul edilir, bu hal, onların kemale erdiklerinin ve kuvvet bulduklarının bir alameti sayılır, bu esnada dişi ise çömelir.

Malum olan en kalabalık batınlar on iki yavrudan teşekkül eder, lakin umumiyetle bu adet beş veya altıdır, kimi zaman filhakika yalnızca bir tek yavru doğar, lakin o vakit bu bir fevkaladelik telakki edilir, eniklerin kamilen aynı cinsiyetten olması hali de böyledir.

Köpeklerde erkekler dünyaya evvela gelir, lakin diğer hayvanlarda iki cinsiyet nöbetleşe doğar.

Dişi, doğurduktan altı ay sonra erkeği yeniden kabul eder. Lakonia ırkından olanlar sekiz yavru taşır.

Bu cinsin bir hususiyeti de şudur ki, ağır bir meşakkatin ardından erkekleri şehvete fevkalade düşkünlükleriyle temayüz ederler.

Lakonia ırkında erkek on yıl, dişi ise on iki yıl yaşar, diğer cinsler ise on beş, kimi zaman yirmi yıla kadar ömür sürer, lakin hayatlarının sonuna değin döl vermeye elverişli değillerdir, zira bu kabiliyet umumiyetle on ikinci yıl civarında nihayete erer.

Kedi ve firavunfaresi sair hususlarda köpeğe benzerler, lakin yalnızca altı yıl yaşarlar.

Dasypus yılın her ayında yavrular ve tıpkı yabani tavşan gibi üst üste gebeliğe maruz kalır.

Henüz doğumu yeni vaki olmuşken, hatta dünyaya gözleri kapalı gelen yavrularını emzirmekteyken dahi derhal gebe kalır.

Fil, evvelce beyan ettiğimiz veçhile, yalnızca bir yavru dünyaya getirir ve bu yavru üç aylık bir buzağı cüssesindedir.

Devenin hamileliği on iki ay sürer, dişi üç yaşındayken gebe kalır ve baharda doğurur, o vakitten itibaren bir senenin hitamında, yeniden gebe kalmaya amadedir.

Kısrağın doğurmasının üzerinden henüz üç gün, hatta bazen yalnızca bir gün geçmişken çiftleştirilmesi tavsiye edilir ve ne kadar isteksiz olursa olsun, onu buna mecbur kılacak çarelere başvurulur.

Ayrıca bir kadının doğum yaptıktan sonraki yedinci günde gebe kalmasının da asla olağandışı bir durum olmadığı kabul edilir.

Kısrakların gururunu kırmak ve erkek eşeğin aşmasına boyun eğmelerini sağlamak amacıyla yelelerinin kesilmesi tavsiye edilir, zira yeleleri uzun olduğunda gururlu ve mağrur olmaya meylederler.

Çiftleştikten sonra, döl yatağına düşen yavrunun erkek yahut dişi oluşuna göre yüzünü kuzeye ya da güneye dönerek koşan tek hayvan dişisi budur.

Hemen ardından renk değiştirirler, tabiattaki renkleri her ne olursa olsun kılları daha kızıl ve daha koyu bir tona bürünür, artık çiftleştirilmemeleri gerektiğini gösteren de budur ve bizzat kendileri dahi buna karşı koyacaktır.

Bununla birlikte gebelik, bazılarının çalıştırılmasına mani teşkil etmez ve ekseriyetle gebe oldukları henüz bilinmezken dahi durum böyledir.

Thessalialı Ekhekrates'in kısrağının, karnında yavrusu varken Olimpiyat oyunlarında zafer kazandığını okumaktayız.

Bu meseleleri daha dikkatle tahkik edenler, at, köpek ve domuzda erkeklerin sabah saatlerinde cinsi münasebete pek hevesli olduğunu, dişinin ise gün ortasından sonra erkeğin yakınlığını aradığını ifade ederler.

Koşumdaki kısrakların, sürüler halinde yaşayanlara nazaran atı altmış gün daha evvel arzuladığını, çiftleşme esnasında yalnızca domuzun ağzından köpükler saçtığını ve bir yaban domuzunun kızışmış bir dişi domuzun sesini işittiğinde yemeden içmeden kesileceğini, hatta çiftleşmesine izin verilmezse kendini açlıktan helak edecek raddeye varacağını, dişinin ise bilhassa beyaz libas giymiş bir adama saldırıp onu parçalayacak derecede hummalı bir cinnete sürüklendiğini de naklederler.

Ne var ki bu cinnet, tenasül uzuvlarına sirke serpilmesiyle teskin edilir.

Ayrıca şehvetin muayyen gıdalarla tahrik edildiği zannedilir, sözgelimi insanlarda roka otu, sığırlarda ise soğan buna vesiledir.

Ehilleştirilmiş yabani hayvanlar gebe kalmaz, yaban kazı buna misaldir, yaban domuzu ile geyik ise ancak ömürlerinin son demlerinde yavru verirler ve o vakit dahi pek gençken yakalanıp ehilleştirilmiş olmaları iktiza eder, bu şayanıhayret bir hakikattir.

Dört ayaklılar arasında gebe dişiler erkeği reddeder, ancak kısrak ile dişi domuz bu kaidenin haricindedir, ne var ki üst üste gebe kalma hali [NOT: superfetasyon] dasypus [NOT: tavşan benzeri bir hayvan] ve tavşandan gayrısında vuku bulmaz.

BÖLÜM 84. (64.) HAYVANLARIN ANA RAHMİNDEKİ DURUŞU Yavrularını canlı doğuran bilcümle hayvanlar, yavrularını evvela başı önde olacak surette dünyaya getirirler, yavru hayvan doğurma vakti yaklaştığında, sair zamanlarda boylu boyunca uzanıp yattığı döl yatağında kendi etrafında döner.

Dört ayaklılar gebelik esnasında bacaklarını uzatmış vaziyette ve karınlarına yapışık halde dururlar, insan ise buna mukabil, burnu dizlerinin arasında, bir yumak gibi toplanmıştır.

Daha evvel bahsini ettiğimiz moller [NOT: ayan veya mola gebeliği kasteden şekilsiz döl kütlesi] hususunda ise bunların, dişinin bir erkek vasıtasıyla değil, kendi kendine gebe kalması neticesinde hasıl olduğu zannedilir.

İşte bu sebepledir ki bu batıl gebelikte hiçbir hayat emaresi bulunmaz, zira iki cinsin birleşmesinden neşet etmemiştir ve nebatat ile ağaçlarda müşahede ettiğimiz neviden bir nebati mevcudiyete maliktir yalnızca.

Yavrularını noksansız bir halde dünyaya getirenlerin arasında, onları hayli kalabalık sayılarda ve hakikaten senede birkaç defa doğuran yegane hayvan domuzdur, bu ise tek tırnaklı yahut çift tırnaklı hayvanların umumi tabiatına zıttır.

BÖLÜM 85. MENŞEİ HALEN MEÇHUL OLAN HAYVANLAR Lakin doğurganlıkta sair bilcümle hayvanı geride bırakan sıçanlardır, her ne kadar Aristo'yu ve Büyük İskender'in bazı zabitlerini kendime hüccet ittihaz etsem de, onlardan söz açarken bir parça tereddüt etmekten geri duramam.

Bu hayvanların çiftleşme yoluyla değil, birbirlerini yalayarak üredikleri rivayet olunur.

Tek bir dişinin yüz yirmi yavru dünyaya getirdiği vakaları nakletmişlerdir ve Pers diyarında, henüz ana rahmindeyken dahi gebe kalmış olanlara tesadüf edilmiştir.

Bu hayvanların tuz tattıklarında gebe kalacaklarına da inanılır.

Böylelikle, pek muazzam tarla sıçanı sürülerinin ekinleri nasıl olup da tarumar ettiğine hayret etmemiz için artık bir sebep kalmadığını anlarız, yine de bu muazzam kalabalıkların ne suretle böylesine ansızın öldüğü meselesi onlar hakkında bir muamma olmayı sürdürür, zira ölü bedenleri asla bulunamaz ve kış vaktinde tarlada sıçan kazıp çıkaran tek bir fert dahi mevcut değildir.

Bu hayvanlar pek kalabalık sürüler halinde Troas'ı istila ederler ve vaktiyle hadsiz hesapsız çoklukları yüzünden ahalisini oradan sürmüşlerdir.

Kuraklık zamanlarında fevkalade çoğalırlar, ayrıca can verecekleri vakit başlarında ufak bir kurdun peydahlandığı rivayet edilir.

Mısır sıçanlarının, tıpkı kirpilerinki gibi sert kılları vardır.

Alp dağlarındakiler gibi, onlar da arka ayakları üzerinde yürürler.

Farklı cinsten iki hayvan çiftleştiğinde, bu birleşme ancak her ikisinde de gebelik müddeti aynı olduğu takdirde semere verir.

Yumurtlayan dört ayaklılar arasında kertenkelenin ağzından doğurduğuna umumen inanılır, gerçi Aristo bu hakikati inkar eder.

Bu hayvanlar, hafızadan külliyen mahrum olduklarından yumurtalarını nereye bıraktıklarını unuturlar ve üzerlerine kuluçkaya yatmazlar, yavruların kendiliğinden yumurtadan çıkması da bu sebeptendir.

BÖLÜM 86. (66.) SEMENDERLER Pek çok müellifin beyanında, insanın omurilik iliğinden bir yılanın hasıl olduğu zikredilmektedir.

Nitekim dört ayaklılar arasında dahi pek çok canlının gizli ve esrarengiz bir menşei vardır. Sözgelimi, şekilce kertenkeleye benzeyen ve üzeri baştan başa yıldız misali beneklerle kaplı olan semender, şiddetli sağanaklar haricinde asla ortaya çıkmaz ve hava düzelir düzelmez ortadan kaybolur.

Bu hayvan, temas ettiği vakit tıpkı buzun yaptığı gibi ateşi söndürecek derecede şiddetli bir soğukluğa sahiptir.

Ağzından sütsü bir madde püskürtür, insan bedeninin hangi kısmına bu madde temas ederse oradaki bütün kıllar dökülür ve o uzuv cüzzam benzeri bir hal alır.

BÖLÜM 87. KENDİLERİ DOĞMAMIŞ VARLIKLARDAN DOĞAN HAYVANLAR, KENDİLERİ DOĞAN LAKİN ÜREYEMEYEN HAYVANLAR, HER İKİ CİNSİYETTEN DE OLMAYAN HAYVANLAR.

Kimi hayvanlar ise kendileri tevellüt etmemiş varlıklardan neşet ederler ve ilkbaharda yahut senenin muayyen bir vaktinde hasıl olan yukarıda zikredilmiş mahlukat misali bir menşee sahip değillerdir.

Bunların bir kısmı kısırdır, ne erkek ne dişi hiçbir cinsiyeti bulunmayan semender buna bir misaldir, bu cinsiyet ayrımı keza ne canlı doğuran ne de yumurtlayan yılanbalığında ve sair nevilerde de mevcut değildir.

İstiridye ile denizin dibine yahut kayalara yapışan diğer kabuklular dahi her iki cinsiyetten de yoksundur.

Yine, kendi kendilerine üreme kudretine sahip olup da erkek ve dişi olarak tefrik edilen hayvanlara gelince, bunların çiftleşerek bir şeyler husule getirdikleri doğrudur, lakin hasıl olan şey nakıstır, hayvanın kendisine hiç benzemez ve ondan başka hiçbir şey üremez, sineklerin kurtçuk doğurduğu hallerde bu vaziyet müşahede edilir.

Bu hakikat, böcek namıyla maruf hayvanların tabiatı tetkik edildiğinde daha sarih bir surette tezahür eder, bu mesele filhakika izahı pek müşkil olan ve müstakil bir kitapta ele alınması iktiza eden bir mevzudur.

Binaenaleyh, evvelce zikredilen hayvanların sevk-i tabiileri üzerine mütalaalarımıza şimdilik devam edeceğiz.

BÖLÜM 88. DOKUNMA VE TAT ALMA DUYULARININ BÜTÜN HAYVANLARDA BULUNDUĞUNA DAİR, GÖRME, KOKLAMA VEYA İŞİTME DUYULARIYLA DAHA ÇOK TEMAYÜZ EDENLER, KÖSTEBEKLER, İSTİRİDYELERİN İŞİTME DUYUSUNA MALİK OLUP OLMADIĞI.

İnsan bilhassa dokunma duyusunda ve akabinde tat alma duyusunda temayüz eder. Sair hususlarda ise pek çok hayvandan geride kalır.

Kartallar diğer bütün hayvanlardan daha berrak görür, akbabalar ise daha kuvvetli koku alır, köstebekler, pek kesif ve hantal bir unsur olan toprağın altına gömülü olmalarına rağmen diğerlerinden daha vazıh işitir, dahası, her sesin yukarı doğru yükselme temayülü bulunmasına karşın konuşulan sözleri dahi işitebilirler, hatta rivayet edilir ki, kendilerinden bahsedildiği takdirde bunu anlayıp derhal firar ederler.

İnsanlar arasında, çocukluğunda işitme duyusundan mahrum kalan bir kimse konuşma kudretinden de mahrum kalır, anadan doğma sağır olup da aynı zamanda dilsiz olmayan kimse yoktur.

Deniz mahlukatı arasında istiridyelerin işitme duyusuna malik bulunması muhtemel değildir, lakin bir ses çıktığı anda sülünesin dibe çöktüğü rivayet edilir, denizde balık avlayan kimselerin sükut etmelerinin sebebi de budur.

BÖLÜM 89. EN KUVVETLİ İŞİTME DUYUSUNA SAHİP OLAN BALIKLAR.

Balıkların ne işitme uzuvları ne de harici bir kulak delikleri vardır.

Bununla beraber, işittikleri kati bir hakikattir, zira kimi balık havuzlarında el çırpılarak yemlenmek üzere bir araya toplanma itiyadında oldukları herkesçe malumdur.

İmparatora ait balık havuzlarında dahi balıklar, her nevi kendi ismi zikredildikçe gelme itiyadındadır. Keza tekir, levrek, salpa ve chromis balıklarının gayet hassas bir işitme hissine malik oldukları ve sığ suları bu sebepten mesken tuttukları rivayet edilir.

BÖLÜM 90. EN HASSAS KOKU ALMA DUYUSUNA SAHİP BALIKLAR.

Balıkların koku alma duyusuna da malik oldukları gayet aşikardır, zira hepsi aynı yemle avlanmaz ve yemi kapmadan evvel kokladıkları görülür.

Kovukların dibinde gizlenen kimileri ise balıkçı tarafından tuzlanmış balık kokusu vasıtasıyla dışarı çıkarılır, balıkçı kayadaki inlerinin methalini bununla ovar, bunun üzerine balıklar, nevidaşlarının ölü leşlerini tanımışçasına derhal o mevkiden firar ederler.

Sonra yine, kimi kokuların, sözgelimi kızartılmış mürekkepbalığı ve ahtapotun kokusunu alarak suyun yüzeyine çıkarlar, balık avlamakta kullanılan hasır sepetlere bu yemlerin konulması bundandır.

Bir geminin ambarında toplanan sintine suyunu kokladıklarında ve bilhassa balık kanının kokusunu aldıklarında derhal firar ederler.

Ahtapot, yapıştığı kayadan katiyen koparılamaz, lakin cunila [NOT: Kekik veya yabani fesleğen benzeri ıtırlı bir Akdeniz bitkisi] otu tatbik edildiğinde, kokuyu aldığı anda tutunduğu yeri bırakır. Erguvani deniz salyangozları da kokuşmuş maddeler vasıtasıyla yakalanır.

Ve sonra, diğer hayvan nevileri hususunda dahi kimin şüphesi olabilir ki?

Yılanlar geyik boynuzunun kokusuyla ve bilhassa sığala ağacı reçinesinin kokusuyla defedilir.

Karıncalar ise mercanköşk, kireç yahut kükürt kokularıyla itlaf edilir.

Sivrisinekler ekşiye meyleder, fakat tatlı hiçbir şeye çekilmezler.

(71.) Başka hiçbir duyusu bulunmayanlar dahi olmak üzere, cümle hayvanat dokunma duyusuna maliktir, zira istiridyede ve kara mahlukatı meyanında solucanda bile bu duyu mevcuttur.

BÖLÜM 91. HAYVANLARIN BESLENMESİNDEKİ ÇEŞİTLİLİKLER

Kuvvetle inanmaktayım ki tat alma duyusu dahi bütün hayvanlarda mevcuttur, zira aksi takdirde biri bir nevi gıdayı ararken diğeri niçin bir başkasına yönelsin? Her şeyin nizam vericisi olan Tabiat'ın hayranlık uyandıran kudreti bilhassa bunda müşahede olunur.

Kimi hayvan avını dişleriyle yakalar, kimisi ise pençeleriyle, bazıları kancalı gagalarıyla onu paralar, yassı gagalı olan diğerleri gıdalarını çalkalayıp bulandırır, sivri gagalılar delikler açarak tüketir, kimileri gıdasını emer, diğerleri yalar, bazıları hüpürdeterek içine çeker, kimisi çiğner, kimisi de bütün halinde yutar.

Taşımak, parçalara ayırmak, tutmak, sıkmak, bedenlerini asılı tutmak yahut toprağı durmaksızın eşelemek maksadıyla ayaklarını kullanış biçimlerinde de bundan daha az bir çeşitlilik yoktur.

BÖLÜM 92. (72.) ZEHİRLERLE BESLENEN HAYVANLAR

Karacalar ve bıldırcınlar, evvelce zikrettiğimiz üzere, kendileri mahlukatın en zararsızları oldukları halde zehirlerle semirirler.

Yılanlar yumurta ile beslenir, ejderhanın [NOT: Burada büyük boyuttaki yılan kastedilmektedir] sergilediği maharet ise pek şayandır, zira şayet çenesi elverirse yumurtayı ya bütün olarak yutar ve içeride kırmak maksadıyla döne döne yuvarlanır, akabinde öksürerek kabukları dışarı atar, yahut şayet bunu yapamayacak kadar genç ise, yumurtayı halkalarıyla tedricen sarar ve ucundan kırmak üzere onu öylesine sıkı kavrar ki sanki bir bıçakla kesilmiş gibi olur, nihayetinde bakiye kısmı kıvrımlarında tutarak muhteviyatını emer.

Aynı minval üzere, bir kuşu bütün halinde yuttuğunda dahi şiddetli bir gayret gösterir ve tüyleri kusar.

BÖLÜM 93. TOPRAKLA BESLENEN HAYVANLAR, AÇLIK YA DA SUSUZLUKTAN ÖLMEYEN HAYVANLAR

Akrepler toprakla beslenir.

Yılanlar, bir fırsat zuhur ettiğinde şaraba hususi bir meyil gösterirler, gerçi diğer hususlarda pek az içeceğe muhtaçtırlar.

Bu hayvanlar hapsedildiklerinde dahi pek az gıdaya ihtiyaç duyarlar, hatta neredeyse hiç istemezler.

Diğer zamanlarda emerek yaşayan örümceklerde dahi vaziyet böyledir.

Bundan ötürüdür ki zehirli hayvanların hiçbiri açlıktan yahut susuzluktan helak olmaz, zira ne hararetleri, ne kanları, ne de terleri vardır, fıtri tuzluluklarından ötürü cümle bu hıltlar hayvanın oburluğunu artırır.

Bu hayvan sınıfı içinde en ölümcül olanlar, yaralamadan hemen evvel kendi cinslerinden birini yemiş bulunanlardır.

Sphingium ve satir maymunu gıdayı yanak keselerinde depolar, akabinde elleriyle lokma lokma çıkarıp yerler, böylece karıncanın ekseriyetle bütün sene boyunca yaptığını onlar bir gün yahut bir saat zarfında ifa ederler.

(73.) Ayakları parmaklı olup da otla beslenen yegane hayvan tavşandır, o hububat dahi yer, tek tırnaklı hayvanlar ve çatal tırnaklılar meyanında domuz ise her türlü gıdayı ve kökleri tüketir.

Döne döne yuvarlanmak tek tırnaklı hayvanlara mahsus bir hususiyettir. Testere dişli olanların hepsi etoburdur.

Ayılar hububat, yaprak, üzüm, meyve, arı, hatta yengeç ve karıncayla da beslenirler, kurtlar ise evvelce bildirdiğimiz veçhile aç kaldıklarında toprak dahi yerler.

Sığırlar su içerek semirir, tuzun onlara pek yaraması da bundandır, yük hayvanlarında da vaziyet aynıdır, gerçi onlar ot kadar hububatla da beslenirler, lakin ancak içtikleri su nispetinde yerler.

Evvelce bahsedilenlere ilaveten, yaban hayvanları arasında geyikler, evcilleştirilerek yetiştirildiklerinde geviş getirirler.

Bütün hayvanlar geviş getirmeyi ayakta durmaya kıyasla yatarak yapmayı tercih ederler, kışın yaza nazaran daha fazla, senede ekseriyetle yedi ay boyunca geviş getirirler. Pontus faresi de benzer bir minvalde geviş getirir.

BÖLÜM 94. HAYVANLARIN SU İÇMESİNDEKİ ÇEŞİTLİLİKLER

Su içerken, testere dişli hayvanlar diliyle yalayarak içer, alelade fareler de başka bir sınıfa mensup olmalarına rağmen aynı şeyi yaparlar.

Dişleri kesintisiz dizilenler, misal kabilinden atlar ve öküzler hüpürdeterek çeker, ayılar ise ne birini ne diğerini yapar, suyu ısırır gibi görünür ve böylece onu yutarlar.

Afrika'da yaban hayvanlarının ekserisi, yağmur kıtlığı sebebiyle yazın su içmez, Libya farelerinin tutulduklarında su içerlerse ölmeleri de bundandır.

Afrika'nın daima susuz ovaları oriks [NOT: Afrika antilobu] yetiştirir, memleketinin tabiatı neticesinde asla su içmeyen bir hayvandır ve kuraklığa karşı fevkalade bir çare sunar, zira Gaetulia haydutları onun bedeninde gayet şifalı bir maiyle dolu muayyen kesecikler bularak susuzluğa karşı kendilerini tahkim ederler.

Aynı Afrika'da pars cinsleri de ağaçların sık yaprakları arasına gizlenir ve dallardan tesadüfen oradan geçmekte olan mahlukatın üzerine atılırlar, böylece alelumum kuşların mesken tuttuğu yerleri işgal ederler.

Kediler dahi, bir kuşa doğru ne sessiz bir sinsi adımla, ne hafif ayaklarla sokulurlar!

Ne kurnazca oturup gözetler, sonra da bir farenin üzerine fırlarlar!

Bu hayvanlar toprağı kazar ve dışkılarını gömerler, zira kokusunun varlıklarını ifşa edeceğini pekala bilirler.

BÖLÜM 95. (74.) HAYVANLARIN NEFRET DUYGULARI, DOSTLUK VE DİĞER HİSLERİ ANLADIKLARINA DAİR DELİLLER

Bundan ötürü, hayvanların evvelce zikredilenlerin haricinde başka sevk-i tabiilere de malik olduğunu idrak etmekte hiçbir müşkül bulunmayacaktır.

Nitekim aralarında, her bir türe dair kendi bahsinde zikrettiklerimizin haricinde, muhtelif hallere sebebiyet veren muayyen zıtlıklar ve yakınlıklar mevcuttur.

Kuğu ile kartal daima ihtilaf halindedir, kuzgun ile chloreus ise geceleyin birbirlerinin yumurtalarını ararlar.

Benzer surette, kuzgun ile çaylak da birbirlerinin yiyeceğini aşırmak suretiyle birbiriyle mütemadiyen cenk ederler.

Aynı şekilde karga ile baykuş, kartal ile trochilus arasında da husumet vardır, şayet rivayete itibar edecek olursak, son ikisi arasındaki düşmanlık, trochilus’un "kuşların kralı" unvanını almış olmasındandır, yine aynı hal, küçük baykuş ile bilcümle ufak kuşlar arasında da caridir. Yine kara hayvanlarına dair olan hususta gelincik karga ile, kumru pyrallis ile, firavunfaresi yaban arısı ile ve phalangium diğer örümceklerle düşmandır.

Su hayvanları meyanında ise ördek ile martı, "harpe" namıyla maruf doğan ile "triorchis" tesmiye olunan şahin arasında husumet bulunur.

Benzer bir veçhile, sivriburunlu tarla faresi ile balıkçıl kuşu daima birbirlerinin yavrularını gözetler, aegithus ise, bu denli ufak bir kuş olmasına mukabil, eşeğe karşı nefret besler, zira merkep kaşınırken bedenini böğürtlen çalılıklarına sürter ve böylelikle kuşun yuvasını ezer, kuş ise bundan öyle bir dehşete kapılır ki merkebin anırdığını işittiğinde dahi yumurtalarını yuvadan aşağı atar ve yavrular dahi korkudan bazen yere yuvarlanır, işte bu sebeptendir ki merkebin üzerine uçar ve yaralarını gagasıyla deşer.

Tilki dahi nisus ile cenk halindedir, yılanlar ise gelincikler ve domuzlarla düşmandır. Æsalon, kuzgunun yumurtalarını kıran ve yavruları tilki tarafından hararetle aranan ufak bir kuşa verilen addır, kendisi de sırası geldiğinde tilkinin yavrularını, hatta ebeveynini dahi gagalar.

Kuzgunlar bunu fark eder etmez, müşterek bir düşmana karşıymışçasına onun imdadına yetişirler.

Acanthis dahi böğürtlenler arasında yaşar, merkep böğürtlen çiçeklerini yiyip bitirdiği için onun da merkebe nefreti bundandır.

Aegithus ile anthus dahi birbirlerine öylesine amansız bir düşmanlık beslerler ki kanlarının birbirine karışmayacağı umumi bir kanaattir, ekser büyü efsunlarında kullanılmaları cihetiyle fena bir şöhrete malik olmaları da bu sebeptendir.

Thos ile aslan birbirleriyle cenk halindedir, nitekim en ufak mevcudat dahi en büyük olanla aynı derecede harbeder. Tırtıllar, karıncaların istilasına uğramış bir ağaçtan ictinap ederler.

Örümcek, ağında muallakta dururken, yuva kurduğu ağacın gölgesinde uzanıp yatan bir yılanın başına kendini bırakır ve ısırığıyla dimağını deler, bu öyle bir darbedir ki mahluk vakit vakit tıslar ve derken bir baş dönmesine tutularak kıvrım kıvrım bükülür, o esnada ne kaçmaya ne de yukarıda asılı duran örümceğin ağını parçalamaya muktedir olabilir, bu temaşa ancak onun ölümüyle nihayet bulur.

BÖLÜM 96, YILANLARDA GÖRÜLEN SEVGİ MİSALLERİ

Diğer taraftan tavus kuşu ile güvercin, kumru ile papağan, karatavuk ile kaplumbağa, karga ile balıkçıl arasında muhkem bir dostluk mevcuttur ve bunların kaffesi tilkiye karşı müşterek bir husumette birleşirler.

Harpe dahi, çaylak ile birlikte triorchis’e karşı ittifak eder. Bundan gayrı, hayvanatın en vahşisi olan yılanda dahi sevgi tezahürlerine tesadüf etmedik mi?

Arkadyalı bir adamın, evvelce kendisine ait olan bir ejderha tarafından kurtarıldığına ve hayvanın onun sesini tanıdığına dair anlatılan kıssayı evvelce nakletmiştik.

Burada, Phylarchus tarafından engerek yılanına dair rivayet edilen bir başka hayretengiz vakayı da zikretmemiz icap eder.

Müellifin naklettiğine nazaran, Mısır’da bu hayvanlardan biri muayyen bir şahsın sofrasında yevmiye gıdasını aldıktan sonra yavrulamış ve tesadüf bu ya, han sahibinin oğlu bu yavrulardan biri tarafından itlaf edilmiş, bunun üzerine mutat olduğu veçhile yiyeceğine avdet eden ve kabahati idrak eden yılan, derhal o yavruyu öldürmüş ve mezkûr haneye bir daha dönmemiştir.

BÖLÜM 97. (75.), HAYVANLARIN UYKUSU

Uykularına dair olan mesele, halli kat’iyen müşkil olmayan bir husustur.

Kara hayvanatında göz kapaklarına malik olanların cümlesinin uyuduğu bedihidir.

Su hayvanatına gelince, diğer hayvanlar hususunda şüphe besleyen müelliflerce dahi, kısa müddetlerle de olsa onların da uyuduğu teslim edilmektedir, bu hükme gözlerin vaziyetinden ötürü varmazlar, zira hakikatte kapatacakları göz kapakları yoktur, lakin derin bir istirahate daldıkları, görünüşe göre kaskatı uyudukları, kuyrukları haricinde bedenlerinin hiçbir uzvunda en ufak bir hareket izhar etmedikleri ve bir ses işittiklerinde irkildikleri müşahede edildiğinden bu neticeye varırlar. Ton balığının uyuduğu ise daha da büyük bir itimatla beyan olunur, nitekim sahile yakın yerlerde yahut kayalıklar arasında ekseriya bu halde tesadüf edilir.

Yassı balıklar da sığ sularda derin uykuda bulunurlar ve bu haldeyken ekseriyetle elle yakalanırlar, yunus ile balinaya gelince, horladıkları dahi işitilir.

Böceklerin de uyuduğu, muhafaza ettikleri sessiz hareketsizlikten gayet sarihtir, nitekim yanı başlarına bir ışık yaklaştırılsa bile bundan ötürü uyanmazlar.

BÖLÜM 98. HANGİ HAYVANLAR RÜYA GÖRÜR?

İnsan, doğumunun hemen ardından birkaç ay boyunca uykunun ağır baskısı altındadır, bundan sonra ise günden güne daha uyanık hale gelir.

Süt çocuğu henüz en baştan itibaren rüya görür, zira her türlü ürküntü alametiyle aniden uyanır ve uykudayken emme hareketini taklit eder.

Bununla birlikte, hiç rüya görmeyen bazı kimseler de vardır, nitekim daha evvel bunu hiç tecrübe etmemiş bir kimsenin rüya görmesinin meşum bir işaret sayıldığı vakalar zikredilmiştir.

Burada, meselenin her iki tarafına dair ileri sürülen delillerle dolu geniş bir araştırma sahası bizi beklemektedir, zihin uykuda dinlenirken geleceğe dair bir önseziye sahip midir ve şayet öyleyse, bu hangi usulle husule gelir, yoksa diğer pek çok şeyde olduğu gibi bu büsbütün tesadüfi bir hal midir?

Bu meseleyi zikredilen misaller üzerinden karara bağlamaya kalkışsaydık, her iki taraf lehine de eşit derecede misal bulurduk.

Şarap ve taam tüketildikten hemen sonra yahut uykudan uyandıktan derhal sonra yeniden dalındığında görülen rüyaların hiçbir ehemmiyeti olmadığı hususunda umumiyetle hemfikirdirler.

Filhakika uyku, zihnin kendi içine çekilmesinden başka bir şey değildir.

İnsanın haricinde atların, köpeklerin, öküzlerin, koyunların ve keçilerin rüya gördükleri gayet açıktır, binaenaleyh doğurarak çoğalan bütün hayvanlarda durumun böyle olduğu zannedilir.

Yumurtlayarak çoğalanlara gelince, uyudukları kati olmakla beraber bu husus müphemdir.

Lakin artık böceklerin tasvirine geçmemiz icap eder.

ÖZET, Dikkate değer hakikatler, rivayetler ve müşahedeler, yedi yüz doksan üç.

İKTİBAS EDİLEN MÜELLİFLER, Manilius, Cornelius Valerianus, Zafer Tutanakları (Acta Triumphorum), Umbricius Melior, Massurius Sabinus, Antistius Labeo, Trogus, Cremutius, M. Varro, Macer Aemilius, Melissus, Mucianus, Nepos, Fabius Pictor, T. Lucretius, Cornelius Celsus, Horatius, Deculo, Hyginus, Saserna'lar, Nigidius, Mamilius Sura.

İKTİBAS EDİLEN YABANCI MÜELLİFLER, Homeros, Phemonoe, Philemon, Ornithogonia'yı kaleme alan Boeus, kehanet üzerine yazan Hylas, Aristoteles, Theophrastus, Callimachus, Aiskhylos, Kral Hiero, Kral Philometor [NOT: III. Attalos kastedilmektedir], Tarentumlu Archytas, Atinalı Amphilochus, Thasoslu Anaxipolis, Lemnoslu Apollodorus, Miletli Aristophanes, KyFamilyli Antigonus, Sakızlı Agathocles, Bergamalı Apollonius, Atinalı Aristander, Miletli Bacchius, Solili Bion, Atinalı Chaereas, Prieneli Diodorus, Kolophonlu Dion, Demokritos, Nikaialı Diophanes, Rodoslu Epigenes, Thasoslu Euagon, Atinalı Euphronius, Juba, Ziraat üzerine yazan Androtion, Ziraat üzerine yazan Aeschrion, Ziraat üzerine yazan Lysimachus, Mago'yu tercüme eden Dionysius, Dionysius'un bir muhtasarını hazırlayan Diophanes, Nicander, Onesicritus, Phylarchus, Hesiodos.

Bkz. Kitap viii sonu. 2 Bkz. Kitap viii sonu. 3 Bkz. Kitap viii sonu. 4 Bkz. Kitap viii sonu. 5 Bkz. Kitap viii sonu. 6 Bkz. Kitap viii sonu. 7 Bkz. Kitap viii sonu, 8 Bkz. Kitap viii sonu. 9 Bkz. Kitap viii sonu. [okunamadı] Bkz. Kitap viii sonu. [okunamadı] Bkz. Kitap viii sonu. [okunamadı] Bkz. Kitap vi sonu. 13 Bkz. Kitap viii sonu. [okunamadı] Bkz. Kitap viii sonu. 15 Bkz. Kitap viii sonu. [okunamadı] Bkz. Kitap ii sonu. 17 Bkz. Kitap viii sonu. [okunamadı] Bkz. Kitap ii sonu. 19 Bu yazar hakkında hiçbir şey bilinmiyor görünmektedir. 20 Bkz. Kitap viii sonu. 21 Bkz. Kitap v sonu. 23 Bkz. Kitap viii sonu.

[okunamadı] Bkz. Kitap viii sonu. 24 Bkz. Kitap viii sonu. 25 Utikalı Cassius Dionysius, M.Ö. 40 civarında parlamıştır. Mago'nun yirmi sekiz kitabını yirmi kitaba özetlemiş ve bunları Romalı praetor Sextilius'a ithaf etmiştir. 26 Bkz. Kitap viii sonu. 27 Bkz. Kitap viii sonu.

[okunamadı] Bkz. Kitap ii sonu. 29 Bkz. Kitap vii sonu. 30 Bkz. Kitap vii sonu.