Akıl Hermes'e: Ebediyet, Zaman ve Kozmos

1. Zihin. Bu söyleve (logos) hâkim ol, ey Üç Kere Ulu Hermes, ve söylenen sözleri aklında tut; söz söylemek Bana düştüğüne göre, artık gecikmeyeceğim.
Hermes. Nice insan, Bütün ve İyilik hakkında nice şey söylediğinden ve bunlar da birbirinden ayrı olduğundan, hakikati öğrenmiş değilim. Şu hâlde bunu bana açık kıl, ey Efendim! Zira bu şeylerin yalnız Senden gelen izahına güvenebilirim.

2. Zihin. [Öyleyse] dinle oğlum, Tanrı ve Bütün nasıl durur.

Tanrı; Çağ; Kozmos; Zaman; Oluş. («Çağ» burada Yunanca Aion karşılığıdır: gelip geçen bir devir değil, zamanın ötesinde duran ezelî süre — ebediyet, yani zamandışı ideal âlem. Metnin bütün mimarisi bu terimin üzerine kuruludur.)

Tanrı Çağ'ı yapar; Çağ, Kozmos'u; Kozmos, Zaman'ı; ve Zaman, Oluş'u.

İyilik — Güzellik, Hikmet, Kutluluk — adeta Tanrı'nın özüdür; Çağ'ın özü Aynılık; Kozmos'un, Düzen; Zaman'ın, Değişim; ve Oluş'un, Hayat ile Ölüm. («Adeta» kaydı boşuna değildir: Mead'in belirttiği üzere «öz» terimi Tanrı'ya gerçekte uygulanamaz, zira O varlığın da ötesindedir; söz burada zorunlu olarak eksik konuşmaktadır.)

Tanrı'nın enerjileri Zihin ve Ruh'tur; Çağ'ın, kalıcılık ve ölümsüzlük; Kozmos'un, yeniden kuruluş ile onun karşıtı; Zaman'ın, artış ve eksiliş; ve Oluş'un, nitelik.

Şu hâlde Çağ Tanrı'dadır; Kozmos, Çağ'da; Kozmos'ta, Zaman; Zaman'da, Oluş.

Çağ, Tanrı'nın çevresinde sarsılmaz durur; Kozmos, Çağ içinde devindirilir; Zaman sınırlarını Kozmos'ta bulur; Oluş, Zaman içinde oluşur.

3. Şu hâlde hepsinin kaynağı Tanrı'dır; özleri, Çağ; maddeleri, Kozmos.

Tanrı'nın kudreti Çağ'dır; Çağ'ın işi Kozmos'tur — ki hiçbir vakit oluşmuş değildir, lâkin Çağ vasıtasıyla dâima oluşmaktadır.

Bu yüzden Kozmos asla yok edilmeyecektir, zira Çağ yok edilemez; ne de Kozmos'taki şeylerin zerresi telef olur, zira Kozmos her yanından Çağ ile sarılmıştır.

Hermes. Peki Tanrı'nın Hikmeti — nedir o?
Zihin. İyilik ile Güzellik, Kutluluk, Erdemin tamamı ve Çağ. Şu hâlde Çağ, [Kozmos'u] düzene koyar, maddeye ölümsüzlük ve kalıcılık bağışlayarak.

4. Zira onun oluşu Çağ'a bağlıdır, tıpkı Çağ'ın Tanrı'ya bağlı olduğu gibi.

Şimdi Oluş ve Zaman, Gökte ve Yeryüzünde, iki tabiattadır.

Gökte değişmez ve yok edilemezdirler, lâkin Yeryüzünde değişime ve yok oluşa tâbidirler.

Dahası, Çağ'ın ruhu Tanrı'dır; Kozmos'un ruhu Çağ; Yeryüzünün ruhu, Gök.

Ve Tanrı Zihin'dedir; ve Zihin, Ruh'ta; ve Ruh, Madde'de; ve hepsi Çağ vasıtasıyla.

Lâkin bütün bu Beden — ki içinde bütün bedenler vardır — Ruh ile doludur; ve Ruh, Zihin ile doludur, [Zihin] de Tanrı ile.

O, onu içeriden doldurur ve dışarıdan kuşatır, Bütün'ü canlı kılarak.

Dışarıda bu uçsuz ve kâmil Hayat Kozmos'u [kuşatır]; içeride onu bütün canlılarla doldurur; yukarıda, Gökte, aynılıkta sürerek; aşağıda, Yeryüzünde, oluşu değiştirerek.

5. Ve Çağ bu [Kozmos'u] korur; ya Zorunlulukla, ya Önbilgiyle, ya Tabiatla, yahut insanın varsaydığı veya varsayacağı başka her ne varsa onunla. Ve bunların hepsi şudur: Tanrı'nın enerji vermesi.

Tanrı'nın Enerjisi, hiçbir şeyin asla aşamayacağı bir Kudrettir; öyle bir Kudret ki hiç kimse onunla ne insanî ne de ilahî herhangi bir şeyi kıyaslayabilir.

Bu yüzden ey Hermes, yukarıdaki yahut aşağıdaki şeylerden hiçbirinin Tanrı'ya benzediğini asla sanma, yoksa hakikatten düşersin. Zira benzeri olmayana, Yalnız ve Bir olana hiçbir şey benzemez.

Ve başka birinin O'nun kudretine sahip olabileceğini de asla düşünme; zira O'ndan ayrı olarak hayat, ölümsüzlük ve nitelik değişimi diye ne vardır? Zaten O başka ne yapsın?

Tanrı âtıl değildir, yoksa [o vakit] bütün şeyler faaliyetten yoksun kalırdı; zira hepsi Tanrı ile doludur.

Lâkin ne Kozmos'ta bir yerde, ne de başka bir şeyde atalet vardır. Zira «atalet», ne yapana ne de yapılana uygulanabilecek bir addır. (Yunanca aslında burada çevrilemeyen bir kelime oyunu vardır: ergon «iş», energeia «içten işleyiş, enerji», argos ise «işsiz, âtıl» demektir. Tanrı'nın enerjisi ile ataletin karşıtlığı tek bir kökün etrafında dönmektedir.)

6. Lâkin bütün şeyler yapılmak zorundadır; hem dâima yapılmış olarak, hem de her mekânın tesirine göre.

Zira Yapan, onların hepsinin içindedir; yalnız birinde yerleşmiş değildir, ne de tek bir şey yapar, bilakis hepsini yapar.

Zira Kudret olduğundan, yaptığı şeylerde enerji verir ve onlardan bağımsız değildir — gerçi yaptığı şeyler O'na tâbidir.

Şimdi Benim vasıtamla, şu an görüşüne tâbi olan Kozmos'a bak; Güzelliğini dikkatle seyret — saf kemalde bir Beden, kendisinden daha kadimi bulunmayan, dâima hayatının baharında ve dâima genç; hayır, daha ziyade gitgide daha dolu, daha da dolu bir bahar içinde!

7. Yine bak, tâbi olan yedi Dünyaya; Çağ'ın düzeniyle düzenlenmiş ve çeşitli seyirleriyle Çağ'ı doldurup tamamlayan!

[Gör ki] her şey ışıkla doludur, lâkin hiçbir yerde ateş yoktur; zira ışığı doğuran, karşıtların ve benzemezlerin birbirine olan sevgisi ve karışımıdır — o ışık ki bütün iyiliğin Babası, bütün düzenin Önderi ve yedi dünya-düzeninin Hâkimi olan Tanrı'nın enerjisiyle aşağı parlar!

[Bak] Ay'a, hepsinin öncüsü, tabiatın aleti ve onun aşağı maddesinin dönüştürücüsü!

[Bak] Bütün'ün ortasına yerleştirilmiş Yeryüzüne, Güzel Kozmos'un temeli, Yeryüzündeki şeylerin besleyicisi ve dadısı!

Ve ölümsüz canlıların çokluğunu tefekkür et, ne kadar büyük olduğunu; sonra ölüme tâbi olanlarınkini; ve ikisinin tam ortasında, ölümsüzlerle ölümlülerin arasında, [gör] dönüp duran Ay'ı.

8. Ve hepsi Ruh ile doludur ve hepsi onunla devindirilir, her biri kendi tarzında; kimi Gök çevresinde, kimi Yeryüzü çevresinde; [gör] nasıl sağdakiler sola gitmez, ne de soldakiler sağa; ne yukarıdaki aşağıya, ne de aşağıdaki yukarıya.

Ve bütün bunların Oluş'a tâbi olduğunu, ey aziz Hermes'im, artık Benden öğrenmene hacet yok. Zira onlar bedendir, ruhları vardır ve devindirilirler.

Lâkin onları bir araya getirecek biri olmaksızın bir arada tek olmaları imkânsızdır. Şu hâlde böyle biri, bütünüyle Bir olan biri olmalıdır.

9. Zira onların devinimleri birbirinden farklı ve bedenleri birbirine benzemez olduğu hâlde, hepsi için tek bir hız düzenlenmiş olduğuna göre, onlar için iki yahut daha çok yapıcı bulunması imkânsızdır.

Zira «çokluk» arasında tek bir düzen korunmaz; bilakis zayıfın kuvvetliyle rekabeti gelir ve çekişirler.

Ve değişime ve ölüme uğrayan canlıların yapıcısı bir başkası olsaydı, ölümsüzleri de yapmayı arzulardı; tıpkı ölümsüzlerin yapıcısının, ölüme uğrayan [canlıları yapmayı arzulayacağı] gibi.

Lâkin gel gör! Eğer iki [yapıcı] varsa — Madde bir ve Ruh bir ise — yapım için pay kimin elinde olurdu? Yine, eğer ikisi de ondan bir parça alıyorsa, daha büyük pay kimin elinde bulunur?

10. Lâkin şöyle kavra: her canlı beden ruhtan ve maddeden mürekkeptir; ister [o beden] ölümsüz bir [canlının], ister ölümlü bir [canlının], isterse akıldan yoksun bir [canlının] olsun.

Zira bütün canlı bedenler ruhlandırılmıştır; buna karşılık yaşamayanlar ise yalnızca maddedir.

Ve aynı şekilde Ruh, kendi başına olduğunda, kendi yapıcısından sonra hayatın sebebidir; lâkin bütün hayatın sebebi, ölemeyen şeyleri yapan O'dur.

Hermes. Öyleyse nasıl oluyor da, evvelâ, ölüme tâbi canlılar ölümsüzlerden başkadır? Ve sonra, nasıl oluyor da ölüm bilmeyen ve ölümsüzlük yapan o Hayat, canlıları ölümsüz kılmıyor?

11. Zihin. Evvelâ, bu şeyleri yapan birinin bulunduğu açıktır; sonra, O'nun Bir olduğu da apaçıktır. Zira Ruh da birdir, Hayat birdir ve Madde birdir.

Hermes. Lâkin O kimdir?
Zihin. Tek Tanrı'dan başka kim olabilir? Canlılara Ruh koymak Tanrı'dan başka kime yaraşır? Şu hâlde Tanrı birdir.

Kozmos'un bir, Güneşin bir, Ayın bir ve Uluhiyetin bir olduğunu ikrar ederken, Tanrı'nın Kendisinin bir çokluğun şu yahut bu ferdi olmasını dilemen, doğrusu son derece gülünç olurdu!

12. Şu hâlde O bütün şeyleri, birçok [tarzda] yapar. Sen [kendin] bunca şeyi yaparken, Tanrı için hayat, ruh, ölümsüzlük ve değişim yapmak ne büyük iştir?

Zira sen görürsün, konuşursun, işitirsin, koklarsın, tadarsın, dokunursun, yürürsün, düşünürsün ve nefes alırsın. Ve koklayan bir insan, konuşan bir ikincisi, dokunan bir üçüncüsü, yürüyen bir başkası, düşünen bir başkası, nefes alan [daha] başkası değildir. Bilakis bütün bunları yapan birdir.

Yine de bunların hiçbiri Tanrı'dan ayrı olamazdı. Zira sen bunlardan kesilecek olsan artık canlı bir şey olmayacağın gibi, Tanrı da onlardan kesilse (söylemesi caiz olmayan bir şey) artık Tanrı olmaz.

13. Zira hiçbir şeyin âtıl olamayacağı gösterilmişse, Tanrı hakkında bu ne kadar daha çok geçerlidir? Zira yapmadığı bir şey varsa (söylemesi caizse), O eksiktir. Lâkin O yalnızca âtıl olmamakla kalmayıp kâmil [Tanrı] ise, o hâlde bütün şeyleri yapar. (Yunanca metinde tam bu cümlede bir kelime düşmüştür; Mead boşluğu «âtıl» kelimesiyle tamamlamış, öteki yayıncıların «Tanrı'dan ayrı» tahminini reddetmiştir. Kopukluk kaynağa aittir, çeviri eksikliği değildir.)

Kendini bir müddet Bana ver, ey Hermes'im, ve Tanrı'nın işinin tek bir iş olduğunu — tâ ki bütün şeyler, yapılmakta olanlar, bir vakit yapılmış olanlar ve yapılacak olanlar var olsunlar diye — daha kolay anlayacaksın. Ve bu, ey sevgilim, Hayattır; bu Güzelliktir; bu İyiliktir; bu, Tanrı'dır.

14. Ve [bu işi] fiilen anlamak istersen, döl vermeyi arzularken sende olup bitene bak. Lâkin bu, ona benzemez; zira O haz duymaz.

Zira O'nun, işlediği işi paylaşacak başka biri yoktur; kendi başına işlediğinden dâima iş başındadır ve yaptığı şeyin kendisidir. Zira Kendisini ondan ayırsaydı, bütün şeyler [o vakit] çökerdi ve Hayat kesildiğinden hepsi ölürdü.

Lâkin bütün şeyler canlı ise ve Hayat da bir ise, o hâlde Tanrı birdir. Dahası, hepsi canlı ise — hem Gökte olanlar hem de Yeryüzünde olanlar — ve hepsindeki Tek Hayat Tanrı tarafından var kılınmışsa ve Tanrı odur, o hâlde hepsi Tanrı tarafından yapılmıştır.

Hayat, Zihin ile Ruh'un bir kılınmasıdır; buna göre Ölüm, bir kılınmış olanların yok edilmesi değil, birliklerinin çözülmesidir.

15. Ayrıca Çağ, Tanrı'nın suretidir; Kozmos, Çağ'ın; Güneş, Kozmos'un; ve İnsan, Güneşin [sureti].

Halk değişime ölüm der, çünkü beden çözülür ve hayat, çözüldüğünde, tezahür etmeyene çekilir. Lâkin bu söylevde (logos), ey sevgili Hermes'im, işittiğin üzere diyorum ki Kozmos da değişime uğrar — zira her gün ondan bir pay tezahür etmeyende kılınır — yine de o asla çözülmez.

Kozmos'un ihtirasları şunlardır: dönüşler ve gizlenişler; dönüş çevrilmedir, gizleniş ise yenilenme.

16. Kozmos her surete sahiptir — suretleri kendi dışında bulundurarak değil, onları kendi içinde kendisi değiştirerek. Şu hâlde Kozmos her surete sahip kılındığına göre, onun yapıcısı ne olabilir? Zira bir yandan O, bütün suretten yoksun olmamalıdır; öte yandan, eğer her surete sahipse Kozmos'a benzer olacaktır. Oysa yine, tek bir sureti varsa, bununla Kozmos'tan aşağı düşecektir.

Şu hâlde O'nun ne olduğunu söyleyelim? — söylevimizi (logos) şüpheye düşürmemek için; zira zihnin Tanrı hakkında kavradığı hiçbir şey şüpheli değildir.

Öyleyse O'nun kendine has tek bir ideası vardır; bedensiz olduğundan görüşe düşmez, [yine de] bedenler vasıtasıyla bütün [ideaları] tezahür ettirir. Ve bedensiz bir idea bulunmasına şaşma.

17. Zira bu, aklın (logos) sureti gibidir ve resimlerdeki dağ zirveleri gibidir. Onlar geri kalandan güçlüce çıkıntı yapıyor görünürler, lâkin gerçekte tamamen düz ve yassıdırlar. (Mead burada Yunanca akrōpeiai kelimesini «kenar boşlukları» diye çeviren öteki yayıncılara itiraz eder ve bir resimdeki dağ zirvelerini kasteder: kabartma gibi duran şey aslında düz yüzeydedir. Kastedilen, bedensiz olanın bedenler vasıtasıyla çıkıntılıymış gibi görünmesidir.)

Ve şimdi daha cesurca, lâkin daha doğru söylenmiş olanı düşün!

İnsanın Hayattan ayrı yaşayamayacağı gibi, Tanrı da iyilik yapmaksızın yaşayamaz. Zira bu, adeta Tanrı'nın hayatı ve adeta devinimidir — bütün şeyleri devindirmek ve onları canlı kılmak.

18. Şimdi söylenenlerden bazıları kendilerine has bir mana taşımalıdır. Meselâ söyleyeceğimi öylece anla.

Hepsi Tanrı'dadır, [lâkin] bir mekânda yatar gibi değil. Zira mekân hem bir bedendir hem de kımıldamaz; ve yatan şeylerin devinimi olmaz.

Şimdi şeyler bedensizde bir türlü yatar, tezahür ettirilmekte olanda başka türlü.

Onların hepsini kuşatanı düşün; ve düşün ki bedensizden daha kuşatıcı, daha hızlı yahut daha güçlü hiçbir şey yoktur; bilakis o, hepsinin en kuşatıcısı, en hızlısı ve en güçlüsüdür.

19. Ve böylece kendinden yola çıkarak düşün: ruhuna herhangi bir diyara gitmesini buyur; o, senin buyruğundan daha çabuk orada olacaktır. Ve ona okyanuslara doğru yol almasını buyur; orada da, yine, derhâl bulunacaktır — mekândan mekâna geçiyormuş gibi değil, orada bulunuyormuş gibi.

Ve ona göğe yükselmesini de buyur; kanatlara ihtiyacı olmayacak, hiçbir şey ona engel olmayacak: ne güneşin ateşi, ne esîr, ne girdap burgacı, ne de öteki yıldızların bedenleri; bilakis hepsini yararak son Bedene dek yükselecektir. Ve bunu da yarıp geçmeyi, ötesinde olanı — eğer Kozmos'un ötesinde bir şey varsa — tefekkür etmeyi dilersen, bu sana caizdir. («Girdap burgacı» Yunanca dinē: kadim kozmolojide gök kürelerini döndürdüğü düşünülen burgaçlı dönüş; Platon'un Er Miti'ndeki iğ hareketiyle aynı tasavvurdur.)

20. Ne kudretin, ne çabukluğun olduğunu gör! Ve sen bütün bunları yapabiliyorken, Tanrı [yapamaz mı]?

Öyleyse Tanrı'yı bu yolla bil: bütün şeyleri, bütün Kozmos'u Kendinde düşünceler olarak taşıyan biri olarak.

Şu hâlde kendini Tanrı'ya benzer kılmazsan, O'nu bilemezsin. Zira benzer, ancak benzeri tarafından bilinir.

Kendini, her ölçüyü aşan Büyüklükle aynı boya erişecek şekilde büyüt; her bedenden dışarı sıçra; bütün Zamanı aş; Ebediyet ol; ve [böylece] Tanrı'yı bileceksin. (Burada «Ebediyet» diye verilen kelime metinde harfiyen Aion'dur, yani risalenin başında Tanrı ile Kozmos arasına yerleştirilen Çağ'ın ta kendisi. İnsanın hedefi, kozmik mertebeler dizisinde Çağ'ın makamına yükselmektir.)

Kendine hiçbir şeyin imkânsız olmadığını kavrayarak, kendini ölümsüz ve her şeyi bilebilir bil — bütün sanatları, bütün ilimleri, her canlının yolunu.

Her yükseklikten daha yüce, her derinlikten daha derin ol. Bütün mahlûkatın bütün duyularını kendinde topla — ateşin, suyun, kurunun ve yaşın duyularını. Aynı anda her mekânda olduğunu düşün: yerde, denizde, gökte; henüz doğmamış, rahimde, genç, yaşlı, [ve] ölü, ölüm sonrası hâllerde.

Ve bütün bunları bir anda bilirsen — zamanları, mekânları, işleri, nitelikleri ve nicelikleri — Tanrı'yı bilebilirsin.

21. Lâkin ruhunu bedeninin içine kilitler ve onu alçaltarak dersen ki: Hiçbir şey bilmiyorum; hiçbir şeye gücüm yetmez; denizden korkarım; göğe tırmanamam; kim idiysem, kim olacaksam bilmem — o hâlde [senin] Tanrın ile senin aranda ne kalır?

Zira bedenini sevdiğin ve kötü olduğun müddetçe, güzel ve iyi şeylerden hiçbirini bilemezsin.

Var olan en büyük kötülük, Tanrı'nın İyiliğini bilmemektir; lâkin [İyiliği] bilebilmek, dilemek ve ummak, Dosdoğru bir Yoldur, İyiliğin kendi [Patikası]; hem oraya götüren, hem de kolay olan.

Ayağını ona bir kez bassan, o seni her yerde karşılayacak, her yerde görülecektir; hem ummadığın yerde, hem de ummadığın vakitte — uyanıkken, uykuda, denizde, yolda, gece, gündüz, konuşurken, [ve] hiçbir şey söylemezken. Zira İyiliğin sureti olmayan hiçbir şey yoktur.

22. Hermes. Tanrı görünmez midir?
Zihin. Sus! O'ndan daha tezahür etmiş kim vardır? Bütün şeyleri yalnız bu sebeple yapmıştır: onların hepsi vasıtasıyla O'nu göresin diye.

İşte Tanrı'nın İyiliği budur, Erdemi budur — her şey vasıtasıyla tezahür etmiş olması.

Zira hiçbir şey görünmez değildir, bedeni olmayan şeyler bile. Zihin kendini düşünmede görür, Tanrı'yı ise yapmada.

Bunca şey sana tezahür ettirilmiştir, ey Üç Kere Ulu! Geri kalanın hepsini kendi içinde aynı tarzda tefekkür et, ve yoldan sapmayacaksın.