Bizanslı filozof Plethon, Yasalar adlı yapıtının açılışında insanlığın tanrılar hakkındaki tüm görüşlerini önümüze serer. Kimileri hiçbir tanrının olmadığını, kimileri tanrıların insan işlerini umursamadığını, kimileri ise her şeyin ardında ilk ve en büyük bir tanrının bulunduğunu ve geri kalan tanrıların ilahilikte ikinci ve üçüncü sırayı aldığını savunur. Bu satırlar, kadim bilgeliği yeniden diriltme çabasının felsefi çekirdeğini gösterir.
Öteki varlıkların doğası konusunda da insanlar arasında az anlaşmazlık yoktur. Kimileri hiçbir tanrının var olmadığına inanır. Kimileri tanrıların var olduğuna ama insan işlerini umursamadığına inanır. Yine kimileri tanrıların insan işleri de dâhil her şeyle ilgilendiğine ama hem iyi hem kötü şeylerin nedeni olduklarına inanır. Bir başkaları ise tanrıların yalnızca iyinin nedeni olduğuna, hiçbir kötülüğün nedeni olmadığına inanır. Öyleleri de vardır ki tanrıların insanlar tarafından ikna edilip yumuşatılabileceğine ve tasarladıkları sonuçlar konusunda fikir değiştirebileceğine inanır. Öyleleri de vardır ki tanrıların tümüyle değişmez ve dönüşmez olduğunu, daima kadere uygun ilerleyen kendi yargıları uyarınca, verili koşullardan doğabilecek en iyi sonucu üretecek biçimde eylediğini savunur.
Dahası, kimileri tek ve biricik bir tanrıya inanır; sanki insanlar için bütünüyle kutsal ya da onurlu başka hiçbir şey yokmuş gibi. Kimileri ise birbirine benzer ve ilahilikte eşit olan pek çok tanrıya inanır. Kimileri her şeyin en yaşlı önderi olan, en üstün ve en büyük bir tanrıya inanır; öbür tanrılar ise ilahilikte ikinci ve üçüncü sırayı alır. Kimileri de yaratıcı olan biricik tanrı dışında bu dünyadaki her şeyin, tıpkı bir nedenden ötürü yaratıldığı gibi zaman içinde meydana geldiğini ve bir gün çözülüp yok olacağını ileri sürer. Kimileri ise meydana gelmiş olsa bile onun gelecek zamanda sonsuza dek yıkılmaz kalacağına inanır.
Özgün metin (İngilizce)
Bu metin neden önemli
Georgios Gemistos Plethon (yaklaşık 1355-1452), Bizans'ın son döneminin en özgün düşünürüydü ve Platoncu bilgeliği pagan bir ilahiyat çerçevesinde yeniden kurmayı amaçlayan Yasalar (Nomon Syngraphes) adlı yapıtıyla tanınır. Zerdüşt, Platon ve Stoacıların mirasını kadim bir bilgelik zinciri olarak gören Plethon, tek ve en yüce yaratıcı tanrının altında ikincil ve üçüncül ilahi taşımlardan oluşan bir hiyerarşi tasavvur etti; bu şema, Hermetik ve Yeni-Platoncu taşım öğretisiyle doğrudan akrabadır. Yapıtın çoğu, ölümünden sonra Patrik Gennadios Skholarios tarafından yakıldığı için yalnızca parçalar hâlinde günümüze ulaşabilmiştir. Bu metin, C. Alexandre'ın 1858 tarihli eleştirel Yunanca-Fransızca basımından İngilizceye aktarılmış, oradan Türkçeye çevrilmiştir. Plethon'un Floransa'da tutuşturduğu kıvılcım, Medici çevresinde Marsilio Ficino'nun kurduğu Platon Akademisi'ne ve Rönesans Hermetizmine giden yolu açmıştır.
Alexandre'ın 1858 baskısına girişi (seçmeler)
Bu bölüm Plethon'un kendi metni değildir: C. Alexandre'ın 1858 basımına yazdığı ön bilgi yazısından (Notice préliminaire) seçmeler ve Plethon'un kitabının içindekiler listesi, 11 kısım halinde. Alexandre'ın dipnotları gövdeden ayrı, küçük yazıyla verilmiştir. Source Library
Kısım 1 / 11
ÖN BİLGİ: PLETHON, ESERLERİ VE ÖZELLİKLE YASALAR ÜZERİNE İNCELEMESİ HAKKINDA.
Bilgili ve saygıdeğer dostum Bay Vincent, eski müzik üzerine yaptığı ilgi çekici araştırmaları sırasında, daha birkaç yıl önce, İmparatorluk Kütüphanesi'nin Yunan el yazmaları arasında, ek bölümün 66 numarası altında, pagan bir ritüele ait oldukça önemli parçalarla karşılaştı. Bu keşif, klasik antikitenin ayinleri ve inançları üzerine yeni bir ışık tutma vaadi taşıyordu. Bu fragmanların başına, daha yeni bir el tarafından eklenmiş Plethon adı, bilgili araştırmacının bir süre bu umudu beslemesine engel olmadı ve o, bu durumu 22 Nisan 1842 tarihli oturumda okunan bir notla Yazıtlar ve Güzel Sanatlar Akademisi ile paylaştı. Bay Vincent, ortaya çıkardığı metinleri nazikçe bana iletti; biz de onları birlikte daha kapsamlı bir incelemeye tabi tuttuk ve çok geçmeden kendimizi şuna ikna ettik: Şans, eski pagan dinine ait bir anıt yerine, Plethon'un Yasalar Üzerine adlı büyük eserinden şimdiye dek yayımlanmamış ve bilinmeyen bazı bölümleri, yani Hristiyan kültünün yıkıntıları üzerine Yeni-Platoncu felsefenin malzemeleriyle paganizmi yeniden inşa etme yönündeki başarısız bir girişimin kalıntılarını elimize düşürmüştü.
Bu sonuç, bir kez iyice netleştikten sonra, Bay Vincent için aynı yılın 27 Mayıs'ında Akademi'ye yapılan ikinci bir bildirimin konusu oldu.
Bu boyutlara indirgenmiş haliyle keşif, şüphesiz öneminden bir miktar kaybetmişti; ancak yine de oldukça büyük bir ilgi uyandırmaya devam etti, zira Plethon'a yöneltilen, kendisini yeni bir dinin lideri yapmak istemekle ilgili uzun süredir tartışılan suçlamayı açıklığa kavuşturdu. Bu suçlama, Allatius tarafından en bilgili incelemelerinden birinde şiddetle, ancak aşırı belirgin bir tarafgirlikle reddedilmiş, daha sonra genç Boivin tarafından Akademi'nin bildiri dizisinde aynı ölçüde bilgi birikimi ve daha fazla eleştirel titizlikle ele alınmış ve desteklenmişti.
İkincisinin mükemmel çalışmalarına rağmen, en seçkin bilginler bile Plethon'a duydukları ilgi nedeniyle, onun anısına yöneltilen ithamı hatır için ileri sürülmüş şüphelerle örtmeye devam etmişlerdir. Fabricius, Yunan Kütüphanesi adlı eserinde, ve yeni editörü Harles, bu konuda görüş bildirmekten kaçınmışlardır. Bu yüzyılın başında Yasalar Üzerine İnceleme'nin önemli parçalarını ilk kez toplayan Bay Hardt bile, aşırı bir lütufkârlıkla, eserin ruhunu ve kapsamını yanlış anlamıştır; ve daha yakın zamanda, Bay W. Gass, Gennadius ve Plethon adlı eserinde, aynı hoşgörü sistemine meyletmekten kendini alamamıştır. Dolayısıyla, açıklığa kavuşturulması gereken bir meseleydi bu. Kitabı ateşe mahkûm eden Patrik Gennadius'un anısını ilgilendirdiği kadar, Plethon'un kendisinin anısını da ilgilendiriyordu. Üstelik, Rönesans tarihine, insan ruhunun bu büyük hareketi sırasında klasik fikirlerin dini görüşler üzerindeki etkisine ve aynı dönemde İtalya'da, Hristiyanlığın tam merkezinde yapılan diğer pagan girişimlerine bağlıydı; bunlar, kaçınılmaz bir tepkiyle kısa sürede Luther'i ve Reformasyon'u getirecek olan bir gevşemenin üzücü göstergeleriydi.
Kısım 2 / 11
Sonuç olarak, Bay Vincent ve ben, aynı eserin yıkımdan kurtulmuş olabilecek diğer kalıntılarını toplamanın faydalı, ya da en azından merak uyandırıcı olacağına inandık. Bu detaylar üzerinde bilerek duruyorum, zira bilgili dostuma kitabımın ilk fikrindeki ve uygulamasının başlangıcındaki payını teslim etmek istiyorum. Paris kütüphanelerindeki el yazmaları ve basılı eserler üzerindeki ortak araştırmamız boşuna değildi.
Ancak kısa süre sonra, daha önemli çalışmalarla dikkati dağılan Bay Vincent, bu girişimin takibini bana bıraktı. Bay Hardt'ın Bavyera Kraliyet Kütüphanesi'ndeki Yunan el yazmaları kataloğu, bana sadece Paris'tekinde eksik olan birkaç parçayı sağlamakla kalmadı, aynı zamanda Münih'tekilerden, kataloğun yetenekli yazarının yeterince fark etmediği veya yayımlamayı ihmal ettiği başka parçaları da gün yüzüne çıkarmaya yaradı. Bu parçalar, yerinde bir kopyasını çıkarmış olan İsviçre'nin önde gelen filologlarından Bay Albert Jahn tarafından bana nadir bir nezaketle iletildi. Bu bilgine minnettarlığımı yeterince ifade edemem: zira eserin en önemli kısımlarından biri olan duaları ve ilahileri içeren son bölümleri tamamlayabilme yeteneğimi ona borçluyum.
Atina Fransız Okulu'nun eski öğrencilerinden Bay Le Barbier, o şehirden, daha doğrusu İstanbul'a yaptığı bir geziden, bana ödünç verme nezaketini gösterdiği çok iyi bir el yazması getirdiğinde, artık toplanacak önemli bir şey görmüyordum. Bu el yazmasında, Bay Hardt tarafından yayımlanmış fragmanların çoğunu buldum ki, o zamana kadar bunlar için basılı metinden başka bir kaynağım yoktu. Böylece, bu parçaları rahatça karşılaştırabildim ve metni daha yüksek bir hassasiyet derecesine taşıyabildim.
Bu yardımı borçlu olduğum genç profesör, teşekkürlerimi buradan kabul etsin.
Böylece, Plethon'un eserini, tamamını olmasa da (zira yanmış sayfaları ateşten geri alamadım), en azından yeterince büyük oranlarda ve yeterli doğrulukla restore etme imkanına sahip oldum ki, bu eser hakkında adil bir fikir verebilsin. Bundan sonra, tüm bu materyallerden bir kitap oluşturmak ve bu kitabı kamuoyunun karşısına çıkmaya hazırlamak gerekiyordu. Başlangıçta, adetim olduğu üzere, üzerinde aktif olarak çalıştım; sonra, ilerledikçe şevkim azaldı. Sırasıyla başka meşguliyetlere kapıldım. Plethon'a çok sonraları döndüm; ve bu eski, yakın zamanda tamamlanmış eseri dosyalarımdan çıkarmaya on beş yıl sonra karar verdim.
İşte, uzun süredir özlemi çekilen, ünü kaybından dolayı artan ve sırf bu nedenle bile yeniden gün yüzü görmeyi hak eden bir kitaptan kurtarılabilen her şey. Ancak bu yayının ilgisi büyük ölçüde ona bağlı tarihi anılara dayandığı için, öncelikle Plethon'un hayatını daha ayrıntılı ve eğer yapabilirsem, şimdiye kadar yapıldığından daha doğru bir şekilde yeniden izlemeye çalışacağım, özellikle de onun görüşleri ve eseriyle ilgili koşullar üzerinde durarak.
Kısım 3 / 11
Sonraları Plethon adıyla daha iyi tanınan Georgios Gemistos, yaklaşık 1355 yılında İstanbul'da, denildiğine göre soyluluktan yoksun olmayan bir aileden doğdu.
Alexandre'ın dipnotu: Bu tarihe ancak yaklaşık olarak, muhtemel ölüm zamanı ile kendisine atfedilen yüze yakın yaş birleştirilerek varılır. Buna geri döneceğiz.
Onu bu şehri terk etmeye zorlayan nedenler bilinmemektedir. Sadece hayatının iyi belirlenmemiş bir döneminde, muhtemelen gençliğinin sonlarına doğru, o zamanlar Osmanlı İmparatorluğu'nun başkenti olan Edirne'ye sığınmak zorunda kaldığını biliyoruz. Orada, Bab-ı Ali'de çok etkili olan, gizli bilimlerle uğraşan ve sonunda diri diri yakılan Elişa adında bir Yahudi'ye bağlandı. Şüphesiz bu Yahudi'nin gözden düşmesinden ve ölümünden sonra ikametini Mora'ya taşıdı; burada, o zamanlar Palaiologoslardan birinin yönetimi altındaki bir Yunan prensliğinin başkenti olan Mizithra'ya, yani antik Sparta'ya yerleşti. Hayatının neredeyse geri kalanını orada, edebiyat ve felsefeyle meşgul olarak geçirdi; öyle ki bir okul işlettiği anlaşılıyor ve en azından son günlerinde yüksek yargı görevleriyle donatılmıştı.
Bu dönemin başlangıçlarına, yaşlılık dönemindeki fikirlerine yabancı, sağlam bir doktrinin hüküm sürdüğü Erdemler Üzerine incelemesi atfedilebilir; belki de kendisine ait olarak anılan, ancak temin edemediğimiz başka bir eser, Tanrı'nın Varlığına Dair Fiziksel (veya Doğal) Kanıtlar, ve destekleyici belgelerimizin başında sunduğumuz Tek Tanrı'ya Dua da bu döneme aittir.
Tarihi, coğrafi ve astronomik eserlerinin çoğunu da, kendimizi çok kesin sınırlara hapsetmeksizin, buraya yerleştirirdik. Bu kitaplar, çoğunlukla sadece derlemelerden ibaret olup, büyük bir kavrayış gücünden ziyade zahmetli bir bilginliğe işaret eder. Fakat o dönemde, özellikle Yunanistan'da, ölü bir edebiyatın kalıntılarının dilbilimciler ve ilahiyatçılara terk edildiği, çözülmeye yüz tutmuş bu ülkede, tasavvur eden ve yaratan deha takdir edilmek için zorunlu bir koşul değildi. Dahası, Gemistus'un gerçek nitelikleri, yani tüm alanlardaki kapsamlı eğitimi, klasik antikiteye dair derin bilgisi, üslubunun (biraz yapay olsa da) zarafeti ve sergilediği o Attika Yunancası çiçeği (Aşağı İmparatorluk Yunanlılarının çok aradığı bir çekicilik türü), hemşehrileri arasında kazandığı büyük itibarı açıklamaya yeterlidir.
Zihninin siyasi fikirlere yönelişini işaret eden bazı eserlerle itibarını artırdı. Böylece, 1415 yılı civarında, İmparator Manuel'e bir muhtıra, İmparator'un oğlu ve Mora'nın yeni despotu Prens Theodor'a (Genç) de Mora Yarımadası'nın işleri, yani o ülkenin iç düzenlemesi üzerine bir başka muhtıra sunduğunu görüyoruz. Orada, idari olmaktan ziyade sosyal nitelikteki cesur reform planlarını kararlı bir el ile çizer ve bunları uygulamaya koymak için kendini teklif etmekten çekinmez. Aynı imparatora İsthmos surları hakkında yazdığı başka bir muhtıra da yaklaşık aynı tarihten olmalıdır. İmparatorun kardeşinin onuruna okuduğu cenaze nutkunu hayranlıkla ve tumturaklı biçimde genişlettiği yazı da öyledir: bir övgünün övgüsü, retorik üzerine retorik, hatibin saray adamını gizlemeye bile çalışmadığı bir eser.
Kısım 4 / 11
Tüm bunlar, Plethon'un karakterinde onu salt edebi ve spekülatif çalışmaların dışına iten bir şeyler olduğunu kanıtlar. Farklı koşullar altında büyük bir devlet adamı olup olmayacağını bilemiyorum; eserlerinde hüküm süren ütopyalar bu konuda şüphe uyandırır. Bununla birlikte, yüksek önem taşıyan siyasi meseleler hakkında çeşitli vesilelerle verdiği tavsiyeler, onda büyük bir pratik muhakeme yeteneğini ortaya koyar; ve görüşlerinin cesurluğuna rağmen konumunu hayatının sonuna kadar sağlam tutma yeteneği, sıradan ötesi bir becerinin kanıtı olarak kabul edilebilir.
Alexandre'ın dipnotu: İsthmos surları muhtırasının tarihine gelince, konusuyla belirlenmiştir. İmparator Manuel'in emriyle 1405'te başlanan İsthmos surları (Phranza, kitap I, bölüm 35), 1415'te onun gözetiminde tamamlanmıştır (Chalcocondyl., kitap IV, s. 183 vd., Bonn baskısı). Bu muhtıranın, önceki iki muhtıra ile birlikte veya kısa bir süre sonra imparatora hitaben yazılmış olması muhtemeldir. Önceki nota bakınız.
Fakat onu burada bu açıdan incelememiz gerekmiyor. Bir edebiyat adamı, bir bilgin, bir alim olarak, çağdaşlarının çoğuna karşı üstünlüğü tartışılmazdı; ve bu sıfatların hepsiyle, şanlı Bessarion'u öğrencileri arasında sayma onuruna erişti. Yüksek kaderini o zaman hiçbir şeyin haber vermediği bu büyük adam, henüz genç ve manastır hayatına hazırlanmaktan başka bir amacı olmayan, Mora'da bir manastıra yerleşmek için gelmişti. Panegiristi Platina'nın bize öğrettiği gibi, orada böylesine usta bir öğretmenin derslerinden faydalanma şansına sahip oldu. Dolayısıyla Plethon'u bu dönemde, yani 1420 yılı civarında, yaşının olgunluğunu geçmiş olsa da, yeteneğinin henüz değilse de, şöhretinin zirvesinde buluyoruz; altmış yaşın üzerinde olmalıydı. Usta ve öğrencinin övgüsüne, bu ilişkilerin Bessarion'un ruhunda derin ve kalıcı bir şükran izlenimi bıraktığını söylemeye acele edelim.
Daha sonra, talihinin yükselmesine ve konumunun siyasi gerekliliklerine rağmen, Sparta bilgesini ustası olarak tanımaktan ve onunla felsefi bir yazışma sürdürmekten asla vazgeçmedi: hayattayken ona saygısıyla onurlandırmış, ölümünden sonra bile bunu sürdürmüş ve anısını düşmanlarının saldırılarına karşı korumuştur.
1428'de Gemistus başka büyük bir onur daha aldı. Mora'da seyahat eden İmparator Ioannes Palaiologos, o dönemin zihinlerini meşgul eden en önemli siyasi mesele, yani iki Kilise'nin birleşmesi hakkında ona danıştı.
Bilindiği gibi, artık kendini kendi gücüyle savunamayan İstanbul sarayı, Müslüman gücünün giderek artan yayılmasına karşı Batı'dan başka yardım beklemiyordu. Fakat Latinlerin koruması bir ihtida pahasına satın alınmalıydı ve bu bedel ancak bir konsilde tartışılabilirdi. İmparator, kendisinin de ruhban sınıfının başkanlarıyla birlikte katılacağı genel bir konsilin toplanmasını müzakere etmek üzere İtalya'ya elçiler göndermişti. Gemistus, bu projeyi onaylamamakla birlikte, yine de ihtiyat ve beceri sayesinde ondan umulan bazı faydaların elde edilebileceğini kabul etti. Ancak imparatoru, oyların sayılma şeklini önceden iyi bir şekilde belirlemeden ve her iki tarafa da müzakerelerde eşit etkiyi sağlamadan, her ikisini de aynı mecliste birleştirerek Yunan kilisesini Latin kilisesinin insafına bırakmaktan vazgeçirdi. Uygulanabilir olsaydı, mükemmel bir tavsiye! Plethon'un zihninde bunun, herhangi bir uzlaşma girişiminin mutlak imkansızlığına dair kesin bir görüşü gizlediğine inanıyoruz.
Kısım 5 / 11
Dahası, Gemistus'a dinin büyük çıkarları hakkında danışıldığı o dönemde, ki bu dönemde Bessarion'u hala en ateşli öğrencileri arasında saydığı söylenmelidir, dini görüşlerinin saflığı zaten şüpheliydi. O zamandan itibaren elinde Hristiyanlığa karşı yayımlanmamış bir eser bulunduğu düşünülüyordu: bunu bize Gennadius tasdik eder ve onun tanıklığı, ne kadar taraflı sayılırsa sayılsın, burada kolayca reddedilemeyecek kadar kesindir.
Böyle bir ruh hâliyle İtalya'daki kalışını nasıl değerlendirdiği tahmin edilebilir. Konsil çalışmalarına zorunlu katılımı ve sık sık çağrıldığı danışmalar dışında, kendi kilisesinin işleriyle, kendi itibarını gözetmekten çok daha az meşgul olduğuna inanıyoruz. Edebiyat adamları ve dünya insanları çevresinde çok etkindi, özellikle de İtalyan kulaklarına hala oldukça yeni gelen Platon felsefesini açıkladığı Cosimo de' Medici'nin gözünde çok ilerlemişti. Bu konuşmaların etkisi o kadar büyüktü ki Medici, Ficino'ya göre, o zamandan itibaren Platonik akademisinin projesini tasarladı ve bu proje daha sonra gerçekleştirildi. Son olarak, bu dönemde, birkaç kişinin ve muhtemelen Medici'nin kendisinin isteği üzerine, Aristoteles'in öğretileri ile Platon'unkiler arasındaki farklılıklar üzerine küçük incelemesini kaleme aldı.
Klasik coşkusu içinde Gemistos adını bırakıp Yunancada aynı anlama gelen Plethon adını almayı o sırada mı, yoksa ancak Yunanistan'a dönüşünde mi düşündü? Bunda iki yarar görüyordu: önce yeni ad Attika kulağına daha hoş geliyordu, sonra da Platon'un adına benziyordu. Bu küçük bir meseleydi; bu tür değişikliklerin yaygınlaşmaya başladığı bir dönemde göz ardı edildi. Öğrencileri ve hayranları tarafından coşkuyla benimsenen bu isim, diğerini neredeyse anında unutturdu. Sadece düşmanları buna güldü veya parodisini yaptı; bazıları ise bunu putperestliğe doğru atılmış bir adım daha gibi görerek öfkelenme zayıflığını gösterdi.
Plethon, konsilden sonra Yunanistan'a döndü ve kuşkusuz hemen Mizithra'ya yerleşti. Filelfo onu 1441'de orada yargıçlık görevini yürütürken gösterir.
Bessarion'un Plethon'a yönelttiği itirazlar ve Plethon'un bunlara verdiği yanıtlar en yüksek saygı ifadeleriyle kaleme alınmıştır. Bunlar ne bir savaşa ne de bir çatışmaya benzer. Aristoteles'e atılan eldiveni gururla ilk kaldıran Gennadius'tu. Bu ünlü adamdan sık sık bahsetmek zorunda olduğumdan, keşiş olduktan kısa bir süre sonra aldığı ve patrik tahtına ulaştığı isimle, şimdiden ona bu şekilde hitap ediyorum. İlgilendiğimiz dönemde, o hala Georgios Scholarios'tu, büyük yargıç ve imparatorluk mahkemesi başkanı, aynı zamanda imparatorun başkâtibi ve sarayda laik bir öğretmendi. Bu sıfatları, birlik lehindeki çabalarıyla göze çarptığı Floransa Konsili'nde de taşıyordu. Ama o tarihten bu yana fikirleri çok değişmişti: şimdi birliği bozmak için, bir zamanlar onu kurmak için gösterdiği kadar büyük bir gayretle çalışıyordu. Sanki gizli bir önsezi, onu bir gün işgal edeceği makamın bağımsızlığı için önceden savaşması konusunda uyarmıştı. Bununla birlikte, Plethon'un kendi cevabında koruduğu bazı alıntılar dışında, şimdi kaybolmuş bir yazıda Aristoteles'i savunmak için teolojik meşguliyetlerine bir ara verdi.
Alexandre'ın dipnotu: Scholarios'un görüşlerindeki ve davranışındaki bu köklü değişiklik, ve bunun sonucunda bir kısmı Latin Kilisesi lehine, bir kısmı aleyhine yazılmış eserlerindeki karışıklık, bilginleri öyle şaşırtmıştır ki, başta Allatius olmak üzere birçoğu aynı isim altında iki farklı yazarın varlığını savunmuştur. Ancak Renaudot'nun daha önce alıntılanan makalesinde çürütülen bu görüş, inanıyorum ki, değerli tüm eleştirmenler tarafından terk edilmiştir. Scholarios, konsile Yunan öğretilerinin üstünlüğüne dair gerçek bir inanç ve Patrik Yusuf tarafından da paylaşılan, kanıtların basit bir açıklamasının Batı'nın tüm ilahiyatçılarını gerçeğe döndürmeye yeteceği kanaatiyle gelmişti. Bu nedenle, her zaman geri kazanmayı umduğu Roma sarayına karşı ılımlılığı ve dalkavuklukları vardı. Dahası, bu konuda sadece her ne pahasına olursa olsun birliği arzulayan imparatorun isteğine uyuyordu. Daha sonra, tartışma, kendilerini savunmak için ne sayıca ne de güççe yeterli olmayan Yunanlılar aleyhine açıkça bir dönüş alınca, bir uzlaşmaya geri dönmek gerekti ve işte o zaman Scholarios, Yunanlılar tarafından bu amaçla atanan bir komisyon adına, Syropulus'un bize muhafaza ettiği muğlak formülü kaleme aldı (kısım VIII, bölüm 17). Bu formül, beklendiği gibi ve daha iyi bir siyasetçi olan Plethon'un öngördüğü gibi, kimseyi tatmin etmedi. Latinler haklı olarak daha açık bir beyan talep ettiler ve imparatorun sürekli ısrar etmesi, zamanın geçmesi, sefaletin kendini hissettirmesiyle, Doğu piskoposları, yarı ikna yarı yorgunlukla, istenen her şeyi imzalamayı bitirdiler. Ancak bir din adamı olmayan Scholarios, imzalamadığı için düşünme ve hareket etme özgürlüğünü korudu. Fikirlerine olan bağlılığı, çabalarının beyhudeliğiyle daha da artmıştı. Konsilde sonuna kadar protesto eden tek piskopos olan Efesli Markos'a yaklaştı ve ondan sonra muhalefetin başına geçti.
Kısım 6 / 11
"Eğer bugün paganizmin bu kadim çılgınlıklarını yenilemek isteyecek kadar akılsız insanlar çıkarsa," diye ekler Gennadius, "körlükleri affedilemez olurdu... Gerçekten de, Kelam'ın kendisi dünyaya ilahi birliğin yüce ilkesini öğretmek için geldiğine göre, çoklu Tanrılar yaratmak, bunca yüzyıl sonra politeizmin sönmüş küllerini yeniden ısıtmak ve felsefeden sadece şairlerin zihinlerinde hayal edilmemiş yeni bir Olimpos'un tanınmasını değil, aynı zamanda yeni bir kültü, bazılarının dediği gibi, Zerdüşt'ün, Platon'un ve Stoacıların fikirlerine göre toplumu ve ahlakı yeniden şekillendirmeye yönelik basitleştirilmiş bir dini istemek ne büyük bir suç olurdu... Eğer böyle dinsizlikler bir eserde gün ışığına çıkarsa, onları çürütmeye yemin ederim: başkaları da şüphesiz aynı derecede iyi yapacaktır, ancak ben böyle bir mücadelenin onurunu talep ediyorum. Bu kitaba ateşle değil, akılla ve hakikatle saldıracağım. Ateşi ise yazarlarına ayırmak gerekirdi."
Plethon'un sert hasmı Trabzonlu Georgios'un Platon ile Aristoteles'i karşılaştırdığı eser ise, yazarı Napoli'deyken, bu şehri bırakıp Venedik'e gitmeyi düşündüğü sırada yazılmıştır. Nitekim hamisi Kral Alfonso'nun ölümünden sonra oraya yerleşmeye geldi. Venedik'e varış tarihi bilinmektedir: güvenilir bir belge bunu 1459 olarak belirler. Dolayısıyla, eserinin yazılışı 1453 ile 1459 arasına yerleştirilmelidir. Ayrıca, üçüncü kitabının sonlarına doğru, Demetrius'tan hâlâ Mora tahtındaymış gibi söz eder. Bu prens ise Mayıs 1460'ta tahttan indi. Buna göre, bu eserden üç yıl önce ölmüş olan Plethon hayatını 1450 ile 1456 arasında tamamlamış olmalıdır. Münih'teki bir el yazmasında bulunan adsız bir not ölümünü Haziran 1452'ye yerleştirir.
Burada Plethon'un kitabının tarihinde yeni bir dönem başlar. Bunu öğrenmek için artık yalnızca Patrik Gennadius'un Eksarh Yusuf'a yazdığı mektupta konuşmasına izin vermemiz yeter.
"Gemistus'un ölümünden sonra," der, "kitabı Mora'yı yönetenlerin eline geçti. Ondan haberdar olur olmaz, onu bana göndermeye karar verdiler ve kopyalarını almak isteyenlerin ısrarlarına direndiler. Ancak, koşullar projelerini hemen uygulamalarına izin vermediği için, cildi sakladılar ve daha sonra, yine aynı koşulların sonucu olarak, onu bana bizzat getirme fırsatı buldular."
Plethon, Orpheus, Hermes ve Zerdüşt gibi ünlü adlara keyfî olarak Antik Yunan'ın birçok bilgesinin adlarını da ekler; onlara Hindistan'ın Brahmanlarını, Asya'nın Magilerini, hatta efsanevi Kuretleri katmaktan çekinmez; ve eğer Mısır'ın ilk kralı olan Men veya Menes'e, Zerdüşt'ten üç bin yıl daha yaşlı olduğunu söylediği kişiye geri dönmüyorsa, bunun nedeni, istisnai olarak, onun öğretisini bir antikite unvanı olarak hayranlıkla karşılamak yerine, onu kınaması ve hatta oldukça sert ifadelerle kınamasıdır.
Ancak Gennadius, Eksarh Yusuf'a yazdığı mektubunda bu iddiaları gerçek değerlerine indirger: "Bu Zerdüşt," der, "ve adlarını andığınız diğer pek çok kişi, Minos, Eumolpus, Polyidus, Tiresias, siz onların kitaplarını görmüş olamazsınız, ne de öğretilerini onlardan almış olamazsınız. Onlar hakkında bildiğimiz az şeyi, herkes gibi, ya çok daha yeni yazarların tanıklıklarıyla ya da onların adları altında yayımlanmış sahte eserlerle öğrenmiş olabilirsiniz. Ancak onlardan sonra ve her şeyden önce, uzun ve sayısız eserlerindeki dağınık fikirleri derlediğiniz üstadınız Proklos'tur; zira siz gerçekten de görüşlerinizi desteklemek için Plutarkhos'u, Plotinos'u, İamblikhos'u ve Porfirios'u zikredersiniz; ancak en çok kullandığınız Proklos'u tek bir kez bile anmazsınız, şüphesiz buluşlarınızın şanını onunla paylaşmak zorunda kalmamak için: eğer Proklos'u okumuş, onun öğretisini anlamış ve kınamış insanlar hala varsa, ve eğer bu insanlar hatalarınızın kaynağını görüp tanıyorlarsa, boş bir önlem."
Alexandre'ın dipnotu: Proklos'un Platon İlahiyatı'nda iki ana tanrı, Jüpiter ile Vesta (Plethon'da bunlar Poseidon ile Hera olurdu), üç tanrı üçlüsüne başkanlık eder ve onları aşağı yukarı şu sırayla birbirine bağlar. Jüpiter, ötekilerin hepsinin dışında ve üstünde. Ceres, Juno, Diana. Vesta (ikinci üçlüyü birinciye bağlayan), Minerva, Mars. Merkür (üçüncü üçlüyü ikinciye bağlayan), Venüs, Apollon. Bu dokuz büyük Tanrı'nın üzerinde Zorunluluk ve kızları Kaderler (bölüm 23), altında Kuretler ya da Koribantlar (bölüm 13), Daemonlar ya da Geniuslar (bölüm 16), daha da altında ruhlar ve nihayet bedenler (bölüm 6). Proklos'ta oldukça karmaşık olan tüm bu hiyerarşi, şüphesiz Plethon'unkine benzer; Plethon'unki, sayısız farklılığa rağmen, onun biraz daha az incelikli ve daha az karmaşık bir taklididir. Dolayısıyla Gennadius, Proklos'un adının, fikirlerinin bu kadar yoğun bir şekilde kullanıldığı Yasalar Üzerine İnceleme'de taklitçisi tarafından tek bir kez bile anılmamasına şaşırmakta haklıdır. Ancak adil olmak gerekirse, aynı yazarın diğer eserlerinde, özellikle Bessarion ile olan felsefi yazışmalarında (Orelli'den alıntı, sayfa 236) ve ayrıca Aristoteles konusunda Gennadius'a verdiği yanıtta (sayfa 55, Gass baskısı) birkaç kez övgüyle anıldığını da eklemek gerekir.
Kısım 7 / 11
Ancak hemen belirtelim ki, Plethon'un Yeni-Platonculardan her şeyden önce ödünç aldığı şey, antik üstadının planları üzerine insan bilgisinin yapısını baştan aşağı yeniden inşa edeceğini ilan eden ve bilime tek bir olumlu veri bile katmadan tüm felsefelere ve tüm dinlere hükmetme iddiasında olan bir mezhebin gururlu varsayımıydı. Onlardan ödünç aldığı bir diğer şey de, fikirlerin belirsizliğini gizlemek için amblemlere sürekli başvurma, onları bazen mistisizmin saçmalıklarına, bazen de demonoloji ve teürjinin aşırılıklarına götüren bu alegori zevki, daha doğrusu ihtiyacıydı. Son olarak, bu okulun baskın karakteri Hristiyanlık nefretiydi. Gerçekten de, doğumundan itibaren paganizmle ittifak kurduğunu görüyoruz; orada sistemler için daha fazla hoşgörü ve dogmalar için daha büyük bir esneklik buldu.
Kader üzerine bölümün ise Plethon hayattayken, büyük olasılıkla bir dostuna verilerek dolaşıma girdiği anlaşılıyor. Bunun kanıtı, ölümünden çok kısa süre sonra Matthaios Kamariotes'in iki kitaplık bir reddiyesine yol açmış olmasıdır. Bu reddiye Yasalar kitabının yok edilmesinden önce yazıldığına ve kitabın hiçbir kopyası yapılmadığına göre, bölüm ayrıca yayılmış olmalıdır. Bu nedenle çok sayıda el yazmasında bulunur ve birkaç kez basılmıştır.
İlk kitabın 21. bölümünün, ya da en azından bu bölümün oldukça dahiyane bir takvim reformu içeren kısmının, yazarın sağlığında gün ışığına çıktığına inanmak da mümkündür. Aylar Üzerine İnceleme adlı eserinde ondan sık sık alıntı yapan Gaza bu kısmı biliyordu, hatta bizden daha eksiksiz biçimde biliyordu, zira bugün kaybolmuş ayrıntılara değinir. Ama doğrusu, ondan ancak eserin yok edilmesinden sonra söz eder.
Alexandre'ın dipnotu: 1. Bu, Gennadius'un Eksarh Yusuf'a verdiği açık tanıklıktır, bizim baskımızda sayfa 416: "Ve onu kopyalamayı talep eden birçok kişiye, [yetkililer] bunu layık görmediler."
Alexandre'ın dipnotu: 2. Paris'te, Viyana'da ve her yerde. Paris'tekilerin hepsini karşılaştırdık ve listeyi bu aynı bölümün altındaki notta, sayfa 64'te sunuyoruz.
Alexandre'ın dipnotu: 3. İlk olarak, Samuel Reimar tarafından, Yunanca ve Latince olarak, Leiden, 1722, sekizli formatta, daha önce de belirttiğimiz gibi, Matthaios Kamariotes'in eserinin ardından, Bessarion ve Plethon arasındaki felsefi yazışmalarla birlikte (yukarıda, sayfa XXII, not 1); sonra, ancak yazışmalar olmadan, Hardt tarafından, Aretin'in derlemesinde, Beyträge zur Geschichte [Tarihe Katkılar], cilt VIII, sayfa 580 vd. ve daha sonra aynı kişi tarafından, Münih kütüphanesindeki Yunanca el yazmaları kataloğunda, cilt V, sayfa 92 vd.; son olarak, Reimar'a dayanarak ve oldukça özensizce, Bay Gaspard Orelli tarafından, Kader üzerine Yunanca risaleler koleksiyonunda, yukarıda adı geçen yazışmalardan bir alıntıyla birlikte.
Alexandre'ın dipnotu: 4. Yukarıya bakınız, sayfa LXXV, not 3.
Kısım 8 / 11
Birinci kitaptan elimizde olanlar şunlardır: giriş, içindekiler ve ilk beş bölüm. Bunların hepsini Hardt Münih metnine göre yayımlamıştır. Biz de onları, danışabildiğimiz el yazmalarıyla karşılaştırdıktan sonra, yine ona göre yayımlıyoruz.
İlk kitaba ayrıca, Allatius'a göre, Plethon'un takviminden, hakkında defalarca bahsettiğimiz ve bize sadece 21. bölümle, Tanrılara Tapınma üzerine olan bölümle ilgili gibi görünen alıntı da aittir.
İkinci kitaba, Kader üzerine olan bölümün yanı sıra, daha önce alıntılanan derlemelerde Hardt tarafından da yayımlanmış olan Hayvanların İçgüdüsü'nü ele alan bölüm de eklenmelidir. Bu bölümün, kitabın yirmi altıncı bölümünün son satırları, bize ondan ayrılması ve yeni bir başlık altında, Evrenin Ebediyeti üzerine olan 27. bölümün başlangıcını oluşturması gerektiğini düşündürdü.
Son olarak üçüncü kitap gelir; özellikle de Hardt tarafından zaten yayımlanmış olan Ölçü ve Oran üzerine 11. bölüm; dahası, Yargılar üzerine 31. bölümden önemli bir parça ve Fabricius tarafından Yunan Kütüphanesi'nde zaten basılmış bir fragman olan 32. bölümün başlangıcı. Bu nedenle yayımlanmamış olarak, o da her türlü çekinceyle, yalnızca şunları sunuyoruz: Bay Vincent'ın kütüphanemizdeki bir el yazmasında bulduğu, Tanrıların Doğuşu üzerine 14. ve 15. bölümler ile yine Bay Vincent'ın keşfettiği ve ritüelin neredeyse tamamını içeren 34, 35 ve 36. bölümler.
Alexandre'ın dipnotu: 1. Özellikle Atina el yazmasıyla.
Alexandre'ın dipnotu: 2. Allat. de Mensura temporum [Allatius, Zamanın Ölçümü Üzerine], adı geçen yerde.
Alexandre'ın dipnotu: 3. Yine Münih el yazması 336'ya göre, burada Ölçü ve Oran üzerine olan parçayı hemen takip eder. Lambécius tarafından analiz edilen Viyana el yazması 91'de de aynı durumun geçerli olduğu ve bu iki el yazmasının bu fragmanla ilgili hiçbir fark sunmadığı görülmektedir.
Alexandre'ın dipnotu: 4. Yine aynı el yazması 336'ya göre.
Alexandre'ın dipnotu: 5. Biblioth. gr. [Yunan Kütüphanesi] (eski baskı), cilt XIV, sayfa 140, Thryllitius tarafından 1719'da Wittenberg'de yayımlanmış ve temin edemediğimiz bir broşüre göre. Bu parçanın ilk editörü tarafından alındığı el yazmasında, Zoroastrea'yı (aşağıya bakınız) hemen ve boşluksuz takip ediyordu, öyle ki Thryllitius onu metinsel olarak ve hatta hatalarıyla birlikte, belki de fazla sadık bir şekilde yeniden üretmiştir.
Son olarak, çalışmamızın eki olarak, cildin sonunda belge niteliğinde bir dizi parça topladık. Bunlar Plethon'un eseriyle, son yıllarındaki görüşlerinin tarihiyle, Gennadius ile tartışmalarıyla, kitabın yok edilmesiyle ya da yazar ve eser hakkındaki çağdaşların yargılarıyla ilgilidir. İşte yaklaşık kronolojik sıraya göre düzenlenmiş liste:
1. Plethon'un tek Tanrı'ya duası: yayımlanmamış.
2. Plethon'un Zerdüşt'ün kehanetleri üzerine yorumundan alıntılar.
3. Plethon'un Aristoteles'e karşı eserinden alıntılar, başlığı: Platon'un öğretileri ile Aristoteles'inkiler Arasındaki Farklılıklar Üzerine.
4. Gennadius'tan Efesli Markos'a mektup, Plethon'un Aristoteles'e karşı eserine reddiyesini ona gönderirken: yayımlanmamış.
5. Bu reddiyeden alıntılar.
6. Plethon'un yanıtından alıntılar.
7. Plethon'un Kutsal Ruh'un çıkışı üzerine incelemesi: yayımlanmamış mı?
8. Plethon'un Bessarion'un önceki eser hakkındaki gözlemlerine yanıtından alıntı: yayımlanmamış.
9. Gennadius'un Kutsal Ruh Üzerine İncelemeye yanıtı: yayımlanmamış.
10. Michael Apostolius'tan Plethon'a, öğrencilerinden biri olarak kabul edilmek üzere mektup: yayımlanmamış.
11. Aynı kişiden Argyropoulos'a mektup: yayımlanmamış.
12. Aynı kişiden yine aynı kişiye bir başka mektup: yayımlanmamış.
Kısım 9 / 11
13. Hieronymus Charitonymus tarafından Plethon için cenaze nutku.
14. Keşiş Gregorios tarafından bir başka cenaze nutku.
15. Bessarion'un Plethon'un çocuklarına yazdığı teselli mektubu.
16. Bessarion'un Plethon için mezar yazıtı biçiminde yazdığı dizeler.
17. Bessarion'un bu mektubu ve dizeleri Segondino'ya gönderişi.
18. Plethon'un kitabının yok edilmesi üzerine adsız bir ağıt: yayımlanmamış.
19. Gennadius'un, bu kitap karşısındaki davranışını savunduğu Eksarh Yusuf'a mektubu: yayımlanmamış.
20. Gennadius'un ateistlere ya da tesadüf yanlılarına karşı söylevinden, Plethon'un kitabının mahkûm edilmesiyle ilgili bölüm.
Alexandre'ın dipnotu: 1. Bu belgeleri aldığımız kaynaklar ve danıştığımız el yazmaları her parçanın altında belirtilmiştir; bu nedenle burada kendimizi basit bir içindekiler tablosuyla sınırlıyoruz.
PLETHON. YASALAR ÜZERİNE İNCELEME.
Bu kitap şunları içerir:
Zerdüşt'e ve Platon'a göre teoloji: felsefe aracılığıyla tanınan tanrılar, Yunanlıların atalarından kalma tanrı adlarıyla anılır ve bu adların her biri, şairlerin çarpıtmaları yüzünden felsefeyle pek uyuşmayan anlamından alınıp felsefeyle olabildiğince uyumlu hale getirilir.
Aynı bilgelere ve ayrıca Stoacılara göre etik.
Lakon usulü bir devlet düzeni: çoğunluğun kolayca kabul edemeyeceği aşırı sertliği giderilmiş ve özellikle yöneticilere felsefe eklenmiştir, ki Platoncu devlet düzenlerinin en iyisi budur.
Yalın dinî ayinler, ne aşırı ayrıntılı ne de gerekenden eksik.
Fiziksel teoriler çoğunlukla Aristoteles'e göredir.
Kitap ayrıca mantıksal ilkelere, Yunan antik dönemine ve bir ölçüde sağlıklı bir yaşam biçimine de değinir.
Alexandre'ın dipnotu: 1. Hardt'tan, Münih kodeksi 336'ya göre; Lambécius'tan, Viyana 91'e göre; ve Allatius'tan, Fabr. Bibl. gr. c. XII, s. 97, Harl. baskısı. Münih ve Viyana'da başlık şöyle yazılıdır: "Demetrius'tan: Plethonik kitabın kalıntılarından bunlar da toplandı." Bu ifade, Plethon'un eserlerine eklenmiş olarak birden fazla yerde okunur, örneğin Münih 237, fol. 271'de, dualardan önce. Şimdi, "Demetrius" bu fragmanların ilk sahibinin adıdır; Münih 336, fol. 1'e kendi el yazısıyla şunu ekleyen kişiyle aynıdır: "Bu kitap bana, Spartalı ve Bizanslı Demetrius Raoul Kabakes'e aittir"; başka bir yerde ise "Yunan ve Trakyalı" olarak yazılmıştır.
Alexandre'ın dipnotu: 2. Lambécius "ayinler" kelimesini verir; ikinci baskı ise "mükemmellikler" kelimesini verir. Ötekiler "ayinler" kelimesini yumuşak nefesle yazar, aşağıda da birden fazla kez böyledir. Bu yüzden bunun, kelimeyi ágos (kutsal, arınma) sözcüğünden türeten Plethon'un yazımı olduğundan pek kuşku duymuyoruz.
PLETHON'UN KİTABININ İÇİNDEKİLER LİSTESİ.
İlk kitabın konuları.
1. İnsanlar için en önemli konulardaki görüş farklılıkları üzerine.
2. En iyi öğretilerin önderleri üzerine.
3. İki karşıt öğreti üzerine, Protagoras'ınki ve Pyrrho'nunki.
4. Bilge tanrılara bir dua.
5. Tanrılar hakkındaki ortak dogmalar.
6. Kral Zeus üzerine.
7. Gökyüzünün ötesindeki tanrılar üzerine.
8. Gökyüzünün içindeki tanrılar üzerine.
9. Tüm tanrıların ebediyeti üzerine.
10. Poseidon'un ve gökyüzünün ötesindeki diğer tanrıların doğuşu üzerine.
11. Bu gökyüzü içindeki ölümsüzlerin doğuşu üzerine.
12. Ölümlü varlıkların doğuşu üzerine.
13. İnsanın doğuşu üzerine.
Alexandre'ın dipnotu: 1. Hardt'tan, Münih kodeksi 336'ya göre, bizim tarafımızdan Atina kodeksiyle de karşılaştırılmış ve sonuna doğru Viyana kodeksi 91'in bir kısmı Lambécius'un tanıklığına göre.
Alexandre'ın dipnotu: 2. H. "Pyronios", A. "Peironeios" diye yazar. Bu tür bozuk yazımları bundan sonra ayrıca belirtmeyeceğiz.
Kısım 10 / 11
14. İnsanın her iki tarafa da eğilimi üzerine, bazen daha iyi bazen daha kötü.
15. Kurulmuş şeylerin değişmezliği üzerine.
16. Karakterin en iyi durumu üzerine.
17. Ev içi durum üzerine.
18. Miraslar üzerine.
19. Karşılıklı sözleşmeler üzerine.
20. Yönetim biçimi üzerine.
21. Tanrıların hizmeti üzerine.
22. Rahipler ve yaşamları üzerine.
23. Arınmalar üzerine.
24. Yargılamalar üzerine.
25. Cenaze üzerine.
26. Ölmüşlere gösterilecek özen üzerine.
27. Bu yasalardan kaynaklanan iyilik üzerine.
28. Varlığın bölünmesi.
29. Nedenlerin farklılığı üzerine.
30. Nedenlerin zorunluluğu üzerine.
31. En eski tanrıların isimleri üzerine.
Alexandre'ın dipnotu: 1. H. "her iki tarafa da". A. bizdeki gibi.
Alexandre'ın dipnotu: 2. A. "evin", anlamın hatırı için not edilmelidir.
Alexandre'ın dipnotu: 3. H. "miraslar" kelimesini yanlış vurguyla yazar. A. bizdeki gibi, ancak başka bir yerde. Zira o kodekste bölümlerin sırası tersine çevrilmiştir: 18. arınmalar üzerine, 19. miraslar üzerine, 20. yargılamalar üzerine, 21. karşılıklı sözleşmeler üzerine.
İkinci kitabın konuları.
1. Önerilen konuların incelenmesi için ölçüt üzerine.
2. Ortak kavramların önceden sezilmesi.
3. Tanrıların var olduğu.
4. Tanrıların takdiri üzerine.
5. Tanrıların kötülüklerin nedeni olmadığı.
6. Kader üzerine.
7. Tanrıların çokluğu üzerine.
8. Tanrı sınıfları arasındaki farklılık üzerine.
9. Kuretler'e göre tanrılara tapınma üzerine.
10. Yedi en eski tanrı ve gökyüzünün ötesindeki diğerleri üzerine.
11. Gökyüzü içindeki tanrıların doğuşu üzerine.
12. Ruhun üç türünün ortak bir kanıtı.
13. Yıldızların türleri üzerine.
14. Yedi gezegenin güçleri üzerine.
15. Gezegenlerin kendine özgü hareketleri üzerine.
16. Yıldızların ve tüm esirin ortak devinimi üzerine.
17. Yıldızların ruhu üzerine.
18. Daemonların var olduğu.
19. Daemonların kötü olmadığı.
20. Daemonlara karşı iftiraların çürütülmesi.
21. Daemonlar arasındaki farklılık üzerine.
22. İnsan ruhunun ölümsüzlüğü üzerine.
23. Ölümlü varlıkların yaratılışı üzerine.
24. Ölümlü insanın yaratılışı üzerine.
25. Duyular ve her biri tarafından algılanan şeyler üzerine.
26. Bazı hayvanlar tarafından akla göre yapılan şeyler üzerine.
27. Evrenin ebediyeti üzerine.
Alexandre'ın dipnotu: 1. "Kuretler" H. ve A.'da da bu vurguyla yazılır.
Alexandre'ın dipnotu: 2. A.'da "ve" yoktur.
Alexandre'ın dipnotu: 3. H. ve A. "dışında" yazar, bu tüm kitabın öğretisine aykırıdır.
Alexandre'ın dipnotu: 4. H. "üçüncü".
Alexandre'ın dipnotu: 5. Buradan itibaren A.'daki bölümlerin sırası hafifçe değişir: 24. Duyular ve algılanan şeyler üzerine. 25. Hayvanlar üzerine. 26. Evrenin ebediyeti üzerine. 27. İnsanın ölümlü yanının yaratılışı üzerine.
Üçüncü kitabın konuları.
1. Kader üzerine söylemin yeniden ele alınması.
2. İnsan ruhunun ölümsüzlüğü üzerine söylemin yeniden ele alınması.
3. Yaşamın sonu üzerine.
4. Bilgelik ve bilgelik türleri üzerine.
5. Çocukların eğitimi üzerine.
6. Devlet biçimi üzerine.
7. Cesaret üzerine.
8. Gücümüz dahilindeki ve gücümüz dışındaki şeyler üzerine, cesaret konusu aracılığıyla.
9. Cesaretin türleri üzerine.
10. Ölçülülük üzerine.
11. Ölçü ve simetri üzerine.
12. Ölçülülüğün türleri üzerine.
13. Güç üzerine, ölçülülüğün türleri konusu aracılığıyla.
14. Ebeveynlerin ve çocukların karışmaması üzerine.
15. Tanrıların doğuşu üzerine, ebeveynlerin ve çocukların karışmaması konusu aracılığıyla.
16. Birden fazla kadının tek bir erkekle birlikte yaşaması üzerine.
17. Ortak kadınların kullanımı üzerine.
18. Et yeme üzerine.
19. Aynı ev içinde tek bir mülkiyet üzerine.
Kısım 11 / 11
20. Herkesin vefatı sırasında evin yıkılmaması üzerine.
21. İlişki üzerine.
22. Zeus üzerine: onda kavramsal olarak bile hiçbir ayrım bulunmadığı.
23. Bütün üzerine: onun birçok bakımdan bir olduğu.
24. İyi şeylerin farklılığı üzerine.
25. Adalet üzerine.
26. Adaletin türleri üzerine.
27. Erdem türlerinin karşılaştırılması.
28. Kötülüğün biçimleri üzerine.
29. Hediyelerdeki uygunluk üzerine.
30. Ortak hazineye yapılan katkılar üzerine.
31. Yargılamalar üzerine.
32. Tanrıların adları üzerine.
33. Dua üzerine.
34. Tanrılara yakarışlar.
35. Tanrılara ilahiler.
36. Yakarışların ve ilahilerin kullanımının düzenlenmesi.
37. Hangi tanrılara neyin kurban edilmesi gerektiği.
38. Hangi eylemlerle, hangi tanrılara ve nasıl kurban edilmesi gerektiği üzerine.
39. Kurbanlardan nasıl pay alınması gerektiği.
40. Tanrılara karşı yükümlülüklerde titizlik üzerine.
41. Kimlere karşı tanrılara dua edilmesi gerektiği.
42. Kehanetler üzerine.
43. Epinomis.
İlgili eserler
Bu eser Hermetizm Koleksiyonu'nun parçasıdır →
- Kaynak eser
- Nomon Syngraphes ta Sozomena (Yasalar Üzerine İnceleme / Traité des Lois), yay. haz. C. Alexandre, Paris, 1858
- Neşir
- C. Alexandre eleştirel basımı (Yunanca metin ve Fransızca çeviri), Firmin Didot, Paris, 1858; kaynak nüsha Internet Archive (plthontraitdesl00pellgoog)
- Konum
- Kitap I, 1. bölüm (İnsanlar için en önemli konulardaki görüş farklılıkları üzerine), tanrılar üzerine görüşler kısmı; basımın 24. sayfası (Yunanca metin), dijital nüshanın 136. sayfası
- Çeviren
- Şira Nur Uysal
- Dijital nüsha
- Source Library
Uysal, Ş. N. (Çev.). (2026). Yasalar Üzerine: Tanrılar Hakkında Anlaşmazlık. Kadim Kütüphane. https://kadimkutuphane.com/plethon-yasalar-uzerine-tanrilar-uzerine-anlasmazlik@misc{kk_plethon_yasalar,
author = {Uysal, Şira Nur},
title = {{Yasalar Üzerine: Tanrılar Hakkında Anlaşmazlık}},
year = {2026},
publisher = {Kadim Kütüphane},
url = {https://kadimkutuphane.com/plethon-yasalar-uzerine-tanrilar-uzerine-anlasmazlik},
note = {Türkçe çeviri, özgün eser: Georgios Gemistos Plethon (yay. haz. C. Alexandre)},
}Yeni metinlerden ilk sen haberdar ol
Tam çeviriler, PDF'ler ve yeni eklenen kaynaklar hazırlandıkça e-postana düşsün.
