Luca Pacioli, İlahi Oran Üzerine
Beş düzgün cisim ve unsur simgeleri, Johannes Kepler, Harmonices Mundi, 1619 (gravür).

Luca Pacioli, İlahi Oran Üzerine

De Divina Proportione, Venedik 1509, Leonardo da Vinci çizimli baskının tam metni
Luca Pacioli· 1509· Özgün: İtalyanca ve Latince (Source Library İngilizce çevirisinden)· Source Library· ~441 dk okuma
Sayfaları gör ↓

İlahi Oran Üzerine, Fransisken matematikçi Luca Pacioli'nin bugün altın oran diye bilinen "orta ve iki uca sahip oran"ı konu alan eseridir. Pacioli kitabı 1498'de Milano'da Ludovico Sforza'nın sarayında yazmış, 1509'da Venedik'te dostu Leonardo da Vinci'nin çizdiği düzgün ve yarı düzgün cisim levhalarıyla birlikte bastırmıştır. Birinci bölüm bu orana Tanrı'nın sıfatlarına benzeyen bir teolojik anlam yükler ve oranın on üç "etkisi"ni geometrik olarak gösterir, ardından beş düzgün cismin kürelere nasıl yerleştirildiğini ve birbirlerinin içine nasıl çizildiğini anlatır. İkinci bölüm Vitruvius'a dayanan bir mimarlık risalesidir, sütun düzenlerini, oranlarını ve harflerin kökenini ele alır. Ardından düzgün cisimlerin ölçülmesine dair üç risalelik bir kitapçık, pergel ve cetvelle kurulan Roma büyük harfleri ve Leonardo'nun çizdiği dolu ve içi boş cisim levhaları gelir. Levhalar metinde Source Library çevirmenlerinin betimlemeleriyle verilmiştir. Köşeli parantez içindeki [Not: ...] açıklamaları ve şekil betimlemeleri Source Library çevirmenlerine aittir, [s. N] işaretleri baskının sayfa numarasını gösterir.

Türkçe çeviri (tam metin) · Çeviren Şira Nur Uysal

[s. 5]İlahi oran

Keskin zekâlı ve meraklı tüm zihinler için lüzumlu bir eser. Felsefe, Perspektif, Resim, Heykel tıraşlık, Mimarlık, Müzik ve diğer Matematik dallarındaki her talebenin en tatlı, en latif ve en hayranlık verici öğretiye erişeceği, en gizli ilmin türlü meseleleriyle haz duyacağı bir eser.

M. Antonio Capella, bilgili musahhih, A. Paganius Paganinus bunu en zarif yazı karakterleriyle, büyük bir titizlikle bastı.

[s. 6] Cremonalı Daniel Caietano'nun Epigramı

Her şeyi doğuran tabiat beş cisim meydana getirdi. Bu yalın suretler belirli bir adla anılagelmiştir. Birleşik bir sayıya doğru bir araya gelir ve her birine eklenirler. Ve kendi aralarında kaynaşarak serpilip gelişirler. Başlangıçta saf ve lekesiz yaratıldılar. Adları Hava, Gökyüzü, Su, Ateş ve Topraktır. En yüce Platon, onların şu şeyleri temin etmesini diledi, İlk şekil oradan alındı, sayısız döl için. Fakat tabiat kanunu hiçbir şeyin boş kalmasına müsaade etmediğinden, (Aristoteles bunu Gökyüzü ve Dünya Üzerine adlı eserinde zikretmiştir) Ve tek başına duran şey biçimden yoksun olduğundan, Gözün idrak edebileceği hiçbir tür bulunmaz onun altında. Bu yüzden Öklid ve Platon'un dehası, daha yüce olduğundan, Küresel beş tane daha çıkardı ortaya. Göze hoş görünen ve duyuları fazlasıyla harekete geçiren. Her kenarın öğrettiği gibi, tabanları göstermişlerdir.

Yazarın Sonesi

Tabiatta beş cisim meydana getirilir. Doğa bilginlerince yalın diye adlandırılan. Çünkü her birleşik surette bir araya gelirler. Kendi aralarında bir düzen içinde uyuşabilsinler diye. Karışımsız, temiz ve saf olarak inşa edildiler. Dört unsur ve gökyüzü, böyle adlandırılanlar. Platon bunların şekillendirilmesini ister. Sonsuz meyveler verebilsinler diye. Lakin tabiat boşluktan nefret ettiğinden, Aristoteles, Gökyüzü ve Dünya Üzerine eserinde, Onları kendi başlarına şekiller olarak yerleştirmek istemedi. Yine de ben Platon ve Öklid'in Geometrik dehasını yeğlerim, ortaya koymaktan hoşnut oldukları gibi. Bir küre içinde dönen o beşi. Düzenli, hoş manzaralı. Gördüğün gibi, kenarlar ve tabanlar görünür. Ve altıncısı asla meydana getirilemez.

SON

Cisimlerin Okuyucuya Hitabı.

İnsana bu denli haz veren tatlı meyve, Filozofları, zihni besleyen bizlerin Sebebini aramaya mecbur kıldı.

Aynısına Beyit

En tatlı meyve bizi aramaya mecbur kıldı, Filozofları, zihin mesut kaldığı vakit.

Cisimler söyler

Şeylerin türlü sebeplerini bilmeyi arzulayan sen, Bizden öğren, herkese açık olan yegâne yol budur.

SON

[s. 7] ¶ Floransa Cumhuriyeti'nin En Mükemmel Prensi, Daimi Lort Pietro Soderini'ye. Borgo San Sepolcrolu Luca Pacioli, Minorit Tarikatı Keşişi ve Mukaddes Teoloji Profesörü.

Greklerin Matematik dediği bu disiplinlerde fayda en az haz kadar bol olduğundan, bu pek meşhur vatanın en muhterem Prensi: bu hususlarda en önde gelen sizce, benim eşsiz velinimetim olan pek bilge kardeşiniz Kardinalce, müstesna bir hukuk adamı olan Giovanni Vittorio'ca, mükemmel kardeşinizce, Thomas'ça, yeğeniniz Giovanni Battista'ca ve nihayet tüm Soderini ailesince pek iyi bilinir ki, bu alanda adeta miras kalmış bir hakla temayüz etmektesiniz. Bu nedenle, meydana getirmek için uzun zamandır emek verdiğim bu yeni eseri yalnızca size ithaf etmeye karar verdim. Aranızda daima en aziz şekilde yaşadığımdan, herkesi kısmen hoşnut etmenin bir yolunu bulmuş oldum. O halde, bizzat idrak ettiğiniz ve kanıtladığınız üzere, böylesi bir meyveye ve böylesi bir hazza sahip olan bu disiplin, mahir hamiler bulmak bakımından fevkalade nadirdir. Ben ise, doğrusu, körpe yıllarımdan itibaren (derler ya) gayet sebatkâr bir çalışmayla bir miktar ilerleme kaydetmiş olarak, birçoklarının kanaatince iyi bir iş başarmış görünmekteydim. Bu disiplinin hemen her ilkesini kapsadığım o eseri, halk dilinde çoktan yayımlamıştım; birkaç yıl önce tarafımdan Guidobaldo da Montefeltro'ya ithaf edilen bu eser, Venedik'te basılmış olarak okunmaktadır. Şimdilerde bu meşgale öylesine arttı ki, öğrencilerin akını karşısında, Megaralı Öklid'in elemanlarını kendi ana dilimize tercüme etmek zorunda kaldım; bu iş tanrıların yardımıyla en mutlu şekilde neticelendi. Çok geçmeden, ruhlarımızı umutla besleyerek, İlahi Oran Üzerine başlıklı küçük kitabı Milano Dükü Ludovico Sforza'ya ithaf ettim. Öyle bir şevkle ki, optik öğretimini sunabilecek olan, Leonardo da Vinci'mizin elleriyle oyulmuş çizimleri dahi ekledim. Kendisi henüz hayattayken bunu ona takdim etmiştim ve onun tarafından büyük ödüllerle taltif edilmiştim. Şahit olarak hazır bulunan Roma Kilisesi'nin iki nuru, bu hediyemizi daha da sevinçli kılmıştı: Este Kardinali ve en mükemmel yurttaş Francisco Pepi ile birlikte pek bilge kardeşiniz; o vakitler en meşhur hatip olan kardeşiniz de bu meseleyi tasvip etmekteydi. Ne var ki, Prens Ludovico'nun iktidarının çöküşü sırasında kaybolan kitabı yeniden bulan siz, kendi hakkınızla ona sahip çıkacaksınız; ben de bu eseri şimdi, halihazırda size ithaf ediyorum. Bu eserde, kamusal kaygıları bir kenara bırakarak zihninizi zaman zaman neşelendirebilirsiniz ve hiçbir şey eklentisiz kalmasın diye, zeyil olarak iki küçük kitapçık ekledim: biri, eğri ve düz çizgilerin tabiatının gösterildiği kadim harflerin en kusursuz bir biçimini ihtiva eder; diğeri ise mimarlar ve taş ustalarımız için inşa edilmiş bir basamaklar dizisi gibidir ki bu da ailenizin ve hemşehrilerimin adına dolaşıma girecektir. Öyle ki her şey her bakımdan size borçluyken, bu payı da size borçlu olmaktan geri duramaz. Geri kalanına gelince, tüm bunları yalnızca sizin adınıza kaydediyorum; çünkü hakikati itiraf etmek istersem, matematiksel disiplinlerin bundan daha yüce, daha nadir yahut daha faydalı hiçbir şeyi yoktur. Dolayısıyla, yaşım artık kemale erdiğinden, gizli bir hazine misali bu eseri gelecek nesillerden esirgemek istemedim; bilhassa her türlü erdemde en mükemmel olup ömrümüzün bugünkü renginde kolaylıkla temayüz eden yalnızca size ithaf edilebilecekken. Zira hayatın ameli kısmına bütünüyle temas ettiğinizde, herkesin aradığı o nihai gayeye bizzat ulaşırsınız. Gayretimiz sayesinde, o çizimlerin bizzat kendilerine evinizde sahip oldukça, bunun size çok daha hoş geleceğini biliyorum. Ancak deha dolu konunun kendisi, kendini daha ziyade takdire şayan kılacaktır. Ne de bu halk dili ve ana dil sizi rahatsız etmelidir; zira ne kadar çok insan okursa o kadar bol meyve verecektir, bilhassa siz bu hususlarda fesahat değil deha aradığınız için. Kendisine canımı borçlu olduğum kardeşiniz Volterra Kardinali ve siz, daima sizin iyiliğinizi dilediğim gibi, bunu pek iyi bilirsiniz. Esen kalın ve afiyette olun. Venedik, 10 Haziran 1509.

[s. 8] Görkemli ve Pek Meşhur Andrea Mocenico'ya, Venedik Soylusu, haşmetli ve pek cömert ruhlu bir adam, vaktiyle en huzurlu Leonardo'nun müridi, seçkin bir filozof ve her türlü doktrinde en muteber zat, Daniel Caietano'dan kısa bir mektup.

Muhteşem Andrea, bu modern çağın talihi bakımından, İlahi Oran Üzerine başlıklı, yakın zamanda basılmış bir kitabın Borgo San Sepolcro'lu Üstat Luca Pacioli tarafından yazılmış olması beni ziyadesiyle sevindiriyor; kendisi Minör tarikatının en büyük süsüdür ve gelecekte aritmetikte onun bir benzerini göreceğimizden şüpheliyim. Bakınız, yanına ilk vardığımda (zira çok sık yaptığım gibi, kendisini evinde selamlamak üzere tesadüfen uğramıştım), onu kitabın tashihleriyle meşgul buldum. Benden bir şey isteyip istemediğini sordum. Matbaacıların şu anda basmakta olduğu İlahi Oran'ımı sevmeniz ve takdir etmeniz dışında hiçbir şey istemediğini söyledi. Çağımızın böylesine büyük, nadir ve bilinmeyen bir gizemin hazinesiyle donatılmakta oluşuna derhal harika bir sevinçle sevindim. Bu eserde yalnızca yazarın şöhreti değil, bilimin kendisi de aynı derecede büyümektedir; zira başkalarının kavrayışından böylesine uzak, derin meseleleri öyle sadık, ince ve keskin bir biçimde ele alıp açıklamaktadır ki, bu meslekte bugüne kadar hiç kimsenin anlayamadığı yahut bilemediği şeyleri, yalnızca kendisi, en yüce aklının araştırmasıyla bulup ortaya çıkarmakta ve keşfetmektedir. Bu meseleye öylesine büyük bir keskinlik ve disiplin tatbik edilmiştir ki, çok uzun süredir bu işle meşgul olanlar, Luca Pacioli'nin sayılar ve ölçüler bilimi üzerine pek tafsilatlı yazmış olan çağımızın bir diğer Nikomakhos'u [Not: Gerasalı Nikomakhos, antik bir matematikçi] olduğunu inkâr edemezler. Bu yüzden, elimden geldiğince çabuk, meşguliyetlerimin bölünmesini bir yana bırakarak, nadir bir dürüstlük ve bilgiye sahip bir insan olan sizinle, Andrea, bu inanılmaz sevinci bu mektupla paylaşmaya karar verdim; bu, nadir, nükteli, zekice ve tartışmaya açık olan konunun kendisinden ziyade sizin hatırınız içindir, çünkü her zaman en iyi şeylerin en bilgili okuru ve şüphe götürmez hâkimi olduğunuzu pek iyi bilirim. Fakat zamanımızın kutsal teolojisinin en mahrem odalarında pek seçkin ve sayılar ilminde harikulade olan yegâne Luca Pacioli'nin bu en meşhur eseri İlahi Oran Üzerine, vicdanınızın tefekkürü ve doktrininizin en keskin sansürü altında halkın eline geçmekte ve basılmaktadır; ve bu alanda en övgüye değer olanlar dışında hiçbir şey asla onaylanmamıştır. Yazmaktaki tek veya yegâne veya en büyük sebebim şu oldu: kamu işlerinin derinliklerinden sizi çekip çıkararak, böylesine büyük bir doktrini kavrama çalışmasına sizi kesinlikle teşvik etmek. Zihninizin ve ruhunuzun dinçliği bozulmadan kaldığından, bunu çok daha kolay elde edeceğime inanıyorum; bu dinçlikle Padua'daki o en nadir bilgi pınarına övgüye değer bir şevkle seyahat ettiniz ve bütün akademinin büyük alkışlarıyla, gerçek ve en kusursuz bir filozof unvanını geri getirdiniz. Bu en dikkatli incelemede, yalnızca öğrenebileceğiniz şeyleri bulmakla kalmayacak, belki de öğretebileceğiniz şeyleri de katacaksınız. Matematikçilerin ve fizyognomistlerin en iyi himayesinde pek çok şey işittiniz ve pek çok şeyi kendiniz araştırdınız; onların doktorlarını harikulade bir gayretle örnek aldınız. Ancak bu mevzuda, bu türde kendisiyle kıyaslanabilecek hiçbir doktorun bugüne değin var olmadığını kolayca takdir edersiniz (bunu başkalarının huzurunu gözeterek söyleyeceğim). Üstelik, son derece çetin olan bu konuyu öyle bir kolaylıkla takip etmektedir ki, tahsilsiz yahut cahil olanların araştırması dahi, tıpkı pek takdir edip takip ettiği Üstat Campanus'un [Not: Johannes Campanus, 13. yüzyıl matematikçisi] en incelikli görüşünden zerre kadar sapmayarak Romalılar için yerel dile aktardığı Öklid'de görülebileceği üzere, hızlı ve sade bir tartışmanın paydaşlığından dışlanmaz. Fakat nihayetinde, en mahrem kısımlarına dair birkaç şeyi tattığım bu mektuba son el değsin. Ancak siz, en büyük sansör, okuyun ve okur okumaz onun liyakatli bir methiyeyle yüceltilmeye layık olduğuna hükmedeceksiniz. Padua'dan elveda. 9 Mayıs 1509.

[s. 9] İSİMLER

Dörtyüzlü. 1 Düzlem dolu. 2 Düzlem oyuk. 3 Kesik dolu. 4 Kesik oyuk. 5 Yükseltilmiş dolu. 6 Yükseltilmiş oyuk. Altıyüzlü yahut Küp. 7 Düzlem dolu. 8 Düzlem oyuk. 9 Kesik dolu. 10 Kesik oyuk. 11 Yükseltilmiş dolu. 12 Yükseltilmiş oyuk. 13 Yükseltilmiş kesik dolu. 14 Yükseltilmiş kesik oyuk. Sekizyüzlü. 15 Düzlem dolu. 16 Düzlem oyuk. 17 Kesik dolu. 18 Kesik oyuk. 19 Yükseltilmiş dolu. 20 Yükseltilmiş oyuk. Yirmiyüzlü. 21 Düzlem dolu. 22 Düzlem oyuk. 23 Kesik dolu. 24 Kesik oyuk. 25 Yükseltilmiş dolu. 26 Yükseltilmiş oyuk. Onikiyüzlü. 27 Düzlem dolu. 28 Düzlem oyuk. 29 Kesik dolu. 30 Kesik oyuk. 31 Yükseltilmiş dolu. 32 Yükseltilmiş oyuk. 33 Yükseltilmiş kesik dolu. 34 Yükseltilmiş kesik oyuk. Yirmi altı yüzlü cisim. 35 Düzlem dolu. 36 Düzlem oyuk. 37 Yükseltilmiş kesik dolu. 38 Yükseltilmiş kesik oyuk. 39 Yetmiş iki yüzlü dolu. 40 Yetmiş iki yüzlü oyuk. 41 Üçgen kenarlı dolu sütun yahut bereketli cisim. 42 Üçgen kenarlı oyuk sütun. 43 Üçgen kenarlı dolu piramit. 44 Üçgen kenarlı oyuk piramit. 45 Dörtgen kenarlı dolu sütun. 46 Dörtgen kenarlı oyuk sütun. 47 Dörtgen kenarlı dolu piramit. 48 Dörtgen kenarlı oyuk piramit. 49 Beşgen kenarlı dolu sütun.

VE SAYISI

Dörtyüzlü. Düzlem dolu. Düzlem oyuk. Kesik dolu. Kesik oyuk. Yükseltilmiş dolu. Yükseltilmiş oyuk. Altıyüzlü yahut Küp. Düzlem dolu. Düzlem oyuk. Kesik dolu. Kesik oyuk. Yükseltilmiş dolu. Yükseltilmiş oyuk. Yükseltilmiş kesik dolu. Yükseltilmiş kesik oyuk. Sekizyüzlü. Düzlem dolu. Düzlem oyuk. Kesik dolu. Kesik oyuk. Yükseltilmiş dolu. Yükseltilmiş oyuk. Yirmiyüzlü. Düzlem dolu. Düzlem oyuk. Kesik dolu. Kesik oyuk. Yükseltilmiş dolu. Yükseltilmiş oyuk. Onikiyüzlü. Düzlem dolu. Düzlem oyuk. Kesik dolu. Kesik oyuk. Yükseltilmiş dolu. Yükseltilmiş oyuk. Yükseltilmiş kesik dolu. Yükseltilmiş kesik oyuk. Yirmi altı yüzlü. Düzlem dolu. Düzlem oyuk. Yükseltilmiş kesik dolu. Yükseltilmiş kesik oyuk. Yetmiş iki yüzlü dolu. Yetmiş iki yüzlü oyuk. Dolu kenarlı sütun yahut bereketli cisim. Üçgen kenarlı dolu piramit. Üçgen kenarlı oyuk sütun. Üçgen kenarlı oyuk piramit. Dörtgen kenarlı dolu sütun. Dörtgen kenarlı oyuk sütun. Dörtgen kenarlı dolu piramit. Dörtgen kenarlı oyuk piramit. Beşgen kenarlı dolu sütun.

CİSİMLERİN

Dörtyüzlü. Dolu düzlem. Boş düzlem. Dolu kesik. Boş kesik. Dolu yükseltilmiş. Boş yükseltilmiş. Altıyüzlü ya da Küp. Dolu düzlem. Boş düzlem. Dolu kesik. Boş kesik. Dolu yükseltilmiş. Boş yükseltilmiş. Dolu kesik yükseltilmiş. Boş kesik yükseltilmiş. Sekizyüzlü. Dolu düzlem. Boş düzlem. Dolu kesik. Boş kesik. Dolu yükseltilmiş. Boş yükseltilmiş. Yirmiyüzlü. Dolu düzlem. Boş düzlem. Dolu kesik. Boş kesik. Dolu yükseltilmiş. Boş yükseltilmiş. Onikiyüzlü. Dolu düzlem. Boş düzlem. Dolu kesik. Boş kesik. Dolu yükseltilmiş. Boş yükseltilmiş. Dolu kesik yükseltilmiş. Boş kesik yükseltilmiş. Yirmialtıyüzlü. Dolu düzlem. Boş düzlem. Dolu kesik yükseltilmiş. Boş kesik yükseltilmiş. Dolu yetmiş ikiyüzlü. Boş yetmiş ikiyüzlü. Dolu kenarlı sütun. Bereketli bir cisim. Dolu üçgen kenarlı piramit. Boş üçgen kenarlı sütun. Boş üçgen kenarlı piramit. Dolu dörtgen kenarlı sütun. Boş dörtgen kenarlı sütun. Dolu dörtgen kenarlı piramit. Boş dörtgen kenarlı piramit. Dolu beşgen kenarlı sütun.

[s. 10]

50
51
52
53
54
55
56
57
58
59
60
61

¶ Okuyucu, aşağıdaki sözleri usulünce Bölüm 50'ye yerleştireceksin. Sütunun sonunda "dolu kesik" yazan yerde, ardından şunlar gelmez: "katı bir açı meydana getirmeleri ve kesilen tekbiçimli kenarlarının her birinin üçte birinde bir öncekinden oluşmaları mümkündür", vb. 19. 20. Dolu yükseltilmiş sekizyüzlü, vb. Ardından bir sonraki sütunun başlangıcı gelir, yani: katibin bir hatasıyla yazılmış olan "dolu ya da boş".

¶ Devamını, yani yüzey E. 24, artı karekök 6912 ve kareleme karekök 8192'dir kısmını, 22. sayfadaki 3. tezin 4. meselesinin sonuna, "ve bütünüyle bu cisim karekök 40'tır ve", vb. yazan yere yerleştireceksin, ardından "yüzey E. 24", vb. gelir ve mesele biter, akabinde diğer sütunun başlangıcı gelir. ¶ Okuyucu, vb.

[s. 11]

Eldeki eserin fihristi; İlahi Oran başlıklı, matematik disiplinlerine dair ve okunası pek faydalı bir muhtasar. Borgo San Sepolcro'lu Kutsal Teoloji Profesörü ve Muhterem Peder, Minör Tarikatı'ndan M. Luca Pacioli tarafından kaleme alınmış ve Milano Dükü, Ekselanslarının süsü, tüm erdemli makamların ve sanatların yüce hamisi, pek mümtaz ve kudretli Prens Ludovico Maria Sforza'ya ithaf edilmiştir.

¶ Burada bulunanların daha kolay bulunabilmesi için okuyucu, önce konunun, ardından bulunabileceği fasılların numarasının yer aldığı aşağıdaki cetvele dikkat edecektir.

¶ Milano Dükü pek mümtaz Prens Ludovico Maria Sforza'ya Mektup. C. I. ¶ Muhteşem sarayının ve hayatın her mertebesinde orayı süsleyen kişilerin vasıflarının övgüsü. ¶ Serafik Minör Tarikatı'nın şanlı teologları ve Kutsal Yazı'nın pek değerli müjdecileri. ¶ Başkumandanı şanlı Senyör Galeazzo. ¶ Ekselanslarının hekimleri ve yüce gökbilimcileri. ¶ Pek değerli hakimler heyetinin idaresi. ¶ Floransalı Leonardo da Vinci. ¶ Ferrara'lı Jacopo Andrea. Hayranlık uyandırıcı ve olağanüstü atlı heykelinin yüksekliği ve azameti ile döküldüğünde neyin amaçlandığı, Graziele Tapınağı'ndaki kurtuluşumuza duyulan ateşli arzunun tasvirinin övgüsü. ¶ Düklük lütfunun pek mukaddes ilme dair altın ve bal damlayan sözleri. ¶ Eldeki yazarın ahlakı, vasıfları ve kendisi tarafından kaleme alınan diğer eserler. ¶ Bu muhtasara yol açan teşvik, sebep ve niçini. ¶ Eldeki bu muhtasarın ve muhteviyatının övgüsü ve idaresi. ¶ Matematik disiplinlerinin bilgisi olmaksızın hiçbir iyi hitabetin nasıl mümkün olamayacağı. ¶ Ekselanslarının, bu ilimlerin tahsili için sevgili yakınlarına ve hürmetkar tebaasına nasihati. ¶ Yanlış şeylerin bazen nasıl faydalı olduğu. ¶ İlahi Oran başlıklı eldeki incelemenin ya da muhtasarın önsözü. Cap. II. ¶ Görmenin bilmenin başlangıcı olduğu. ¶ Matematiksel cisimlerin övgüsü ve yazarın bunları niçin kendi eliyle yapıp eldeki bu muhtasarla birlikte Ekselanslarına sunduğu. ¶ Matematik disiplinlerinin diğer bütün ilimlerin bilgisine ulaşmada nasıl temel ve basamak olduğu. ¶ Ekselanslarının kendi devrinde bu hususlarda çağı yenilemeye nasıl vesile olacağı. ¶ Ekselanslarının, tebaasının müdafaası için daima sabır göstererek onlardaki dindarlığı nasıl artıracağı. ¶ Sirakuzalı Arşimet'in matematiği kullanarak buluşlar ve aletlerle vatanını Romalıların hücumuna karşı nasıl savunduğu. ¶ Babası Dük Francesco Sforza'nın pek kutlu hatırası. ¶ Aritmetik, Geometri ve Oranlar bilgisi olmadan cumhuriyetleri savunmanın yahut herhangi bir orduyu mükemmelleştirmenin nasıl mümkün olmadığı. ¶ Bütün topların, aletlerin ve askeri makinelerin matematik disiplinleri vasıtasıyla nasıl yapıldığı. ¶ Bütün siperlerin, surların, kalelerin, kayalıkların, köprülerin ve tabyaların zikredilen disiplinlerle benzer şekilde nasıl inşa edildiği. ¶ Eski Romalıların mühendislerin titiz gayreti sayesinde nasıl muzaffer oldukları. ¶ Rimini'li pek mahir zat Roberto Valturio. ¶ Jül Sezar'ın Rhone üzerindeki yapay köprüyü yapması. ¶ Babası Dük Francesco Sforza'nın pek kutlu hatırasına dair; Tiber üzerindeki hünerle yapılmış köprünün pek kalın halatları. ¶ Yakın akrabası, Urbino'nun Şanlı Dükü Feltre'li Federico; değerli sarayını bütün kadim ve modern makinelerin ve aletlerin ilahi taşıyla kuşatması. ¶ Pek ince fikirli teolog ve pek değerli matematikçi John Duns Scotus. ¶ Matematik cehaleti yüzünden adı geçenlerin eserlerinin hepsinin ne denli çetin olduğu. ¶ Seçkin hukukçu Bartolo de Sassoferrato'nun meseleyi matematikle ele alması. ¶ Zikredilen matematiğin noksanlığı sebebiyle iyi müneccimlerin azlığı. ¶ İyi matematikçilerin ender yetişmesinin sebebi. ¶ Matematikçilerin ve Toskana dilinin pek usta atasözü.

astronomi

[s. 12] ¶ Platon, geometrici olmayanları istemezdi. ¶ Platon'un, jimnazyumunun kapısı üzerine matematik bilmeyenlere karşı koyduğu kısa levha. ¶ Pythagoras, dik açının verdiği sevinçle tanrılara 100 semiz öküz kurban etti. ¶ Milano'da, Ekselanslarının lütfuyla, kendisinin yeni başlattığı gayretli okumalar sayesinde iyi matematikçilerin sayısı her geçen gün artmaktadır. ¶ Yazar, Milano'da sözü edilen matematik disiplinlerini her gün seçkin dinleyicilerine büyük bir zarafet ve layık bir fayda ile okumakta, eldeki bu incelemeyi kaleme almaktadır. ¶ Bu "matematikçi" adının ne anlama geldiği ve ne ifade ettiği. Bölüm III. ¶ Matematiksel bilimler ve disiplinlerin neler olduğu ve kaç tane oldukları. ¶ Perspektifin, tıpkı müzik gibi pek çok nedenden ötürü nasıl matematiksel bilimlerden biri olduğu. ¶ Matematiğin nasıl kesin olarak üç ya da beş olduğu. ¶ Perspektifin övgüsü. ¶ Pek değerli ressamlar Zeuxis ile Parrhasius. ¶ Resmin hem insanı hem hayvanı, yani hem akıl sahibini hem akılsızı nasıl aldattığı. ¶ Bu kitabın anlaşılması için okuyucunun dikkat etmesi gereken şeyler üzerine. Bölüm IV. ¶ "Birincinin yahut üçüncünün yahut bir başkasının birinci veya ikincisi uyarınca" dendiğinde ne anlaşıldığı. ¶ Kısaltmalar ve matematiksel işaretler üzerine. ¶ Eşanlamlılar, yani matematikte aynı töz için kullanılan farklı adlar üzerine. ¶ Belirli bir niceliğin kuvvetinin ve karesinin nasıl anlaşılması gerektiği. ¶ İlahi Oran Adını Taşıyan Bu İncelemenin Ana Başlığı Üzerine. Bölüm V. ¶ Söz konusu oranın ilahi sıfatlarla olan en hususi beş uygunluğu üzerine. ¶ Söz konusu bu oran beş düzgün cisimle ve onlar aracılığıyla sonsuz sayıdaki diğerleriyle nasıl ilişkiliyse, beşinci unsurun da dört hakiki basit cisimle ve onlar aracılığıyla diğer tüm şeylerle nasıl ilişkili olduğu. ¶ Bahsi geçen beş düzgün cismin biçimlerinin beş basit cisme nasıl atfedildiği. ¶ Bu kutsal ve ilahi oranın en layık övgüsü üzerine. Bölüm VI. ¶ Söz konusu oran bilinmeksizin, felsefede veya başka herhangi bir bilimde hayranlığa en layık pek çok şeyin nasıl elde edilemeyeceği. ¶ Söz konusu ilahi orana göre bölünmüş bir doğrunun birinci etkisi üzerine. Bölüm VII. ¶ Nicelikler arasındaki söz konusu oranın nasıl anlaşılması ve yerleştirilmesi gerektiği. ¶ En bilgili kişilerin kendi ciltlerinde bu oranı nasıl adlandırmayı adet edindikleri. ¶ Bir niceliği böylesi bir orana göre bölmenin nasıl anlaşılması gerektiği. ¶ Aynı cinsten üç terim arasında, ister benzer ister benzemez olsun, zorunlu olarak nasıl iki oranın yahut ilintinin bulunduğu. ¶ Bu oranın üç terim arasında her zaman, değişmeksizin nasıl tek bir biçimde bulunduğu. ¶ Sürekli ya da süreksiz diğer oranların, aynı cinsten üç terim arasında nasıl sonsuz şekillerde değişebildiği. ¶ Bu oranın diğer tüm oranları tanımlarıyla birlikte asla alçaltmayıp, aksine nasıl yücelttiği. ¶ Bu oranın küçük, aşırı ve orta terimlerinde hiçbir zaman nasıl rasyonel olamayacağı; bunların hesaplanmış bir sayıyla hiçbir zaman tayin edilemeyeceği. ¶ Herhangi bir niceliği bir orta ve iki uca sahip orana göre bölmekten ne anlaşıldığı. Bölüm VIII. ¶ Kalanlardan genel olarak nasıl bahsedildiği ve bunlarla ne kastedildiği. ¶ Bir sayının ya da arzu edilen başka herhangi bir niceliğin kökünün ne olduğu. Bölüm IX. ¶ Rasyonel ve irrasyonel niceliklerin neler olduğu. ¶ Öne sürülen birinci etkinin neticesi. Bölüm X. ¶ Bu kitabın bütün akışında Eukleides'in her zaman nasıl önceden varsayıldığı.

[s. 13] ¶ Bu orantının ikinci asli etkisi hakkında. Bölüm XI. ¶ Bunun üçüncü müstesna etkisi hakkında. Bölüm XII. ¶ Bunun dördüncü tarif edilemez etkisi hakkında. Bölüm XIII. ¶ Bunun beşinci hayranlık uyandırıcı etkisi hakkında. Bölüm XIV. ¶ Bunun altıncı paha biçilmez etkisi hakkında. Bölüm XV. ¶ Rasyonel bir niceliğin, parçaları da rasyonel olacak şekilde bu orantıya göre nasıl bölünebileceği. ¶ Bunun yedinci paha biçilmez etkisi hakkında. Bölüm XVI. ¶ Altıgen ile ongenin kendi aralarında bu orantıya göre bölünmüş bir niceliği nasıl oluşturdukları. ¶ Bir öncekinin tersi olan sekizinci etki hakkında. Bölüm XVII. ¶ Diğerlerini aşan dokuzuncu etkisi hakkında. Bölüm XVIII. ¶ Beşgen açısının kirişlerinin neler olduğu. ¶ İki beşgen kirişinin kendi aralarında beş ile, daima bu orantıya göre nasıl bölündüğü. ¶ Söz konusu kirişlerin bir parçasının, zorunlu olarak nasıl daima aynı beşgenin bir kenarı olduğu. ¶ Bunun onuncu en yüce etkisi hakkında. Bölüm XIX. ¶ Bu orantıya göre bölünmüş bir niceliğin tüm etkilerinin ve koşullarının, bu şekilde bölünmüş başka herhangi bir niceliğin tüm etkilerine ve koşullarına nasıl karşılık geldiği. ¶ Bunun on birinci en mükemmel etkisi hakkında. Bölüm XX. ¶ Altıgenin kenarının bu orantıyla bölünmesinden, eşit kenarlı ongenin kenarının nasıl meydana geldiği. ¶ Bunun neredeyse kavranılamaz olan on ikinci etkisi hakkında. Bölüm XXI. ¶ Evrensel ve zarif köklerin neler olduğu. ¶ Bunun on üçüncü en muteber etkisi hakkında. Bölüm XXII. ¶ Böyle bir orantı olmaksızın eşit kenarlı ve eşit açılı bir beşgen teşkil etmenin nasıl mümkün olmadığı. ¶ Öklid'in kanıtlamaları için daima sonrakini değil de öncekini nasıl benimsediği. ¶ Kurtuluşumuza hürmeten, söz konusu etkilerin nasıl nihayete erdirildiği ve daha nicelerinin nasıl bulunduğu. Bölüm XXIII. ¶ Ekselanslarının hususi bağlılığı. ¶ Kurtuluşumuza duyulan coşkulu arzunun tasvirinin daha açık bir övgüsü. ¶ Floransalı Leonardo da Vinci. ¶ Söz konusu etkilerin, tüm muntazam ve bağımlı cisimlerin terkibinde nasıl bir araya geldiği. Bölüm XXIV. ¶ Bu beş cisme neden muntazam dendiği. ¶ Doğada beşten fazla muntazam cisim bulunmasının nasıl mümkün olmadığı ve nedeni. Bölüm XXV. ¶ Altıgenlerden, yedigenlerden, sekizgenlerden, dokuzgenlerden, ongenlerden ve benzeri diğerlerinden herhangi bir muntazam cisim teşkil etmenin nasıl mümkün olmadığı. ¶ Beş muntazam cismin yapılışı, her birinin kürenin çapına olan orantısı ve ilkin, Platonculara göre ateşin sureti olan dörtyüzlü, diğer adıyla dört üçgen tabanlı cisim hakkında. Bölüm XXVI. ¶ Altıyüzlü veya küp olarak adlandırılan, Platonculara göre toprağın sureti olan cismin teşekkülü ve küreye olan orantısı hakkında. Bölüm XXVII. ¶ Platonculara göre havanın sureti olan sekizyüzlünün bir küre içinde, tam oturacak şekilde nasıl teşkil edildiği ve küreye olan orantısı hakkında. Bölüm XXVIII. ¶ Platonculara göre suyun sureti olan yirmiyüzlü olarak adlandırılan cismin yapılışı, teşekkülü ve kenarlarının adlandırılması hakkında. Bölüm XXIX. ¶ Kürenin onu ne denli kusursuzca çevrelediğinin kanıtı hakkında. ¶ Platonculara göre beşinci unsurun sureti olan, diğer adıyla 12 beşgenli bir cisim sayılan onyikiyüzlü adlı en asil muntazam cismin nasıl yapılacağını bilme yöntemi ve kenarlarının adı hakkında. Bölüm XXX. ¶ Kürenin onu ne denli kusursuzca kuşattığının kanıtı hakkında. ¶ Tarafımızca bilinen küre çapı aracılığıyla, bahsi geçen beş muntazam cismin bütün kenarlarının nasıl bulunacağını bilmeye dair kural ve yöntem hakkında. Bölüm XXXI. ¶ Bahsi geçen cisimlerin kenar ve yapılış bakımından birbirlerini aşma sırası ve tarzı hakkında. ¶ Bahsi geçen muntazam cisimler ile onlara bağımlı olanlar arasındaki orantı hakkında. Bölüm XXXII. ¶ Kendi aralarındaki orantıların nasıl bazen rasyonel, bazen irrasyonel olduğu. ¶ Bütün yüzeylerinin birbiriyle olan orantısı hakkında. Bölüm XXXIII. ¶ Beş muntazam cismin birbiri içine, diğerinin de ötekine dahil edilmesi, toplamda kaç adet oldukları ve nedeni hakkında. Bölüm XXXIV. ¶ Dörtyüzlünün, köşeleri tam temas edecek şekilde küpün içine nasıl teşkil edilip yerleştirildiği. Bölüm XXXV. ¶ Sekizyüzlünün küpün içine tam olarak dahil edilmesi hakkında. Bölüm XXXVI.

[Not: Sayfanın sağ alt tarafında iki adet dairesel mürekkep lekesi veya baskı izi.]

[s. 14] [Not: Metnin bölümlerini gruplayan el çizimi mürekkep darbeleri ve ayraçlar.]

¶ Hekzahedronun oktahedronun içine nasıl yerleştirildiği üzerine. Bölüm XXXVI [Not: Özgün metindeki dizgi hatası: XXXVI yerine XXXVII olmalıdır] ¶ Tetrahedronun oktahedron içine çizilmesi üzerine. Bölüm XXXVIII. ¶ Dodekahedron denen cismin tam olarak ikozahedronun içine nasıl yerleştirildiği üzerine. Bölüm XXXIX. ¶ İkozahedronun dodekahedronun içine yerleştirilmesi üzerine. Bölüm XL. ¶ Küpün dodekahedron içindeki konumu üzerine. Bölüm XLI. ¶ Oktahedronun dodekahedron içinde nasıl oluşturulduğu üzerine. Bölüm XLII. ¶ Tetrahedronun dodekahedrona dahil edilmesi üzerine. Bölüm XLIII. ¶ Küpün ikozahedron içinde meydana getirilmesi üzerine. Bölüm XLIV. ¶ Tetrahedronu ikozahedron içinde oluşturma yöntemi üzerine. Bölüm XLV. ¶ Bahsi geçen içe çizmelerin neden daha fazla olamayacağının gerekçesi. Bölüm XLVI. ¶ Bahsi geçen beş düzgün cismin her birinde, en düzgün cisim olan kürenin nasıl oluşturulacağını bilme yöntemi üzerine. Bölüm XLVII. ¶ Tetrahedronun biçimi ve düzeni, düzlem dolu veya boş cisim, kesilmiş düzlem dolu veya boş cisim ve yükseltilmiş dolu veya boş cisim üzerine. Bölüm XLVIII. ¶ Hekzahedronun niteliği, düzlem dolu veya boş cisim, kesilmiş düzlem dolu veya boş cisim ve yükseltilmiş dolu veya boş cisim üzerine. Bölüm XLIX. ¶ Oktahedronun düzeni, düzlem dolu veya boş cisim, kesilmiş dolu veya boş cisim ve yükseltilmiş dolu veya boş cisim üzerine. Bölüm L. ¶ İkozahedronun tarifi, düzlem dolu veya boş cisim, kesilmiş dolu veya boş cisim ve yükseltilmiş dolu veya boş cisim üzerine. Bölüm LI. ¶ Dodekahedronun niteliği ve biçimi, düzlem dolu veya boş cisim, kesilmiş dolu veya boş cisim, yükseltilmiş dolu veya boş cisim ve onun kökeni ile bağımlılığı üzerine. Bölüm LII. ¶ 26 tabanlı cismin oluşumu ve kökeni, düzlem dolu veya boş cisim ve yükseltilmiş dolu veya boş cisim üzerine. Bölüm LIII. ¶ 72 tabanlı cismin nasıl oluşturulduğu üzerine. Bölüm LIV. ¶ Pek çok mimarın yapılarında bunun biçiminden nasıl yararlandığı üzerine. ¶ Pek çok modernin, cehaletleri sebebiyle kadim yazarlardan, bilhassa Vitruvius'tan saparak nasıl haksız yere mimar diye adlandırıldığı üzerine. ¶ Cahillerin utandırılması için Pek Muhterem Efendilerinin dükalık gerekçesi. ¶ Pisagor'un dik açıyı çevreleyen iki kenarın oranını bulduğundaki büyük sevinci. ¶ Bahsedilenlerin ötesinde daha fazla cismani varlığın nasıl oluşturulacağını bilme yöntemi ve biçimlerinin nasıl sonsuza uzandığı üzerine. Bölüm LV. ¶ Platon'un beş düzgün cismin biçimlerini hangi sebeple beş basit cisme, yani toprak, su, hava, ateş ve göğe atfettiği üzerine. ¶ Chalcidius, Apuleius, Alkinoos ve Macrobius. ¶ İçinde kenarlar ve açılar bulunmasa dahi kürenin düzgünlükten nasıl hariç tutulmadığı üzerine. ¶ Küresel cisim ve onun oluşumu üzerine. Bölüm LVI. ¶ Beş düzgün cismin tamamının küre içine nasıl yerleştirildiği üzerine. Bölüm LVII.

[Not: Sol kenar boşluğunda elle mürekkeple çizilmiş iki küçük daire.]

¶ Taş yontucusunun bahsi geçen düzgün cisimleri taştan yahut başka bir malzemeden nasıl yapması gerektiği üzerine. ¶ Dürüst ve ilmi bir eğlence ve sahte böbürlenenlere karşı bir sav. ¶ Gözlerin önüne yerleştirilen iki eşit düz çizginin uzunluk bakımından farklı görünüşü. ¶ Yazarın, sarayının inşasında ressam Melozzo Usta'nın huzurunda, muhterem hatırası kutlu Saygıdeğer Kont Geronimo'nun rızasıyla Roma'daki vakası. ¶ Hieron ve şair Simonides'in, bahsi geçen sahte böbürlenenlere karşı ibretlik savı.

[s. 15] ¶ Genişliklerinden daha uzun ya da daha yüksek olan dikdörtgensi cisimler, yani sütunlar ve piramitleri hakkında. Bölüm LVIII. ¶ Genel olarak sütunların iki ana türü hakkında. ¶ Kenarlı sütunların ve yuvarlak sütunların neler olduğu. ¶ Üçgen kenarlı sütunlar hakkında. Bölüm LIX. ¶ Testere dişli cismin ne olduğu. ¶ Dörtgen kenarlı sütunlar hakkında. Bölüm LX. ¶ Tabanlarının çeşitliliği hakkında; bunların temel düzgün dörtgen şekiller, yani kare, uzun dörtgen, benzer bir paralelkenar, eşkenar dörtgen ve diğerleri, yamuk ya da düzensiz olup olmadıkları; eşkenar mı yoksa kenarları eşit olmayan türden mi oldukları. ¶ Beşgen kenarlı sütunlar, yani beş yüzlü sütunlar hakkında; bunların eşkenar mı yoksa kenarları eşit olmayan türden mi oldukları. Bölüm LXI. ¶ Kenarlı sütun türlerinin, tıpkı tabanlarının doğrusal şekilleri gibi nasıl sonsuza kadar çoğalabildiği. ¶ Her türlü sütunun ve ilkin yuvarlak olanların ölçülme yöntemi ile bunlara dair örnekler hakkında. Bölüm LXII. ¶ Dairenin kareleştirilmesi için neden çapının karesinin 11/14'ünün, yani on dörtte on birinin alındığı. ¶ Her türlü kenarlı sütunun ölçülme yöntemi ve bunlara dair örnekler hakkında. Bölüm LXIII. ¶ Piramitler ve bunların bütün farkları hakkında. Bölüm LXIV. ¶ Yuvarlak piramidin ne olduğu. ¶ Kenarlı piramitler ve bunların farkları hakkında. Bölüm LXV. ¶ Kenarlı piramit türlerinin de tıpkı sütunları gibi nasıl sonsuza kadar uzanabileceği. ¶ Kısa veya kesik piramitlerin ne olduğu. ¶ Her piramidin nasıl ölçüleceğini bilme yöntemi hakkında. Bölüm LXVI. ¶ Her piramidin, kendi silindirinin veya sütununun nasıl üçte biri olduğu. ¶ Kenarlı olanlar üzerinden, her birinin kendi sütununun üçte biri büyüklüğünde olduğunun açıkça nasıl gösterildiği. Bölüm LXVII. ¶ Bütün kenarlı sütunların, tabanlarının ayrılabileceği üçgenler kadar testere dişli cisme nasıl çözündüğü. ¶ Her türlü kısa, yuvarlak ve kenarlı piramidin her bakımdan nasıl ölçüleceğini bilme yöntemi hakkında. Bölüm LXVIII. ¶ Diğer bütün düzgün ve bunlara bağlı cisimlerin ölçülmesi hakkında. Bölüm LXIX. Avare zihinlerin cüreti değil, fakat Ekselanslarının zihninin mükemmelliği sayesinde. Ekselanslarının ağırbaşlı ve dindar, en seçkin vasıflarıyla, layık bir takdir ve hakiki bir övgüyle. Ekselanslarının Milano'daki Lütuflar Tapınağı'nı, Octavianus'un Roma'daki Barış Tapınağı'nı inşa ettiğinden daha az elverişli olmayan bir tarzda nasıl inşa ettiği. Söz konusu övgüleri dalkavukluk sayabilecek kimselere karşı, Ekselansları için duyulacak haset ve öfkenin, bu dalkavukluğun müellifine duyulacak olandan hiç de az olmayacağı. Aziz Franciscus'un bütün Seraphic tarikatının ve onun Başyöneticisi Brescialı Francesco Sansone'nin, Milano'da pek parlak biçimde icra edilen mevcut genel meclisleri vesilesiyle, onun tüm evrene yayılan engin cömertliğine, insaniyetine, cana yakınlığına ve kutsiyetine nasıl layıkıyla tanıklık ettiği. Kıymetli kayınbiraderi Monsenyör Kardinal Ippolito d'Este'nin Pek Muhterem Cenapları. ¶ Burada yer alan, perspektifle yapılmış söz konusu bütün cisimlerin ve ayrıca halkın huzuruna açıkça konmuş hususi tablolarına göre maddi biçimlerinin sırasıyla nasıl bulunacağı. Bölüm LXX. ¶ Matematikçiler arasında kullanılan şu kelimelerden ne anlaşılması gerektiği hakkında; yani hipotez, hipotenüs, corausso [Not: muhtemelen con-axis (ortak eksen) veya ortak eksenler için özel bir terim], piramidal koni, beşgen kirişi, dikey, katet, çap, paralelkenar, köşegen, merkez, yay kirişi yüksekliği. Bölüm LXXI.

N. Barabula

[s. 16] İlahi Oran derlemesinin hemen ardından gelen, bölümlere ayrılmış ve "Birinci Bölüm, 2. Bölüm, 3. Bölüm vb." şeklinde belirtilmiş mimarlık risalesinin fihristi.

¶ Kamusal alanlar bakımından mimarlığın üç ana kısma bölünmesi. Birinci kısım, Birinci Bölüm. ¶ İnsan bedeninin, başın ve diğer uzuvlarının ölçüsü ve oranları, mimarlığın bir sureti hakkında. Bölüm I. ¶ İpten [Not: bir çekül ipine ya da ölçüm ipine gönderme], söz konusu başın temas noktasına, yani temas noktası dedikleri 'a' noktasına olan mesafe ve araya giren kısımlar, göz ile kulak hakkında. Bölüm II. ¶ Uzunluğuna ve genişliğine göre bütün insan bedeninin, başına ve diğer uzuvlarına nispetle oranı hakkında. Bölüm III. ¶ Tabanları, başlıkları ve kaideleri ya da stilobatları ile yuvarlak sütunlar hakkında. Bölüm IV. ¶ Yuvarlak sütunların uzunluğu ve kalınlığı hakkında. Bölüm V. ¶ Stilobatın veya ayağın ya da sütun tabanının nizamı ve nasıl yapıldığı hakkında. Bölüm VI. ¶ Söz konusu sütunların üç türünün kendi aralarında ne şekilde farklılaştığı. Bölüm VII. ¶ Eskiler ve yeniler tarafından en layıkıyla yapılmış sütunların günümüzde İtalya'da nerede bulunabileceği. Bölüm VIII. ¶ Kenarlı sütunlar [Not: çokgen sütunlar] hakkında. Bölüm IX. ¶ Yuvarlak ve kenarlı piramitler hakkında. Bölüm X. ¶ Her ulusun harflerinin kökeni hakkında. Bölüm XI. ¶ Yuvarlak sütunların nizamı ve binalara tabanlarıyla birlikte nasıl yerleştirilmeleri gerektiği hakkında. Bölüm XII. ¶ Bir sütun ile diğeri arasındaki mesafeler hakkında. Bölüm XIII. ¶ Yenilere göre epistil veya arşitrav, onun frizi ve yenilere göre taç veya korniş hakkında. Bölüm XIV. ¶ Epistil üzerindeki friz hakkında. Bölüm XV. ¶ Kornişin yapısı hakkında. Bölüm XVI. ¶ Sütunların yerleşimi hakkında. Bölüm XVII. ¶ Taş yontucularının ve diğer heykeltıraşların söz konusu cisimler vesilesiyle nasıl övüldüğü. Bölüm XVIII. ¶ Mimarın dar yerlerin düzenlenmesinde kendini nasıl idare etmesi gerektiği. Bölüm XIX. ¶ Binalarda diğer sütunların üzerine yerleştirilen sütunlar hakkında. Bölüm XX. ¶ Cisimlere dair faal bir inceleme risalesi, Floransa halkının daimi prensine ithaf edilmiş olup doğrudan Mimarlık'ın ardından gelmektedir.

Bu kenar boşluklarını bıraktı [Not: İşaret eden bir el çizimi, kenar boşluklarına ilişkin şu metni göstermektedir.] ¶ Okuyucu, bu hususta senin rahatlığın için, kenarlarda geniş yer bırakmayı uygun gördüm; zira bu kabil ilimlerin daima elde kalemle çalışıldığını ve uzman bir matematikçi için bu sahanın asla yetmeyeceğini düşündüm. Buna inan, vb.

Burada söylenenleri şu işaretlerden anlayacaksın, yani: ⎕ şey, şey, artı, census, Censuslar, ℞ kökler, ℞ ℞ köklerin kökleri, ℞ cu küpkökler ve bu minval üzere: q Cu küpün küpü, vb.

SON.

[s. 17] ¶ Barışın ve savaşın ziyneti, Milano Dükü, pek muhterem prens Ludovico Maria Sforza’ya: Kutsal İlahiyat profesörü, Küçük Kardeşler Tarikatı’ndan Borgo San Sepolcro’lu Kardeş Luca Pacioli’nin İlahi Oran üzerine mektubudur.

Kurtuluşumuzun 1498. yılına, Şubat ayının 9. gününe erişildiğinde. Mutat ikametgâhınız olan en layık mekânda, şanlı Milano şehrinizin zaptedilemez kalesinde, aynı [Dük] cenaplarının huzurunda bulunurken; haşmetli sarayınızda her daim bolca bulunan, hem din ehlinden hem de sivil kesimden, her mertebeden pek çok meşhur ve pek bilge kişinin katıldığı övgüye değer ve ilmi bir münazarada bir araya gelindi. Bu toplulukta, Piskoposların, Protonoterlerin ve Başkeşişlerin pek hürmetkar maiyetlerinin yanı sıra, mukaddes Serafik Tarikatımızdan muhterem peder ve yüce ilahiyatçı Üstat Gometio, Ponzonet lakabıyla maruf Kutsal Yazıların en layık vaizi Keşiş Domenico ve şu anda Milano’daki muteber manastırımızda naip vekili olan Muhterem Peder Üstat Francesco Busti hazır bulunmaktaydı. Sivil zevattan ise başta, şahsen velinimetim olan, zatıalinizin en kudretli ve başkumandanı, bugün emrinizdeki ikinci kişi ve ilimlerimizin benzersiz takipçisi İllustre Mösyö Galeazzo Sanseverino vardı. En şanlı erkân, mümtaz hatipler ve tıp ile astronominin en yüce simaları arasında, Serapion ve İbn-i Sina’nın ve semavi cisimlerin en açık ve keskin araştırmacısı, geleceğin müfessiri Ambrogio Rosa; her türlü illetin en bilgili tabibi Aluisi Marliano ve tıbbı her yönüyle en maharetle gözlemleyen Gabriel Pirouano yer almaktaydı. Ve yukarıda anılan, tüm bu hususlarda pek takdir gören ve hürmet edilen Nicolo Cusano ile aynı mesleklerin en mütehassısı Andrea Novarese de oradaydı. Ve her iki hukukun diğer mükemmel ve en çok danışılan doktorları, en müzeyyen hâkimler heyetinizin müşavirleri, kâtipleri ve şansölyeleri, ayrıca en basiretli mimar ve mühendislerin ve sürekli yeni şeyler icat edenlerin refakatinde, Floransa’dan hemşehrimiz olan ve yontuda, dökümde ve resimde soyadını [Not: 'Vinci'li' anlamına gelen da Vinci] herkesin gözü önünde haklı çıkaran Leonardo da Vinci bulunmaktaydı. Tıpkı boyundan düz zemine kadar yüksekliği 12 braccia [Not: kabaca bir arşına denk gelen bir ölçü birimi], yani eldeki 'a-b' doğrusunun bir parçası olduğu 37 2/3 olan, tüm tunç kütlesi yaklaşık 200.000 libre tutan ve her onsu bütünün on ikide biri eden, Monte Cavallo’daki Praxiteles eserlerinin hasedinden bütünüyle azade kılınmış, en kutlu ve mağlup edilmez pederane hatıranıza vakfedilmiş o hayranlık uyandırıcı ve muazzam atlı heykeli gibi. Kurtuluşumuza duyulan yakıcı arzunun bir derleyicisi olarak, onun eliyle işlenmiş, bedeni ve ruhi tazelenmenin layık ve dindar mekânı olan mukaddes Grazieler Mabedi’ndeki suret gibi. Ki bugün Apelles, Myron, Polyclitus ve boyun eğen diğerleri bunu açıkça ortaya koymaktadır. Bununla yetinmeyerek, yerel hareketin, çarpmaların, ağırlıkların ve bütün kuvvetlerin, yani arızi ağırlıkların paha biçilmez çalışmasına kendini vermektedir (resim ve insan hareketleri üzerine olan muteber kitabını zaten tamamlamış olarak), bütün gayretiyle bunu hak ettiği neticeye erdirmek niyetindedir. Ve Vitruvius’un eserlerinin en dakik takipçisi olan sevgili kardeşi Iacomo Andrea da Ferrara da oradaydı. Bununla birlikte, onun kendine has askeri mahareti hiçbir şekilde eksilmemiştir. O, altın ve tatlı sözleriyle, bir meziyetle donatılmış olan ve bunu başkalarıyla gönülden paylaşan kişinin Tanrı katında en büyük övgüye layık olduğunu söyledi. Zira bundan evvelemirde hayır hasenat, kişiye ise övgü ve şeref hâsıl olur; şu mukaddes sözü örnek alarak: Hilesizce öğrendiğimi, haset etmeksizin cömertçe paylaşırım. Bu en tatlı sözlerin manası zihne öyle bir nakşoldu ki mermere kazınan hiçbir şey bundan daha muhkem olamazdı. Ve her ne kadar yaratılışım gereği başlangıçta herkese, bilhassa diğerleri arasında şu ilimlere müracaat etmek benim için adeta fıtri olsa da...

[Not: Kenar boşluğundaki bir çizelgede a, c, d, e, f, g, h, k, l, m ve b noktalarıyla işaretlenmiş dikey bir ölçek yer almaktadır.]

[s. 18] ...Yüce Olan'ın engin lütfuyla, bana gerekli ilimlerin ve en muteber matematik disiplinlerinin öğretilmesi tensip buyruldu. Yine de hem bedenen hem ruhen, gece gündüz demeden sarf edilen yorucu gayretler sebebiyle bitap düşmüş vaziyetteyim. Benzer disiplin ve sahalar üzerine kaleme aldığımız büyük eserimizi özenle derleyip ulu Urbino Dükü Guidobaldo'ya ithaf edenler ile o eserin beşinci kısmına dahil edilen diğer kimseler için bütün bunların, yılları anmak üzere güneşli bir yerde diğerlerinin arasına yerleştirilmesi münasiptir. Fakat onlardan fazlasıyla gayret alarak, kesinliğin kıyısına varmak ve benzer sahalarda kaleme aldığımız diğer her eserimizi ikmal etmek üzere yeniden nefeslendim, Ekselanslarınız için ve o yerin muhterem tebaasının faydası için zikredilen tüm ilimlerin ve matematik disiplinlerinin tadını üstlenip bunlardan sevinç duymaktayım. Ayrıca her saha ve öğretiden sayısız ciltle tezyin edilmiş o en muteber kütüphanenizin zarafeti ve kusursuz süsü adına, İlahi Orantı Üzerine adlı bu muhtasar derleme ve pek faydalı risaleyi tanzim etmekteyim. Bu eser, içinde barındırdığı cisimlerin tüm maddi biçimleriyle, orayı ziyaret eden her kimsede, orada muhafaza edilen diğer en muteber şeylerle dolu bütün diğer ciltlerin uyandırdığı hayranlıktan daha azını uyandırmayacaktır. Zira söz konusu biçimler bugüne kadar gizli kalmıştır. Burada, önceden tadılmış tüm ilim ve disiplinlerin hakiki çimentosu ve kupeli [Not: madenlerin tahlilinde kullanılan bir kap] olan, her türlü spekülatif, bilimsel, pratik ve mekanik ameliyenin kendisinden neşet ettiği yüksek ve yüce şeylerden söz edeceğiz. İspat edildiği üzere, bunların bilgisi ve ön kabulü olmaksızın hiçbir beşeri ameli layıkıyla anlamak yahut icra etmek mümkün değildir. Ve böylece Ekselansları, keskin zekanızla, aile efradınızı ve diğer muhterem tebaayı bunu şevkle, yüce bir hazla ve pek faydalı semerelerle baştan sona okumaya teşvik edecektir. Zira bunlar ne kocakarı masalları ne de diğer gülünç ve sahte nüktelerdir, ne de henüz uydurulmuş inanılmaz şairane icatlardır. Ki onlar kulakları sadece bir duman uğruna besler. Filozof'a [Not: Aristoteles] göre sahte şeyler, tıpkı düzün tersi ve bir zıddın diğeri olması gibi, kendilerinden neşet eden hakiki şeylerle olan akrabalıkları sebebiyle bize faydalı olsa da, durum böyledir. Ve bu sebeple, hakiki şeyler bize daha da faydalı ve kârlıdır, çünkü bunlardan neşet etmeyen hiçbir şey hakiki değildir. Fakat İbn Rüşd'ün teyit ettiği üzere, hakiki olandan hareketle, bizim matematiksel olanlarımız en hakiki olanlardır ve kesinliğin ilk mertebesindedirler, diğer her bir tabii olanı takip ederler. Binaenaleyh, takip eden kısımlar için bir giriş ve delil olarak bu kadarı kafi gelsin. Ve böylece açıkça görülmektedir ki ey en mükemmel Dük, diğer tüm ilimler birer zan iken, yalnızca bunlara kesinlik denmelidir. Tıpkı hekimler arasında İbn Sina, Galen, Hipokrat ve diğerlerinin araya girip birinin insanın hayatı kalptedir, diğerinin beyindedir, diğerlerinin ise kandadır demesi ve tezlerini pekiştirmek için pek çok sebep ve delil ileri sürmesi gibi. Bu yüzden kesin olan şeyleri şüpheli olanlar uğruna terk etmek asla doğru değildir, zira bilgeler bunlara beyhude der. Nitekim Mesih şöyle der: "Kesin olana inanmayan, azap içinde kalacaktır." Kendimi en yüksek mertebede ve daima emanet ettiğim Ekselanslarına her daim tevazu ve hürmetle. Dilediğinizce, en mesut şekilde esen kalınız.

¶ Borgo San Sepolcro'lu Muhterem Peder Üstat Luca Pacioli, Küçük Kardeşler Tarikatı'ndan ve mukaddes teoloji profesörü, matematik disiplinlerinden İlahi Orantı üzerine derlemede, önsöz. II. Bölüm.

[Not: Düğüm işi desenli, ahşap baskı bir 'P' inisiyali yer almaktadır.]

"Bilginin başlangıcının görmekten geçtiğini bilenler için, Ferisiler hayret etmeye başladı." Bilginin başlangıcının görmekten geçtiğini bilenlerin üstadının öne sürülen otoritesi. Tıpkı kendisinin başka bir yerde ikrar edip şöyle dediği gibi: "Duyularda daha önce var olmayan hiçbir şey zihinde bulunmaz." Yani, daha önce herhangi bir şekilde duyuya sunulmamış hiçbir şey zihinde yer almaz. Ve duyularımız arasında, görmenin en asili olduğu bilgeler tarafından karara bağlanmıştır. Bu yüzdendir ki avam tarafından da gözün, zihnin anladığı ve tattığı ilk kapı olduğu boş yere söylenmemiştir. Orada zikredildiği üzere: Mısır rahiplerinin ay tutulmasına fazlasıyla hayret ettiklerini görerek sebebi araştırmışlar ve bunun güneş ile ay arasına yerin girmesiyle tabii olarak meydana geldiğini hakiki ilimle bulmuşlar, böylece mutmain olmuşlardır. Ve oradan itibaren, ardılları zihni pencerelerin nuruyla kendilerini bileyerek, bizim istifademiz için derin ilimlerine dair sayısız ciltler doldurmuşlardır.

[s. 19] Çünkü tıpkı bir düşüncenin diğerini tetiklemesi gibi, bundan da pek çok başkası doğdu. Bunu kendi içimde tartarak, matematiksel bilimlerin bu en faydalı özeti için kalemi elime almaya karar verdim. Ve bununla birlikte, ortak fayda adına onların cisimlerini kendi elimle maddi olarak uygun biçimleriyle şekillendirmeye ve bunları mevcut özetle birlikte Ekselanslarınıza sunmaya karar verdim. Bizim zamanımıza gökten inmiş bir şey gibi duran bu cisimlerin alışıldık görünümünden, zarif ve keskin zekanızın büyük bir haz duyacağından şüphe duymuyorum, bilhassa sözü edilen ışık sayesinde, tıpkı kadim Mısırlıların anılan tutulmada yaptığı gibi azımsanmayacak bir araştırmayla, bu incelemenin yardımı ve desteğiyle böylesi formların nedenlerini ve onların en tatlı ahengini bulduğunuzda. Buradan hareketle kesinlikle inanıyorum ki, geçmişte bu tür bilimleri ve disiplinleri kısmen öngörenler için o geniş ve cömert sunu yapılmışsa, gelecekte bunun çok daha yüce gönüllü ve bol olması gerekecek ve siz de her türlü özenli dikkatle sevgili aile fertlerinizi, muhterem tebaalarınızı ve diğer iyiliğinizi isteyenleri bunları edinmeye teşvik edeceksiniz. Zira sözü edilen matematiksel olanlar, diğer her bilimin bilgisine ulaşmak için temel ve merdivendir, çünkü kesinliğin ilk derecesindedirler; Filozof da bunu böyle teyit ederek der ki: "Matematiksel bilimler kesinliğin ilk derecesindedir ve doğa bilimleri onları izler." Denildiği gibi, kesinliğin ilk derecesinde olanlar matematiksel bilimler ve disiplinlerdir ve tüm doğa bilimleri onları izler. Ve onların bilgisi olmaksızın, başka herhangi bir şeyi iyi anlamak imkansız olurdu. Bilgelik Kitabı'nda da şöyle yazılmıştır: "Her şey sayı, ağırlık ve ölçüden ibarettir" (Süleyman'ın Bilgeliği 11:20), yani evrende, aşağıda ve yukarıda düzenlenmiş olan her şey, zorunlu olarak sayıya, ağırlığa ve ölçüye tabidir. Ve Aurelius Augustinus, Tanrı'nın Şehri adlı eserinde, yüce zanaatkarın bu üç şeyde pek çok övüldüğünü söyler, çünkü bunlarda "var olmayan şeyleri ayakta kılmıştır." Onun bu sevecen teşvikiyle anlıyorum ki, bu denli tatlı fayda meyvesinden habersiz pek çok kişi uyuşukluktan ve zihinsel uykudan uyandırılmalı, her türlü inceleme ve titizlikle araştırıp kendilerini tamamen bunlara vermelidir. Ve bu, çağın kendi vaktinde yenilenmesine vesile olacaktır. Ve herhangi bir bilime dair çalışmalarının her birinde, daha büyük bir gerçeklik ve hızla yetkinliğe ulaşacaklardır. Ve bu durum, Ekselanslarının yüce hakimiyetinde, şöhretin ve hak edilmiş övgünün ötesinde, onu savunmaya daima hazır olan sevgili aile fertleriniz ve aziz tebaanız nezdinde itibarınızı azımsanmayacak ölçüde artıracaktır; tıpkı soylu ve marifetli geometrici ve pek değerli mimar Arşimet'in kendi vatanı için yaptığı gibi. Kendisi (yazıldığı üzere) makineler konusundaki yeni ve çeşitli icatlarıyla Siraküza kentini, Romalıların hücumuna ve savaş başarılarına karşı, onlar Marcus Marcellus vasıtasıyla şehri aleni bir biçimde ele geçirmeye çalışıncaya dek uzun zaman savunmuştur. Ve gündelik tecrübelerle bu, Ekselanslarından gizli değildir. Her ne kadar uzun yıllardır en berrak babacan hatıranız tüm İtalya için ve Transalpin ile Cisalpin olmak üzere her iki Galya için de muazzam bir muallim ve yol gösterici olmuşsa da, başka bir adla askeri sanat denen büyük ve küçük cumhuriyetlerin savunulmasının, Geometri, Aritmetik ve Orantı bilgisi olmaksızın şerefle ve faydayla mükemmel bir şekilde icra edilebilmesi mümkün değildir. Ve kuşatma ya da savunma için nihayetinde görevlendirilmiş hiçbir değerli ordu, içinde mühendisler ve yeni makine yapıcıları bulunmadıkça tam teçhizatlı sayılamaz, tıpkı az önce Siraküza'daki büyük geometrici Arşimet hakkında söylediğimiz gibi. Eğer genel olarak onların tüm topçu birliklerine ve mühimmatına iyice bakılırsa, tabyalar ve diğer sığınaklar, bombardalar, mancınıklar, trebuşeler, mangoneller, arbaletler, balistalar, koçbaşları, kaplumbağalar, korunaklar ve sayılamayacak diğer makineler, düzenekler ve aletler arasından hangisini seçerseniz seçin, bunların daima sayıların, ölçülerin ve bunların orantılarının gücüyle imal edildiği ve şekillendirildiği görülecektir. Kaleler, kuleler, tabiyeler, surlar, dış surlar, hendekler, kulecikler ve siperler, siperlikler ve arazilerde, şehirlerde ve şatolardaki diğer tahkimatlar, gereken terazi ve çeküllerle dengelenmiş ve ayarlanmış geometri ve orantılardan başka nedir ki? Vegetius, Frontinus ve diğer seçkin müelliflerin yazdığı gibi, kadim Romalılar başka hiçbir nedenle bu denli muzaffer olmamışlardı.

[s. 20] BÖLÜM

[Not: önceki sayfadan devam ediyor] ...mühendislerin ve diğer deniz ile kara amirallerinin büyük özeni ve gayretli hazırlıkları aracılığıyla, onlar olmadan matematiksel disiplinlerin, yani Aritmetik, Geometri ve oranların yeterliliği mümkün değildir; Livius, Dionysios, Plinius ve diğerlerinin kadim tarihlerinin açık ve aşikâr kıldığı şeylerdir bunlar. Ki Rimini'nin pek âlim bir zatı olan Robertus Valturius [Not: özgünü: "Ruberto Valturi"], diğer Şanlı Efendi Sigismondo Pandolfo'ya ithaf ettiği askeri aletler [Not: özgünü: "de instrīs bellicis"] üzerine değerli eserinde her şeyi buradan çekip çıkarmıştır. Ve bahsi geçen makineler ile aletlere dair hususları "Arimineli" [Not: özgünü: "ariminese"] adını verdiği kitabına ve benzer şekilde daha pek çoğuna yerleştirir. Majestelerinin yakın akrabası, En Şanlı Urbino Dükü Federico Feltre'nin en kutlu hatırası, Urbino'daki soylu ve hayranlık uyandırıcı sarayının o muazzam yapısının tamamını, kaidesinin etrafında, en değerli taş ustaları ve heykeltıraşların eliyle işlenmiş canlı ve güzel taştan bir friz halinde düzenli bir tarzda tanzim ettirmiştir. Tıpkı diğerleri arasında, Julius Caesar'ın maharetli köprüye dair yorumlarında okunduğu gibi. Ve tıpkı bugüne kadar Todi'nin muteber Umbria şehrinde, San Fortunato kilisesinde, en şanlı pederinizin hatırasına ait kutsal manastırımızda, kazandığı meşhur zafer üzerine bir köprü için usulünce yerleştirdiği, halka açık halde asılı duran kalın halatlardan büyük bir kalabalığın hâlâ bulunması gibi. Skolastik filozofumuz, en ince fikirli John Duns Scotus da kutsal teolojinin o büyük tefekkürlerine, kutsal eserleri boyunca görüldüğü üzere, matematik disiplinlerinin bilgisi haricinde başka bir yolla ulaşmış değildir. Bilhassa Sententiae'nin ikinci kitabındaki yer meselesine iyi bakılırsa, soruşturmasında meleğin varlığı için kendine has ve belirlenmiş bir mekânı olup olmadığını sorduğunda, en keskin görüşlü Megaralı filozofumuz Öklid'in o yüce cildinin tamamını anlamış olduğunu pekâlâ gösterir. Benzer şekilde, fizik, metafizik, İkinci Analitikler [Not: özgünü: "posteriora"] ve diğerlerini yazanların Hükümdarının metinleri de zikredilen disiplinlerin bilinmemesi haricinde başka bir nedenle güç görünmez. İyi astronomların azlığı da aritmetik, geometri, oranlar ve orantılılığın noksanlığından başka bir sebepten değildir. Ve 10. ile 9. yüzyılların insanları hükümlerinde Batlamyus, Ebu Ma'şer, Fergânî, Câbir, Alfonso, Bianchini, Prodocino ve diğerlerinin hesapladığı cetveller, almanaklar ve başka şeylerle kendilerini idare ederler ki bunlar yazıcıların dikkatsizliği yüzünden lekelenebilir ve bozulabilir. Ve netice itibarıyla, bunlara güvenmekle, kendilerine itimat edenlerin azımsanmayacak zararına ve ziyanına yol açacak şekilde çok büyük ve bariz hatalara varırlar. Bütün belediye kanunlarının en üstün faydası da bu işlerin ehli olanların bana defalarca izah ettiği üzere, taşkınlıklarına dair suların hareketlerini ve dolanımlarını yargılamakta yatar. Onlardan biri olarak, seçkin reisleri Bartolo da Sassoferrato müstakil bir risale kaleme almış ve önsözündeki o "Tiberina" başlığı altında geometri ile aritmetiği pek çok övmüştür. Bunları kutsal teoloji profesörü Guido adındaki rahiplerimizden birinden benzer şekilde öğrendiğini ikrar eder; o risalede Tiber'in taşkınları yoluyla bazen alıp bazen vermesi, bilhassa Deruta'nın [Not: özgünü: "pero sa verbū deruta"] o taraflarında vuku bulanlar yer alır. Burada daima doğrusal ve eğrisel geometrik şekillerle, en keskin görüşlü filozofumuz Öklid zikredilir, en büyük incelikle atıfta bulunulur ve neticeye bağlanır. Onun tatlı, latif musiki ahenginden, perspektifin en üstün güzelliği ve zihni ferahlığından, deniz ve kara âleminin tasviri ile gök cisimleri ve semavi veçhelerin öğretisiyle birlikte mimarlığın en ihtimamlı düzeninden bahsetmiyorum, zira sizin için şimdiye kadar söylenmiş olanlar zaten açık görünmektedir. Okuyucuya daha az usanç vermek adına, insanın uğraşlarında gerekli olan bütün mekanik sanatlarla birlikte diğer pek çok ameli ve nazari meseleyi bir kenara bırakıyorum ki bunların desteği olmaksızın, onların usulünce iktisap edilmesini gözetmek mümkün değildir. Dahası, çağımızda iyi matematikçilerin az olmasına şaşmamak gerekir, zira oburluk, uyku ve tembel tüylerin yanı sıra, iyi muallimlerin nadirliği ve kısmen de alıcı zihinlerin zayıflığı buna sebeptir. Bundan ötürü bilgeler arasında, yaygın bir darbımesel olarak ustalıkla söylenegelmiştir: Altın ateşle sınanır, istidat matematikle, yani bunların iyiliği ateşle, aklın mükemmelliği ise matematik disiplinleriyle gösterilir. Ki bunun manası, iyi bir aklın matematikte temayüz etmeye en ziyade yatkın olduğudur.

[s. 21] B iii

...en büyük soyutlama ve incelikte olduklarını, çünkü daima duyulur maddenin haricinde düşünülmeleri gerektiğini. Ve hakikaten onlar, yaygın darbımeselde dendiği gibi, "havadaki kılı kırk yaran" şeylerdir. Bu sebeptendir ki kadim ve ilahi filozof Platon, ana kapısının tepesine büyük ve okunaklı harflerle şu resmi sözleri yerleştirdiğinde, geometri bilmeyenleri en meşhur Gymnasion'una layıkıyla kabul etmemiştir, yani:

> Nemo huc geometrie expers ingrediat.

Yani: iyi bir geometrici olmayan kimse buraya giremez. Bunu yapmıştır, zira gizli diğer bütün ilimler onda bulunur. Doğanın en ihtimamlı temaşacısı Pythagoras, onun o pek tatlı tatlılığıyla öylesine dolmuştu ki dik açının keşfi için, kendisi hakkında okunduğu ve Vitruvius'un naklettiği üzere, aşağıda anlatılacağı gibi, en büyük şenlik ve sevinçle tanrılara 100 öküz kurban etmiştir. Ve matematiksel şeylerin medhi için şimdilik bu kadarı kâfidir. Bunların bu meşhur şehrinizdeki adedi, zatıalinizin lütfuyla, son zamanlarda tarafınızdan başlatılan daimi aleni tedrisatı sayesinde, bu hususlarda En Yüce Olan'ın bana bahşettiği inayet uyarınca seçkin dinleyicilerin terakkisiyle, açıkça ve bütün ihtimamla (onların takdirince), Aritmetik ve Geometri ilimlerinde, oranlar ve orantılılıkta mezkûr Öklid'in o yüce cildini şerh ederek şimdiden azımsanmayacak derecede artmaya başlamıştır. Ve onun on kitabına pek değerli bir nihayet vermiş olarak, daha büyük bir fayda ve onların geniş kavranışı için, teorisine daima kendi ameliyelemizi katarak ve bunun derhal ikmali için vaktin kalanını tahsis ederek.

¶ Önsöz bittiğine göre, bu "Matematikçi" adından ne anlaşılması gerektiğini açıklığa kavuşturmak gerekir. Bölüm III.

Bu "Matematikçi" terimi, pek muhterem Efendim, Grekçedeki öğrenme/disiplin sözcüğünden türetilmiştir ki bizim dilimizde "öğrenilebilir" demekle eşdeğerdir. Ve gayemiz bakımından, matematiksel bilimler ve disiplinler dendiğinde şunları anlarız, Aritmetik, Geometri, Astroloji, Müzik, Perspektif, Mimarlık ve Kozmografya ve bunlara bağlı olan diğerleri. Yine de bilgeler arasında yaygın olarak ilk dördü kabul edilir, yani Aritmetik, Geometri, Astronomi ve Müzik; diğerlerine ise "ikincil", yani bu dörde bağlı olanlar denir. Platon, Aristoteles ve etimolojilerinde Isidorus böyle ister. Ve bilgin Boethius da Aritmetik adlı eserinde böyle der. Fakat bizim zayıf ve naçiz kanaatimizce, bizi ya üçe ya da beşe mecbur kılmaktadır, yani müzik söz konusu nedenlerden ötürü dışarıda bırakılarak Aritmetik, Geometri ve Astronomi; yahut müziği söz konusu üçümüze ekledikleri kadar haklı gerekçelerle Perspektif de eklenerek beşe tamamlanması. Eğer müziğin, doğal duyulardan biri olan işitmeyi hoşnut ettiğini söylerlerse, diğeri de zihnin ilk kapısı olması hasebiyle çok daha üstün olan görmeyi hoşnut eder; biri sesli sayıyı ve seslendiriliş süresinde kapsanan ölçüyü ilgilendirirken, diğerinin bütün tanımına uygun doğal sayıyı ve görme çizgisinin ölçüsünü ilgilendirdiğini söylesinler. Biri ruhu uyum yoluyla tazelerse, diğeri münasip mesafe ve renklerin çeşitliliğiyle çokça haz verir. Biri armonik oranları dikkate alırsa, diğeri aritmetik ve geometrik olanları dikkate alır. Ve kısacası, pek muhterem Efendim, bunu zihnimde evirip çevireli yıllar oldu. Ve hiç kimse bana neden üç ya da beş değil de dört olduğunu açıklığa kavuşturamadı. Yine de bunca bilge kişinin yanılmayacağını takdir ederim. Ve onların sözleriyle de cehaletim giderilmiş değildir. Ah bana yazık, uygun hatlarıyla güzelce tertip edilmiş, bir tek nefesi eksik gibi duran zarif bir figürü görüp de onu insani olandan ziyade ilahi bir şey olarak değerlendirmeyecek kim vardır? Ve resim sanatı, denebilecek en ileri derecede doğayı taklit eder. Bu durum, kurtuluşumuza duyulan o yakıcı arzunun yukarıda anılan suretinde gözlerimize açıkça görünmektedir [Not: Leonardo da Vinci'nin Son Akşam Yemeği tablosuna atıfta bulunuluyor], orada şaşmaz hakikatin sesiyle şöyle dediğinde havarilerin canlılığını daha büyük bir dikkatle hayal etmek mümkün değildir:

> vnus vestrum me traditurus est.

Orada hal ve hareketlerle, birinden diğerine ve diğerinden birine, canlı ve kederli bir hayranlıkla, o zarif elleriyle öylesine layıkıyla konuşur gibi görünürler ki...

[s. 22] BÖLÜM

...Lionardo'muz bunu böyle tertip etti. Tıpkı Plinius'ta Zeuxis ve Parrhasius hakkında resim sanatına dair okunduğu gibi; aynı uğraşta yarışırlarken tüm gayretlerini ortaya koymuşlardı; ilki, içine üzümleri yerleştirilmiş bir sepet resmi yapıp ortaya koydu ve kuşlar onları gagalamaya gelince yenik düştüler. Diğeri ise bir tül resmi yaptı; bunun üzerine Zeuxis, kendi eserini de ortaya koymuş olan ve onun eserini örten bir tül olduğunu sanan Parrhasius'a, "Tülü kaldır da herkes seninkini görsün, tıpkı benimkini gördükleri gibi," dedi ve böylece mağlup oldu. Zira biri akılsız hayvanlar olan kuşları, diğeri ise akıl sahibi bir adamı ve ustayı aldattıysa, yanılsama böylesine büyüktü. Şayet (ondan bihaber olsam da) ona duyduğum büyük haz ve yüce sevgi beni yanıltmıyorsa. Ve umumiyetle, resmin haz vermediği hiçbir soylu ruh yoktur. Akıllı ve akılsız tüm hayvanlar bile ona çekildiğine göre. Bu nedenle, başka bir delil çıkmadıkça, üçünün asıl ve diğerlerinin ikincil olduğu ya da müziği dahil ederlerse beş olduğu kanaatinde kalacağım; perspektifin daha az övgüye layık olmadığı göz önüne alındığında, onu bir kenara itmek bana yersiz görünmektedir. Ve eminim ki bir inanç esası olmadığından, bu görüşüm hoşgörüyle karşılanacaktır. Ve söz konusu ada dair söylenecekler bu kadardır.

¶ Okuyucunun bunu anlayabilmesi için dikkat etmesi gereken hususlar hakkında. Bölüm IV.

Bundan sonra, zahmeti azaltmak adına şu husus akılda tutulmalıdır: Bir yerde "birincinin birincisi", "ikincinin dördüncüsü", "beşincinin onuncusu", "altıncının 20'ncisi" gibi atıflar yapıldığında ve bu böylece on beşinciye kadar sürdüğünde, her zaman birinci atıftan neticelerin sayısı anlaşılmalıdır. İkinci atıftan ise, bu ilimlerin önderi ve rehberi olarak bütünüyle izinden gittiğimiz filozofumuz Öklid'in kitaplarının sayısı anlaşılmalıdır. Yani "birincinin 5'incisiyle" denildiğinde, onun birinci kitabının beşinci neticesi kastedilir; Aritmetik ve Geometrinin ilkeleri ve unsurlarına dair genel kitabını oluşturan diğer kısmi kitaplar için de bu böyledir. Ancak tarafımızdan getirilen yetke onun başka bir eserinden ya da başka bir müelliften ise, o müellifin kim olduğu açıkça anılacaktır. ¶ Ayrıca, benzer ilimlerde, bilhassa da lüzumu üzerine bizim tarafımızdan ve hatta diğer herkesçe kullanılması âdet olmuş pek çok muhtelif işaret ve kısaltmaya dair: Nitekim tıp ilmi dirhem, ons, drahmi ve avuç için kendi işaretlerini kullanır. Kuyumcular ve cevahir ustaları buğday tanesi, dinar ve kırat için kullanır. Müneccimler Jüpiter, Merkür, Satürn, Güneş, Ay ve diğerleri için benzer şekilde kendilerininkini kullanır. Tüccarlar da aynı şekilde kısaltma maksadıyla lira, soldi, grossi ve denari için kullanır. Ve bu, yalnızca yazının ve aynı zamanda okumanın tafsilatından kaçınmak içindir; zira aksi yapılsaydı, çok miktarda kâğıt mürekkeple dolup taşardı. Benzer biçimde biz de riyaziyede kuramsal tatbikatı ve daha önce andığımız eserimizde yer aldığı üzere "şey", "sayı karesi" ve "küp" ile diğer terimleri ifade eden başka işaretleri kullanırız. Bunların bir kısmını burada dahi kullanacağız ve bunlar evvelce tabloya yerleştirdiklerimizdir. Aynı şekilde şu adlar, yani "çarpma", "hasıl-ı darb", "dikdörtgen", bir ve aynı anlama gelir. Keza şunlar da, yani "bir niceliğin karesi" ile "bir niceliğin kuvveti", bir ve aynı şeydir; zira birincinin sonuncusuna göre çizginin kuvveti onun karesine nispetledir. Ve çizginin olabileceğinden fazlası, onun karesidir. Sözlerin anlamında hataya düşülmemesi için, bu hususlara usulümüz boyunca zaman zaman dikkat edilmelidir.

¶ İşbu risalenin münasip başlığına dair. Bölüm V.

Mükemmel Efendim, risalemizin başlığının "De Divina Proportione" [Not: özgünü: "dela diuina proportione"] olması pek yerindedir. Bu da, bu gayet faydalı bahsimizde bizzat Tanrı'ya atfetmek niyetinde olduğumuz orantımızda bulduğum birçok benzer münasebetten ileri gelir. Bunların arasından, maksadımızın kifayeti için dördünü ele alacağız. ¶ Birincisi, onun yalnızca bir tek olması, başka olmaması ve ona başka...

[s. 23] ...türler ya da ayrımlar tayin etmenin imkânsızlığıdır. Ki bu teklik, gerek tüm teoloji gerekse felsefe ekolüne göre bizzat Tanrı'nın en yüce sıfatıdır. ¶ İkinci münasebet, Kutsal Teslis'e dairdir. Yani, tıpkı İlahî olanda üç şahıs, yani Baba, Oğul ve Kutsal Ruh arasında tek ve aynı cevher bulunduğu gibi, bu türden tek ve aynı bir orantının daima üç terime sahip olması gerekir; ileride söyleneceği üzere asla daha fazlasında ya da daha azında bulunamaz. ¶ Üçüncü münasebet şudur: Tıpkı Tanrı'nın bizim tarafımızdan kelimelerle layıkıyla tanımlanamaması ve kavranamaması gibi, bu bizim orantımız da akılla kavranabilir bir sayıyla tayin edilemez, hiçbir rasyonel nicelikle ifade edilemez, bilakis daima gizli ve sırlıdır; matematikçiler tarafından da rasyonel olmayan oran diye adlandırılır. ¶ Dördüncü münasebet şudur: Tıpkı Tanrı'nın asla değişmemesi, her şeyde bütünüyle ve her parçada tastamam var olması gibi, bu mevcut orantımız da ister büyük ister küçük olsun, sürekli ve ayrık her nicelikte daima bir ve aynıdır, her daim değişmezdir; hiçbir şekilde değişemez ve zihin tarafından başka türlü kavranamaz, nitekim usulümüz bunu gösterecektir. ¶ Beşinci münasebet ise öncekilerin yanına layıkıyla eklenebilir, o da şudur: Tıpkı Tanrı'nın, diğer adıyla beşinci unsur denilen semavi kudrete ve onun vasıtasıyla diğer dört basit cisme, yani dört unsura (Toprak, Su, Hava ve Ateş) ve bunlar vasıtasıyla tabiatta bulunan diğer her şeye varlık bahşetmesi gibi; bu bizim kutsal orantımız da (kadim Platon'un Timaios'unda belirttiği üzere) göğün bizzat kendisine biçimsel varlığını verir ve ona 12 yüzlü cisim, diğer adıyla 12 beşgenli cisim denen cismin suretini atfeder. Ki aşağıda gösterileceği üzere, bunu bizim orantımız olmaksızın meydana getirmek imkânsızdır. Benzer şekilde, diğer unsurların her birine de aralarında hiçbir şekilde çakışmayan kendi has suretlerini tayin eder: yani Ateş'e 4 yüzlü cisim denen piramidal sureti; Toprak'a 6 yüzlü cisim denen kübik sureti; Hava'ya 8 yüzlü cisim denen sureti ve Su'ya 20 yüzlü cisim denen sureti verir. Bu tür suret ve şekillere, her birinin zevki ayrı ayrı anlatılacağı üzere, bütün bilgeler tarafından "düzgün cisimler" denir. Ve bunlar sonrasında, tâbi cisimler denilen sonsuz sayıdaki diğer cisimlere aracılık eder. Bu beş düzgün cismi, bizim orantımız olmaksızın ne birbirleriyle oranlamak ne de küre içine çizilebilir olarak kavramak mümkündür; bunların hepsi aşağıda görülecektir. Daha pek çoğu ileri sürülebilecek olsa da, bu münasebetler işbu muhtasar eserin layıkıyla adlandırılması için yeterli derecede gösterilmiştir.

¶ Onun layık olduğu övgüye dair. Bölüm VI.

Bu bizim oranımız, pek muhterem Efendim, sonsuz gücü bakımından, ne kadar söylense az kalacak bir imtiyaza ve mükemmelliğe layıktır. Zira onun bilgisi olmaksızın, ne felsefede ne de başka herhangi bir ilimde hayranlığa en ziyade layık pek çok şey asla gün ışığına çıkamazdı. En meşhur matematikçimiz olan büyük filozof Campanus'un, [Öklid'in] 14. [kitabının] onuncusu hakkında söylediği gibi, bu lütuf muhakkak ki üstün ilkelerin değişmez tabiatı tarafından bahşedilmiştir. Bilhassa cisimlerin gerek büyüklük gerek taban çokluğu, gerekse şekil ve biçim bakımından pek çok çeşidini, aralarındaki belli bir oransız uyumla uyuşturan şey olduğu görüldüğünde; ki bu durum bizim sürecimizde anlaşılacak ve (ona göre bölünmüş bir doğrunun) hayret verici etkilerini ortaya koyacaktır; bu etkiler doğal değil, hakikaten ilahi olarak adlandırılmalıdır. Bunların sıralamasındaki ilki şu olacaktır.

Oranımıza göre bölünmüş bir doğrunun ilk etkisi hakkında. Bölüm VII.

Düz bir doğru, bir orta ve iki uç terimi haiz orana göre (ki bilgeler önceden bahsi geçen bu oranımıza başka bir isimle bunu derler) bölündüğünde, bu şekilde oranlanmış ve bölünmüş olan tüm doğrunun yarısı onun büyük kısmına eklenirse, birleşik toplamlarının karesinin, mezkûr...

[s. 24] tam biçiminin her zaman beş katı, yani beş misli olması zorunlulukla gerekecektir. Bundan başka, nicelikler arasındaki mezkûr oranın nasıl anlaşılması ve yorumlanması gerektiğini, en bilgili kimselerin ciltlerinde bunu nasıl adlandırdıklarını açıklığa kavuşturmak icap eder. Bu sebeple, onun her üçlünün kendine has vasfı olan, bir orta ve iki uç terimi haiz Oran olarak adlandırıldığını söylüyorum. Zira verilen herhangi bir üçlü, her zaman iki ucuyla birlikte bir ortayı haiz olacaktır; çünkü orta, onlar olmaksızın asla anlaşılamaz. Ve 6. [Kitabın] 3. tanımında böyle bir bölmenin nasıl anlaşılması gerektiği önceden tarif edilmiş olarak, 6. [Kitabın] 29. [Önermesinde] bir niceliğin nasıl bölüneceği bu suretle öğretilir. Gerçi 2. [Kitabında], 11. [Önerme] ile bir doğruyu aynı güç ve kuvvet altında nasıl böleceğini gösterir, [Önerme] 5'i geçene dek orana başka türlü temas etmez. Ve Campanus tarafından 9. [Kitabın] 16'sında sayılar arasında zikredilmiştir. Ve bu, onun isimlendirilmesine dairdir.

Ortası ve uçları nasıl anlaşılır.

Oranımızın kendi hususi ismiyle nasıl anıldığı anlaşıldıktan sonra, verilen herhangi bir nicelikte mezkûr ortanın ve uçların nasıl anlaşılması gerektiği ve mezkûr ilahi oranın bunlar arasında bulunabilmesi için ne şekilde şart koşulmaları icap ettiği geriye kalır. Bu sebeple bilinmelidir ki, [Öklid'in] beşinci [kitabında], aynı türden üç terim arasında zorunlu olarak iki bağıntı veya diyebiliriz ki iki oran bulunduğu tesis edilmiştir: biri birinci terim ile ikinci arasında, diğeri ise ikinci ile üçüncü arasında. Mesela, aynı cinsten üç nicelik olsun (zira aksi takdirde, aralarında hiçbir oran olamayacağı anlaşılır). Birincisi olsun ve sayı olarak 9 olsun. İkincisi olsun ve 6 olsun. Üçüncüsü olsun ve 4 olsun. Bunlar arasında iki oran olduğunu söylüyorum: biri 'dan 'ye, yani 9'dan 6'ya olanıdır ki buna eserimizde yaygın olarak 1,5'e 1 oranı deriz ve büyük terim küçük terimi bir defa ve bir de yarım defa ihtiva ettiğinde meydana gelir. Çünkü 9, 6'yı ve ayrıca 6'nın yarısı olan 3'ü ihtiva eder ve bu sebeple böyle adlandırılır. Fakat burada genel olarak oranlardan söz etmeyi kastetmediğimizden, daha önce bahsi geçen eserimizde orantılılıklarla birlikte onları etraflıca ve tam olarak ele alıp açıkladığımızdan, burada onlar üzerinde daha fazla durmaya lüzum görmüyorum; bilakis, genel olarak onlar hakkında söylenmiş olan her şey, tanımları ve ayrımlarıyla birlikte önceden varsayılmalıdır. Ve burada sözümüz yalnızca bu eşsiz olana dairdir, zira bunun için bu denli yararlı bir yöntemin daha önce hiç kimse tarafından ele alındığı görülmemiştir. Şimdi, üç niceliğe dair asıl maksada dönecek olursak, ikinciden, yani 'den, üçüncüye, yani 'ye, yani 6'dan 4'e de benzer şekilde başka bir oran vardır. Bunların benzer veya benzemez olması şu an bizi ilgilendirmez. Yegâne maksat, aynı cinsten üç terim arasında mutlaka iki oranın bulunması gerektiğini açıklamaktır. Bizim ilahi [oranımızın] da benzer şekilde aynı şartlara riayet ettiğini söylüyorum: yani üç terimi arasında, yani orta ve iki uç arasında, istisnasız olarak, daima bir ve aynı addan iki oranı ihtiva eder. Bu, diğerleri için, ister sürekli ister süreksiz olsunlar, sonsuz derecede çeşitli şekillerde vuku bulabilecek bir şeydir. Zira bazen üç terimleri arasında iki katlı, bazen üç katlı ve bütün yaygın türler boyunca devam eden oranlar bulunacaktır. Fakat bizim bu oranımızın ortası ile uçları arasında, söyleneceği üzere, bunun değişmesi mümkün değildir. Bu yüzden yüce Yaratıcı ile dördüncü uygunluğu haklı olarak tesis eder ve tanımlarının şartlarına uyarak, hiçbir tür veya başka bir fark olmaksızın diğer oranlar arasında sayılır. Bunda onu, şeriatı ilga etmeye değil, tamamlamaya gelen ve insanlar arasında yaşarken Meryem ve Yusuf'a tabi ve itaatkâr olan Kurtarıcımıza benzetebiliriz. Böylece gökten indirilen bu bizim oranımız, tanım ve şartlarda diğerlerine eşlik eder ve onları alçaltmaz; aksine, farksız olarak bütün nicelikler arasında birliğin üstünlüğünü elinde tutarak ve asla değişmeyerek onları daha geniş bir şekilde yüceltir; nitekim Aziz Severinus'umuzun [Not: Muhtemelen Boethius, Anicius Manlius Severinus Boethius kastedilmektedir] ulu Tanrı hakkında söylediği gibi: [Not: Özgünü: "Stabilisq; manens dat cuncta moueri"] "Sabit kalarak, her şeye hareket verir." Bu sebeple, ortaya çıkan nicelikler arasında onu tanıyabilmek için bilinmelidir ki, aralıksız bir orantılılık içinde, üç terimi arasında daima değişmeksizin yerleşmiş halde bulunur.

[s. 25] şu şekilde: yani küçük ucun, küçük ile ortanın birleşimiyle çarpımı, ortanın karesine eşittir. Ve sonuç olarak, beşinci [kitabın] 10. tanımı uyarınca, söz konusu birleşim zorunlu olarak onun büyük ucu olmalıdır. Ve herhangi bir türde sıralanmış üç nicelik bulunduğunda, bunların orta ve iki uca sahip orana göre olduğu söylenir. Bunun büyük ucu daima küçüğün ve ortanın birleşimi olacaktır. Söz konusu büyük ucun, bu kuruluşa göre iki parçaya, yani küçük uca ve ortaya bölünmüş bütün nicelik olduğunu söyleyebiliriz. Dolayısıyla, söz konusu oranın rasyonel olamayacağı, eğer büyük uç rasyonel ise küçük ucun ortada hiçbir sayıyla asla gösterilemeyeceği kaydedilmelidir. Çünkü aşağıda açıkça belirtileceği üzere, bunlar her zaman irrasyonel olacaktır. Ve bu, yukarıdaki gibi, Tanrı katındaki üçüncü tarza tekabül eder.

Bir niceliğin bir orta ve iki uca sahip orana göre bölünmüş olmasının nasıl anlaşılacağı. Bölüm VIII.

Bir niceliği bir orta ve iki uca sahip orana göre bölmeye ilişkin bu şeylerin, iyice kaydedildikten sonra, filozofumuzun [Not: Öklid kastedilmektedir] 6. [Kitabın] 3. tanımında açıkladığı üzere, küçüğün bölünmemiş söz konusu niceliğin bütünüyle çarpımının, büyük parçanın karesi kadar olacağı şekilde iki eşitsiz parça yapılması gerektiği anlamına geldiğini bilmeliyiz. Ve bu nedenle, bir meselede söz konusu niceliğin bir orta ve iki uca sahip orana göre bölünmesi belirtilmeyip de yalnızca bir parçanın söz konusu niceliğin bütünüyle çarpımının diğer parçanın karesine eşit olacağı şartıyla ondan iki parça yapılması söylendiğinde, sanattan iyi anlayan ve bu konuda uzman olan kimse maksadı bizim bu oranımıza irca etmelidir, çünkü başka türlü yorumlanamaz. Örneğin birisi şöyle diyecek olsa: "Bana 10'dan öyle iki parça yap ki, birinin 10 ile çarpımı, diğerinin kendisiyle çarpımı kadar etsin." Bu mesele ve benzerleri, denklem çözme yöntemi ve denklemlerin dengelenmesi denilen, diğer bir adıyla söz konusu eserimizde ortaya konan "şey" kuralı olan spekülatif pratikte tarafımızdan verilen belgelere göre amel edilerek çözülmüş bulunacaktır. Bir parça, yani küçük olanı, 15 eksi 125'in köküdür; diğeri, yani büyük olanı ise 125'in kökü eksi 5 olacaktır. Bu şekilde tarif edilen bu parçalar irrasyoneldir ve sanatta kalanlar olarak adlandırılır. Bunların türleri filozofumuz tarafından 10. [Kitabın] 79. [önermesinde] 6 olarak tayin edilmiştir. Ve yaygın olarak söz konusu parçalar ifade edilirken, küçük olan şöyle denir: 15 eksi 125'in kökü. Ve bu ifade şu anlama gelir: 11'den biraz fazla olan 125'in kökünü al ve bunu 15'ten çıkar, geriye 3'ten biraz fazla kalır ya da 4'ten biraz az diyebiliriz. Ve büyük olan şöyle ifade edilir: 125'in kökü eksi 5. Ve bu şu anlama gelir: söylendiği gibi 11'den biraz fazla olan 125'in kökünü al ve bundan 5 çıkar, bu da söz konusu büyük parça için 6'dan biraz fazla ya da 7'den biraz az bırakacaktır. Fakat kalanların, iki terimli ifadelerin, köklerin ve diğer tüm niceliklerin, rasyonel ve irrasyonel, tam ve kesirli olanların her türlü çarpma, toplama, çıkarma ve bölme gibi benzer işlemlerini söz konusu eserimizde eksiksiz olarak gösterdiğim için burada tekrarlamaya lüzum görmüyorum, sadece yeni şeyler söylemeye gayret ediyorum ve daha önce okunmuş olanları yinelemek istemiyorum. Ve böylece, herhangi bir nicelikte bölündüğünde, sürekli orantıda sıralanmış üç terimimiz daima bulunacaktır; öyle ki biri, bu şekilde bölünmüş bütün nicelik, yani büyük uç olacaktır, tıpkı burada önerilen meseledeki 10 gibi. Diğeri büyük parça, yani orta olacaktır ki bu da 125'in kökü eksi 5'tir. Üçüncüsü, yani küçük olanı, 15 eksi 125'in kökü olacaktır. Aralarında aynı oran bulunacaktır, yani birinciden ikinciye ne ise ikinciden üçüncüye de öyle, ve tersine, yani üçüncüden ikinciye ne ise ikinciden birinciye de öyle olacaktır. Ve küçük olanı, yani 15 eksi 125'in kökünü büyük olanla, yani 10 ile çarpmak, ortayı kendisiyle, yani 125'in kökü eksi 5 ile çarpmakla aynı sonuca varır; çünkü her iki çarpım da tıpkı oranımızın gerektirdiği gibi 150 eksi 12.500'ün köküdür. Ve bu sebeple 10'un, orta ve iki uca sahip orana göre bölünmüş olduğu söylenir ve onun büyük parçası 125'in kökü eksi 5, küçük parçası ise 15 eksi 125'in köküdür; on üçüncü [kitabın] altıncı [önermesinde] ve ayrıca ikincinin on birincisinde ve 9'un 16'ncısında kanıtlandığı üzere bunların her ikisi de zorunlu olarak irrasyonel olacaktır; bu da bu şekilde bölünmüş niceliğin bilinmesi içindir.

[s. 26] şu şekilde: yani küçük ucun, küçük ile ortanın birleşimiyle çarpımı, ortanın karesine eşittir. Ve sonuç olarak, beşinci [kitabın] [Not: Öklid'in Elemanlar'ı kastedilmektedir] 10. tanımı uyarınca, söz konusu birleşim zorunlu olarak onun büyük ucu olmalıdır. Ve herhangi bir türde sıralanmış üç nicelik bulunduğunda, bunların orta ve iki uca sahip orana göre olduğu söylenir. Bunun büyük ucu daima küçüğün ve ortanın birleşimi olacaktır. Söz konusu büyük ucun, o iki parçaya, yani küçük uca ve ortaya bölünmüş bütün nicelik olduğunu söyleyebiliriz. Dolayısıyla, söz konusu oranın rasyonel olamayacağı, eğer büyük uç rasyonel ise küçük ucun ortada hiçbir sayıyla asla gösterilemeyeceği kaydedilmelidir. Çünkü aşağıda açıkça belirtileceği üzere, bunlar her zaman irrasyonel olacaktır. Ve bu, yukarıdaki gibi, Tanrı katındaki üçüncü tarza tekabül eder.

İyi bilinmelidir ki, bir niceliğin bir orta ve iki uç terimi haiz orana göre bölünmesine dair bu hususlar etraflıca dikkate alındığında, filozofumuzun [Not: Öklid kastedilmektedir] 6. [Kitabın] 3. tanımında beyan ettiği üzere, bahsi geçen bölünmüş niceliğin tamamı ile küçük parçanın çarpımının, büyük parçanın karesine eşit olacağı şekilde iki eşitsiz parça meydana getirilmesi gerektiği anlamına gelir. Dolayısıyla, bir meselede söz konusu niceliğin bir orta ve iki uç terimi haiz orana göre bölünmesi gerektiği açıkça belirtilmeyip de yalnızca, bir parçanın söz konusu niceliğin tamamıyla çarpımının diğer parçanın karesine eşit olacağı şartıyla iki parçaya ayrılması emredildiğinde, meseleyi iyi kavrayan ve sanatta mahir olan kimse bu önermeyi sözünü ettiğimiz orana irca etmelidir. Zira bu başka türlü tefsir edilemez. Mesela, biri çıkıp da "10 sayısından öyle iki parça yap ki, birinin bütün ile çarpımı, diğerinin kendisiyle çarpımı kadar etsin" derse, bu mesele ve benzerleri, cebir ve denklemleri dengeleme sanatı denilen kuramsal uygulamada tarafımızca verilen belgelere göre amel edildiğinde çözüme kavuşturulacaktır; zira talep edilen denklemde konulan şey için başka bir kural yoktur. Parçalardan biri, yani küçük olanı, 15 eksi 125'in karekökü, eksi 5'tir. Bu şekilde tanımlanan bu parçalar irrasyoneldir ve sanatta bunlara artıklar/kalanlar denir. Filozofumuz bunlara Öklid'in 10. [kitabının] 79. [önermesinde] yer verir. Halk dilinde ise bu parçalar şu şekilde ifade edilir: küçük olanı 15 eksi 125'in kareköküdür. Böyle bir ifade, 11'den biraz fazla olan 125'in karekökünü almak ve bunu 15'ten çıkarmak demektir; öyle ki geriye 3'ten biraz fazla ya da başka bir deyişle 4'ten biraz az kalacaktır. Büyük olanı ise 125'in karekökü eksi 5 olarak ifade edilir. Bu da dendiği gibi 11'den biraz fazla olan 125'in karekökünü almak ve bundan 5 çıkarmak anlamına gelir; böylece söz konusu büyük parça için geriye 6'dan biraz fazla ya da başka bir deyişle 7'den biraz az kalacaktır. Ancak artıkları, binomları, kökleri ve diğer tüm rasyonel ile irrasyonel nicelikleri ve her türlü kesri çarpma, toplama, çıkarma ve bölme gibi benzer işlemler yukarıda adı geçen eserimizde eksiksiz bir şekilde gösterildiğinden, onları burada tekrarlamakla meşgul olmak istemem; yalnızca yeni şeyler söylemeye gayret ederim, daha önce beyan edilmiş olanları yinelemeye değil. Böylelikle, bu tarzda bölünen her nicelik, sürekli orantı dahilinde sıralanmış daima üç terime sahip olacaktır: biri bu şekilde bölünen niceliğin tamamı, yani buradaki örnek meselede 10 olduğu gibi büyük uç terimdir. Diğeri büyük parça, yani 125'in karekökü eksi 5 olan orta terim olacaktır. Üçüncüsü, yani küçük olanı ise 15 eksi 125'in karekökü olacaktır. Bunların arasında aynı oran bulunacaktır; yani birinciden ikinciye olan oran, ikinciden üçüncüye olan oran gibidir ve bilakis, üçüncüden ikinciye olan oran da ikinciden birinciye olan oran gibidir. Küçük olanı, yani 15 eksi 125'in karekökünü büyük olanla, yani 10 ile çarpmak, orta terimi, yani 125'in karekökü eksi 5'i kendisiyle çarpmakla aynı sonuca varır; zira her iki çarpım da, tıpkı oranımızın gerektirdiği üzere, 150 eksi 11250'nin [?] karekökü edecektir. Bundan ötürü 10 sayısının, bir orta ve iki uç terimi haiz orana göre bölündüğü söylenir; bunun büyük parçası 125'in karekökü eksi 5, küçük parçası ise 15 eksi 125'in kareköküdür. On üçüncü [kitabın] 6. önermesinde ve keza ikinci [kitabın] 11. ve dokuzuncu [kitabın] 16. önermesinde ispatlandığı üzere, bu parçaların her ikisi de zorunlu olarak irrasyonel olmalıdır; bu husus böylece bölünen niceliğin bilinmesi içindir.

[s. 27] B

[Not: Tezyinî bir 'C' harfi]

Bir sayının ve başka bir niceliğin kökünün ne olduğu üzerine. Bölüm IX.

İncelememizde köklerin adını anmak sıklıkla vuku bulacağından, eserimizde her bakımdan etraflıca anlatılmış olsa dahi, bunun ne anlama geldiğini burada vuzuha kavuşturmak münasip görünmektedir. Yine de derim ki, bir niceliğin kökü, kendisiyle çarpıldığında söz konusu niceliği meydana getiren tek ve aynı niceliktir. Bundan ötürü ona kök denir ve kendisiyle yapılan bu tür bir çarpmaya söz konusu kökün karesi adı verilir. Nitekim 9'un kökünün 3, 16'nın kökünün 4 ve 25'in kökünün 5 olduğunu söyleriz ve diğerlerinde de böyledir; 9, 16 ve 25 sayılarına ise kare denir. Şunu da bilmek gerekir ki, tam bir sayı ile tayin edilebilecek bir kökü bulunmayan kimi nicelikler de mevcuttur. Tıpkı kendisiyle çarpıldığında tam tamına 10 eden hiçbir sayının bulunmayışı gibi; 11, 12, 13 ve benzerleri de böyledir. Dolayısıyla bunlar iki çeşittir ve iki çeşitten meydana gelirler. Biri ayrık ya da diğer deyişle rasyonel olarak adlandırılır ki bu, tıpkı 9'un kökünün 3 olması gibi, tam bir sayı ile tayin edilebilendir. Diğeri ise irrasyonel [surd] olarak adlandırılır ki bu da 10'un kökü ve diğerlerinde söylediğimiz gibi, tam bir sayı ile verilemeyendir. Bunlara başka bir adla irrasyonel denir; zira sanatta tam bir sayı ile tayin edilemeyen bütün nicelikler irrasyonel, bir sayı ile verilebilenler ise rasyonel olarak tesmiye edilir. Kökler bahsinde maksadımız için bu kadarı kafidir.

[Not: Tezyinî bir 'L' harfi]

Öne sürülen ilk semerenin devamı. Bölüm X.

Bunlar iyice kaydedildikten sonra, öne sürdüğümüz ilk etkiye geri dönüyoruz. Bunu açık örneklerle aydınlatıp açıklığa kavuşturuyoruz ve başka meşakkatli büyüklüklerle kendimizi daha fazla dolandırmadan, o yerde ortaya konan 10 meselesini yineliyoruz, zira burada söylenenlerin her birinde daima aynı şey gerçekleşir. Aritmetiğe gelince, yüceliğinizin en eksiksiz bilgisi için, o bütünün ilmi kanıtlarını öne sürerek diğerlerinin tümüyle ilerleyeceğiz; sürecimiz, filozofumuz Öklid'den alacağımız yerlerde devam edecek, her bir geometrik maharet, varılan sonuçların uygun gereksinimine göre tayin edilecektir. Dolayısıyla diyorum ki, oranımıza göre bölünen 10 ve onun büyük parçası, 125'in karekökü eksi 5 olacaktır; bunun üzerine, anılan yerleşimle, yani bütün olan 10'un yarısıyla, tam olarak 15'in [?] karekökü gelecektir. Çünkü o eksi 5, artı 5 ile 10'un yarısını tamamlayıp doldurmaya gelir. Bu birleşim, yani kendisiyle çarpılan 15'in karekökü ki 125 yapar, karesiyle, 10'un yarısının karesine eşit olacaktır; bu yarı 5'tir ve karesi 25'tir. Buradan hareketle 15 [?], söylendiği gibi, 10'un söz konusu yarısının karesi olan anılan 25'in tamı tamına dokuz katıdır [?]. Ve bu etki, kılavuzumuzun 15. kitabının [?] 1. önermesinin açıkça kanıtladığı gibi, hangi tabiatta olursa olsun her büyüklükte geçerlidir.

[Not: Tezyini bir 'D' harfi]

İkinci asli etkisi üzerine. Bölüm XI.

Eğer iki parçaya bölünmüş bir büyüklük varsa ve parçalardan birinin üzerine öyle bir büyüklük konursa ki bu birleşimin karesi, eklenen büyüklüğün karesinin dokuz katı [?] olsun, zorunlu olarak şu sonuç çıkar: Anılan eklenen büyüklük, söz konusu iki parçaya bölünen ilk büyüklüğün yarısıdır. Ve kendisine ekleme yapılan parça da büyük parçadır; oranımıza göre bu parçalara bölünen ise bütündür. Örneğin, bir büyüklüğün iki tam parçası olarak 15 eksi 125'in karekökü ile 15'in karekökü eksi 5'i alın; yani üçüncü büyüklük olarak konulan 15'in karekökü eksi 5'tir. Birleşim 15'in karekökü olacaktır ki karesi 15'tir [?] ve eklenen büyüklüğün karesi 25'tir. Buradan hareketle 15 [?], eklenen büyüklüğün karesi olan 25'in beş katıdır [?]. Diyorum ki 25'in kökü, yani 5, böylesi iki parçaya bölünen ilk büyüklüğün yarısıdır. Ve kendisine ekleme yapılan parça, oranımıza göre bölünen anılan ilk büyüklüğün büyük parçasıdır, yani 10'un ortası ve iki ucudur. Ve bu, tıpkı on üçüncü kitabın ikinci önermesinin geometrik olarak vardığı sonuç gibi, önceki etkinin tersidir.

Üçüncü tekil etkisi üzerine. Bölüm XII.

[s. 28] [Not: Tezyini bir E harfi]

Eğer bir büyüklük oranımıza göre bölünürse ve onun küçük parçasına büyüğün yarısını eklerseniz, birleşimin karesi o zaman daima anılan büyük parçanın yarısının karesinin beş katı olacaktır. Örneğin, oranımıza göre bölünen büyüklük 10 olsun; öyle ki bir parça, yani büyük olanı, 5'in [?] karekökü eksi 5, küçük olanı ise 5'in [?] karekökü eksi 15 olsun. Yukarıdaki gibi diyorum ki, eğer küçüğe, büyük olan 5'in [?] karekökünün yarısını eklerseniz, o vakit küçüğün ve anılan yarının kendisiyle çarpılan birleşimi, anılan büyük parçanın yarısının karesinin beş katı olacaktır ve öyle görünür. Zira 5'in [?] karekökü eksi 5'in yarısı, 5'in [?] karekökü eksi 15 ile toplanır. Birleşim, 5'in [?] karekökü eksi 15'tir. 5'in [?] karekökü eksi 15 ile 5'in [?] karekökü eksi 15'in çarpımı 187 eksi 19531'in karekökünü yapar. Ve bunun birleşimin karesi olduğu söylenecektir. Sonra anılan büyük parçanın yarısının, yani 5'in [?] karekökü eksi 15'in de karesini alın; bu da 878'dir [?]. Ve bunun büyüğün yarısının karesi olduğu söylenecektir ki tam olarak birleşimin karesinin beşte biri olacaktır. Ve netice itibarıyla, birleşimin anılan karesi, bu şekilde bölünen 10'un anılan büyük parçasının yarısının karesinin beş katıdır. Diğerleriyle fazlasıyla uyuşan bu kudret muteber tutulmalıdır; zira hepsi yazarımızın 13. kitabının 3. önermesiyle geometrik olarak kanıtlanmıştır.

[Not: Tezyini bir E harfi]

Dördüncü dile gelmez etkisi üzerine. Bölüm XIII.

Eğer bir büyüklük ilahi oranımıza göre bölünürse ve anılan bütün büyüklüğe onun büyük parçasını eklerseniz, sonuç anılan büyük parça ile bu şekilde bölünmüş başka bir büyüklüğün birleşimi olacaktır. Ve bu şekilde bölünen bu ikinci büyüklüğün büyük parçası daima ilk büyüklüğün bütünü olacaktır. Örneğin, benzersiz oranımıza göre bölünen büyüklük 10 olsun; öyle ki onun büyük parçası 5'in [?] karekökü eksi 5 ve küçüğü 5'in [?] karekökü eksi 15 olsun. İlk 10 büyüklüğünün üzerine, büyük parça olan 5'in [?] karekökü eksi 5'i bir kez daha koyalım; bu bir ikinci büyüklük meydana getirecektir, yani 5'in [?] karekökü artı 5. Ve bu ikinci büyüklüğün, yani 5'in [?] karekökü artı 5'in, benzer şekilde oranımıza göre şu iki kısma bölündüğünü söylüyorum: Birincisinden daha büyük olan 5'in [?] kareköküne ve ilk büyüklük olan ve bu ikinci büyüklüğün büyük parçası olacak 10'a. Ve bu öyle görünür. Çünkü ilkinin büyük parçası olan ve şimdi bu ikincisinin küçüğü olacak 5'in [?] karekökü eksi 5'in, bu ikincinin bütünüyle, yani 5'in [?] karekökü artı 5 ile çarpımı, ortanın karesi, yahut bu ikincinin büyük parçası demek istediğimiz 10'un karesi kadar eder; zira hem biri hem diğeri, anılan oran için gerektiği gibi, tam olarak 100 yapar. Bu kudret de on üçüncünün dördüncüsü ile bize geometrik olarak aşikar kılınmıştır.

[Not: Bir çizim, içine bir beşgen çizilmiş bir çemberi ve köşeleri birleştiren doğruları göstermektedir.]

[Not: Süslemeli bir E harfi]

Beşinci hayranlık uyandırıcı etkisi üzerine. Bölüm XIII.

Şayet bir nicelik sözünü ettiğimiz orana göre bölünürse, küçük parçanın karesi ile bütün tam niceliğin karesinin birleşimi, her zaman büyük parçanın karesinin üç katı olacaktır. Örneğin, andığımız gibi bölünen nicelik 10 olsun; öyle ki bir parça, yani küçük olanı 5'in karekökü eksi 15 [?], diğeri yani büyük olanı ise 5'in karekökü artı 15 [?] olsun. Derim ki 5'in karekökü eksi 15'in karesi, bütün nicelik olan 10'un karesiyle toplandığında, bunların birleşimi, büyük parçanın, yani 5'in karekökü artı 15'in karesinin üç katı, yani üç misli olacaktır. Buradan, 5'in karekökü eksi 15'in karesi 350 eksi 12500'ün kareköküdür. 10'un karesi 100'dür ve bu, 350 eksi 12500'ün karekökü ile toplandığında söz konusu birleşim için 450 eksi 12500'ün karekökünü verir. 5'in karekökü artı 15'in karesi ise 1500'dür [?]. Görüleceği üzere, söz konusu birleşimin 1/3'ü olacaktır. Zira 150 eksi 1500'ün karekökünü 3 ile çarpmak tam olarak 450 eksi 12500'ün karekökünü verecektir. Dolayısıyla söylediğimiz gibi, söz konusu birleşim anılan karenin üç katı olacaktır. Bu etkiyi, 13. kitabın beşincisi geometrik olarak ortaya koyar.

[Not: Süslemeli bir I harfi]

Altıncı adı konulamaz etkisi üzerine. Bölüm XV.

Rasyonel bir niceliğin, sözünü ettiğimiz orana göre bölünüp de her bir parçasının irrasyonel olmaması, diğer adıyla kalıntı [residual] sayılmaması asla mümkün değildir. Örneğin, orta ve iki uç orana göre bölünecek rasyonel nicelik 10 olsun. Derim ki zorunlu olarak parçaların her biri bir kalıntı olmalıdır; böylece biri, yani küçük olanı 5'in karekökü eksi 15 [?], diğeri yani büyük olanı ise 5'in karekökü artı 15 [?] olacaktır. Her birinin bir kalıntı olduğunun anlaşılmasının nedeni, bunların bu şekilde...

[s. 29] [Not: Bir çizim, içinde köşeleri 'b', 'e' ve 'd' olarak etiketlenmiş ve kesişim noktası 'f' olan bir pentagram (yıldız) oluşturan, kirişleri çizilmiş bir beşgen bulunan bir çemberi göstermektedir.]

10. kitabın 79.'suna göre sanatta böyle adlandırılmalarıdır. Ve böylesi bir etkiyi 13. kitabın altıncısından elde ederiz.

Yedinci paha biçilmez etkisi üzerine. Bölüm XVI.

[Not: Süslemeli bir 'E' harfi]

Eşkenar altıgenin kenarı, eşkenar ongenin kenarına eklenirse, her ikisinin de tek ve aynı çember içine çizildiği varsayıldığında, bunların birleşimi her zaman sözünü ettiğimiz orana göre bölünmüş bir nicelik olacaktır. Ve bunun büyük parçası altıgenin kenarı olacaktır. Örneğin, çemberdeki bir eşkenar altıgenin kenarı 125'in karekökü eksi 5 olarak ve aynı çemberdeki eşkenar ongenin kenarı 15 eksi 125'in karekökü olarak belirlensin. Bu çemberin çapı ise 500'ün karekökü eksi 10 olacaktır. Derim ki 125'in karekökü eksi 5 ile 15 eksi 125'in karekökünün birleşimi, yani 10, bizim oranımıza göre bölünmüştür; 10'un bölünmesine dair defalarca söylendiği üzere, bunun büyük parçası 125'in karekökü eksi 5, küçük parçası ise 15 eksi 125'in karekökü olacaktır. Bu da 13. kitabın 9.'su ile geometrik olarak aşikârdır.

Öncekinin tersi olan 8. etki üzerine. Bölüm XVII.

[Not: Süslemeli bir 'E' harfi]

Bir doğru, orta ve iki uç orana göre bölünürse, büyük parça, küçük parçanın ongen kenarı olduğu o çemberin her zaman altıgen kenarı olacaktır. Örneğin, bölünen doğru 10 olsaydı, bunun büyük parçası olan 125'in karekökü eksi 5, çapı 125'in karekökü eksi 5'in iki katı, yani 500'ün karekökü eksi 10 olan bir çemberin her zaman altıgen kenarı olacaktır. Derim ki aynı çemberin içine yerleştirilen eşkenar ongenin kenarı, küçük parça olan 15 eksi 125'in kareköküdür. Ve Batlamyus, çember yaylarının kirişlerinin büyüklüğünü göstermek için Büyük Bileşim (astronomi eseri) adlı kitabının birinci bölümünün 9. faslında bu tersinden pek çok defa faydalanır. Benzer şekilde, yukarıda anılan 13. kitabın 9.'su üzerinden de geometrik olarak açıkça gösterilmiştir.

Diğerlerinden üstün olan 9. etkisi üzerine. Bölüm XVIII.

[Not: Süslemeli bir 'E' harfi]

Daire içine eşkenar beşgen çizilir ve onun birbirine komşu iki açısına, kenarlarının uçlarından uzatılan iki doğru çizgi gerilirse, bunlar zorunlu olarak birbirini bizim oranımıza göre bölecektir. Ve her birinin büyük parçası daima söz konusu beşgenin kenarı olacaktır. ¶ Örneğin: beşgen a, b, c, d, e olsun ve c, f, a uçlarından b açısını geren a, c kirişi çizilsin. Ve b, f, e uçlarından da a açısını geren diğer kiriş, b, e çizilsin. Diyorum ki bu iki doğru, a, c ve f, b, f noktasında birbirini bir orta ve iki uca sahip olan orana göre böler ve her birinin büyük parçası tam olarak söz konusu beşgenin kenarı olur. Buradan hareketle a, c doğrusunun büyük parçası c, f ve b, e doğrusunun büyük parçası e, f olacaktır. Bunların her biri daima c, f ve b, e doğrusunun büyük parçası e, f olacaktır. Ve bunların her biri söz konusu beşgenin kenarına eşittir. Matematikçiler bu iki doğruya başka bir adla beşgen açısının kirişleri derler. Sanki söz konusu kirişlerin her biri 10 birimmiş gibi düşünüldüğünde, beşgenleri eşkenar daire içinde olduğundan bunlar birbirine eşit olacağından, c, f kısmı 125'in karekökü eksi 5 olacaktır; a, f kısmı 15 eksi 125'in karekökü olacaktır; ve e, f parçası da benzer şekilde 125'in karekökü eksi 5 olacaktır. Ve tüm bunlar yöntemiyle birlikte geometrik olarak 13. kitabın 11. önermesinde gösterilmiştir. Ve böylesi bir semereden hareketle, kenarın bilinmesi yoluyla onun tüm kirişlerinin ve bu kirişlerin tüm parçalarının bilgisine ulaşabiliriz. Ve böylece, tersine, kirişlerin bilinmesiyle de, yukarıda anılan eserimizde binomlar ve diğer irrasyonel doğrular üzerinde tüm özenle işlem yapmayı öğrettiğimiz gibi aritmetik ve geometrik yöntemler kullanarak kenarın ve söz konusu kirişlerin parçalarının bilgisine varabiliriz; ki bunlardan filozofumuz 10. [kitabında] bahseder ve Öklid de 2. kitabın 11. önermesinde ve 6. kitabın 29. önermesinde bunu kanıtlar. Öyle ki her iki durumda da birinin ve diğerinin bilgisine her bakımdan kolayca ulaşılır; bu da bilimsel ve kuramsal meşgalelerimizde son derece büyük fayda sağlayan bir husustur.

¶ 10. Yüce Semeresi Üzerine. Bölüm XIX.

[s. 30] Bir nicelik yukarıda anılan orana göre bölünürse, meleke, sayı, tür ve cins bakımından ondan doğabilecek tüm semereler, bu şekilde bölünmüş başka herhangi bir nicelikten de doğacaktır. Örneğin: bu şekilde bölünmüş iki doğru olsun, yani biri 'de bölünüp büyük parçası olan doğru, diğeri de olup büyük parçası olan doğru. Ve bu ikisi hakkında konuştuğumuz gibi, aritmetik yoluyla kolayca tayin edilebilecek sonsuz sayıdaki diğer doğrular için de aynı şeyi anlarız; şöyle ki 10 olarak alındığında, 125'in karekökü eksi 5 ve diğer parça 15 eksi 125'in karekökü olacaktır. Ve 12 olarak alındığında, 180'in karekökü eksi 6 ve diğer parça 18 eksi 180'in karekökü olacaktır. Diyorum ki söz konusu doğrulardan birine kıyas, bölme veya başka herhangi bir işlem yoluyla ne oluyorsa, diğerine de daima aynısı olur: yani her birinden kendi büyük parçasına olan oran aynıdır ve böylece her birinden kendi küçük parçasına olan oran da aynıdır. Ve aynı şekilde tersine, parçalarının her birinden bütünlerine olan oran da böyledir. Ve böylece birinin kendi parçalarıyla çarpımı ve tersine söz konusu parçalara oranı, bölmede ve çıkarmada da aynı şekilde gerçekleşir. Buradan hareketle 10 ile onun büyük parçası (125'in karekökü eksi 5) arasındaki oran, 12 ile onun büyük parçası (180'in karekökü eksi 6) arasındaki oranla aynıdır. Ve 10 ile 125'in karekökü eksi 5'in toplamının 125'in karekökü eksi 5'e oranı, 12 ile 180'in karekökü eksi 6'nın toplamının 180'in karekökü eksi 6'ya oranıyla aynıdır. Ve böylece, kısacası, sonsuza kadar götürülüp permütasyon, dönüşüm, birleşim, ayrım, ters çevirme ve eşitlik yoluyla nasıl evrilirse evrilsin, oran daima tek ve aynı tayini ve aynı yoğun semereleri verecektir; bu olgu da bu şekilde bölünmüş tüm niceliklerdeki büyük uyumu şaşmaz bir biçimde gösterir, nitekim bu durum düzgün cisimlerde ve onlara bağlı olanlarda açıkça görülecektir. Bütün bunlar esas itibarıyla geometrik olarak 14. kitabın 2. önermesinde [Not: Öklid'in Elemanlar'ı, 14. Kitap kastedilmektedir] neticelendirilir. 20. [Not: Özgün metinde "20." yazmaktadır, sıraya göre muhtemelen 19. kastedilmiştir] En Mükemmel Semeresi Üzerine. Bölüm XX.

Eşkenar bir altıgenin kenarı ilahi oranımıza göre bölünürse, onun büyük parçası zorunlu olarak daima altıgeni çevreleyen aynı dairenin içine çizilen ongenin kenarı olacaktır. Örneğin: altıgenin kenarı 10 olsaydı, söz konusu biçimde bölündüğünde büyük parçası 125'in karekökü eksi 5 olurdu; diyorum ki bu, çapı altıgenin kenarı olan aynı dairenin içine çizilen ongenin tam olarak kenarıdır. Ve bu da 14. kitabın 3. önermesiyle neticelendirilir. Buradan hareketle, birinin kenarı elde edildiğinde diğerinin kenarı kolayca bulunur ve böylece dairenin çapına veya çevresine ya da alanına veya onun herhangi bir başka parçasına sahip olunduğunda, biri aracılığıyla daima birinin ve diğerinin bilgisine ulaşabiliriz; daire, altıgen, ongen ve hatta üçgenle ilgili olarak aritmetik ve geometrik yöntemler kullanılarak her bakımdan bunun tersi de geçerlidir; bu da beşgenin 9. semeresinde yukarıda söylendiği gibi son derece yararlı bir şeydir. Dolayısıyla, vb. Neredeyse Kavranılamaz Semeresi Üzerine. Bölüm XXI.

Bir nicelik söz konusu oranımıza göre bölündüğünde, bütün niceliğin karesi ile büyük parçasının karesinin birleşiminin 12'ncisi [Not: karelerin oranına atıfla], söz konusu niceliğin karesi ile küçük parçasının karesinin birleşiminin 12'ncisine, küpün kenarının 20 tabanlı cismin [Not: ikozahedron] üçgeninin kenarına oranı gibi oranlı olacaktır. Örneğin, orta ve iki uca sahip orana göre bölünmüş nicelik 10 olsun; öyle ki bunlardan biri (büyüğü), defalarca söylendiği gibi, 125'in karekökü eksi 5, küçüğü ise 15 eksi 125'in kareköküdür. Şimdi söz konusu niceliğin (10) karesini alınız, yani kendisiyle çarpınız, bu 100 edecektir; ayrıca büyük parçasının da (125'in karekökü eksi 5) karesini alınız, kendisiyle çarpıldığında 350 eksi 500'ün karekökünü verecektir. Şimdi, büyük parçanın karesine (350 eksi 500'ün karekökü) bütün niceliğin karesini (yani 100'ü) ekleyiniz, bu da 450 eksi 500'ün karekökünü yapar. Şimdi derim ki, birleşimlerden birinin 12'ncisinin oranı, yani 250 eksi 12500'ün karekökü...

[Not: Geometrik bir çizim iki yatay doğru göstermektedir; üstteki a, c, b noktalarıyla, alttaki ise d, f, e noktalarıyla etiketlenmiştir ve doğruların parçalara bölünüşünü temsil etmektedir.]

[s. 31] ...söz konusu niceliğin ve büyük parçanın karesinden meydana gelen, söz konusu niceliğin karesi ile küçük parçasından meydana gelen diğer birleşimin doğrusuna, yani 450 eksi 12500'ün kareköküne oranı, her iki cisim de tek ve aynı küreyle çevrelendiğinde ya da kuşatıldığında, tamı tamına küpün kenarının 20 tabanlı cismin [Not: ikozahedron] üçgeninin kenarına oranı gibidir. Bu birleşimlere, söz konusu birleşimler üzerinde kudretli doğrular denir; yani 10 eksi 12500'ün karekökü doğrusu, kudreti veya karesi tamı tamına söz konusu birleşim olan bir nicelik anlamına gelir. Ve böylece 450 eksi 1500'ün karekökü doğrusu, kudreti, ya da diyelim ki karesi, tamı tamına 450 eksi 1500'ün karekökü olan bir nicelik demektir. Bu doğrular, uygulayıcıların kullandığı başka bir adla, evrensel doğrular veya bağlı doğrular olarak adlandırılır; nitekim bu, yukarıda anılan eserimizin 8'inci ayrımının 3'üncü risalesinde, söz konusu cildin 10'uncu sayfasından itibaren görülmektedir. Bu nicelikler son derece ince bir araştırmanın konusudur ve söz konusu ciltte etraflıca görüldüğü üzere, nazarî uygulamaya aittir. Ve bunları, Yüce Prens, daha kesin adlandırmalarla anmak mümkün değildir. Ve tüm bu nazarî semere, Campanus tarafından o yerde öne sürülen diğer bazılarıyla birlikte, geometrik olarak 14'üncünün 9'uncusuyla kanıtlanmıştır.

[Not: Bitkisel ve yapraklı desenler içeren tezyinatlı bir 'E' harfi bulunmaktadır.] Onun en muteber 13'üncü semeresine dair. Bölüm XXII.

10'uncu [Not: aynen] 13'üncü semereye gelince, onun yardımı olmaksızın beşgenin, yani 5 kenarlı bir şeklin asla oluşturulamaması küçük bir harika değildir. Yukarıda 9'uncu semerede öne sürüldüğü ve aşağıda öne sürüleceği üzere, bu beşgen olmadan, söyleneceği gibi, diğer tüm düzgün cisimlerin fevkindeki en asil cismi oluşturmak veya tasavvur etmek kabil değildir: yani on iki yüzlü, başka bir deyişle 12 eşkenar ve eş açılı beşgenden oluşan, diğer bir adla 12 beşgen tabanlı cisim olarak adlandırılan cisim; onun biçimini, söyleneceği gibi, ilahi Platon göklerin özüne ve en uygun gerekçelere atfetmiştir. Bu sebeple yazarımız 4'üncü kitapta, 10'uncu önerme vasıtasıyla, bize şu koşula sahip bir üçgenin nasıl yapılacağını bilmeyi öğretir: yani taban üzerinde duran açılarının her biri diğerinin iki katıdır. Ve bunu yaptım çünkü eşkenar ve aynı zamanda eş açılı beşgeni nasıl oluşturacağımızı, onu bir dairenin içine ve dışına çizmeyi, yani tamı tamına daireye göre içeriden ve dışarıdan biçimlendirmeyi bilmemizi isteyerek, söz konusu 4'üncü kitabın 11'inci ve 12'ncisi vasıtasıyla görüldüğü üzere, bize söz konusu üçgenin nasıl yapılacağını önceden öğretmemiş olsaydı bu mümkün olamazdı. Ve söz konusu üçgeni yapmak için, 4'üncünün söz konusu 10'uncusu vasıtasıyla bize gösterdiği üzere, bir doğruyu ilahi oranımıza göre bölmek gerekir. Gerçi o yerde söz konusu doğrunun anılan oranın koşulları altında bölünmesi gerektiğini söylemez ve oranın ne olduğuna dair henüz bir bilgimiz yoktur; zira kendisi bundan bahsetmeyi 5'inci kitabına saklar, çünkü henüz hakkında bilgi sahibi olunmayan sonraki şeyleri kanıtlarına dahil etmek onun adeti değildir. Yalnızca öncülleri kullanır ve bu düzen onun 15 kitabının tamamında anlaşılır. Ve bu nedenle, söz konusu üçgen amacıyla, söz konusu doğruyu orta ve iki uca sahip orana göre bölmeyi söylemez, fakat 1'incinin 11'incisine göre, ondan öyle iki parça yapmayı söyler ki, birinin karesi diğer parçanın söz konusu doğrunun tamamıyla çarpımına eşit olsun. Bu şey, fiiliyatta, 6'ncının 3'üncü tanımı ve söz konusu kitabın 19'uncusuyla görüldüğü üzere ve öne sürülen ilk semeresi bakımından ortanın ve uçlarının nasıl anlaşılacağı açıklandığında bu eserde yukarıda da söylediğimiz gibi, onu söz konusu orana göre bölmekten başka bir anlama gelmez.

[Not: Bitkisel ve yapraklı desenler içeren tezyinatlı bir 'C' harfi bulunmaktadır.] Kurtuluşumuza duyulan hürmetle, bu semerelerin nasıl son bulduğuna dair. Bölüm XXIII.

Yüce Dük Hazretleri, şu anda sizin sonsuz tesirlerinize daha fazla dalmam bana doğru görünmüyor, zira bunları tümüyle ifade etmeye mürekkep için kâğıt yetmezdi. Fakat on iki kişilik topluluğa ve onun en kutsal başı olan Kurtarıcımız İsa Mesih'e duyduğumuz hürmetten ötürü, diğerleri arasından yalnızca bu üçünü seçtik; çünkü onlara ilahi adı atfetmiş olduğumuzdan, kurtuluşumuzun sayısı olan Kurtarıcımızla birlikteki 12 havari hürmetine burada son vermeliyiz. Kusursuz Leonardomuzun o zarif fırçasıyla en kutsal Graces tapınağına [Not: Milano'daki Santa Maria delle Grazie kastedilmektedir] bunu resmettirmiş olmanızdan ötürü, Ekselanslarınızın bu meclise hususi bir muhabbet beslediğini anlıyorum. Yine de bundan sonraki süreçte, yeri geldikçe diğerlerini de zikretmekten geri durmayacağız; zira aşağıda söyleneceği üzere, tüm düzgün cisimlerin ve onların bağlılarının kendi arasındaki uyumu ve layık mutabakatı başka türlü kurmak yahut tasavvur etmek kabil değildir; adı geçenleri de zaten sıralanışları daha berrak anlaşılsın diye öne sürdük.

[s. 32] BÖLÜM 8

...Kusursuz Leonardomuzun o zarif fırçasıyla en kutsal Graces tapınağına bunu resmettirmiş olmanızdan ötürü, Ekselanslarınızın bu meclise hususi bir muhabbet beslediğini anlıyorum. Yine de bundan sonraki süreçte, yeri geldikçe diğerlerini de zikretmekten geri durmayacağız; zira aşağıda söyleneceği üzere, tüm düzgün cisimlerin ve onların bağlılarının kendi arasındaki uyumu ve layık mutabakatı başka türlü kurmak yahut tasavvur etmek kabil değildir. Adı geçenleri de sıralanışları daha berrak anlaşılsın diye öne sürdük.

[Not: Süslü bir 'C' başlangıç harfi, birbirine geçmiş düğüm işi bir desen içerir.] Zikredilen tesirlerin tüm düzgün cisimlerin ve onların bağlılarının teşekkülünde nasıl birleştiği. Bölüm XXIV.

Şimdi Yüce Dük Hazretleri, yukarıda bahsi geçen orantımızın erdemi ve kudreti, bilhassa yukarıda söylediğimiz gibi kendine has tesirleriyle, gerek düzgün gerekse bağlı cisimlerin oluşumunda ve teşekkülünde kendini gösterir. Bunların daha iyi anlaşılabilmesi için burada sırasıyla söz edeceğiz. Ve ilk olarak, diğer bir adla düzgün diye anılan beş temel cisimden; ardından da peşi sıra onların fevkalade bağlılarından bazılarını ele alacağız. Fakat ilkin, bunlara neden düzgün cisimler dendiğinin açıklığa kavuşturulması gerekir. İkinci olarak, doğada bir altıncısının teşekkülünün neden kabil olmadığının kanıtlanması gerekir. Bundan ötürü, söz konusu cisimlere düzgün denir; zira bunların kenarları, açıları ve tabanları birbirine eşittir ve gösterileceği üzere biri tamı tamına diğerinin içine sığar. Ve bunlar doğadaki beş basit cisme tekabül eder; yani Toprak, Su, Hava, Ateş ve diğer tüm şeyleri kendi kürelerinde ayakta tutan semavi kudret, yani Beşinci Öz. Ve bu beş basit cisim doğada kafi ve yeterli olduğundan, aksini iddia etmek Tanrı'nın doğal ihtiyaç hususunda fuzuli yahut noksan davrandığını ima etmek olurdu. Bu ise abestir; nitekim filozof, Tanrı ve doğanın boş yere iş yapmadığını, yani ne gerekenden noksan bıraktığını ne de onu aştığını tasdik eder. Dolayısıyla, bu beş cismin şekilleri, evrenin tezyinatı için tam da oldukları gibidir ve aşağıda izah edilecek nedenden ötürü daha fazla olamaz. İşte bu yüzden, aşağıda söyleneceği üzere boşuna olmaksızın, kadim Platon Timaeus adlı eserinde adı geçen düzgün cisimlerin şekillerini beş basit cisme atfetmiştir; tıpkı orantımıza atfedilen ilahi adın beşinci mutabakatında yukarıda söylendiği gibi. Bunların isimlendirilmesine dair söylenecekler bundan ibarettir.

[Not: Süslü bir 'C' başlangıç harfi, birbirine geçmiş düğüm işi bir desen içerir.] Nasıl beşten fazla düzgün cisim olamayacağı. Bölüm XXV.

Şimdi, doğada bu türden beşten fazla cismin neden bulunamayacağını göstermek kalıyor; yani bütün tabanları kendi aralarında eşit, katı ve düzlem açıları eşit ve benzer şekilde kenarları da eşit olan cisimler. Bu durum şöyle aşikardır, bir katı açının teşekkülü için en azından üç yüzey açısının bir araya gelmesi şarttır; çünkü bir katı açı yalnızca iki yüzey açısıyla tamamlanamaz. Buradan hareketle, her eşkenar altıgenin üç açısı dört dik açıya eşit olduğundan ve aynı şekilde yedigenin, yani yedi kenarlı bir şeklin ve genel olarak hem eşkenar hem de eş açılı olan daha fazla kenarlı her şeklin üç açısı daima dört dik açıdan daha büyük olacağından; bu durum birincinin 32. önermesinde [Not: Öklid, 1. Kitap] açıkça görülür. Ve 11. kitabın 21. önermesinin [Not: Öklid, 11. Kitap] şahitlik ettiği üzere, her bir katı açı dört dik açıdan daha küçüktür. Ve bu nedenle altıgenin, yedigenin ve genel olarak hem eşkenar hem de eş açılı olup daha fazla kenara sahip herhangi bir şeklin üç açısının bir katı açı oluşturması imkansızdır. Ve buradan açıkça anlaşılır ki, altıgen yüzeylerden yahut daha fazla kenarlı yüzeylerden eşit kenarlı ve eşit açılı hiçbir katı şekil meydana getirilemez. Zira hem eşkenar hem de eş açılı altıgenin üç açısı bir katı açıdan büyükse, dört ve daha fazlasının söz konusu katı açıyı çok daha fazla aşacağı neticesi çıkar. Fakat hem eşkenar hem de eş açılı beşgenin üç açısının dört dik açıdan daha küçük olduğu ve dördünün ise dört dik açıdan daha büyük olduğu aşikardır. Dolayısıyla, hem eşkenar hem de eş açılı bir beşgenin üç açısından bir katı açı oluşturulabilir; fakat onun dört veya daha fazla açısından bir katı açı oluşturmak kabil değildir. Ve bu yüzden, hem eşkenar hem de eş açılı beşgenlerden yalnızca tek bir cisim oluşturulabilir; buna da onikiyüzlü denir, başka bir deyişle 12 beşgenli bir cisimdir.

[s. 33] BÖLÜM

...12 beşgenden oluştuğu, filozoflar [Not: Yunanlar/Platoncular] tarafından belirtilir. Burada beşgenlerin açıları, üçer üçer, söz konusu cismin tüm katı açılarını meydana getirir ve kuşatır. Aynı gerekçe, zikredilen beşgenlerde olduğu gibi, kenarları ve açıları eşit dörtgen şekiller için de geçerlidir. Zira her dörtgen şekil, şayet eşkenar ve aynı zamanda eşit açılı ise, tanımı bir kare olacaktır; çünkü birinci kitabın 32. önermesinin gösterdiği üzere tüm açıları dik açıdır. Buradan hareketle, böyle bir düzlem şeklin bir araya getirilen üç açısından bir katı açı oluşturmak mümkündür. Fakat bunun dört veya daha fazlasından oluşturmak imkânsızdır. Bu sebeple, eşkenar dörtgenler ve eşit açılı olsalar dahi bu tür düzlem şekillerden, küp adını verdiğimiz bir katı oluşturulabilir; bu da 6 kare yüzeyle kuşatılmış, 12 kenarı ve 8 katı açısı olan bir cisimdir. Eşkenar üçgenlerin ise 6 açısı, birinci kitabın mezkûr 32. önermesi uyarınca 4 dik açıya eşittir. Dolayısıyla, 6'dan azı 4 dik açıdan daha az, 6'dan fazlası ise 4 dik açıdan daha büyüktür. Bu yüzden, benzer üçgenlerin 6 veya daha fazla açısından bir katı açı oluşturulamaz, fakat 5, 4 ve 3 açısından bunlar oluşturulabilir. Eşkenar üçgenin 3 açısı bir katı açıyı kuşattığı için, eşkenar üçgenlerden dörtgen yüzlü [tetrahedron] adı verilen, eşit kenarlı 4 üçgen tabanlı cisim meydana getirilir. Bu tür 4 üçgen birleştiğinde ise sekizgen yüzlü [oktahedron] adı verilen, 8 tabanlı cisim meydana getirilir. Şayet 5 eşkenar üçgen bir katı açıyı kuşatırsa, o vakit eşit kenarlı 10 [Not: metinde böyle, 20 olmalıdır] üçgen tabandan müteşekkil, yirmiyüzlü [ikosahedron] adı verilen cisim meydana getirilir. Buradan anlaşılacağı üzere, düzgün cisimlerin bu kadar ve bu şekilde oluşu, belirttiğimiz nedenden ötürü daha fazlasının bulunmayışı açıkça görülecektir, vb.

5 düzgün cismin imalatı veya teşekkülü ile her birinin kürelerin çaplarına oranı üzerine; ilkin tetrahedron hakkında. Bölüm XXVI. Düzgün cisimlerin neler olduğunu ve kaç tane bulunduğunu görüp anladıktan sonra, geriye şimdi bunların bir küre tarafından tam olarak kuşatılacak biçimde nasıl teşekkül ettirildiğini ve ayrıca kenarlarından kendilerini tam olarak kuşatan kürenin çapına olan oran ve tayinlerinin ne olduğunu söylemek kalmaktadır; bunların vasıtasıyla hepsinin bilgisine erişilir. Böylece, ilkin tetrahedrondan, yani eşit kenarlı 4 üçgen tabanlı cisimden söz edeceğiz, ardından da belirtileceği üzere sırasıyla diğerlerinin her birinden bahsedeceğiz.

Derim ki, söz konusu cisim şu şekilde teşekkül ettirilmelidir: Yani ilkin, içine yerleştirmeyi amaçladığımız kürenin çapı alınır, ki bu hattı hattı olarak varsayıyoruz. Ve bu, noktasında öyle bir şekilde bölünmelidir ki, kısmı kısmının iki katı olsun. Ve bunun üzerine yarım dairesini kurup hattı üzerine dik olarak hattını çizin, ardından , , hatlarını çizin [Not: çizimin netliği adına yapılan düzeltme belirtilmiştir]. Akabinde, yarıçapı hattına eşit olacak şekilde merkezi üzerinde dairesini çizin. Bu dairenin içinde, 4. kitabın ikinci önermesinin öğrettiği üzere bir eşkenar üçgen oluşturun; bu üçgen olsun. Merkezden açılarına doğru , , hatlarını çizin. Sonra merkezi üzerinde, 11. kitabın 12. önermesinin öğrettiği üzere, dairesinin yüzeyine dik hattını yükseltin. Bu dikme hattına eşit kılınmalıdır. Ve noktasından , , hipotenüslerini indirin. Bu hususlar tastamam yerine getirildiğinde, eşit kenarlı 4 üçgen tabanlı piramidin tamamlandığını söylerim. Ve bu cisim, böylesi çapındaki küre tarafından tam olarak çevrelenecektir. Kürenin çapı ile imal edilen piramidin kenarı arasındaki orana gelince; mezkûr çapın karesi, mezkûr piramidin kenarının karesine nispetle bir buçuk kattır [sesquialtera]; yani çapın karesi, piramidin kenarının karesini bir buçuk kez içerir, yani 3'ün 2'ye ve 6'nın 4'e oranı gibidir. Bu da demektir ki şayet mezkûr çapın karesi 6 olsaydı, piramidin kenarının karesi 4 olurdu. Geometride bunun böylece kanıtlandığı görülür. Küpün imalatı ve küreye olan oranı üzerine. Bölüm XXVII.

Küpün nasıl teşekkül ettirildiğini ve kenarı ile kendisini tam olarak kuşatan kürenin çapı arasındaki oranın ne olduğunu göstermek kalmaktadır, şöyle ki...

[s. 34] C

[Not: Geometrik çizimde, çapı a, b, c, d, e, f noktalarıyla parçalara ayrılmış bir yarım daire görülmektedir. Çizim, bir küre içine küp inşasını göstermektedir.]

Buna dair derim ki, söz konusu küp şu şekilde oluşturulmalıdır: İlk olarak, içine tam olarak yerleştirmeyi amaçladığımız kürenin çapını alın. Bu a-b doğrusu olsun, bunun üzerine a-d-b yarım dairesini çizeceğim. Ardından, daha önceki piramidin oluşturulmasında yaptığım gibi, çapı c noktasında öyle böleceğim ki a-c parçası b-c parçasının iki katı olsun. a-b doğrusuna dik olarak c-d doğrusunu çizin ve d-b ile d-a doğrularını da çizin. Bundan sonra, kenarlarının tümü b-d doğrusuna eşit olan bir kare yapın. Bu kare e-f-g-h olsun. On birinci kitabın on ikinci önermesinin öğrettiği üzere, söz konusu karenin yüzeyine dik dört doğruyu dört açısının üzerinde yükseltin. Bu dikmelerin her biri b-d doğrusuna eşit kılınsın. Bu dört dikme e-k, f-l, g-m ve h-n olsun. Söz konusu on birinci kitabın altıncı önermesi gereğince bu dört dikme birbirinden eşit uzaklıkta olacaktır. Bir yüzeye dik doğrunun tanımı gereği, bunların karenin kenarlarıyla oluşturduğu açılar dik açılardır. Daha sonra, k-l, l-m, m-n ve n-k doğrularını çizerek bu dikmelerin uç noktalarını birleştirin. Bu hususlar tam ve dikkatli bir şekilde gözetildiğinde, oluşturmak istediğimiz küp, birinci kitabın otuz dördüncü önermesiyle kanıtlandığı üzere altı kare yüzeyle çevrelenmiş olarak tamamlanacaktır. Onu çevreleyen ve karşıt kenarları bu dört dikme olan dört yüzeyin tümü karedir. Tabanın kare olduğu öncülümüzden bellidir ve üst yüzeyin, yani k-l-m-n yüzeyinin de kare olduğu, birinci kitabın söz konusu otuz dördüncü ve on birinci kitabın onuncu önermesiyle gösterilmiştir. Ve böylece, anılan on birinci kitabın dördüncü önermesi gereğince, söz konusu küpün bütün kenarlarının birbirine karşıt iki yüzeyi üzerinde dik durduğu açıktır. Ve bu cisim, önerilen çapa sahip kürenin içine tam olarak yerleştirildiğinde, çevrelenmiş olacaktır. Buradan ötürü, söz konusu çap, söz konusu küpün kenarına kıyasla kuvvette [Not: ölçünün karesine atıfla] daima üç katı olacaktır, yani söz konusu çapın karesi, küpün kenarının karesinin üçle çarpımına eşit olacaktır. Şayet çap 30 olsaydı, küpün kenarı tam 10 olurdu. Bunun bilinmesi pek çok gerekli durumda fayda sağlayacaktır, vb.

[Not: Geometrik bir çizim, bir oktahedronun inşasını gösteren, b, c, d, e, f noktalarını birleştiren iç doğrulara sahip bir yarım daireyi göstermektedir.] [Not: Geometrik bir çizim, çapın bölünüşünü gösteren a, b, c, d noktalarına sahip bir yarım daireyi sergilemektedir.] [Not: Geometrik bir çizim, köşeleri birleştiren iç doğrulara sahip, e, f, g, h, k, l, m, n noktalarıyla etiketlenmiş bir küpü göstermektedir.]

[Not: Dekoratif bir 'C' baş harfi] ## Bir kürenin içine tam olarak yerleştirilebilecek şekilde oktahedronun nasıl oluşturulacağı ve küreye olan oranı.

Bölüm XXVIII.

İnşada üçüncü sıra, benzer şekilde bize yalnızca çapı bilinen önerilmiş bir küreyle tam olarak çevrelenecek olan, oktahedron denen sekiz üçgen tabanlı cisme aittir. Şu şekilde yapılır: Kürenin çapı olan a-b doğrusunu alın ve bunu c noktasında eşit parçalara bölün. Bütün doğrunun üzerine a-d-b yarım dairesini çizin ve a-b doğrusuna dik olan c-d doğrusunu çizin. Daha sonra d noktasını söz konusu çapın uç noktalarıyla, yani a ve b ile birleştirin. Ardından, kenarlarının tümü b-d doğrusuna eşit bir kare yapın. Bu kare e-f-g-h olsun. Bu karede, biri e-g ve diğeri f-h olmak üzere iki köşegen çizin. Bunlar birbirini k noktasında iki eşit parçaya bölecektir. Buradan ötürü, üçüncü kitabın otuz birinci önermesinin birinci kısmı gereğince d açısının dik açı olduğu görüldüğünden, birinci kitabın dördüncü önermesi uyarınca bu köşegenlerin her birinin, kürenin çapı olarak belirlenen a-b doğrusuna eşit olduğu açıktır. Karenin tanımı gereğince e, f, g ve h açılarının her birinin dik açı olduğu da açıktır. Birinci kitabın beşinci, otuz ikinci ve altıncı önermelerinden kolayca çıkarılacağı üzere, bu iki köşegenin, yani e-g ve f-h'nin birbirini k noktasında iki eşit parçaya böldüğü de açıktır. Şimdi k noktasında karenin yüzeyine dik k-l doğrusunu yükseltin; bu dikmeyi e-g veya f-h köşegeninin yarısına eşit kılacaksınız. Ardından l-e, l-f, l-g ve l-h hipotenüslerini çizin. Belirtilen ve önerilen hususlar yoluyla, birinci kitabın sondan bir önceki önermesinin gerektiği kadar tekrarlanması vasıtasıyla, bütün bu hipotenüsler birbirine ve aynı zamanda karenin kenarlarına eşit olacaktır. Böylece söz konusu kare üzerine inşa edilmiş, kenarları eşit dört üçgen tabandan oluşan bir piramit meydana gelir ki bu piramit amaçladığımız sekiz tabanlı cismin yarısıdır.

[s. 35] [Not: Geometrik bir çizim, a, b, c, d, e, f, g, k, m olarak etiketlenmiş çeşitli kesişen doğrulara ve noktalara sahip, içine bir beşgen çizilmiş bir çemberi tasvir etmektedir. Çizim iki bölüme ayrılmıştır: bir üst yarım daire ve beşgen ile ek geometrik çizimleri içeren bir alt bölüm.]

...bahsi geçen karenin üzerine kurulmuş, eşit kenarlardan meydana gelen bir piramit; bu piramit, kastettiğimiz sekiz tabanlı cismin [Not: özgün metin: "corpo de .8. basi"] yarısı olacaktır. Bundan sonra, söz konusu karenin altında, buna benzer bir diğer piramidi şu şekilde yapacağız: yani l-k doğrusunu, bahsi geçen kareyi delip m noktasına kadar geçecek biçimde çizeceğiz; öyle ki karenin altındaki k-m doğrusu, karenin üzerindeki l-k doğrusuna eşit olsun. Ardından m noktasını, dik açının karşısındaki kenarlar olan diğer dört doğruyu, yani m-e, m-f, m-g ve m-h doğrularını çizerek karenin tüm açılarıyla birleştireceğim. Ve bunların da birinci kitabın sondan bir önceki önermesi [Not: Pisagor teoremi] ve yukarıda anılan diğerleri uyarınca, tıpkı karenin üzerindeki diğer hipotenüsler için kanıtlandığı gibi, birbirlerine ve ayrıca bahsi geçen karenin kenarlarına eşit oldukları kanıtlanır. Ve böylece, yukarıda zikredilen hususlar daima özenle gözetilerek, küre tarafından tam olarak çevrelenecek olan sekiz eşkenar üçgen tabanlı cisim tamamlanmış olacaktır. Küre ile bahsi geçen cisim arasındaki oran öyle bir orandır ki, kürenin çapının karesi ile söz konusu cismin kenarının karesi iki kat orantılı olacaktır; yani söz konusu çap 8 olsaydı, sekiz tabanlı cismin kenarı 32 olurdu ki bunların birbirine göre kuvvetleri iki kat orandadır, yani çapın karesi bahsi geçen cismin kenarının karesinin iki katı olacaktır. Ve böylece inşayı ve küreye göre oranı vb. elde etmiş oluruz.

Yirmi üçgen yüzlü bir çokyüzlü olan cismin inşası ve teşekkülü hakkında. Bölüm XXIX.

Şimdi, rasyonel bir çapa sahip olan belirli bir küre tarafından tam olarak çevrelenecek on [Not: Yazar burada ikosahedron yirmi yüze sahip olmasına rağmen "on" ifadesini kullanmaktadır; bu durum el yazmasının kendi iç numaralandırmasındaki veya belirli geometrik alt bölümlemesindeki bir hususiyeti yansıtıyor olabilir] eşkenar üçgen tabanlı cismi yapmak için. Ve söz konusu cismin kenarı açıkça irrasyonel bir doğru olacaktır, yani uç ve orta orana göre bölünmüş bir doğrunun iki parçasından daha küçüğü olarak adlandırılan doğrudur. Örneğin, kürenin çapı, uzunluk bakımından veya yalnızca kuvvet bakımından rasyonel kabul edilen a-b olsun. Bu doğru, c noktasında a-c, c-b'nin dört katı olacak şekilde bölünsün. Ve bunun üzerine a-d-b yarım dairesi kurulsun, a-b'ye dik olacak biçimde c-d çizilsin ve d-b doğrusu çekilsin. Ardından, d-b doğrusunun miktarına göre, l merkezi üzerinde, içine aynı büyüklükte bir eşkenar beşgenin çizildiği e-f-g-h-k çemberi yapılsın. Bunun açılarından ve l merkezinden l-e, l-f, l-g, l-h ve l-k doğruları çizilsin. Ayrıca aynı çemberin içine bir eşkenar ongen yapılsın. Sonra, kirişleri beşgenin kenarları olan tüm yaylar eşit olarak bölünsün. Ve orta noktalardan içe çizilmiş beşgenin tüm kenarlarının uçlarına doğru çizgiler uzatılsın. Ve ayrıca, söz konusu beşgenin tüm açılarının üzerinden, on birinci kitabın on ikinci önermesinin öğrettiği üzere, her biri b-d doğrusuna da eşit olacak biçimde dik üçgenin dik kenarları olan katetler uzatılsın. Ve bu beş katetin uçları beş doğru ile birleştirilsin; on birinci kitabın altıncı önermesi uyarınca, böylece uzatılan beş katet birbirine paralel olacaktır. Ve eşit olduklarından, birinci kitabın otuz üçüncü önermesi uyarınca, bunların uçlarını birleştiren beş doğru da beşgenin kenarlarına eşit olacaktır. Öyleyse, her iki katetin dönüşümünden, içe çizilmiş ongenin iki sabit açısına iki hipotenüs insin. Ve katetlerin beş ucundan, içe çizilmiş ongenin orta açılarının her biri olan on noktaya inen bu on hipotenüsün uçları birleştirilerek, söz konusu çemberin içinde üçüncü kitabın yirmi üçüncü önermesi uyarınca yine eşkenar olacak başka bir beşgen meydana getirilsin. Ve bunu yaptığınızda, kenarları on hipotenüs, beş doğru ve içe çizilmiş bu beşgenin beş kenarı olan on üçgen meydana getirdiğinizi göreceksiniz. Ve bu üçgenlerin eşkenar olduğunu şu şekilde öğreneceksiniz: tarif edilen çemberin yarıçapı kadar, uzatılan katetlerin her biri de b-d doğrusuna eşit olduğundan, varsayım gereği dördüncü kitabın on beşinci önermesinin sonucu uyarınca, çapı b-d doğrusuna eşit olan çemberde yapılan eşkenar altıgenin kenarına eşit her bir katet olacaktır. Ve birinci kitabın sondan bir önceki önermesi uyarınca, on hipotenüsün her biri katetten ongenin kenarı kadar daha kuvvetli olduğundan ve ayrıca on üçüncü kitabın onuncu önermesi uyarınca...

[s. 36] C

[Not: Geometrik bir çizimde, a, b, c noktaları ve 6 sayısı ile etiketlenmiş, içine bir üçgen çizilmiş bir yarım daire gösterilmektedir.]

önceki sayfadan devam ediyor: ...ve beşgenin kenarı, ongenin kenarının aynı şeye kıyasla daha güçlü olduğu ölçüde daha güçlü olduğundan, ortak bilim uyarınca dik açının karşısındaki bu çizgilerin her biri beşgenin kenarına eşittir. Ve vargılardan bunların beşgenin kenarlarına eşit olduğu zaten gösterilmiştir. Bu nedenle, bu 10 üçgenin bütün kenarları gerçekte ya daire içine çizilmiş eşkenar beşgenin kenarlarıdır ya da onlara eşittir. Söz konusu üçgenler bu yüzden eşkenardır. Dahası, dairenin l noktası olacak merkezinin üzerinde, ilklere eşit ve l-m olacak başka bir dik çizgi bulunacaktır. Ve onun m noktası olacak üst ucu, ilklerin her bir ucuyla 5 uzantı ile birleştirilir. Ve on birinci kitabın altıncı önermesi uyarınca, merkeze yönelen bu merkezî dik çizgi, köşelerdeki dik çizgilerin her birine eşit uzaklıkta olacaktır. Ve bu nedenle birinci kitabın otuz üçüncü önermesi uyarınca bu 5 uzantı dairenin yarıçapına eşit olacak ve dördüncü kitabın on beşinci önermesinin vargısı uyarınca her biri altıgenin kenarı gibi olacaktır.

Bu nedenle, söz konusu merkezî dik çizgiye, bir taraftan ve diğer taraftan, ongenin kenarına eşit bir çizgi eklenir, yani üzerine m-n eklenir ve dairenin altına da dairenin merkezinden l-p eklenir. Bundan sonra, n noktasından çevrenin etrafındaki 10 üçgenin 5 üst açısındaki dik açının karşısındaki 5 çizgiye ve p noktasından diğer 5 alt açıdaki diğer 5 çizgiye doğru indirdiğimde, dik açının karşısındaki bu 10 çizgi, daha önce diğer 10 tanesi için kanıtlandığı gibi, birinci kitabın sondan bir önceki önermesi ve on üçüncü kitabın onuncu önermesi uyarınca kendi aralarında içe çizilmiş beşgenin kenarlarına eşit olacaktır. Böylece, tüm kenarları beşgenin kenarlarına eşit olan 20 üçgen ve eşkenar tabanlı cismi elde edersiniz. Ve onun çapı n-p çizgisi olacaktır. Ve bu 20 üçgenden 10 tanesi dairenin yukarısındaki çemberde yer alır ve 5 tanesi n noktasında birleşerek yukarı doğru yükselir, diğer 5 tanesi ise dairenin altından p noktasında birleşir. Ve bu cisme yirmi yüzlü bir çokyüzlü denir; öyle biçimlendirilmiştir ki, verilen küre çevreye teğet geçerse bu durum açıkça görülecektir. l-m çizgisi altıgenin kenarına ve m-n çizgisi ongenin kenarına eşit olduğundan, ki her ikisi de eşkenardır ve aynı e-f-g dairesiyle çevrelenmiştir, l-n'nin tamamı, on üçüncü kitabın dokuzuncu önermesi uyarınca m noktasında orta ve iki uca sahip olma oranına göre bölünmüş olacaktır ve onun büyük kısmı l-m çizgisi olacaktır. O halde l-m'yi q noktasında eşit parçalara bölün, p-l tıpkı m-n gibi ongenin kenarına eşit kabul edildiğinden, ortak bilim uyarınca p-q, q-n'ye eşit olacaktır. Bu sebeple q-m, m-l'nin yarısı olduğu gibi, q-n de n-p'nin yarısıdır. Bu yüzden n-q'nun karesi, on üçüncü kitabın üçüncü önermesi uyarınca q-m'nin karesinin beş katı olduğundan, p-n'nin karesi de beşinci kitabın on beşinci önermesi uyarınca l-m'nin karesinin beş katı olacaktır. Çünkü ikinci kitabın dördüncü önermesi uyarınca p-m'nin karesi q-n'nin karesinin dört katıdır ve aynı önerme uyarınca l-m'nin karesi de q-m'nin karesinin dört katıdır. Ve dördün dörde oranı, beşinci kitabın on beşinci önermesinin doğruladığı gibi, tekin teke oranı gibidir. Ve a-b'nin karesi, altıncı kitabın sekizinci önermesinin vargısının ikinci kısmı ve aynı kitabın on yedinci önermesinin vargısı uyarınca b-d'nin karesinin beş katı olacaktır. Çünkü a-c aynı şekilde dört katı olduğundan, a-b de b-c'nin beş katıdır. Bu nedenle l-m varsayım gereği b-d'ye eşit olduğundan, sonuç olarak a-b de n-p'ye eşit olacaktır. Bu sebeple n-p çizgisi üzerine, dönmeye başladığı ilk yerine dönene kadar çevrilen bir yarım daire yapılacak olsa, onun hareketiyle meydana gelecek olan o küre (eşit kürelerin tanımı uyarınca) önerilen küreye eşit olacaktır. Ve l-m çizgisi l-n ile n-m arasında ve dolayısıyla l-n ile p-l arasında orantılı orta yerde bulunduğundan, dairenin her bir yarıçapı da l-n ile l-p arasında orantılı orta yerde olacaktır. Ve l-m dairenin yarıçapına eşit olduğundan, p-n üzerine çizilen yarım daire, e-f-g dairesinin çevresinin tüm noktalarından geçecektir. Ve dolayısıyla inşa edilen katı cismin bu çevre üzerinde duran tüm açılarından da geçecektir. Ve aynı nedenden ötürü, uçlarını birleştiren tüm uzantılar (...

[Not: Geometrik bir şema, içine çokgenler çizilmiş bir daireyi ve f, m, e, q, l, p, s harfleri ile 16 sayısı ile etiketlenmiş noktaları birleştiren çizgileri göstermektedir.]

[s. 37] [Not: Geometrik bir şema, bir küre içine çizilmiş beşgen bir piramidi tasvir etmekte olup çeşitli çizgiler a, b, c, d, e, f, g, h, k, l, m, n, o, p, q, r, s harfleriyle etiketlenmiştir. Şema, kürenin çapı ile içine çizilmiş beşgen cismin kenarları arasındaki ilişkiyi göstermektedir.]

önceki sayfadan devam ediyor: merkezî olanın ucuna dik açılı çizgiler), p-m ile m-n arasında orantısal olarak orta konumdadır. Çünkü bunların her biri l-m çizgisine eşittir. Buradan, aynı yarım çemberin bu şekilde inşa edilen ikosahedral cismin diğer açılarından da geçtiği sonucu çıkar. Dolayısıyla bu cisim, çapı p-n olan bir kürenin içine çizilebilecektir. Ve aynı şekilde çapı a-b olan küreye de. Ve ben bu katı cismin kenarının minör çizgi olduğunu söylüyorum. Çünkü b-d çizgisinin kuvvet/kare bakımından rasyonel olacağı açıktır, zira karesi, ya uzunluk bakımından ya da yalnızca kuvvet bakımından rasyonel kabul edilen a-b çizgisinin karesinin beşte biri olacaktır. Buradan, e-f-g çemberinin yarıçapı ve yarıçapları da kuvvet/kare bakımından rasyonel olacaktır. Çünkü yarıçapı b-d çizgisine eşit olacaktır. Dolayısıyla, on üçüncü kitabın on ikincisi uyarınca, bu çemberin içine çizilen eşkenar beşgenin kenarı minör çizgi olacaktır. Ve ayrıca, bu ispat sürecinde gösterildiği üzere, bu cismin kenarı beşgenin kenarı kadardır. Dolayısıyla, 20 eşkenar üçgen tabanlı bu cismin kenarı, varsayıldığı gibi, minör çizgi olacaktır.

Bölüm 30. Verilen kürenin tam olarak çevrelemesi için 12 eşkenar ve eş açılı beşgen tabanlı cismin nasıl inşa edileceği.

Ve söz konusu cismin kenarı, artık [residue] adı verilen açıkça irrasyonel bir çizgi olacaktır. Öncelikle, belirlenen kürenin onu tam olarak çevrelemesi için verilen yönteme göre bir küp yapın. Ve bu küpün iki yüzeyi a-b ve a-c olsun. Ve şimdi a-b'nin bunun üst yüzeyi, a-c yüzeyinin ise yan yüzeylerden biri olduğunu tasavvur edin. Ve a-d çizgisi bu iki yüzey için ortak olsun. O halde a-b yüzeyinde iki karşıt kenarı, yani d-b'yi ve onun karşısındaki kenarı eşit parçalara bölün. Ve bölme noktaları e-f çizgisiyle birleştirilsin. Ve a-d kenarı ile a-c yüzeyinde onun karşısında bulunan kenar da eşit parçalara bölünmeli ve bölme noktaları g-h doğrusuyla birleştirilmelidir; h noktası da a-d çizgisinin orta noktası olsun. Benzer şekilde, e-f çizgisi k noktasında eşit parçalara bölünür. Ve h-k çizgisini çizin. O halde e-k, k-f ve g-h çizgilerinin her birini, l, m, q noktalarında bir orta ve iki uca sahip orana, yani altın orana göre böleceksiniz. Ve bunların daha büyük kısımları l-k, k-m, f-g, q olsun. Bölünen tüm çizgiler eşit olacağından, yani her biri küpün bir kenarına eşit olacağından, bunların birbirine eşit olduğu açıkça görülecektir. Daha sonra, l ve m noktalarından (on birinci kitabın on ikincisinin öğrettiği gibi) a-b yüzeyine dikmeler çıkarın; bunların her birini k-l çizgisine eşit kılacaksınız. Ve bunlar l-n ve m-p olacaktır. Benzer şekilde, q noktasından a-c yüzeyine dik olarak q-r çizgisini çıkarın ve bunu g-q çizgisine eşit kılın. Ardından a-l, a-n, a-m, a-p, d-m, d-p, d-l, d-n, a-r, a-q, d-r, d-q çizgilerini çizin. O halde on üçüncü kitabın beşincisi uyarınca, k-e ve e-l çizgilerinin kuvvet bakımından k-l çizgisinin üç katı olduğu açıkça görülecektir. Ve dolayısıyla, k-l ve l-n eşit olacağından, l-n çizgisine de üç katı olacaktır. Ve ayrıca k-e, e-a çizgisine eşit olacaktır. Dolayısıyla a-e ve e-l çizgileri, kuvvet bakımından l-n çizgisinin üç katıdır. Buradan, birinci kitabın sondan bir önceki önermesi uyarınca, a-l kuvvet bakımından l-n'nin üç katı olacaktır. Ve dolayısıyla, aynı önerme uyarınca, a-n kuvvet bakımından l-n'nin dört katı olacaktır. Ve kuvvet bakımından her çizgi l-n'nin dört katı olduğundan. Ve l-m, l-k'nin iki katı olduğundan. Ve ayrıca k-l ile l-n eşit olacağından, a-n, l-m'ye eşit olacaktır. Çünkü yarıları eşittir. Ve birinci kitabın otuz üçüncüsü uyarınca l-m, n-p'ye eşit olduğundan, a-n, n-p'ye eşit olacaktır. Ve aynı yöntemle d-r, r-a çizgilerinin ve daha önce anılan iki çizginin eşit olduğunu kanıtlayacaksınız. O halde bu 5 çizgiyle, a-n-p-d-r olan eşkenar beşgene sahip oluruz. Fakat belki de bunun bir beşgen olmayacağını söyleyeceksiniz. Çünkü belki de tamamı tek ve aynı yüzeyde değildir; oysa bir beşgen olması için bu durum gereklidir. Ve tamamının tek ve aynı yüzeyde olduğunu şöyle öğreneceksiniz, k noktasından a-b yüzeyine dik olarak l-k'ye eşit olacak k-f çizgisini indirin. Ve bu sebepten ötürü l-n ve m-p çizgilerinin her birine eşit olacaktır. Ve paralel olacağından

[s. 38] ...on birinci kitabın altıncısı uyarınca her ikisine de. Paralel doğruların tanımı gereği her ikisi de aynı yüzeyde olduğundan, i noktasının n-p doğrusu üzerinde bulunması ve onu eşit parçalara bölmesi zorunludur. r-h ve f-h-j şeklinde iki doğru çizilsin. Böylece k-f-h ve q-r-h üçgenleri tek bir açı üzerinde (yani k-h-q açısı üzerinde) kurulmuş olur. k-h'nin q-r'ye oranı, k-f'nin q-h'ye oranı gibi olacaktır. Çünkü beşinci kitabın yedincisi uyarınca g-b'nin q-r'ye oranı ne ise, k-h'nin q-r'ye oranı da odur. Ve yine aynı kural uyarınca r-q'nun q-h'ye oranı ne ise, k-f'nin q-h'ye oranı da odur. Fakat q-r, g-q'ya eşit olduğundan g-b'nin q-r'ye oranı, q-r'nin q-h'ye oranına eşittir. Dolayısıyla altıncı kitabın otuzuncusu uyarınca r-h-f doğrusu tek bir doğrudur. Bu sebeple, aynı kitabın ikincisi uyarınca, hakkında tartıştığımız beşgenin tamamı tek ve aynı yüzeydedir. Dahası, onun eş açılı olduğunu da söylüyorum ki bu şöyle görülecektir: e-k'nin f-p-h-m-d-q-ex [?] noktasında bölündüğü ve k-m'nin onun büyük parçasına eşit olduğu açık olduğundan, üçüncü kitabın dördüncüsü uyarınca bütün e-m de f-p-b-m-d-q-ex [?] noktasında bölünmüş olur ve büyük parçası e-k doğrusudur. Bundan dolayı beşinci uyarınca e-m ve m-k doğruları, dolayısıyla da e-m ve m-p doğruları, m-p, m-k'ye eşit olduğu için, e-k doğrusuna kareleri bakımından üç katıdır. Bu nedenle a-e doğrusuna da öyle olur, çünkü a-e, e-k'ye eşittir. Buradan a-e, e-m ve m-p doğrularının üçü birlikte kareleri bakımından a-e doğrusunun dört katı çıkar. Birinci kitabın sondan bir önceki önermesinin iki kez tekrarlanmasıyla a-p doğrusunun, karesi bakımından a-e, e-m ve m-p gibi üç doğrunun kareleri toplamına eşit olduğu da anlaşılacaktır. Buradan a-p, karesi bakımından a-e doğrusunun dört katı olacaktır. Küpün kenarı ise a-e doğrusunun iki katı olduğundan, ikinci kitabın dördüncüsü uyarınca karesi bakımından onun da dört katıdır. Böylece kanıt gereği a-p, küpün kenarına eşit olur. a-d küpün kenarlarından biri olduğundan a-p, a-d'ye eşit olacaktır. Ve bundan ötürü, birinci kitabın sekizincisi uyarınca a-r-d açısı, a-n-p açısına eşit olacaktır. Aynı yolla d-n-p açısının da d-r-a açısına eşit olduğunu kanıtlayacaksınız. Çünkü d-n doğrusunun, karesi bakımından küpün kenarının yarısının dört katı olduğunu kanıtlayacaksınız. Dolayısıyla bu belirtilenler sayesinde beşgen eşkenar olduğundan ve üç eşit açısı bulunduğundan, on beşinci kitabın yedincisi uyarınca eş açılı olacaktır. Bu yüzden, bu yolla ve benzer bir akıl yürütmeyle küpün diğer yüzlerinin her biri üzerinde eşkenar ve eş açılı bir beşgen inşa edersek, 12 adet eşkenar ve aynı zamanda eş açılı yüzeyden oluşan bir cismi tamamlamış olacağız. Çünkü küpün 6 yüzü vardır. Şimdi geriye böylesi bir cismin verilen küre tarafından tam olarak kuşatılacağını göstermek kalıyor ki bu şöyle görülecektir: f-k doğrusundan, biri h-k doğrusu üzerinde diğeri e-f doğrusu üzerinde küpü bölen iki yüzey çizilsin. On birinci kitabın kırkıncısı uyarınca bu iki yüzeyin ortak arakesiti küpün çapını böler ve tersine, anılan çap tarafından eşit parçalara bölünür. Küpün çapına kadar olan ortak arakesitleri k-o doğrusu olsun. Öyle ki o noktası küpün merkezidir. Ve o-a, o-n, o-p, o-d, o-r doğruları çizilsin. o-a ve o-d doğrularının her ikisinin de küpün birer yarıçapı olacağı ve dolayısıyla eşit oldukları anlaşılacaktır. o-k doğrusunun ise on birinci kitabın kırkıncısı uyarınca e-k'ye, yani küpün kenarının beşte birine eşit olduğu açıktır. k-f, k-m'ye eşit olduğundan o-f, k-f-p-h-m-d-q-ex [?] noktasında bölünmüş olacaktır ve büyük parçası e-k'ye eşit olan o-k doğrusudur. Buradan on üçüncü kitabın beşincisi uyarınca o-f ve f-k doğruları, dolayısıyla da o-f ve f-p doğruları öyle olacaktır. Çünkü f-p (bu kanıtın kapsamadığı kısım) k-f'ye eşittir ve karesi bakımından o-k doğrusunun, dolayısıyla küpün kenarının yarısının üç katıdır. Buradan birinci kitabın sondan bir önceki önermesi uyarınca o-p doğrusu, karesi bakımından küpün kenarının yarısının üç katı olur. On üçüncü kitabın on dördüncüsünün sonucu gereğince, kürenin yarıçapının, aynı küre tarafından çevrelenen küpün kenarının yarısına karesi bakımından üç kat olduğu açıktır. Buradan o-p, söz konusu küpü tam olarak kuşatan kürenin yarıçapına eşittir. Aynı akıl yürütmeyle, küpün yüzleri üzerinde kurulan bütün beşgenlerin her bir açısına o noktasından çizilen tüm doğrular, yani beşgenlerin küp yüzeyleriyle ortak olan açılarına değil de yalnızca kendilerine has olan açılarına (yani o noktaya has olanlara), nitekim kurulan beşgendeki n-p-r üç açısının olduğu gibi, çizilen doğrular eşit olacaktır. o noktasından beşgenlerin tüm o açılarına, yani beşgenler ile küpün yüzeylerinin ortak olduğu ve eldeki beşgende a, f, d iki açısının [?] oluşturduğu açılara varan doğruların ise kürenin yarıçapına eşit olduğu açıkça görülecektir.

[s. 39] küpü tam olarak kuşatır. Çünkü on birinci kitabın kırkıncı önermesi gereğince bunlar küpün çaplarıdır. Fakat on üçüncü kitabın on dördüncü önermesinin gerekçesiyle açıkça görüldüğü üzere, küpün yarıçapı onu tam olarak kuşatan kürenin yarıçapı gibidir. Dolayısıyla, o noktasından 12 yüzlü cismin, yani 12 eşkenar ve eş açılı beşgen yüzeyle çevrelenmiş cismin (Yunancada bu şekilde adlandırılır) tüm köşelerine çizilen doğruların hepsi birbirine ve kürenin yarıçapına eşittir. Buradan hareketle, kürenin bütün çapı veya küpün genişliği üzerine çizilen yarım daire döndürüldüğünde, onun bütün köşelerinden geçecektir. Dolayısıyla, tanım gereğince, belirlenen küre tarafından tam olarak kuşatılmıştır. Ayrıca derim ki, eğer onu tam olarak kuşatan kürenin çapı uzunlukta veya kuvvette rasyonel ise, bu şeklin kenarı irrasyonel bir doğrudur, yani bir artık [apotome] olarak adlandırılan şeydir; bu da şöyle görülür. On üçüncü kitabın on dördüncü önermesi gereğince, kürenin çapı kuvvette küpün kenarının üç katı olduğundan, şayet küpün kenarı kuvvette rasyonel ise, kürenin çapı uzunlukta veya kuvvette rasyonel olacaktır. Ve on üçüncü kitabın on birinci önermesi gereğince açıktır ki, r-p doğrusu a-d doğrusunu (bu doğru 1-p-h-m-d-q-ex küpünün kenarıdır) böler ve onun büyük parçası beşgenin kenarıdır. Ve on üçüncü kitabın altıncı önermesi gereğince onun büyük parçası bir artık [apotome] olduğundan, söz konusu şeklin kenarının bir artık olduğu aşikârdır. Kanıtlamak istediğim şey buydu.

Bölüm 31. 5 düzgün cismin tamamı nasıl bulunur?

Yukarıda anılan 5 cismin kenarları, yalnızca çapı bize sunulmuş olan tek ve aynı bir küre tarafından tam olarak çevrelenmiştir ve söz konusu çap vasıtasıyla, hepsi tek ve aynı bir kürede yer aldığı kabul edilen söz konusu 5 cismin kenarlarını bulmamız gerekir; öyle ki köşelerinden birine temas ederek hepsi [küreye] temas eder, yani söz konusu küre hepsini tam olarak kuşatır. Bu işi şu şekilde yapacağız: Bu çapı c noktasında, a-c c-b'nin iki katı olacak şekilde bölelim. Ve d noktasında eşit olsunlar. Ve bunun üzerine a-f-b yarım dairesini kuralım; bu yarım dairenin çemberine, a-b doğrusuna dik olan iki doğru çizilir ki bunlar c-e ve d-f'dir. Ve e ile a'yı, f ile de b'yi birleştirelim. Ve o vakit on üçüncü kitabın on üçüncü önermesinin kanıtı gereğince açıktır ki, a-e doğrusu 4 üçgen ve eşkenar tabanlı şeklin kenarıdır. Ve anılan kitabın on dördüncü önermesinin kanıtı gereğince, e-b küpün kenarıdır. Ve on beşinci önermenin kanıtı gereğince, f-b doğrusu 8 üçgen ve eşkenar tabanlı şeklin kenarıdır. Ve a noktasından a-b'ye dik ve yine aynı a-b'ye eşit olan a-g doğrusu uzansın. Ve g ile d birleştirilsin, g-d'nin yarım dairenin çemberini böldüğü nokta h olsun. Ve a-b'ye dik olarak h-k çizilsin. Ve g-a a-d'nin iki katı olduğundan, altıncı kitabın dördüncü önermesi gereğince h-k k-d'nin iki katıdır. Çünkü birinci kitabın otuz ikinci önermesi gereğince g-a-d ve h-k-d üçgenleri eş açılıdır. Çünkü her biri bir dik açı olduğundan büyük olanın a açısı küçük olanın k açısına eşittir ve d açısı her ikisi için de ortaktır. Bu nedenle, ikinci kitabın dördüncü önermesi gereğince, h-k kuvvette k-d'nin dört katıdır. Bu nedenle, birinci kitabın sondan bir önceki önermesi gereğince, h-d kuvvette k-d'nin beş katıdır. Ve d-b h-d'ye eşit olduğundan (çünkü d yarım dairenin merkezidir), d-b de kuvvette k-d'nin beş katı olacaktır. Ve a-b'nin tamamı b-d'nin tamamının iki katıdır, tıpkı birinci a-b'den alınan a-c'nin, ikinci b-d'den alınan c-b'nin iki katı olduğu gibi. Ve beşinci kitabın on dokuzuncu önermesi gereğince, birinciden arta kalan b-c, ikincinin artığı olan c-d'nin iki katı olacaktır. Ve bu nedenle b-d'nin tamamı d-c'nin üç katıdır. Dolayısıyla b-d'nin karesi dokuz katı, yani c-d'nin karesinin dokuz misli olacaktır. Ve bu sadece k-d'nin karesinin beş katı olduğundan, beşinci kitabın onuncu önermesinin ikinci kısmı gereğince d-c'nin karesi k-d'nin karesinden daha küçük olacaktır ve bundan ötürü d-c k-d'den küçüktür. O halde d-m k-d'ye eşit olsun. Ve a-b'ye dik olan m-n çembere doğru uzansın ve e-n b ile birleştirilsin. Mademki d-k ve d-m eşittir, merkezden gelen herhangi bir doğrunun eşit mesafede olduğu şeyin tanımı gereğince, b-k ve m-n doğruları merkezden eşit mesafede olacaktır. Ve bu nedenle şunun ikinci kısmı gereğince birbirlerine eşittir...

[s. 40] üçüncünün on beşincisi ve anılanın üçüncüsünün ikinci kısmı gereğince. Buradan m-n, m-k'ye eşit olacaktır. Çünkü b-k ona eşitti. Ve a-b, b-d'nin iki katı olduğundan, f-k-m de d-k'nin iki katıdır. Ve b-d'nin karesi d-k'nin karesinin beş katı olduğundan, beşincinin on beşincisi gereğince a-b'nin karesi de benzer şekilde k-m'nin karesinin beş katı olacaktır, zira iki katın karesinin iki katın karesine oranı, tekin karesinin tekin karesine oranı gibidir. Ve on altıncının kanıtı gereğince, kürenin çapının karesinin, 20 tabanlı şeklin dairesinin altıgeninin kenarının karesinin beş katı olduğu açıktır. Dolayısıyla k-m, 20 tabanlı şeklin dairesinin altıgeninin kenarına eşit olacaktır. Çünkü a-b olan küre çapının karesi, k-m'nin karesine olduğu gibi, o şeklin dairesinin altıgeninin kenarının karesinin beş katıdır. Ve yine aynısının kanıtı gereğince, küre çapının, 20 tabanlı şeklin dairesinin altıgeninin kenarı ile ongeninin iki kenarından oluştuğu açıktır. Mademki k-m altıgenin kenarı gibidir. Ve ayrıca a-k, m-b'ye eşittir. Çünkü bunlar kalanlardır, yani eşit olanlar çıkarıldıktan sonra eşitlerin kalanlarıdır, m-b ongenin kenarı gibi olacaktır. Mademki m-n altıgenin kenarı gibidir, çünkü k-m'ye eşittir, birincinin sondan bir öncekisi ve beşincinin onuncusu gereğince n-b, 20 tabanlı daire şeklinin beşgeninin kenarı gibi olacaktır. Ve anılanın on altıncısının kanıtı gereğince 20 tabanlı şeklin dairesinin beşgeninin kenarının, aynı 20 tabanlı şeklin kenarı olduğu ortaya çıktığından, n-b doğrusunun bu şeklin kenarı olduğu açıktır. O halde e-b (ki önerilen küreyle tam olarak kuşatılmış küpün kenarıdır) p-h-m-d-q-extra noktasında bölünsün ve onun büyük parçası p-b olsun. O halde öncekinin kanıtı gereğince p-b'nin 12 tabanlı şeklin kenarı olduğu açıktır. Böylece, bize önerilen kürenin yalnızca çapı vasıtasıyla, yukarıda anılan 5 cismin kenarları bulunmuş olur, ki bu kenarlar şunlardır, yani: 4 tabanlı piramidin a-e kenarı, küpün e-b kenarı, 8 tabanlı cismin f-b kenarı, 20 tabanlı cismin n-b kenarı ve 12 tabanlı cismin p-b doğrusu kenarı. Ve bu kenarlardan hangilerinin diğerlerinden daha büyük olduğu şöyle ortaya çıkar. Çünkü a-e'nin f-b'den büyük olduğu açıktır, zira a-e yayı f-b yayından büyüktür ve ayrıca f-b, e-b'den büyüktür ve e-b, n-b'den büyüktür. Ve ayrıca diyorum ki n-b, p-b'den büyüktür, çünkü a-c, c-b'nin iki katı olduğundan, ikincinin dördüncüsü gereğince a-c'nin karesi c-b'nin karesinin dört katı olacaktır. Ve altıncının sekizincisinin sonucunun ikinci kısmı ile anılanın on yedincisinin sonucu gereğince, a-b'nin karesinin b-e'nin karesinin üç katı olduğu açıktır. Fakat altıncının yirmi birincisi gereğince, a-b'nin karesinin b-e'nin karesine oranı, b-e'nin karesinin c-b'nin karesine oranı gibidir, çünkü a-b'nin b-e'ye oranı, altıncının sekizincisinin sonucunun ikinci kısmı gereğince b-e'nin b-c'ye oranı gibidir. Buradan beşincinin on birincisi gereğince, b-e'nin karesi c-b'nin karesinin üç katıdır. Ve a-c'nin karesi, gösterildiği üzere aynı karenin dört katı olduğundan, beşincinin onuncusunun ilk kısmı gereğince a-c'nin karesi b-e'nin karesinden küçük olacaktır. Ve bu nedenle a-c doğrusu b-e doğrusundan büyüktür. Ve bu nedenle a-m çok daha büyüktür ve on üçüncünün dokuzuncusu gereğince zaten açıktır ki, şayet a-m doğrusu f-p-h-m-d-q-extrema'da bölünürse, onun büyük parçası m-n'ye eşit olan k-m doğrusu olacaktır. Ve ayrıca b-e aynı orana göre, yani h-m-d-q-extrema'ya göre bölündüğünde, onun büyük parçası p-b doğrusu olacaktır. Mademki bütün a-m, bütün b-e'den büyüktür, m-n (ki a-m'nin büyük parçasına eşittir), e-b'nin büyük parçası olan p-b'den daha büyük olacaktır. Ve bu, on dördüncü kitabın ikincisiyle açıktır ki o, kendisini izleyenlerin hiçbirinin yardımı olmaksızın kanıtı kuvvetle doğrular. Dolayısıyla, birincinin on dokuzuncusu gereğince n-b, p-b'den çok daha kuvvetle büyüktür. Buradan, yukarıda anılan beş cismin kenarları, kendi aralarında takip ettikleri hemen hemen aynı sırayla ve birbirlerini nasıl aştıklarıyla ortaya çıkar. Yalnızca bunun bir istisnası vardır, yani böyle bir sıra küpte ve sekizyüzlüde, yani 8 tabanlıda gözetilmez. Çünkü 8 tabanlının kenarı küpün kenarını aşar, gerçi on üçüncüde görüldüğü üzere küp, yapılışta ve biçimlenişte sekizyüzlüyü aşar ve bu gizemsiz değildir. Buradan, biçimlenişte küp, sekizyüzlüden önce önerilir, çünkü önerilen kürenin çapının aynı bölünmesiyle kenar bulunur...

[s. 41] 4 üçgen tabanlı piramidin ve küpün kenarı. O halde a-e, diğer tüm cisimlerin kenarlarından daha büyük olarak piramidin kenarı olacaktır. Ve ondan sonra f-b gelir, 8 tabanlının kenarı, kendisinden sonra gelen diğerlerinin hepsinin kenarlarından daha büyüktür. Ve üçüncü sırada büyüklükçe küpün kenarı e-b gelir. Ve dördüncü sırada 20 tabanlının, yani 20 yüzlü katının kenarı n-b yer alır. Ve hepsinin en küçüğü, 12 yüzlü katının, yani 12 beşgen tabanın kenarı olan p-b'dir.

[Not: Süslü bir 'A' başlangıç harfi gösterilmiştir.]

Bahsi geçen 5 düzgün cismin yeterliliği anlaşılıp sonsuza kadar giden bir biçimde bunlara bağımlı olanların haricinde 5'ten fazlasının bulunmasının imkânsızlığı gösterildiğinden, birbirlerine olan oranları, kapasite ve kapsama bakımından birbirlerine göre durumları ve yeterlilikleri için bir yöntem ortaya koymamız gerekir. Ve ardından birbirlerinin içine dahil edilmeleri ve bunun tersi, ilk olarak da cisimsel hacimleri ele alınmalıdır. Birinin diğerine olan oranları, yukarıda bahsedilen ve söylendiği üzere bunların bileşimlerine ve oluşumlarına dahil olan oranımıza göre her zaman irrasyonel olacaktır; dörtyüzlü, küp ve sekizyüzlü müstesnadır, zira bunların içine çizildikleri kürenin çapına olan oranlarının kesinliği kimi zaman rasyonel olabilir, fakat kendileriyle kıyaslandıkları yirmiyüzlü ile onyikiyüzlünün oranları, belirtilen nedenden ötürü asla rasyonel olamaz. Bu nedenle daha fazlasını söylemek bana gerekli görünmemektedir, çünkü bu durum, zihnin haz almaktan ziyade karışacağı sonsuz irrasyonelliklerle cildi büyütmek olurdu; oysa çalışmamızın gayesi her zaman hazza yönelik olacaktır. Eserimizde derlenen söz konusu cisimlere dair hususi risalemizde belirtilenler bana gerekli olan için kâfidir; evrene yayılmış çokluğu sebebiyle o risaleye başvurmak kolaydır. Orada yer alan boyutları vasıtasıyla, zekânın keskinliğine göre, fayda ile birlikte büyük bir haz elde etmek daima kolay olacaktır. Aynı şekilde, orada birçoğu yer alan ve bunlara bağımlı olanların hepsi için de aynısını söylüyorum. Şu bir gerçektir ki, on dördüncünün onuncusuna göre, her ikisi de aynı küre içinde yapıldığında, onyikiyüzlünün yirmiyüzlüye olan oranı, tam olarak onun tüm yüzeylerinin bunun tüm yüzeylerine olan oranıyla aynı neticeye varır. Söz konusu olanın on altıncısı ise sekizyüzlünün, inşa edildiği kürenin yarıçapına eşit yükseklikte olan ve tabanları kare teşkil eden 2 eşit piramide bölünebilir olduğunu söyler. Bu kare yüzey, kürenin çapının karesinin iki katıdır. Bu bilgi ölçüm için bize büyük bir fayda sağlar ve bunun vasıtasıyla başka birçok şeye ulaşılabilir.

[Not: Süslü bir 'E' harfi gösterilmektedir.]

Yüzeylerine gelince, cisimsel kütleleri için söylendiği gibi bunların da aynı şekilde orantılı olduğu söylenebilir; yani onyikiyüzlüye dahil olan beşgen şeklin doğası gereği irrasyoneldir. Ancak diğerlerininki bazen rasyonel olabilir; dörtyüzlü, küp ve sekizyüzlüde olduğu gibi, zira bunlar üçgen ve karedir ve yukarıda görüldüğü üzere oluştukları kürenin çapıyla orantılı olarak kaydedilmiştir. Şu da doğrudur ki, on dördüncünün sekizincisi, 12 beşgen tabanın tüm yüzeylerinin 20 üçgen tabanın tüm yüzeylerine, yani onyikiyüzlünün yirmiyüzlünün yüzeylerine oranının, söz konusu cisimlerin tamamı tek ve aynı küre tarafından tam olarak içerildiğinde veya çevrelendiğinde, küpün kenarının 20 tabanlı cismin üçgeninin kenarına olan oranı gibi olduğu sonucuna varır. Bu sebeple, tabanları arasındaki hayranlık verici uyumu sessizce geçiştirmek bana doğru gelmemektedir; yani söz konusu on dördüncünün beşincisinde gösterildiği üzere, onyikiyüzlünün tabanları ile yirmiyüzlünün tabanlarının her biri tam olarak tek ve aynı daire ile çevrelenmiştir; bu durum dikkate değerdir ve aynı küre içinde inşa edildiklerinde böyledir. Ve dörtyüzlünün tüm yüzeylerinin sekizyüzlünün tüm yüzeylerine olan oranı, söz konusu on dördüncünün on dördüncüsü ile bilinir, zira dörtyüzlünün tabanlarından biri sekizyüzlünün tabanlarından birinin bir ve üçte biridir, yani seskiterziya oranındadır; bu da 8'in 6'ya ve 12'nin 9'a oranı gibi, büyüğün küçüğü bir tam ve üçte bir defa içermesi durumudur. Sekizyüzlünün tüm yüzeylerinin bir arada, dörtyüzlünün tüm yüzeylerine bir arada olan oranı ise seskialteradır, yani bir buçuktur; tıpkı sekizyüzlünün yüzeyleri 6 ve berikiler 4 imiş gibi, bu da büyüğün...

[s. 42] [Not: Süslü bir S harfi gösterilmektedir.] ...aynı bir kürenin kenarı ile birden ve yarımdan. Ve 4 kenarlı katının tüm parçaları, 8 kenarlı katınınkilerle birleştiğinde, söz konusu 14. kitabın [Not: Öklid'in Elemanlar'ının 14. kitabına atıfta bulunulmaktadır] 13. önermesinin amaçladığı gibi, vasat olarak adlandırılan bir yüzey oluşturur. Ve 6 kenarlı katının, yani küpün tüm yüzeyleri, onu çevreleyen kürenin çapının karesinin iki katına eşittir ve kürenin merkezinden söz konusu küpün tabanlarının her birine çizilen dikme, 14.'ye göre daima söz konusu küpün kenarının yarısına eşit olacaktır. Yani, söz konusu çap 4 olsaydı, söz konusu tüm yüzeyler 32 olurdu ve söz konusu dikme 1 olsaydı, küpün kenarı 2 olurdu. Oranlar ve yüzeyler hakkında eserimizdeki risalede daha geniş bilgi bulacaksınız; bu, her bakımdan cebir yoluyla gayretle çalışılarak, bağımlı olanlarınkilerle birlikte bir zeyil olacaktır.

[Not: Süslü bir S harfi gösterilmektedir.] S Şimdi bu 5 asli, yani düzgün cisimden birinin diğeri tarafından nasıl kapsandığını ve kapsanıp kapsanmadığını, kapsanmıyorsa nedenini açıklamak gerekir. Zira ilk olarak, dörtyüzlüye dair, onun sekizyüzlüden, yani 8 üçgen tabanlı ve 6 cisim açılı olandan başka hiçbir cismi hiçbir şekilde kabul edemeyeceği gösterilmiştir. Çünkü onda ne kenarlar ne tabanlar ne de açılar vardır ki küpün kenarları, açıları yahut yüzeyleri, doğasının gerektirdiği gibi eşit şekilde temas edecek biçimde oturabilsin; biçimi gibi bir çizim de [Not: bir resme atıfta bulunuluyor] bunu göze gösterir ve 15. kitabın 1. önermesinde bunu açık kılmak adına böyledir. Ne de diğer ikisinden herhangi biri, yani 20 yüzlü cisim ve 12 yüzlü cisim için bu mümkündür. İmdi, eğer söz konusu 8 yüzlü cismi, yani sekizyüzlüyü, söz konusu 4 yüzlü cismin, yani dörtyüzlünün içine çizmek yahut içinde oluşturmak istersem, bunu şu şekilde yapacağız, yani: İlk olarak, söz konusu dörtyüzlüyü yukarıda gösterdiğimiz gibi inşa edeceğiz. Böylece yapıldıktan sonra, kenarlarının her birini ikiye böleceğiz ve bütün orta noktalarını, biri diğerine ve diğeri ötekine olmak üzere düz çizgilerle birleştireceğiz. Bu iş yapıldığında, hiç şüphesiz, söz konusu cismi onun içine tam olarak yerleştirmiş olacağız; öyle ki 6 cisim açısı, söz konusu dörtyüzlünün 6 kenarı üzerine eşit şekilde oturacaktır. Bu hususu tecrübe açık kılacak ve 15. kitabın 2. önermesi aşikâr edecektir.

[Not: Süslü bir L harfi gösterilmektedir.] L Söz konusu dörtyüzlü, küpün içine şu şekilde yerleştirilecektir, yani: İlk olarak, yukarıda verilen yöntemlere göre küpü yapacağız, ardından 6 kare yüzeyinin her birinde köşegeni yahut çapı çizeceğiz ve 15. kitabın 1. önermesinin gösterdiği gibi önerme tamamlanmış olacaktır; çünkü söz konusu dörtyüzlü, belirtildiği gibi, küpün 6 yüzeyinin sayısına tekabül eden 6 kenara sahiptir ve bunlar yüzeylerde uzatılan 6 köşegeni hâline gelir. Ve piramidin 4 açısı, söz konusu küpün 8 açısından 4'üne sabitlenmiş olur. Bunu her şeyin efendisi olan kutlu tecrübe de maddelerinde açıkça gösterir.

[Not: Süslü bir E harfi gösterilmektedir.] E Sekizyüzlünün küpün içine dâhil edilmesine dair. Bölüm XXXVI. 8 tabanlı olanı, yani sekizyüzlüyü, altıyüzlünün içinde oluşturmak istendiğinde. İlk olarak, kenarları belirtildiği gibi tabanlarının 6 çapı olan üçgen, eşkenar piramidin küp içinde inşa edilmiş olması gerekir. Ve dolayısıyla, söz konusu çapların her birini ikiye bölersek, orta noktaları düz çizgilerle birbiriyle birleştireceğiz; hiç şüphesiz, önerilen küpte sekizyüzlü tam olarak teşekkül edecek ve cisim açılarının her biri, 15. kitabın 3. önermesi gereğince tam olarak söz konusu küpün tabanları üzerinde duracaktır.

[Not: Süslü bir L harfi gösterilmektedir.] L Sekizyüzlünün içinde altıyüzlüyü inşa etmek. Bölüm XXXVII. Sekizyüzlünün içindeki altıyüzlü, yani küp, şu şekilde yapılacaktır, yani: İlk olarak, bu hususta yukarıda verilen belgelere göre söz konusu sekizyüzlüyü yapacağız. Böylece oluşturulduğunda, üçgen tabanlarının her birinin merkezi, 4. kitabın 5. önermesiyle bulunur. Ardından 8 merkezi 12 düz çizgi vasıtasıyla birbiriyle birleştireceğiz. Ve bu yapıldığında, maksat hasıl olur. Ve küpün cisim açılarının her biri, 15. kitabın 4. önermesinin beyan ettiği gibi, söz konusu sekizyüzlünün tabanı üzerinde duracaktır.

[s. 43] BÖLÜM ...küpü yukarıdaki gibi yapacaksın ve küpte, belirtildiği gibi 4 taban yapılmış olacaktır.

¶ Yirmiyüzlünün içinde onyüzlünün [dodekahedron] oluşturulmasına dair. Bölüm XXXIX. ¶ Yirmiyüzlü, belirtildiği gibi, her biri 5 üçgeninin 5 yüzeysel açısıyla çevrelenmiş 12 cisim açısına sahiptir. Ve böylece, onun içinde onyüzlüyü yapmak isteyerek, ilk olarak, burada gösterdiğim gibi, söz konusu yirmiyüzlü yapılmalıdır; böylece yapılıp düzenlendiğinde, üçgen tabanlarının her birinin merkezi 4. kitabın 5. önermesiyle bulunur. Ve ardından bunları, kendi aralarında 30 düz çizgiyle, söz konusu yirmiyüzlünün bir cisim açısının karşısında zorunlu olarak 12 beşgen oluşacak şekilde birleştireceğiz. Ve söz konusu beşgenlerin kenarlarının her biri, söz konusu yirmiyüzlünün kenarlarının her birine çaprazlama karşıt olacaktır. Ve tıpkı söz konusu yirmiyüzlüde 12 cisim açısı bulunduğu gibi, onyüzlüde de 20 beşgen vardır. Ve tıpkı onun 20 üçgen tabanı olduğu gibi, söz konusu onyüzlünün de söz konusu çizgiler vasıtasıyla söz konusu tabanlarda meydana gelen 20 cisim açısı vardır. Ve tıpkı onda 30 kenar olduğu gibi, onyüzlünün de belirtildiği üzere hepsi çaprazlama karşıt 30 kenarı vardır ve 15. kitabın 6. önermesinin de neticelendirdiği üzere, biçimlerinin tamamı aşikâr kılınır.

¶ Onyüzlünün içine yirmiyüzlünün yerleştirilmesine dair. Bölüm XL. ¶ Onyüzlünün içinde yirmiyüzlü oluşturulmak istendiğinde, ilk olarak bu hususta yukarıda verilen belgeye göre inşa edilecektir. Ve onu çevreleyen 12 beşgeninden, 4. kitabın 14. önermesiyle merkezi bulacağız. Ve bunları kendi aralarında 30 çizgiyle öyle birleştireceğiz ki onda 20 üçgen ve her biri söz konusu üçgenlerin 5 yüzeysel açısıyla çevrelenmiş 12 cisim açısı meydana gelecektir. Bunların sivri kısımları, 12 beşgeninin 12 merkezinde olacaktır. Ve benzer şekilde, bu 30 çizgi, tıpkı diğerlerinde söylendiği gibi, onyüzlünün 30 çizgisine çaprazlama karşıt olacaktır ve bu, söz konusu 15. kitabın 7. önermesiyle açık kılınmıştır.

Dodekahedronun içine küpün yerleştirilmesine dair. Bölüm XLI. Sözü edilen dodekahedronun içine küpü de kolayca yerleştireceğiz, zira 15. Kitabın 17. önermesinde yer aldığı üzere, bu küpün 12 kenarında teşekkül eder. Çünkü onun 12 beşgeninin her birine, sözü edilen [cismin] gereğine göre 12 kiriş çizilirse, şüphesiz 6 eşkenar dörtgen yüzey meydana gelecektir ve bunların her birinin karşısında söz konusu dodekahedronun ikişer cisimsel açısı bulunacaktır; böylece küpün 8 açısı, küpün her bir tabanında neredeyse ele alınan cismin biçimi kalacak şekilde içe çizilmiş olarak teşekkül edecektir; bütün bunlar 15. Kitabın 8. önermesi uyarınca açıktır.

Dodekahedronun içindeki oktahedrona ve nasıl teşekkül ettiğine dair. Bölüm XLII. Dodekahedronun içine önce, yukarıda söylendiği gibi küp yerleştirilirse, söz konusu dodekahedronun içinde oktahedron da kolayca teşekkül edecektir. Zira dodekahedronun küpün 6 yüzeyine karşılık gelen 6 karşıt kenarını, yani ele alınan [cisim] için bir nevi kulp gibi duran kenarları ikiye böleceğiz ki bunlar tam 6 tanedir. Ve bu 6 orta noktayı kendi aralarında 12 doğru çizgiyle öyle birleştireceğiz ki oktahedronun 4 üçgeninin 4 yüzeysel açısıyla çevrelenmiş 6 cisimsel açı meydana getireceklerdir. Ve bunların her biri dodekahedronun söz konusu 6 kenarından birine temas eder; dolayısıyla, 15. Kitabın 9. önermesinde yer aldığı üzere, hedeflenen konumun tamamlandığı aşikâr olur.

Tetrahedronun sözü edilen dodekahedron içine dâhil edilmesine dair. Bölüm XLIII. Önce dodekahedronun içinde yukarıda söylendiği gibi küp teşekkül ettirilir ve ardından söz konusu küpün içine de daha önce gösterildiği gibi tetrahedron yerleştirilirse, aynı dodekahedronun içine tetrahedron da yerleştirilmiş olacaktır. Bunlar yapıldığında, maksadımızın bu yolla tamamlandığı açık ve seçik biçimde görülür, zira küpün cisimsel açıları dodekahedronun cisimsel açılarına oturacak ve tetrahedronun cisimsel açıları da küpün cisimsel açılarında son bulacaktır; böylece söz konusu tetrahedronun teklif edilen dodekahedronun içine usulünce dâhil edildiği neticesi çıkar. Tarafımızca tertip edilen cisimlerdeki tecrübemiz ve sunulan 5. yükseltinin lemmaları, söz konusu 15. Kitabın 10. önermesinin ilmi ispatıyla bunu açıkça ortaya koymaktadır.

İkozahedronun içine küpün inşa edilmesine dair. Bölüm XLIV. Eğer ikozahedronun içine önce söylediğimiz gibi dodekahedron yapılır ve ardından söz konusu dodekahedronun içine verilen yöntemle küp yapılırsa, küp ikozahedronun içinde teşekkül etmiş olur. Bunlar yapıldığında, daha önce söylenenler vesilesiyle maksadın hâsıl olduğu açıktır. Çünkü dodekahedronun cisimsel açılarının tümü ikozahedronun tabanlarının merkezine denk gelir. Ve küpün cisimsel açıları da dodekahedronun söz konusu cisimsel açılarına oturur; neticede maksat hâsıl olacaktır ki bu da 15. Kitabın 11. önermesiyle beyan edilecektir.

İkozahedronun içine tetrahedronun teşekkül ettirilme yöntemine dair. Bölüm XLV. Hiç şüphe yoktur ki söz konusu ikozahedronun içinde yukarıdaki gibi küp teşekkül ettirilirse, eğer...

[s. 44] ...ve ardından söz konusu küpün içinde tetrahedron inşa edilirse, zorunlu olarak o da söz konusu ikozahedronun içine çizilmiş olacaktır. Çünkü 4 üçgen tabanlı piramidin cisimsel açıları küpün cisimsel açılarına temas eder, küpünkiler de ikozahedronunkilere temas eder; böylece baştan sona, tetrahedron ilkin ikozahedronunkilere temas etmiş olur. Ve dolayısıyla, önerme 15. Kitabın 12. önermesiyle neticelendirilir. Teklif edilen içe yerleştirmelere ilişkin olan hususlar bundan ibarettir.

Söz konusu içe çizmelerin neden daha fazla olamayacağına dair. Bölüm XLVI. O. E. D. [Not: Muhtemelen "Omnibus Exemplis Demonstratis" veya benzeri bir ifadenin kısaltması, "bütün örnekler ispatlandı" anlamında] ele alınan meselelerden anlaşılacağı üzere, eğer düzgün cisimler, varsayıldığı gibi layıkıyla birbiri içine yerleştirilebilseydi, her birinin 4 tanesini kabul edeceği şekilde teşekkül ettirilebilirdi. Ve neticede toplamda 20 içe çizim olurdu, yani 4 kere 5. Fakat aktarıldığı üzere her biri diğerini kabul ettiğinden, 12 içe çizim vardır. Şöyle ki, tetrahedronun içinde sadece bir adet oktahedron bulunur. Küpün içinde iki adet, yani tetrahedron ve oktahedron. Oktahedronun içinde de iki adet, yani biri küp ve biri tetrahedron. İkozahedronun içinde üç tanedir, yani biri dodekahedron, biri küp ve diğeri tetrahedron. Dodekahedronun içinde ise 4 tanedir, yani biri ikozahedron, diğeri küp, diğeri oktahedron ve dördüncüsü tetrahedron. Bunlar toplamda 12 adettir. Çünkü 4 tabanlı piramitte, oktahedron hariç diğer 3 düzgün cismin açılarının oturabileceği kenarlar, açılar ya da yüzeyler yoktur. Küp de sadece piramidi ve oktahedronu kabul edebilir. Oktahedron sadece küpü ve piramidi kabul eder ve bunların hiçbirine o ikisinden birini, yani ikozahedronu ve dodekahedronu yerleştirmek mümkün değildir. Ve ikozahedron 3 cisim tarafından kabul edilmesine rağmen, tek başına oktahedronu reddetmiştir; bu durum bütün iblisleri titreten o şanlı işarete, yani kutsal haça duyulan hürmetten ileri gelir, zira bir açıdan diğerine çaprazlama uzatılan ve birbirini dik açıyla kesen 3 çizginin, söz konusu oktahedronun tertibine uygun biçimde uzatılabileceği bir yer onun içinde bulunmaz. Lakin dodekahedron, diğerlerinin arasında kendisine bahşedilen müstesna bir imtiyaz sebebiyle, hepsini içine alan bir kap misali hiçbirine kapısını kapatmamış veya konaklamasını yasaklamamıştır. İşte bu sebeple kadim Platon da zikredilen diğerleriyle birlikte onu evrene atfetmiştir.

Bahsi geçen düzgün cisimlerin her birinin içine kürenin nasıl yerleştirildiği. Bölüm XLVII.

Yukarıda görüldüğü üzere, Ey Muhterem Dük, bahsi geçen 5 düzgün cismin her birinin karşıt küre içine çizilebileceğini ve bu küre tarafından çevrelenebileceğini kanıtlamıştık; şimdi ise söz konusu kürenin de bu cisimlerin her birinin içine nasıl uygun bir şekilde çizilebileceğini göstermek kalıyor. Kürenin her birinin içine çizilebileceğini, tam tersi şekilde, açık bir berraklıkla çıkarsamaya devam edeceğiz. Bu mesele şöyle açıklık kazanır. Zira bu tür cisimlerin her birini çevreleyen kürenin merkezinden, her bir cismin bütün bu tabanlarına dikmeler insin ya da çizilsin. Bunlar zorunlu olarak, bahsi geçen tabanları tam olarak çevreleyen çemberlerin merkezlerinin içine düşecektir. Bahsi geçen tabanları tam olarak çevreleyen tüm çemberler birbirine eşit olduğundan, bu dikmeler de eşit olacaktır. Dolayısıyla, bunlardan birinin büyüklüğü esas alınırsa, onları çevreleyen kürenin merkezinde bir çember çizeceğiz ve yarım çemberi, harekete başladığımız yere geri dönene kadar etrafında döndüreceğiz. Çemberle birlikte tüm dikmelerin bütün uç noktalarından geçmesi gerekeceğinden, 3. kitabın 15. önermesinin vargısı uyarınca, bu yarım çemberin hareketiyle tarif edilen küre, dikmelerin doğrultusunda, verilen cismin tüm tabanlarına tam olarak temas edecektir. Zira küre, cismin tabanlarına, yarım çemberin hareket ederken temas ettiğinden daha fazla temas etmez. Bu nedenle, yapılması teklif edildiği gibi, küreyi verilen cismin içine çizmiş olduğumuz açıkça görülecektir.

Düzlem dolu veya boş dörtyüzlünün, kesik dolu, düzlem veya boş dörtyüzlünün ve yükseltilmiş dolu veya boş cismin biçimi ve düzeni üzerine. Bölüm XLVIII.

[Not: Ahşap baskı bir şema, kare bir çerçeve içinde bir geometrik şekli, muhtemelen bir dörtyüzlünün veya ilgili bir cismin temsilini göstermektedir.]

Düzlem dolu veya boş dörtyüzlü, 12 yüzeysel açıyı ve 4 cisim açısını içeren 6 eşit doğruyla meydana gelir ve bunlar kendi aralarında eşkenar ve eş açılı 4 üçgen taban oluşturur.

Yontulmuş ya da kesik cisim üzerine... Yontulmuş ya da kesik denebilecek olan dolu, düzlem veya boş dörtyüzlü, 36 yüzeysel açıya ve 12 cisim açısına yol açan 18 doğru tarafından kuşatılır ve onu 8 taban çevreler; bunlardan 4'ü altıgen ve 4'ü eşkenar üçgendir, yani 6 kenarlıdır.

[s. 45] ...fakat göze açıkça görünmez ve kenarlarının düzgün biçimde üçte bir oranında kesilmesiyle bir öncekinden doğar. ¶ Yükseltilmiş ya da sivri uçlu denilebilecek dörtyüzlü, dolu ya da boş, benzer şekilde 18 doğruya sahiptir; bunlardan 6 tanesi ortaktır; 36 yüzey açısı ve 8 cisim açısı vardır; bu cisim açılarından 4 tanesi yüzeydeki piramitlerin tepeleridir ve 4 tanesi de [taban] piramitlerine ortaktır; yani gözün göremediği fakat yalnızca aklın kavradığı o içteki piramide ve diğer 4 dış piramide aittir; kendi formu bize açıkça gösterdiği üzere, bunlar kendi aralarında eşkenar, üçgen ve eş açılı olduğunda söz konusu cisim bu 5 piramitten meydana gelecektir. Onu örten ve genelde taban olarak adlandırılmayan yüzeyleri, tamamı üçgen olmak üzere toplam 12 adettir. Cisim açıları oluşturmayan altıgenlerin kusuru sebebiyle, bunun yükseltilmiş kesik hali hiçbir şekilde tayin edilemez. ## Düz dolu ya da boş, kesik dolu ya da boş, yükseltilmiş düz ya da yükseltilmiş kesik altıyüzlü hakkında. Bölüm XLIX. [Not: Süslemeli bir L harfi gösterilmektedir.] Altıyüzlü ya da bir diğer deyişle küp, düz dolu ya da boş, 12 doğruya veya kenara ya da ayrıta, 24 yüzey açısına, 8 cisim açısına ve 6 tabana veya yüzeye sahiptir; bunların tümü, şu sıralar zar ya da taxillus olarak adlandırılan şeytani aletin biçimine benzer şekilde kare, eşkenar ve aynı zamanda eş açılı olarak kuşatılmıştır. ¶ Tıraşlanmış ya da kesik altıyüzlü, düz, benzer biçimde dolu ya da boş, etrafında 48 yüzey açısı meydana getiren 24 doğruya sahiptir; bunlardan 24 tanesi dik, diğerleri ise dardır. 12 cisim açısına sahiptir ve 14 yüzey ya da taban tarafından, yani 6 kare ve 8 üçgen tarafından kuşatılacaktır. Söz konusu doğruların tümü kareler ve üçgenler için ortaktır, zira köşelerinden birbirine bağlanan 6 kare, tıpkı kesik dörtyüzlüdeki altıgenlerin yaptığı gibi, zorunlu olarak 8 üçgen meydana getirir. Kendi formunun göze açıkça gösterdiği üzere, küpün her bir kenarının tam ortasından düzgünce kesilmesiyle doğar. ¶ Yükseltilmiş altıyüzlü, dolu ya da boş, yapısı gereği birbirine uygulandığında 72 yüzey açısı ve her biri 4 yüzey [açısı] tarafından kuşatılan 6 piramidal cisim açısı meydana getiren 36 doğruya zorunlu olarak sahiptir. Genelde taban olarak adlandırılan 24 üçgen yüzey tarafından örtülecektir. Bu doğrulardan [boşluk] tanesi, onu kuşatan ve çevreleyen tüm o yüzey üçgenlerine ortaktır; söz konusu cisim, cismin duruşuna göre göze bütünüyle kendini gösteren, dışarıdan kare kenarlı 6 yan piramitten meydana gelecektir. Aynı zamanda üzerinde söz konusu piramitlerin durduğu iç küpten oluşur; söz konusu piramitlerin ve bu küpün onun altına konulmasıyla her şey gözden gizlendiği için bunu yalnızca akıl tasavvur eder; 6 kare yüzeyi, hepsi aynı yükseklikte olan, gözden gizlenen ve söz konusu küpü gözle görülür biçimde çevreleyen anılan 6 piramidin tabanlarıdır. ¶ Kesik, yükseltilmiş altıyüzlü, dolu ya da boş, 72 doğruya ya da kenara veya ayrıta sahiptir; bunlar 144 yüzey açısı ve hepsi piramidal 14 cisim açısı meydana getirir. Bunlardan 6 tanesi kare kenarlı piramitlere, 8 tanesi üç kenarlı piramitlere aittir; anılan doğrulardan 24 tanesi üçgen ve dörtgen piramitler için ortaktır. Onu çevreleyen, tamamı üçgen 48 yüzeyi vardır; bu cisim, akılla kavranabilen, içteki dolu kesik altıyüzlüden ve belirtildiği gibi düzlem boşluğa fırlatılmış 14 piramitten meydana gelir; formun gösterdiği üzere daima 3 piramidal tepe ya da nokta üzerinde duracaktır. ## Düz dolu ya da boş, kesik dolu ya da boş ve yükseltilmiş dolu ya da boş sekizyüzlü hakkında. Bölüm L. [Not: Süslemeli bir O harfi gösterilmektedir.] Sekizyüzlü, düz dolu ya da boş, bünyesinde 12 doğru ve 24 yüzey açısı barındırır; cisim açılarından 6 tanesine sahiptir; kendi formu içinde bize açıkça gösterdiği üzere eşkenar ve kusursuzca eş açılı 8 üçgen taban tarafından kuşatılacaktır. ¶ Kesik ya da kesilmiş sekizyüzlü, düz dolu ya da boş, 72 yüzey açısı oluşturan 36 doğruya sahiptir; yani 48 tanesi altıgenlere, 24 tanesi karelere aittir; 24 cisim açısı içerir ve 14 tabanı vardır; bunlardan 8 tanesi altıgen, yani 6 kenarlı, 6 tanesi dörtgen, yani karedir. Fakat söz konusu doğrulardan 24 tanesi ortaktır, yani kareler ve altıgenler için müşterektir. Bu tür kareler, 8 düzgün olanın tamamı birbirine değdiğinde altıgenlerden oluşur; bu da cismani formunda göze bütünüyle gerçeği sunarak aklın bilmesini sağlar. Bunun yükseltilmiş [formunun] da oluşturulması mümkün değildir, zira tıpkı kesik dörtyüzlü için söylendiği gibi, altıgenlerin benzer kusuru sebebiyle düzgün bir biçim arz etmez, bu da...

[s. 46] dolu ya da boş. Eşit uzunlukta 36 doğruya, 72 yüzey açısına ve 8 piramidal cisim açısına sahiptir. Onu tastamam çevreleyen, tümü eşkenar ve eş açılı üçgenlerden oluşan 24 yüzey tarafından kuşatılacaktır. Fakat bu doğrulardan 12 tanesi, piramitlerin bütün üçgenlerine ortaktır. Böyle bir cisim, tamamı dışarıdan görünen, aynı yükseklikte 8 yan, üçgen ve eş açılı piramitten ve ayrıca sadece aklın tahayyülüyle kavranabilen içteki sekiz kenarlı cisimden meydana gelir; bu sekizyüzlünün tabanları, söz konusu 8 piramidin tabanlarıdır. Cismani formunun bize açıkça gösterdiği gibi. ## Düz dolu ya da boş, kesik dolu ya da boş ve yükseltilmiş dolu ya da boş yirmi kenarlı cisim hakkında. Bölüm LI.

[Not: Süslemeli bir L başlangıç harfi gösterilmektedir.] Düzlem [ikosaedron], ister dolu ister içi boş olsun, hepsi birbirine eşit 30 doğru ya da kenar içerir ve bunlar onda 60 yüzeysel açı ile 12 katı açı meydana getirir. Ayrıca onda hepsi eşkenar ve eş açılı üçgenler olan 20 taban oluştururlar ve söz konusu katı açıların her biri, söz konusu üçgen tabanların 5 yüzeysel açısıyla yapılmış veya çevrelenmiştir; nitekim cismani şekli de bunu benzer biçimde açıkça göstermektedir. Kesik [ikosaedron], düzlem, dolu veya içi boş, 90 kenara veya doğruya sahiptir ve 180 yüzeysel açısı vardır. Bunlardan bazıları bileşimine katılan üçgenlere aittir ve 60 tanesi de orada benzer şekilde birleşen ve tümü eşkenar olan beşgenlere aittir. Bu doğrular, söz konusu cismin etrafında 32 taban oluşturur ki bunlardan 20'si altıgen, yani 6 kenarlı, 12'si ise beşgen, yani 5 kenarlıdır. Kendi derecelerinde hepsi hem birbirleriyle eşkenardır hem de eş açılıdır, yani tüm altıgenler kendi aralarında eşit açılara sahiptir. Ancak gerek beşgenlerin gerekse altıgenlerin kenarları kendi aralarında bütünüyle eşittir. Beşgenler ile altıgenler yalnızca açılar bakımından farklıdır. Böylesi bir cisim, önceki düzgün cismin her bir kenarı üçte bir oranında eşit biçimde kesildiğinde ondan doğar. Bu tür kesintilerden, daha önce söylendiği gibi 20 altıgen ve 12 beşgen ile 30 cismani veya katı açı meydana gelir. Fakat söz konusu doğrulardan 60 tanesi altıgenler ile beşgenler arasında ortaktır, çünkü birbirine muntazam şekilde bağlanan 12 altıgen zorunlu olarak 12 beşgen meydana getirir. Yukarıda kesik dört yüzlü katı cisim ve kesik [oktaedron] hakkında gördüğümüz gibi, söz konusu altıgenin kusuru sebebiyle bunun yükseltilmiş [biçimi] de verilemez. Yükseltilmiş [ikosaedron], dolu veya içi boş, 90 doğruya, 180 yüzeysel açıya ve 20 piramidal katı açıya sahiptir; ayrıca kendisini çevreleyen, hepsi eşkenar ve eş açılı üçgen olan 60 tabanı veya yüzeyi vardır. Ancak bu 90 doğrudan 30'u, 20 piramidinin yüzeylerinin her biri için ortaktır. Söz konusu cisim, eşit yükseklikte 20 yanal, eşkenar ve eş açılı üçgen piramitten ve yalnızca aklın muhayyilesiyle idrak edilebilen içteki tam [ikosaedrondan] oluşur; bunların tabanları da benzer biçimde söz konusu 20 piramidin tabanlarıdır. Bütün bunları zaten kendi cismani şekli de apaçık ortaya koymaktadır. On iki yüzlü katı düzlem, dolu veya içi boş [dodekaedron] ile kesik, dolu veya içi boş ve yükseltilmiş, dolu veya içi boş cisim ile onun kökeni ya da bağımlılığı üzerine. Bölüm LII.

[Not: Süslemeli bir L başlangıç harfi gösterilmektedir.] Düzlem [dodekaedron], dolu veya içi boş, 30 doğruya veya kenara sahiptir ve bunlar onda 60 yüzeysel açı meydana getirir; ayrıca 20 katı açısı ve kendisini çevreleyen 12 yüzeyi vardır; bu 12 yüzeyin tümü, kenarları ve açıları bütünüyle birbirine eşit olan beşgenlerdir. Tepesi kesilmiş ya da kesik düzlem [dodekaedron], dolu veya içi boş, tümü eşit uzunlukta 60 doğruya, 120 yüzeysel açıya ve 30 katı açıya sahiptir. Fakat bu 120 yüzeysel açının 60'ı üçgenlere, 60'ı da beşgenlere aittir. Söz konusu üçgenler, eğer söz konusu beşgenler birbirine köşelerinden bağlanırsa zorunlu olarak onlar tarafından meydana getirilir. Kesik [kübün] açılarının sayımında söylendiği gibi, onlar altıgenlerden, dörtgenlerden ve üçgenlerden oluşmuştu; nitekim şeklin açıkça gösterdiği üzere kesik [dodekaedronun] açıları da altıgenlerden ve beşgenlerden meydana gelir. Söz konusu katı açıların her biri, 2'si üçgenlere ve 2'si bir beşgene ait olup aynı noktada birleşen 4 yüzeysel açı ile yapılmış ve çevrelenmiştir. 120 doğrusunun veya kenarının tümü üçgenler ile beşgenler arasında ortaktır, çünkü biri ve diğerleri usulünce bir araya getirildiğinde biri diğerine aittir.

[s. 47] yani beşgenlerin üçgenleri ve üçgenlerin beşgenleridir. Eşkenar beşgenlerin köşelerinden birleşmesiyle söz konusu cisim 10 üçgenle nasıl meydana geliyorsa, aynı şekilde 20 eşkenar üçgenin köşelerinden birleşmesinin de benzer biçimde eşkenar olan 12 beşgene yol açtığı söylenebilir. Ve bu durum, daha önce belirtildiği üzere, söz konusu çizgileri kendi aralarında ortak kılar. Onu çevreleyen yüzeyler 32 tanedir; bunlardan 12'si eşkenar ve eş açılı beşgenler, 20'si ise saf eşkenar üçgenlerdir ve hepsi daha önce söylediğimiz gibi karşılıklı olarak birbirlerinden meydana gelir. Maddi biçimi de bunu açıkça gösterir. Bu cisim, kenarının tam ortasından muntazam biçimde kesilmiş olan bir öncekinden türemiştir. ¶ Yükseltilmiş, dolu veya içi boş olanı 90 çizgiye, 180 yüzeysel açıya ve 12 yükseltilmiş beşgen piramidal cisme sahiptir; ayrıca 180'in dışında, yine cismani olan 20 tabanı bulunur. Tamamı eşkenar ve eş açılı üçgenlerden oluşan 60 yüzeyi vardır. Ancak söz konusu 90 çizgiden 12'si, tabanları benzer şekilde beşgen olan beşgen piramitlerin 180 tabanına ortaktır. Bunlar, zihnin yalnızca muhayyile yoluyla kavradığı ve bahsi geçen birleşime katılan içteki muntazam [cismin?] tabanlarıdır. Bu 30 ortak çizgi, yalnızca yukarıda bahsedilenin 20 cismani açısının meydana gelmesine katılır; bu açılar, belirtildiği gibi altıgendir, yani oluşumlarına 6 çizgi katılır. Söz konusu cisim, bahsi geçen içteki muntazam [cisimden?] ve eşit yükseklikteki 12 yanal, eşkenar ve eş açılı beşgen piramitten oluşur. Bunların tabanları da yukarıda olduğu gibi içtekinin tabanlarıyla aynıdır. ¶ Kesik yükseltilmiş, dolu veya içi boş olanı 180 sayıda çizgiye sahiptir; bunlardan 60'ı beşgen piramitlerin meydana gelmesi için yükselir, 60'ı üçgen piramitlerin teşekkülü için yükselir ve diğer 60'ı da söz konusu piramitlerin her birinin, yani beşgen ve üçgen olanların taban kenarlarıdır. Böyle bir cisim, zihne yalnızca muhayyile yoluyla sunulan daha içteki kesik [cisimden?] ve 12'si beşgen olup kendi aralarında eşit yükseklikte bulunan, diğer 20'si ise üçgen olup yine kendi aralarında eşit yükseklikte bulunan 32 piramitten mürekkeptir. Bu piramitlerin tabanları, söz konusu kesik [cismin?] yüzeyleridir; her biri kendine ait olana tekabül eder, yani üçgenler üçgen piramitlere, beşgen olanlar ise beşgen piramitlere aittir. Bir düzleme bırakıldığında bu cisim daima 6 nokta veya piramidal tepe noktası üzerinde durur; bunlardan biri beşgen piramide, diğer 5'i ise üçgen piramitlere ait olacaktır. Birbirine benzer noktaların tek bir noktada bulunması göze akıl dışı görünür. Böylesi bir örnek son derece soyuttur ve derindir, bu yüzden yalnızca onu iyi kavrayan kimse benim açık izahımı anlayacaktır. İnce bir uygulamayla, bilhassa cebir ve mukabele [Not: "restorasyon ve dengeleme", ilm-i cebr ve'l-mukabele] ilmi ve denklemlerle onun ölçüsüne ulaşılır; eserimizde nasıl çok kolay kavranabileceği kaydedilmiş ve etraflıca gösterilmiştir. Aynı şekilde, altıgenler ve beşgenlerin araya girdiği kesik [cismin?] ölçüsü de ona dair yapılan tüm hesaplamaların gösterdiği gibidir.

26. tabanlı cisim ve kökeni, düzlem dolu veya içi boş ve yükseltilmiş dolu veya içi boş hakkında. Bölüm LIII.

[Not: Çiçek veya geometri desenleri içeren tezyinatlı bir N harfi.] Daha önce bahsedilenlerden oldukça farklı, 26 tabanlı olarak adlandırılan D örneği başka bir cisim bulunur. Başlangıcı ve kökeni bakımından son derece zariftir. Tabanlarının 18'i eşkenar ve dik açılı kareler, 8'i ise eşkenar ve benzer şekilde eş açılı üçgenlerdir. Böyle bir cisim 48 kenara veya çizgiye, 96 yüzeysel açıya sahiptir; bunlardan 72'si tamamen diktir ve bunlar 8 eşkenar üçgenine ait olanlardır. Bu 96 açı, kendi aralarında birleşerek onda 14 cismani açının oluşmasını sağlar; bunlardan biri, üçgenin bir yüzeysel açısından ve karelerin üç açısından meydana gelir. 48 çizgisinden 24'ü üçgenler ve kareler için ortaktır, çünkü gereken nizama göre bir araya getirilen o 18 kareden, tıpkı yukarıdaki diğer kesik olanlarda söylendiği gibi teşekkül eden o 8 üçgen zorunlu olarak ortaya çıkar. Bunun kökeni, maddi biçiminin de göze gösterdiği üzere, her bir parçasına göre kesilmiş muntazam küpten gelecektir. Onu gereğince uygulamayı bilen kimse için pek çok mülahazada, bilhassa mimarlıkta bunun bilgisi son derece faydalı olacaktır; bu da onun düzlem ve içi boş cisminin izahıdır. ¶ 26 tabanlı, dolu veya içi boş yükseltilmiş biçim, teşekkülü için bünyesinde 144 çizgiyi barındırır; bu çizgiler gereken nizama göre birbiriyle birleştiğinde onda 288 yüzeysel açı ve 26 yükseltilmiş piramidal cisim meydana getirir; bunlardan 18'i 4 dar yüzeysel açı tarafından kuşatılır...

[s. 48] her biri ve 3 dar açı tarafından kuşatılır. Ve bu cisim 16 yanal piramitten oluşacaktır. 18'inden 4'ü dörtgen ve 8'i üçgendir, bunların hepsi dış taraftan gözle ayırt edilebilir. Ve yalnızca muhayyile yoluyla kavranan, içteki düzlem türden, önceki 26 tabanlı cisimden meydana gelir. 26 tabanı da aynı şekilde bahsi geçen 26 piramidin tabanlarıdır; yani 18 yanal dörtgen piramidin 18 karesi ve 8 üçgen piramidin 8 üçgenidir. Bir şekilde düz bir alana atılırsa, daima 3 nokta veya piramidal tepe noktası üzerinde durur; maddesiyle yapılacak deneme de gözü tatmin edecektir.

[Not: Düğümlü örgü deseniyle bezeli ahşap baskı R harfi.] Bunların arasına, 72 tabanlı olarak adlandırılan cisim, yani D örneği yerleştirilmelidir. Bizim Pho'muz [Not: Vitruvius'a bir atıf] 12. [kitabının] 14. [bölümünde] bunu anlatır. Tabanları düz, yanlamasına, köşeli ve farklı olsa da, bu cismin düzgün cisimlerden birine bağımlı olduğu ve ondan türediği söylenmelidir; nitekim yalnızca, adı geçen Pho'nun anılan yerde onikigen figürle, yani 12 eşit kenarla gösterdiği biçimde şekillendirilir ve meydana getirilir. Bahsi geçen tabanlarından 48 tanesi dörtgen, eşkenar ve eş açılıdır. Ve sadece iki karşıt tarafı çıkarılmıştır, 7'si ya da diğer kutup, yani koniler demek isterim, kendi aralarındadırlar. Diğer 14 tabanından 6 tanesi üçgen olup benzer şekilde eşkenardır. Bunlardan 12'si bir tarafta, 12'si diğer tarafta olmak üzere çevresinde dururlar. Her birinin iki eşit kenarı vardır, yani alt ve üst kutbun noktasına doğru uzanan kenarlar. Diğerlerinde olduğu gibi bunun da yükseltilmiş biçimi daima oluşturulabilir, ancak tabanlarının çetinliği, göze hiç de fena sayılmayacak bir zarafet sunsa da, yapımını zorlaştıracaktır. İçinde, 72 tabanının sayısına göre 72 piramit meydana gelecektir ki bu piramitlerin tabanları anılan tabanlarla aynı olacaktır. Zihinde arkada canlandırılan bu yükseltilmiş cismin biçimini, zekâsına güven duyduğum okuyucuya kalan kısmı bırakmak üzere, bunların arasında çıkarmaya özen göstereceğim. 72 tabanlı bu cisim, mimarlar tarafından binaların düzenlenmesinde oldukça elverişli bir biçim olarak, özellikle kubbeler yahut başka tonozlar, yani tavanlar demek isterim, yapılması söz konusu olduğunda sıklıkla kullanılacaktır. Söz konusu binalarda bu tür yüzleri almak her zaman mümkün olmasa da, böylesi bir binayı koymayı tasarladıkları yere ve konuma göre her bakımdan gönyeye alıp keserek yine de bu benzerliğe başvururlar. Bunun kolaylığına binaen çeşitli yerlerde mekânlar ve yapılar bulunur. Paha biçilmez kadim tapınak Pantheon gibi. Bugün dünyanın faslında anlatılan, Rotunda denen tapınak aşikârdır. Öyle bir hünerle, gayretle ve oranların gözetilmesiyle tanzim edilmiştir ki, tepesinde açık bırakılan tek bir nesnenin yerinde durarak bütün yapıyı görkemli ve aydınlık kılar. Floransa, Venedik, Padova, Napoli ve Bologna gibi pek çok diğer meşhur ve soylu şehri bir kenara bırakıyorum. Buralarda, bunun aynasına bakılarak yapılan, gerek düz gerek küçük gerekse büyük pek çok bina inşa edilmiştir. Kendi Milano'sunda da, San Satiro'nun saygın hücresinde, süslü şapel bu bölümün bir parçasını taşır; duvara uygulanmış biraz dışbükey bir biçimle korunmuş olup her bir tabanına bütün yapıyı süsleyen bir gül bezek eklenmiştir. Bizim dindar ve pek kutsal Graces tapınağımızın ilk sunaktaki ve yanlardaki kubbesi de neredeyse buna benzemektedir, yalnızca zarafetle eklenmiş dış tabanları vardır. Birçok kimse, Romalı mimar/yazar hakkında başka bir mimardan daha fazla bilgiye sahip olmaksızın kendi keyfine göre inşa edip biçimleri çekse de, yine de bilmeseler bile bu sanatı kullanırlar; tıpkı köylü tekerlekleri için "nasıl döndüklerini bilmeseler de dönerler" dendiği gibi. İşte bunlar da sanatı nasıl kullanacaklarını bilmeseler bile kullanırlar. Demirci ve ayakkabıcı da geometriyi kullanır fakat ne olduğunu bilmez. Duvarcı, marangoz, demirci ve her zanaatkâr ölçüyü ve oranı kullanır fakat bunu bilmez. Zira daha önce de söylendiği gibi, her şey sayı, ağırlık ve ölçüden ibarettir. Fakat kendi türünden modern binalar için ne diyeceğiz? Küçük oldukları için göze bir miktar zarafet sunsun diye türlü ve çeşitli maketlerle tertip ve tanzim edilirler, sonra da inşaatlarda ağırlığı ayarlayamazlar. Üçte birine bile varmadan yıkıma uğrarlar. Kötü durumları yüzünden, harcadıklarından daha fazlasını harcayarak yeniden yapmak zorunda kalırlar. Kendilerine mimar derler, oysa mimarlığın en yüce belgelerini kaleme alan en muhterem mimarımızın ve büyük matematikçimizin o pek mükemmel ciltlerini ne görmüş ne de okumuşlardır.

[s. 49] her yapı için ve suda bildiği şeyin üzerine inşa eden, temeli kuma atan kimse, mimar olarak adlandırılmaktan ziyade sanatı bozar ve bunlar noktadan çizgiye olan farkı dahi bilmezler. Onsuz iyi inşa etmenin mümkün olmadığı açıların farkını nasıl bilecekler? Yukarıda adı geçen 'in dediği gibi, bu durum, Antik Yunan filozofunun, karenin dik açısını çevreleyen iki doğru çizginin gerçek oranını kesin bir bilimle bulduğunda duyduğu o büyük kıvancı ve yüce sevinci açıkça gösterir; bu şey için tanrılara büyük kurbanlar sunup şölen düzenleyerek yüz öküz kurban etmiştir. Bu açı öylesine üstündür ki asla değiştirilemez ve kusursuz geometriciler ona bir diğer adla Adalet Açısı derler; çünkü onun bilgisi olmadan, yaptığımız hiçbir işte iyiyi kötüden ayırmak mümkün değildir ve onsuz hiçbir şekilde kesin bir ölçü verilemez. Bu nedenle, günümüzün acemileri yapılarında, onları gerçek ve kadim tarza döndürenleri (ki yine de bulunurlar) suçlayarak, kendi ahmaklıklarının uygunsuzluklarını araya sokmadıkça hiçbir şey yapamaz görünürler. Bunlar, yukarıda adı geçen 'in eserlerinde tüm binaların gerçek rehberini taklit ederek, kutsal olanlar kadar dindışı olanların da binalarımızın nasıl ayakta durduğunu, hangisinin eğri, hangisinin düzgün biçimli olduğunu kendisinden öğrenmemiz gereken matematik disiplinlerimizden zevk alan kimselerdir. Ve bu bakımdan, Altesinizin ve bütün olan şehrin şiarı ve bunun icrası pek münasip olacaktır ve çoktan başlanmış olanı, kendi Milano'sunu sürdürerek, Floransa'dan daha az bir zarafetle olmaksızın, faillerini ortadan kaldırıp iğrenç ve beceriksiz izleniminden kısa sürede dönecektir. Zira onlar bin gözle nöbet tutarken, sizin içinizde [bunun] uykuda olması daha iyidir. Saygıdeğer, evvelce zikredilen sarayının hayranlık uyandıran yapımında, benzerinin yakın akrabası olan en şanlı tarafından nasıl gösterildiğini anlar. Ve bu, buraya kadar söylenenleri kendi belgelerine göre yetersizce tutacak olanların desteğiyle, anılan gövde için amaca yeterince uygun olacaktır.

¶ Adı geçenlerin ötesinde daha fazlasını oluşturmanın yolu ve biçimlerinin sonsuzluğa nasıl uzandığı üzerine. ## Bölüm LV. En yüce Dük, cisimlerin süreçlerinin, katı açılarının elden ele sürekli ve birbirini izleyen kesilişiyle sonsuzluğa uzandığını ve buna göre çeşitli biçimlerinin çoğaldığını gördüğümden, adı geçen gövdeler üzerinde daha fazla durmak bana gerekli görünmüyor. Ve bu durum karşısında, daha önce söylenmiş olanlarla önleri açılmış olarak, [okuyucu] bunları takip edebilecektir, çünkü her zaman bulunmuş şeylere ekleme yapmanın kolay olduğu söylenecektir. Bulunmuş şeylere ekleme yapmak zor değildir ve böylece, yukarıda adı geçenlere çıkarıp ekleyerek gitgide daha fazlası her amaç için kolay olacaktır. Ve biz yalnızca, yaratılmış her bileşiğin oluşumuna katılan 5 basit cismin benzerliğinde, o 5 düzgün olandan, erdemin ona bağlı olan diğerlerine her zaman nasıl yayıldığını göstermek için şimdiye kadar bunu takip ettik. Bu şey için (yukarıda ima edildiği gibi), Yunan filozofu, evrenin [doğasının] ele alındığı Platon'un Diyalogları'nda genişçe görüldüğü üzere, övülen 5 düzgün biçimi 5 basit gövdeye, yani toprağa, havaya, suya, ateşe ve göğe atfetmek zorunda kalmıştır. Ve toprak elementine kübik biçimi, yani 'inkini atfetmiştir; zira hareket için hiçbir şekil daha büyük bir zorlamaya ihtiyaç duymaz. Ve tüm elementler arasında daha sabit, kararlı ve sağlam bulunanı topraktır. Ve 'inkini ateş elementine vermiştir, çünkü yukarı doğru uçarak piramidal biçime yol açar; bu durum ateşimizin benzerini göze görünür kılar, zira onun düzlemde ve aşağıda geniş ve tekbiçimli olduğunu, yukarı doğru her zaman incelerek alevinin tepesini tıpkı her piramidin konisinde olduğu gibi bir noktada sonlandırdığını görürüz. 'in biçimini ise havaya atfetmiştir. Çünkü hava nasıl küçük bir hareketle, ateşle hareket ettirilirse, piramidal biçim de hareket kabiliyeti nedeniyle piramidin biçimini öyle izler. Ve 20 tabanlı şekli, yani 'inkini suya tahsis etmiştir. Çünkü diğerlerinin hepsinden daha fazla tabanla çevrili olduğu görülmektedir.

[s. 50] D

[Not: Geometrik bir çizim, yıldız benzeri bir desen oluşturan üçgenlerle iç içe geçmiş bir onikigeni göstermektedir.]

[Not: önceki sayfadan devam ediyor] ...küre içinde, dağılarak alçalan bir şeyin hareketinin yükselen bir şeyinkinden daha uygun olacağı görülmektedir. Ve 12 tabanlı beşgenin biçimi [Not: on iki yüzlüye atıfta bulunuyor], her şeyin kabı olan şeye atfedildiği gibi göklere atfedilmiştir. Bu on iki yüzlü, birbirlerinin içine çizilmelerinden de anlaşıldığı üzere, benzer şekilde diğer dört düzgün cismin tümünün de kabı ve meskeni olacaktır. Ve ayrıca, Orta Platoncu filozofun Platon'un diyalogu hakkında söylediği gibi, göklerdeki burçlar kuşağında 12 burç bulunduğundan ve bunların her biri, tüm devri 360 olacak biçimde 30 eşit parçaya bölündüğünden, bu on iki yüzlünün de kendi içinde 12 beşgen tabanı vardır; bunların her biri, merkezdeki nokta sabitlenerek 5 üçgene ayrılır ve bahsi geçen üçgenlerin her biri de 6 çeşitkenar üçgene ayrılır, öyle ki tüm tabanlarda her birine 30 üçgen düşer ve hepsi birlikte, söz konusu burçlar kuşağı gibi 360 eder. Ve bu tür biçimler, bahsi geçeni açıklayan Timaeos'un 4. yüzyıl mütercimi tarafından son derece övülmüştür. Ve benzer şekilde başkaları ve pek çokları tarafından da övülmüştür, zira hakikatte, bu beş biçimin yeterliliğini gösteren kuruluşlarında ileri sürülen nedenlerden ötürü her türlü övgüye layıktırlar; tıpkı beş basit cismin [Not: Platonik elementler] hiçbir şekilde daha fazla olamayacağı gibi; ve bahsi geçen basit cisimlerin sayısı doğada nasıl artamazsa, tabanları, kenarları ve açıları eşit olan ve bir açısıyla dokunarak bir küreye yerleştirildiklerinde hepsiyle dokunan bu beş düzgün cisme de muhtemelen daha fazlası tayin edilemez. Çünkü doğada altıncı bir basit cisim tayin etmek mümkün olsaydı, Yüce Sanatkâr [Not: özgünü: "il fummo opifice"] işlerinde noksan kalmış ve başlangıçta buna dair gerekli olan tüm ihtiyacı bilmediğinden, bunu takdir edecek basiretten yoksun bulunmuş olurdu. Ve kesinlikle bundan ötürü, başka bir saikle değil, çok iyi bir geometrici ve derin bir matematikçi olarak böyle akıl yürüten kişinin, bahsi geçenlerin 5 çeşitli biçiminin kenarlar, tabanlar ve açılar bakımından küresele meyleden, söylendiği üzere eşit başka herhangi bir biçim oluşturacak şekilde hiçbir surette tahayyül edilemeyeceğini görerek söz konusu şeyleri bahsi geçen basitlerin her birine atfettiğini anlıyorum; bu durum 13. kitabın [Not: Öklid'in Elemanlar'ı, 13. Kitap'a atıfta bulunuyor] sondan bir önceki önermesinde gösterilmiştir ve yerinde bir itimatla, bahsi geçen şeylerin 5 basite ait olduğunu layıkıyla savunmuştur. Ve diğer her biçim bunlara bağlıdır. Ve yalnızca bu 5'i düzgün olarak adlandırılsa da, hepsinden üstün olarak en düzgün olan ve sebeplerin en yüce sebebi olarak diğer her şeyin kendisinden türediği küre dışarıda bırakılmaz. Ve onda hiçbir çeşitlilik yoktur, baştan sona tekdüzelik vardır ve her yerinde başlangıcı ve sonu, sağı ve solu bulunur. Söz konusu bağımlılıklara son vererek, onun biçiminin nereden neşet ettiğini bundan böyle anlatacağız ve art arda diğer tüm basık cisimleri, yani eni boyundan daha uzun olanları ele alacağız.

[Not: Süslü, tezhipli bir 'D' harfi çiçek veya sarmaşık benzeri desenler içermektedir.]

Küresel cisim ve oluşumu hakkında. Bölüm LVI. Kürenin ne olduğu pek çokları tarafından, bilhassa değerli bir matematikçi olan İskenderiyeli Dionysios olması muhtemel kişi tarafından tanımlanmıştır. Yine de yazarımız [Not: Öklid] 11. kitabında [Not: Elemanlar'ın kitabı] bu tanımı en yüksek kısalıkla tarif eder ve onu kendisini takip eden herkesinkinden üstün kılar; orada şöyle der: Küre, her defasında orta dairenin çevre yayının izini içeren şeydir; ve yarım daire her nasıl alınırsa alınsın, çap çizgisi sabitlenerek, söz konusu yay hareket etmeye başladığı yere geri dönene kadar etrafında döndürülsün. Yani, üzerine o çizgiyi sabitlemek istediğiniz yarım daire yapıldıktan sonra, bahsi geçen yarım daire tüm devriyle etrafında hareket ettirilir ve böylece tarif edilen cisme küre denir. Bunun merkezi, böylece etrafta döndürülen bahsi geçen yarım dairenin merkezidir.

[Not: Geometrik bir çizimde, tepede 'a', altta 'b' ve merkezde 'e' olarak etiketlenmiş dikey bir çap çizgisine ve yay üzerinde bir 'c' noktasına sahip bir yarım daire gösterilmektedir.]

'a-b' çizgisi üzerine 'c' yarım dairesi yapıldığında, merkez 'e' noktası ve tüm yayı 'a-d-b' çevresinin parçası olur. Bahsi geçen yarım dairenin çapı olan söz konusu 'a-b' çizgisini sabitleyip, 'd' noktasından başlayarak, alt kısma doğru gidip yayı ile ilk hareket ettiği bahsi geçen 'd' noktasına doğru üst kısma geri dönerek etrafında dönüldüğünde; yahut tam tersiyle, üste doğru gidip yayı ile yine bahsi geçen 'd' noktasına doğru üste geri dönüldüğünde, söz konusu yarım dairenin devrinde oluşturduğu bu tür yuvarlak biçime küresel cisim dendiğini söylüyorum. Ve küre, olması gerektiği gibi, bahsi geçen yarım dairenin örneğin maddi bir yarım disk olduğu tahayyül edilerek anlaşılır; zira aksi takdirde bir cisim oluşturmazdı, çünkü tek başına hareket ettirilen yay, genişliği ve kalınlığı olmayan bir çizgi olduğundan hiçbir iz bırakmaz ve bu, onun bilgisi ve nedenselliği için söylenmiştir.

[s. 51] [Not: Soldaki geometrik bir çizimde, içine yıldız benzeri bir çokgen çizilmiş bir daire ve altında yarıçap çizgisi olan daha küçük bir daire gösterilmektedir.]

bahsi geçen yarım dairenin devrinde küresel bir cisim olduğu söylenir. Ve küre, olması gerektiği gibi, bahsi geçen yarım dairenin örneğin maddi bir yarım disk olduğu tahayyül edilerek anlaşılır; zira aksi takdirde bir cisim oluşturmazdı, çünkü tek başına hareket ettirilen yay, genişliği veya kalınlığı olmayan bir çizgi olduğundan hiçbir iz bırakmaz; ve bu, onun bilgisi ve nedenselliği için söylenmiştir.

5. düzgün cismin tümü küreye nasıl yerleştirilir. Bölüm LVII.

Bu yüce kürede, 5 düzgün cismin tümü şu şekilde tasavvur edilir. İlkin dörtyüzlü, şayet kürenin yüzeyi, yani zarı veya örtüsü üzerinde, birbirinden eşit uzaklıkta 4 nokta sıralanır veya tasavvur edilirse ve zorunlu olarak kürenin içinden geçen 6 doğru çizgi birleştirilirse, mezkûr cisim tam olarak onun içinde meydana gelecektir. Ve her kim uzatılan mezkûr doğru çizgilere göre her yönde düz bir yüzeyle kesmeyi zihninde canlandırırsa, elinde tam olarak mezkûr dörtyüzlü kalacaktır. Diğerlerinin daha iyi anlaşılması için böyle başlarsak, şayet mezkûr küre bir gülle olsaydı [Not: veya bir topçu taşı] ve üzerine mezkûr 4 nokta eşit uzaklıkta işaretlenseydi, bir taşçı veya marangoz aletleriyle onu yontup tıraşlasa ve mezkûr 4 noktayı tam olarak mezkûr taşın bütünü gibi bıraksa, dörtyüzlüyü yapmış olurdu. Benzer şekilde, şayet mezkûr küre yüzeyinde kendi aralarında, birbirinden ve ötekinden eşit uzaklıkta 8 nokta işaretlenir ve bunlar 12 doğru çizgiyle birleştirilirse, zihinde mezkûr küreye yerleştirilen, altıyüzlü veya küp denen, yani şeytanın sureti, zar denen alet olan ikinci düzgün cisim olacaktır. Bu noktalar bir güllede mezkûr şekilde benzer biçimde işaretlenip bir taşçı tarafından devam ettirildiğinde, taşı küp şeklinde indirgemiş olurdu. Ve şayet mezkûr yüzeyde, söylendiği üzere yine her biri eşit uzaklıkta 6 nokta işaretlense, bunları devam ettiren, yani 12 doğru çizgiyle birleştiren kişi, mezkûr kürede tam olarak sekizyüzlü denen üçüncü düzgün cismi meydana getirmiş olacaktır. Benzer biçimde mezkûr bir taş üzerinde yapıldığında, bir taşçı güllenden 8 üçgen tabanlı cismi yapmış olacaktır. Ve böylece 12 nokta işaretlenip 30 doğru çizgiyle devam ettirilirse, benzer şekilde mezkûr kürede yirmiyüzlü denen dördüncü cismi yerleştirmiş olacaktır, taşçı da aynı şekilde taşı 20 üçgen tabanlı cisme indirgemiş olacaktır. Ve şayet söylenen şekilde 20 nokta işaretlenip bunlar da 30 çizgiyle devam ettirilirse, mezkûr kürede onikiyüzlü denen beşinci ve en asil düzgün cisim, yani 12 beşgen tabanlı cisim meydana gelecektir. Ve böylece mezkûr güllenin taşçısı da aynı sureti yapmış olurdu. Bundan dolayı bu tür tasavvurlarla hepsi küreye öyle yerleştirilecektir ki köşe noktaları küresel yüzey üzerinde bulunacak ve küredeki açılarından birine değildiğinde hemen hepsine değecektir, mezkûr cisim bir küreye yerleştirildiğinde birinin değip diğerinin değmemesi hiçbir şekilde mümkün değildir. Ve bu yanılmaz bilim sayesinde Yüce Efendimiz, zaman zaman (bizim yaptığımız gibi) mezkûr taşçılarla eğlenebilecek, onların cehaletini tartışabilecek, onlara bu benzer taşlardan kenarları ve açıları eşit, düzgün 5 cisimden hiçbirine benzemeyen bir biçim yapmalarını emredebilecektir, örneğin onları mezkûr şekilde 4 veya 6 eşit yüzü olan bir sütun başlığı, kaidesi veya kornişi yapmaya mecbur bırakıp 4 yüzlü olanların üçgen olmamasını veya 6 yüzlü olanların kare olmamasını isteyebilecektir. Ve böylece 5 ve 10 yüzlü olup hiçbirinin üçgen olmamasını veya 12 yüzlü olup hiçbirinin beşgen olmamasını isteyebilecektir ki bunların hepsi imkânsızdır. Fakat onlar, cüretkâr palavracılar gibi, Roma'yı yapıp Meryem'i ve dağları alacaklarını [Not: İtalyanca "promettere Roma e toma" deyimi üzerine bir kelime oyunu] söyleyeceklerdir, zira bilmediğin şeyi öğrenmeyi istemekten utanma diyen ahlaki öğüdün aksine, ne yapan ne de öğrenmeye aldırış eden pek çok kimse vardır. Tıpkı rende bulamayınca ne yapacağı sorulduğunda, biriyle diğerini yapacağını söyleyen o marangoz gibi. Ve başka bir zanaatkâr, dik açıların kendi aralarında farklılık gösterdiğini varsayarak, küçük bir gönyeyi ayarlamak için kendi gönyesinin çok büyük olduğunu söylemişti. Ve eşit iki küçük çubuğu bir 'T' biçiminde, yani böyle yerleştiren o kişi de kâh birini kâh diğerini daha uzun saymıştı.

[s. 52] D ii

[Not: önceki sayfadan devam ediyor] ...bir 'T' biçimi, yani böylece, gözünün önünde bir birini bir diğerini daha uzun sayardı. Ve bunun gibi daha nice ahmaklar. Bunlardan biriyle, merhum Kont Girolamo'nun Roma'daki sarayının inşası sırasında, onun huzurunda, inşaat hakkında konuşulurken vuku bulduğu üzere sohbet edilirken, meclisinde çeşitli hünerlerden pek çok değerli adam vardı. Diğerlerinin yanı sıra, o sırada Melozzo da Forlì olarak anılan ressam da oradaydı, tefekküre zevk katmak için Kont ve ben, Melozzo'yu bu biçimlerden birinde bir sütun başlığı yaptırmaya teşvik ettik, Kont'a işin zorluğunu açık etmedik ama bunun layık bir şey olacağını söyledik. Ve buna rıza gösteren Kont, ustayı yanına çağırdı ve bunu nasıl yapacağını bilip bilmediğini sordu. O da bunun önemsiz bir iş olduğunu ve daha önce defalarca yaptığını söyledi. Bunun üzerine Kont, ona övdüğümüz kadar değerli bir şey olmadığından şüphelendi. Biz yine de aynı şeyi ikrar ettik, yukarıda bahsedilen imkânsızlık sebebiyle bunu yapamayacağını açıkça belirttik. Ve anılan taş yontucusunu (ki o sırada o da adıyla anılırdı) yanına çağırarak, bunu yapıp yapamayacağını tekrar sordu. O vakit, neredeyse alay ederek, kendini her zaman tam olarak bağlayacak şekilde evet ve hayırla kısaca karşılık verdi. Kont ona dedi ki, Eğer yapamazsan ne kaybetmek istersin? Ve o uyanık kimse cevap verdi, Hiçbir zarar ziyan olmasın Efendim, Yüce Efendiliğinizin kazanabileceğimi düşündüğünden daha fazlası olsun, ben razı gelirim. Kendisine 10 günlük bir mühlet tanıdı, o ise dört gün istedi. Çokça mermeri ziyan etti ve bir abakus yerine bir 'O' çıkardı. Sonunda Kont taşların hasarı dışında onu bir şeye mecbur etmedi ve boyun eğmiş olarak kaldı. Fakat yine de aksinin aslını yapmak arzusundan hiç vazgeçmedi. Ve bir şekilde keşişin [Not: Pacioli'nin kendisi] kim olduğunu anladı, öyle ki sonrasında bana az öfke kusmadı; ve beni bulduğunda bana dedi ki, Usta, eğer bana bunu yapmanın yolunu öğretmezsen bana edilen bu haksızlığı bağışlamam. Ben de gücümün yettiğince kendimi ona sundum ve Roma'da kaldığım daha nice günler ona kaba davranmadım, ona kendisiyle ilgili bu ve diğer meseleleri açtım. Ve o nazik zat, kendi adına değerli bir pelerin taşımamı arzu etti. Böylece derim ki bazen, Yüce Şahsiyetinize benzer kimseler, başkalarının kendi yanılgılarının farkına varmalarına vesile olur; öyle ki başkalarını neredeyse hor gören bir bakışla ve böyle bir böbürlenmeyle onların karşısına çıkmasınlar. Nitekim tanrıların doğası hakkındaki o [Not: eserinde] anlatıldığı üzere, vaktiyle Hieron ve şair Simonides ile de böyle olmuştu. Simonides, pervasızca bir günlük sürede ona Tanrı'nın tam olarak ne olduğunu söyleyebileceğini vaat etmiş ve bunu bilmenin başkalarının söylediği kadar zor olmadığını dile getirmişti. Belirtilen mühlet bittiğinde Hieron ona bulup bulamadığını sordu. O gün de henüz bulamadığından, ona biraz daha mühlet verdi. Bundan sonra da benzer şekilde cereyan etti ve kısacası, araya daha fazla mühlet girdikçe, öncekine göre meseleden daha az anladığını itiraf etti ve kendi pervasızlığıyla şaşkın kaldı. Ve küre konusunda, konumlarına dair söylenecekler bundan ibarettir.

[Not: Geometrik bir çizimde, dikdörtgen bir çerçevenin içine çizilmiş, yüksekliği ve çapı gösteren çizgileri ve dairesel bir tabanı olan bir silindir yer almaktadır.]

Dikdörtgenimsi cisimler, yani eninden daha uzun veya daha yüksek olanlar hakkında. Bölüm LVIII.

Yüce Cenapları, bu risalemizin tam olarak anlaşılması için, sütunlar ve piramitleri gibi, eninden daha uzun veya daha yüksek olan dikdörtgenimsi cisimlerin bilgisine dair bazı şeylerden bahsetmem gerekir. Bunların çok daha kesin tasvirleri bulunur. Bu yüzden önce sütunlardan ve onların kökenlerinden, ardından piramitlerinden bahsedeceğiz. Bunlardan sütunlar iki türdür, yani yuvarlak ve kenarlı; tıpkı düzlem şekillerde olduğu gibi, bazıları eğriseldir ve eğri veya bükülmüş çizgilerle çevrelenmiş olanlardır, diğerleri ise doğrusal olarak adlandırılır ve düz çizgilerle çevrelenmiş olanlardır. Yuvarlak sütun, iki eşit dairesel taban ve bunların eşuzaklıktaki çizgileri arasında kalan bir cisimdir; bu cisim filozofumuz [Not: Öklid] tarafından 11. kitapta şöyle tanımlanır, yani uçlarında iki düz daire bulunan yuvarlak cisimsel şekil ve kalınlığı, yani yüksekliği, ve bu, dik açıyı içeren kenar sabit tutulup yüzey eski yerine dönene kadar etrafında döndürüldüğünde dikdörtgen paralelkenarın bıraktığı izdir. Ve buna yuvarlak sütun denir. Buradan hareketle yuvarlak sütunun, kürenin ve dairenin merkezi tek ve aynıdır.

[s. 53] [Not: Geometrik bir çizimde, köşeleri a, b olarak etiketlenmiş bir dikdörtgen ve içinde üçgenler oluşturacak şekilde çizgilerle bağlanmış f ve c noktaları yer almaktadır.]

'a-b-c-d', yani karşılıklı kenarları birbirine paralel ve açıları dik olan dörtgen bir yüzeydir. Ve 'a-b' kenarı sabittir, bu kenar böylece sabit tutulduğunda, tüm paralelkenar dönmeye başladığı yere geri dönene kadar etrafında hareket ettirilir. Dolayısıyla, bu paralelkenarın hareketinden tanımlanan cismani şekle yuvarlak sütun denir; bunun tabanları iki dairedir, biri merkezi 'b' noktası olan, diğeri ise 'd-a' doğrusunun hareketi veya dönüşü sırasında oluşturduğu ve merkezi 'a' noktası olan dairedir; paralelkenarın hareketinde sabit kalan 'a-b' doğrusuna ise bu sütunun ekseni denir. Ve eğer 'a-b-c-d' paralelkenarını, dönüşüyle 'a-b-e-f' noktasında birleştiğinde hayal edersek, düz yüzeyin devamı olarak hareket etmeye başladığı noktada birleşir, yani tamamı 'd-c-e-f' paralelkenarı olur; bunda 'd-e' çapını çizmiş bulunuyoruz, bu 'd-e' çapı aynı zamanda sütunun da çapı olacaktır. Sütunun, kürenin ve dairenin tek ve aynı merkeze sahip olduğu söylendiğinde, bunun bunlarda tek ve aynı çap bulunduğunda geçerli olduğu anlaşılmalıdır; örneğin, bu sütunun çapının 'd-e' olduğunu söyledik. Bu nedenle, çapı 'd-e' doğrusu olan küre ile dairenin, bahsi geçen sütunun merkeziyle tek ve aynı merkeze sahip olması zorunludur. Dolayısıyla, 'd-e' doğrusunun 'a-b' doğrusunu 'g' noktasında böldüğünü varsayalım, böylece 'g' sütunun merkezi olacaktır. Çünkü sütunun eksenini eşit parçalara böler ve sütunun çapını da eşit parçalara böler; bu durum birinci kitabın 26. önermesiyle [Not: Elemanlar'ın I. Kitabı] kanıtlanır, zira 'g' noktasındaki açılar birinci kitabın 15. önermesi uyarınca eşittir. Ve 'a' ile 'b' noktalarındaki açılar da varsayım gereği dik açıdır. Ve 'a-d' doğrusu da 'b-e' doğrusuna eşittir. Buradan hareketle 'd-g', 'e-g'ye eşittir. Ve böylece 'a-g', 'g-b'ye eşittir. Ve 'c, f, f' açıları dik açı olduğundan, eğer 'g' noktası üzerinde 'd-g' aralığına göre ve ayrıca 'd-e' doğrusu üzerinde bir daire çizilirse, üçüncü kitabın 30. önermesinin ilk kısmının karşıtı uyarınca [Not: Elemanlar'ın III. Kitabı] 'c, f, f' noktalarından geçecektir. Buradan hareketle 'g' noktası, çapı sütunun çapı olan dairenin merkezi olacaktır. Ve bu sebeple aynı zamanda kürenin de merkezidir. Ve bundan ötürü, her dik açılı paralelkenarın çevresine bir daire ve her sütunun çevresine bir küre çizilebileceği açıktır. Ve böylece filozofumuzun bu teoreminin, yuvarlak sütunun söz konusu tanımında bize önermek istediği şey açıklığa kavuşmuş olacaktır; bunun hakkında buraya kadar söylenenler yeterlidir ve bundan sonra vaat edildiği üzere kenarlı olanlardan bahsedeceğiz.

Kenarlı sütunlara dair ve ilkin üç kenarlı olan hakkında. Bölüm LIX. Sütunun bir diğer türü veya çeşidi kenarlı olarak adlandırılır; bunların ilki üçgen olandır, bunun tabanları, yani üst ve alt tabanları, burada resmedildiği gibi, sütunun yüksekliğine göre kendi aralarında birbirine paralel iki üçgendir. Bunlardan üst taban 'a-b-c' üçgeni, alt taban ise 'd-e-f' üçgenidir.

Ve yazarımız buna benzer şekle kırılgan cisim [Not: özgün metin: "corpo fratile", muhtemelen "corpo solido" (katı cisim) yerine bir hata veya prizma benzeri şekiller için özel bir terim] dendiğini ve 4 cephesi veya duvarı olan, çatısı gözün de gösterdiği gibi yalnızca iki kenardan eğimli olan bir evin çatısının sırtına benzediğini söyler; tabanları eşkenar olabileceği gibi eşkenar olmayabilir de. Ve benzer sütunların 3 yüzü her zaman paralelkenardır, yani 4 kenarlı ve dikdörtgendir; öyle ki söz konusu kırılgan cisim, 3'ü dörtgen ve ikisi üçgen olmak üzere 5 yüzey tarafından kuşatılmıştır.

Dört kenarlı sütunlara dair. Bölüm LX. Ve kenarlı olanlardan ikinci türü dörtgenlerdir; bunlar iki tabanı sözü edilen biçimde dörtgen olan ve onu çevreleyen diğer dört yüzeyi de karşılıklı durumlarına göre kendi aralarında birbirine paralel dörtgenler olan sütunlardır. Ve bunlar da benzer şekilde, tabanlarının düzenine göre kimi zaman eşkenar, kimi zaman eşkenar değildir. Zira düz, dörtgen doğrusal şekillerden 4 tür kaydedilmiştir: biri kare olarak adlandırılır ve burada 'A' şeklinin yanında olduğu gibi, tüm kenarları eşit ve açıları dik olan şekildir. Diğeri 'tetragon longo' dikdörtgen/dikdörtgenimsi olarak adlandırılır ve karşılıklı kenarları eşit, açıları benzer şekilde dik olan, ancak boyu eninden daha uzun olan şekildir.

[s. 54] D

[Not: Dairesel tabanının içine a, b, c, d noktalarıyla işaretlenmiş bir kare yerleştirilmiş ve 10 olarak etiketlenmiş dikey bir doğruya sahip bir silindiri gösteren geometrik bir şema. Altında, köşegen bir doğruya sahip, a, b, c, d, e, g ve 10 noktalarıyla işaretlenmiş bir dikdörtgeni gösteren bir kesit şeması.]

Yandaki şekli özetliyorum. B. Üçüncü biçime paralelkenar denecektir, bu eşkenar fakat dik açılı olmayan bir şekildir ve diğer adıyla eşkenar dörtgen olarak adlandırılacaktır, tıpkı C şeklindeki gibi. Dördüncü biçime buna [?] benzer olan veya başka bir adla paralelkenarımsı [romboid] denecektir; bunun yalnızca karşılıklı kenarları birbirine eşit ve birbirine paraleldir ve D şeklinde görüldüğü gibi dik açıları yoktur. Dört kenarlı olup bunların dışındaki tüm diğer şekillere düzensiz şekiller, yani gayrinizami denir; tıpkı E ile işaretlenmiş şekiller gibi. Şimdi, tabanların tüm bu çeşitliliklerine göre bu dörtgen sütunlar değişkenlik gösterebilir. Ancak tabanları arasındaki paralellik daima anlaşılmalıdır. Ve bunlar gibilerini, tabanlarına olan benzerliklerinden ötürü düzenli olarak adlandırabiliriz. Diğerleri ise düzensiz veya gayrinizamidir [?].

Beşgen kenarlı sütunlara dair. Bölüm LXI.

Üçüncü sırada beşgen kenarlı sütunlar, yani buradaki A. B. şeklinde olduğu gibi her biri bir dörtgen olan 5 yüzlü sütunlar gelir. Ve bu benzer sütunların tabanları daima iki beşgendir, yani 5 kenarlı veya 5 açılı iki doğrusal şekildir. Zira bütün doğrusal şekillerde açıların sayısı kenarlarının sayısına eşittir, başka türlü var olamazlar. Ve bunlar da tıpkı az önce dörtgen olanlar hakkında söylendiği gibi, tabanlarının izin verdiği ölçüde eşkenar veya çeşitkenar olmalıdır. Gerçi bazı beşgenler eşkenar ve eş açılıdır, diğerleri ise çeşitkenar ve dolayısıyla çeşit açılıdır. Ancak birbirine eşit 3 açısı olan her beşgen, şayet eşkenarsa, 13. kitabın 7. önermesinin kanıtladığı gibi zorunlu olarak eş açılı da olacaktır. Bu, bir şeklin eşit kenarlara ve birbirine eşit iki açıya sahip olabileceği, fakat bütünüyle eş açılı olmayabileceği gerekçesiyle söylenmiştir. Ve bu iki beşgen, yani üstteki ve alttaki, söz konusu sütunda yüksekliklerinin paralelliğiyle yine benzer şekilde anlaşılmalıdır. İster eşkenar ister çeşitkenar olsun, sütunlar arzu edildiği gibi olabilir. Ve muhterem D., kenarlı sütun türleri, daha çok veya daha az kenarlı doğrusal şekillerin çeşitliliğine göre sonsuza dek artabilir. Çünkü her kenarlı sütunun iki tabanı, yani en üstteki ve en alttaki, zorunlu olarak iki benzer doğrusal şekil olmalıdır; yani biri üçgen diğeri dörtgen olmayacak şekilde kenar sayılarında uyuşmalıdırlar ve sütunların tekbiçimliliği için aralarında eşkenar ve eş açılı olmalıdırlar, ne kadar çeşitlilik oluştururlarsa oluştursunlar, kimi zaman eşkenar kimi zaman çeşitkenar olabilirler. Bu nedenle sözü daha fazla uzatmak bana gerekli görünmüyor, yalnızca adlandırmalarının daima tabanlardan türediğini hatırlatmak yeterlidir; yani tabanlar ne ise, sütunlar da öyle adlandırılır. Örneğin tabanlar üçgense, yukarıda dişli cisimde söylendiği gibi üçgen olarak adlandırılacaktır. Dörtgense dörtgen olarak adlandırılacaktır. Beşgense beşgen. 6 kenarı varsa altıgen olarak adlandırılacak ve diğerleri için de bu böyle sürecektir. Fakat tabanların niteliği ne olursa olsun, her birinin yüzleri daima dikdörtgen olacaktır. Ve her ikisinin de somut biçimleri, tablolarının yanına konan numarada söylenenleri burada göze kanıtlamaktadır. Ayrıca aşağıda da, görebileceğiniz gibi, aynı numarada perspektifli düz bir şekilde gösterilmiştir. Her türden sütunun ölçülme yolu ve ilkin yuvarlak olanlar hakkında. Bölüm LXII.

Bunu büyük eserimizde etraflıca ele almış olsak da, her türden sütunun nasıl ölçüleceğinin bilinmesi bana şimdi uygun görünüyor. Bunu burada sizin için kısaca özetleyeceğim ve her şeyden önce yuvarlak olanları ele alacağım, ki bunlar için genel kural şudur. İlkin, soylu geometrici Arşimet'in yakın zamanda bulduğu, "Çemberin Kareleştirilmesi Üzerine" başlığı altında kendi cildine koyduğu ve büyük eserimize kanıtıyla birlikte aktardığımız yola göre tabanlarından birini ölçüp kareye dönüştürün; yani şu şekilde: Tabanın çapını bulun ve kendisiyle çarpın; çıkan sonuçtan 11/14'ünü, yani on dörtte on birini veya... [s. 55]

on dörtte biri. Ve bunları sütunun yüksekliğiyle çarp; bu son çarpım, bütün sütunun cismani kütlesi olacaktır. Örneğin, daha iyi anlaşılması için, yüksekliği a-c ya da b-d olan ve 10 eden yuvarlak bir a-b-c-d sütunu olsun. Ve tabanlarının çapları, biri a-b ve diğeri c-d olmak üzere, her biri 7 olsun. Derim ki bunu ve benzeri her birini karelemek için, söz konusu çaplardan birini al, hangisi olursa olsun, a-b ya da c-d, eşit olduklarından fark etmez, yani 7'dir; ve bu 7 kendisiyle çarpılmalıdır, bu da 49 eder. Ve bundan, 38 1/2 eden 11/14'ünün alınmasını söylerim. Ve bunları, derim ki, bütün sütunun yüksekliği veya uzunluğuyla çarp, yani b-d ya da a-c ile, diyelim ki 10 ile; 385 edecektir. Ve söz konusu bütün sütunun tüm kapasitesi ya da cismani alanı diyeceğimiz şey budur. Ve bu demektir ki, ey mükemmel D., şayet bu sayılar arzu edilen herhangi bir türden arşınları temsil ediyorsa, içinde 385 kübik küçük kare bulunacaktır; yani her bir kenarı bir arşın olan zarlar gibi, yani yandaki şeklin gösterdiği üzere bir arşın uzunluğunda, bir arşın genişliğinde ve bir arşın yüksekliğinde. Ve böylece, söz konusu sayılar ayakları temsil ediyorsa, az önce söylendiği gibi o kadar ayak, ve adımlarsa o kadar adım, ve karışlarsa o kadar karış, ve diğerleri için de bu minval üzere. Ve söz konusu sütun küplere ayrıştırıldığında, 385 tane olurdu. Ve bu, şimdiki maksat için kafi gelebilir. Yine de söz konusu dairesel tabanların karelenmesi ve boyutu için, hepsi aynı neticeye varan ve söz konusu eserimizde sırasıyla sunduğumuz daha pek çok yol verilmiştir. Her dairede, çapın kendisiyle çarpımının 14 parçasından 11'inin, yani söz konusu 11/14'ünün alınmasının sebebi, dairenin çapının karesine kıyasla 11'e 14 oranında olduğunun Arşimet tarafından büyük bir yaklaşıklıkla bulunmuş olmasıdır. Yani çapın karesi 14 olsaydı, daire 11 olurdu; gerçi bu henüz hiçbir bilge tarafından tam bir kesinlikle bulunmamış olup biraz farklılık gösterir; nitekim burada şekilde göze göründüğü üzere daire, söz konusu karenin açısından, dairenin kendi alanından kaybettiği miktar kadar daha azdır. Bütün karenin bu açılarından, 3/14'türler; yani 14 parçanın 11'i dairesel alan tarafından kapsanmış olur, nitekim kenarları dairenin çapına, yani onu ortadan ikiye bölen ve felsefemizde başlangıçta anlatıldığı üzere söz konusu dairenin merkezi denilen g noktasından geçen e-f çizgisine eşit olan a-b-c-d karesinde görüldüğü gibi. Ve yuvarlak olanlara dair olanlar bunlardır.

Bütün kenarlı sütunların nasıl ölçüleceğini bilmenin yolu üzerine. Bölüm XLV, XLVI. LXIII.

[Not: Tezyini bir M harfi başlangıcı.] Yuvarlak olanların boyutuna giden yolu gösterdikten sonra, kenarlı olanlarınki gelir. Bunlar için de benzer şekilde, kesinlikle genel bir kural şu olacaktır: İnsan daima tabanlarından birini kareler, hangisini dilerse, ve çıkan netice neyse, sonra onu söz konusu sütunun yüksekliği veya uzunluğuyla çarpar. Ve bu son çarpım, tam olarak cismani kütle veya kapasite olacaktır. Ve dilediği kadar çok yüzlü olsunlar, asla şaşmaz. Örneğin: 10 yüksekliğinde olan ve tabanlarının her bir kenarı 6 olan a-b dörtgen kenarlı sütunu olsun. Derim ki önce söz konusu tabanlardan birini karele; bu taban eşkenar olduğundan, kenarlarından biri kendisiyle çarpılacaktır, yani 6 kere 6, 36 eder. Ve bu çarpım tabanın alanı olacaktır. Şimdi derim ki bu, söz konusu bütün sütunun yüksekliği veya uzunluğuyla çarpılmalıdır, yani 10 ile; 360 edecektir. Ve tamı tamına o kadar arşın ya da ayak, yuvarlak olana dair yukarıda söylendiği şekilde, söz konusu sütunun karesi olacaktır. Ve böylece, tabanları eşkenar olmasaydı ya da başka şekilde düzensiz olsaydı, yine söz konusu eserde tarafımızdan verilen kurallara göre daima karelenmeli ve çarpım yükseklikleriyle çarpılmalıdır. Ve her birinde şaşmaz biçimde sonuca varılacaktır. Ve diğerlerinin tamamının kolayca çözülmesi için, ister üçgen, beşgen, altıgen veya yedigen olsunlar, ve diğerleri için de bu minval üzere bu aynı kural gözetilmelidir; yani tabanlarının gereğine göre önce onlar ölçülmelidir. Üçgenseler, üçgenler kuralıyla; ve beşgenseler, beşgenlerin kurallarıyla; ve altıgenseler, benzer şekilde. Bu biçim ve şekillerin kuralları, söz konusu eserimizde etraflıca tahsis edilmiş olup basılı çoklukları sebebiyle kolayca erişilebilir olduklarından ve artık aleme yayıldıklarından, onları burada ayrıca getirmeye lüzum görmüyorum; ve böylece söz konusu sütunlara bir son vereceğiz ve ardından piramitlerinden bahsedeceğiz. Piramitler ve bütün türleri üzerine. Bölüm LXIIII. 58.

[s. 56] D iiii

[Not: Üç geometrik şekli gösteren bir çizim: üstte bir silindir, ortada "CVBO" etiketli bir küp ve altta içinde kirişli bir üçgen bulunan bir daire.]

Sırasıyla, muhterem D., piramitlerden ve bunların çeşitliliğinden söz etmek yerinde olur. Önce yuvarlak piramitler denenlerden, ardından sırasıyla diğerlerinin hepsinden bahsedelim. Tam bir bilgi için, filozofumuzla birlikte onun 2. kitabında dediği gibi, yuvarlak piramidin cisimsel bir şekil olduğunu ve dik açıyı oluşturan kenarlardan biri üzerinde sabitlenip, hareket etmeye başladığı yere geri dönene kadar döndürülen bir dik üçgenin izi olduğunu söyleyeceğiz. Eğer sabit kenar döndürülen kenara eşitse, şekil dik açılı olacaktır. Daha uzunsa dar açılı, daha kısaysa geniş açılı olacaktır. Bahsi geçen şeklin ekseni sabit veya hareketsiz kenardır ve tabanı bir daire olacaktır. Buna yuvarlak sütunun piramidi denir. İfadenin daha iyi anlaşılması için bir örnek verelim, b açısı dik olan bir a-b-c üçgeni olsun ve sabitlenen kenar a-b olsun; bu kenar sabit tutularak üçgen, hareket etmeye başladığı yere dönene kadar etrafında döndürülür. Bu üçgenin hareketiyle çizilen veya oluşan böylesi cisimsel bir şekle yuvarlak piramit denir. Bunun 3 türü veya çeşidi vardır, çünkü biri dik açılı, diğeri dar açılı, üçüncüsü ise geniş açılıdır. Birincisi, a-b kenarı b-c kenarına eşit olduğunda oluşur ve üçgen döndürülürken b-c doğrusu b-d doğrusunun konumuna öyle bir şekilde varır ki c noktası d noktasının üzerine düşer ve tek bir doğru meydana getirirler. Bunun, düz doğrultuya göre hareket etmeye başladığı konuma bağlandığı anlaşılır. Bu doğru, b-c-d doğrusu gibi olacaktır. 1. kitabın 32. önermesi ve bahsi geçen kitabın 5. önermesi gereğince c-a-b açısı bir dik açının yarısı olduğundan, c-a-d açısı bir dik açı olacaktır ve bu nedenle böyle bir piramide dik açılı piramit denecektir. Fakat a-b kenarı b-c kenarından daha uzunsa dar açılı olacaktır, çünkü 1. kitabın 32. önermesi ve bahsi geçen kitabın 19. önermesi gereğince c-a-d açısı bir dik açının yarısından daha küçük olacaktır. Böylece bütün c-a-d açısı bir dik açıdan daha küçük ve dar olacaktır. Bu yüzden söz konusu piramit dar açılı olacaktır. Eğer a-b kenarı b-c kenarından daha küçükse, 1. kitabın 32. önermesi ve bahsi geçen kitabın 19. önermesi gereğince c-a-b açısı bir dik açının yarısından daha büyük olacaktır. Böylece onun ardından gelen c-a-d, c-a-b, bir dik açıdan daha büyük ve geniş olacaktır. Dolayısıyla piramide o zaman haklı olarak geniş açılı denecektir. Bu piramidin eksenine a-b doğrusu, tabanına ise b-c doğrusunun çizdiği ve böylece B merkezinin etrafında döndürülen daire denecektir. Buna da yuvarlak sütunun piramidi denecektir, yani yuvarlak sütun hakkında yukarıda söylendiği gibi, a-b kenarı sabit kalırken a-b ve b-c doğrularından meydana gelen paralelkenarın oluşturacağı piramit. Bu, yuvarlak piramidi ve türlerini açıklamak için yeterlidir. Şimdi diğerlerinden söz edelim.

Kenarlı piramitler ve çeşitliliği üzerine. XLIII, XLIIII. Bölümler. Bölüm LXV.

Kenarlı piramitler, muhterem D., sütunlarının çeşitliliğinin köken aldığı gibi sonsuz türdedir, burada da bu sonuca varacağız. Ancak önce filozofumuzun 2. kitabındaki beyanını koyalım; orada kenarlı piramidin, bir taraftan karşıdaki bir noktaya doğru yükselen yüzeylerle çevrili cisimsel bir şekil olduğunu söyler. Bu nedenle dikkat edilmelidir ki her kenarlı piramitte, tabanı hariç onu çevreleyen tüm yüzeyler d piramidinin tepesi denen bir noktaya doğru yükselir ve böylesi tüm yanal yüzeyler üçgendir. Çoğu zaman tabanları bir üçgen değildir, burada çizgilerde görüldüğü gibi, tepesi B olan üçgen piramit A; tepesi E olan dörtgen piramit D; ve tepesi G olan beşgen piramit F. Böylece hepsine göre ve 50, 51, 52, 53, 54 numaralarındaki kendi maddi biçiminde, dolu ve içi boş olanlarda daha iyi şekilde ve yukarıda bu düzlemde aynı numaralardaki perspektifle görüldüğü gibi, bunların türeyişi kenarlı sütunlardandır; bunlardan şu şekilde doğduklarını söyleriz, yani kenarlı sütunun bir tabanına fiilen bir nokta koyarak veya onu zihinde canlandırarak ve bunu söz konusu sütunun diğer tabanının doğrusal açılarının her birine düz çizgilerle bağlayarak. O zaman, tam olarak, bahsi geçen sütunun tabanında kaç çizgi veya kenar varsa o kadar üçgen yüzeyle çevrili olan piramidi oluşacaktır.

[s. 57] ve sütun ile onun piramidi aynı sayılarla adlandırılacaktır, yani eğer böylesi kenarlı bir sütun üç kenarlı ya da üçgense, piramit de üçgenimsi ya da üçgen olarak adlandırılacaktır; ve söz konusu sütun dörtgen ise, piramidi de dörtgen olarak adlandırılacaktır; ve beşgense beşgen, ve geri kalanlar için de böyle devam eder. Ve bu açıkça ortadadır, zira söz konusu kenarlı sütunlardan önce, onların doğrusal tabanlarının çeşitliliği ve değişkenliği nedeniyle sonsuzca çoğalma potansiyelleri olduğu söylenmişti, bu nedenle kenarlı piramitleri için de aynısının geçerli olması gerektiğini söyleriz; çünkü ister yuvarlak ister kenarlı olsun, her sütuna ya da silindire kendi piramidi karşılık gelir. Ve bu şekilde tabanına sabitlenmiş olan o noktanın, söz konusu tabanı terk etmediği sürece, tam olarak bu tabanın merkezinde yer alması gerekmez; bunun bir önemi yoktur, çünkü çekilen söz konusu çizgilerle piramit meydana gelir, gerçi tam olarak orta noktaya çekilene dik piramit denir, diğerlerine ise eğik ya da yatık denir. Kısa ya da kesik piramitler olarak adlandırılan başkaları da vardır ki bunlar koninin tepe noktasına ulaşmayan, tepesi eksik olanlardır ve bunlara başı kesilmiş ya da budanmış denir; ve bunların, tam olanları kadar çok çeşidi vardır ve burada çizgilerde görüldüğü gibi, yuvarlak ya da kenarlı olarak adlandırılırlar: kesik yuvarlak A, kısa üçgen B, budanmış dörtgen C. Ve bu bana onlar için yeterli bir bilgi gibi görünmektedir. Ve devamında, onların ölçümünden söz edeceğiz.

Her piramidin nasıl ölçüleceğini bilmenin yolu ve usulü üzerine. Bölüm LXVI.

İster yuvarlak ister kenarlı olsun, her tam piramidin tam ve kesin miktarı ve ölçüsü için, pek muhterem D., bu durum sütunlarının miktarından şu yolla elde edilecektir. İlk olarak, tüm yuvarlak ve kenarlı sütunların cisimsel kütlesini bulmada yukarıda belirtilen kurallar yoluyla, ölçmeyi amaçladığımız piramidin tabanının alanını ya da sahasını bulacağız. Ve bunu bulduktan sonra, onu eksenle, yani söz konusu piramidin yüksekliğiyle çarpacağız. Ve ortaya çıkan şey, onun tam sütununun hacmi olacaktır. Ve bu son çarpımın daima 1/3'ünü, yani üçte bir parçasını alacağız ve bu miktar tam olarak söz konusu piramidin cisimsel miktarı olacaktır ve bu asla yanılmaz. Örneğin, tabanı b-c dairesi olan ve çapı 7, ekseni a-d ise 10 olan yuvarlak a-b-c piramidi olsun. Derim ki, ilk olarak, yuvarlak sütunda yukarıda yapıldığı gibi tabanın karesini alınız, çünkü sütunlar ve piramitler hakkında söylendiği gibi, bunlar aynı tabanlara ve aynı yüksekliklere sahiptir. Tabanın yüzeyi için 38 1/2 elde edeceğiz ki bu, a-d ekseniyle, yani 10 ile çarpıldığında, tam sütununun hacmi için 385 yapacaktır. Şimdi bunun 1/3'ünün alınmasını söylüyorum; bu da 128 1/3 eder. Ve bu, söz konusu piramidin miktarı olacaktır. Bu nedenle, getirilen kesinlik açısından belirtilmelidir ki, yuvarlak olanlarda bunlar, çap ile çevre arasında şimdiye kadar bulunan orana ve yukarıda söylenen 11 ve 14 oranına göre sayıca birbirine karşılık gelir. Bunlar, o bahiste söylendiği gibi, tam bir kesinlikle değil, Arşimet tarafından biraz farklı bulunmuştur. Ancak söylediğimiz şey geçerliliğini korumaktadır, yuvarlak piramidin miktarı, dairesel alanın kareye dönüştürülmesinin [çemberin karelenmesi] bilinmemesi nedeniyle sayı ile kesin olarak ifade edilemese bile, yuvarlak sütununun tam olarak 1/3'ü değildir denemez. Fakat onun 1/3'üdür ve söz konusu sütun onun üç katıdır, yani 12. Kitabın 9. önermesinde kanıtlandığı gibi piramidinin 3 katıdır. Fakat diğer tüm kenarlı olanlar ve dolayısıyla bunlar için de, 12. Kitabın 8. önermesinde bunların üç kat, yani piramitlerinin 3 katı olduğu kanıtlanmıştır. Ve onlar için yeterli boyut olarak bu söylenebilir.

Kenarlı olanların her birinin kendi sütununun üçte biri olduğunun açıkça gösterilmesi. Bölüm LXVII.

12. Kitabın 6. önermesinde, pek muhterem D., filozofumuz, yukarıda söylendiği gibi kenarlı sütunların ilk türü olan dişli cismin, tabanlarının her biri üçgen olan 3 piramide bölünebilir olduğu sonucuna varır. Ve sonuç olarak, söz konusu cisim bunların her birinin üç katıdır. Ve bu kanıtla, her piramidin kendi...

[s. 58] silindir veya sütun. Ve yukarıda verilen, bütün sütunun üçte birinin alınması kuralı bundan doğar; bu durum doğrusal kenarlı sütunlarda açıkça görülür, zira bunların hepsi tabanlarının ayrılabileceği kadar üçgen prizma biçimli cisimlere ayrıştırılabilir ve 12. kitabın 8. önermesinde [Not: Öklid'in Elemanlar'ının 12. Kitap, 8. Önermesine atıfta bulunulmaktadır; bu önerme piramitlerin orantılılığı ile ilgilidir] belirtildiği üzere, ne kadar iseler o kadarıyla meydana geldikleri söylenir. Buradan dörtkenarlı sütun gelir ki bunun tabanı, dörtkenarlı olduğundan, içinde bir karşı açıdan diğerine doğru bir köşegen çizgisi çizilerek iki üçgene ayrıştırılır. Ve bu tür üçgenlerin üzerinde iki adet prizma biçimli cisim tasavvur edilir ve fiilen de yapılır. Ve her biri kendi piramidinin üç katı olduğundan, ikisinin birden kendi iki piramidinin üç katı olduğu sonucu çıkar. Fakat prizmaların her ikisi bütün dörtkenarlı sütundur, dolayısıyla iki prizmanın iki piramidi, söz konusu bütün sütunun üçte biridir. Ve bu iki piramit, bütün sütunun bir tam tepesidir, tıpkı iki prizmanın bütün sütunu oluşturması gibi, zira bunlar söz konusu sütunun iki eşit ve tamamlayıcı parçasıdır. Öyle ki verilen kural, öne sürülen tüm nedenlerden ötürü yanılmaz. Ve benzer şekilde, aynı sonuç diğer her kenarlı sütunda da görülür; nitekim beşgen olarak adlandırılan üçüncü türlerinde de taban üç üçgene ayrıştırılabilir ve bundan ötürü bütün sütunun üç adet prizma biçimli cisimden meydana geldiği söylenir; bunların her biri kendi piramidinin üç katıdır ve bu nedenle her üçü birden piramitlerinin üç katı eder. Ve bunlar birlikte, bütün sütunun birini ifade eder, tıpkı üç prizmanın bütün sütunu meydana getirmesi gibi. Ve böylece sırasıyla diğerlerinin hepsinde de aynı şey geçerlidir. Ve tabanların üçgenlere söz konusu ayrıştırılması, birinci kitabın 32. önermesinde gösterilmiştir; burada çokgen bir şeklin, yani daha fazla açısı ve kenarı olan bir şeklin, daima açı veya kenar sayısının iki eksiği kadar üçgene ayrılabileceği sonucuna varılır. Örneğin dörtgenin dört açısı ve dolayısıyla dört kenarı vardır; en azından iki üçgene ayrıştırılabilir, yani karşı açılarından birinden diğerine doğru düz bir çizgi çizildiğinde görülen en küçük ayrıştırmasıyla iki üçgene ayrılır; nitekim burada şekilde, sanatta köşegen çizgisi ve aynı zamanda çap olarak adlandırılan çizgiyle iki üçgene ayrılmış olan dörtgende görülmektedir. Ve böylece beşgen de en az üç üçgene ayrıştırılır, yani genel kural gereği açı veya kenar sayısından iki eksik üçgene ayrılır; bu durum, açılarından birinden (hangisi olursa olsun) karşısındaki diğer iki açıya iki düz çizgi çizilirse ortaya çıkacaktır. Tıpkı burada çizilmiş olan beşgen şeklinde yapıldığı gibi. Burada, açısından karşısındaki iki açıya çizilen çizgilerle, üç üçgene ayrıştırılmıştır. Ve söz konusu çizgilerin her birine sanatta beşgen açısının kirişi denir. Ve böylece altıgenler dört üçgene ayrıştırılır ve geri kalanlar için de bu böyle sürer. Öyle ki, pek muhterem D. [Not: Muhtemelen Milano Dükü Ludovico Sforza'ya atıfta bulunulmaktadır], uykusuz geceleriyle zihinlerimizi aydınlatan kadimlere, özellikle de yüce cildinin tamamında görüldüğü üzere, geçmiştekileri ve kendi eklemelerini bu en mükemmel matematik disiplinlerinde ve bilimlerinde durmaksızın sergilediği özenli kanıtlarıyla bir araya getirip düzenleyen Megaralı Öklid'imize borçluyuz. Onun dehası kendisinin beşerî değil, ilahi olduğunu kanıtlar. Bilhassa onuncu kitabında, hakikaten bir insana ne kadar izin verilmişse onu o kadar yüceltir ve en çok bilenlerin hükmünce bilgisi diğer her şeyden daha derin olan o en soyut irrasyonel çizgilerden daha üstün bir şekilde nasıl söz edilebilirdi, bilmiyorum. Ve bütün piramitlere ilişkin olarak, eldeki amaç bakımından, son burasıdır.

[Not: Köşeleri a, b, c, d, e olarak harflendirilmiş, 'a' köşesinden 'c' ve 'd' köşelerine çizgiler çizilerek üç üçgene bölünmüş bir beşgeni gösteren bir çizim.] ## Güdük piramitler nasıl ölçülmelidir. Bölüm LXVIII. Güdük veya kesik piramitlerin ölçümü, kusurlunun kusursuza indirgenmesi gibi, bu yolla indirgendikleri bütün piramitleri aracılığıyla bulunur. İlk olarak, söz konusu güdük olanı, kamuya açık eserimizde verilen yöntemle tepesine kadar bütününe tamamlayacağız. Ve bu tür bir bütünü daha önce belirtilen yollarla ölçeceğiz ve saklayacağımız hacminin tamamını açıkça elde edeceğiz. Ardından, verilen yolları izleyerek, kesik olanı bütün kılmak için ona eklenen o küçük piramidin ölçümünü alacağız ve bu küçük piramidin miktarını, sakladığımız büyük bütünün miktarından çıkaracağız. Kalan kısım zorunlu olarak söz konusu kesik piramidin miktarı olur ve diğer yollar arasında en kısa ve en kesin olanı budur. Ve ister yuvarlak ister kenarlı olsunlar, aynı şeye uyulur, vb.

[s. 59] [Not: Köşelerinden merkezi bir noktaya çizgiler çizilerek dört üçgen oluşturulmuş bir kareyi gösteren geometrik bir çizim.]

[Not: E harfi biçiminde bezemeli baş harf] Bundan sonra düzgün cisimlerin ve bunlara bağlı cisimlerin ölçümünden bahsetmemiz gerekir. Adı geçen düzgün cisimler hakkında, şanlı ve seçkin Yüce Ekselansları Urbino Dükü Guido Ubaldo için Ekselanslarına ithaf ettiğimiz eserimizde zaten müstakil bir risale kaleme almış olduğumdan, sözü uzatmaya lüzum görmüyorum; daha önce de söylendiği gibi yararlı bir biçimde ortaya konduğundan okuyucunun ona başvurması kolay olacaktır. Sizin bu meşhur şehrinizde bunlardan pek çoğu bulunmaktadır. Bunların ölçümü, diğer cisimlere kıyasla daha seçkin ve kusursuz oldukları nispette daha fazla tefekküre dayanır. Şüphesiz bir ahmak için değil, yetkin bir bilgin [Not: özgünü: "da coturno"] için uygun bir konudur. Ve o mezkûr yerde buna dair yeterince söz söylenmiştir. Fakat bunlara bağlı diğer cisimlerin ölçüm yolu, kesik piramitler için verilene benzer; yani onları kusursuz bütünlerine indirgemek, adı geçen yerde verilen kurallarımız uyarınca onları dikkatle ölçmek, bu miktarı saklamak ve ardından piramitlerin kurallarıyla bütününe yapılan ilaveyi de ölçmek gerekir. Elde edilen miktar, düzgün cisminin tamamının miktarından çıkarıldığında, kalan kısım, söz konusu bağlı cisim kesik cisimler zümresinden olduğu vakit, tam olarak o bağlı cismin miktarını verir. Tıpkı bütününe kıyasla köşeleri eksik olan kesik dörtyüzlüde olduğu gibi; bu köşelerin her biri eşit ve tekdüze küçük piramitler haline gelir. Böylece biri ölçüldüğünde, kenarlarına, tabanlarına veya diğer kısımlarına yerleştirilmiş olan sayıya göre diğerleri derhal bilinir; pratikte daima buna göre hareket etmek gerekir. Ve daha önce söylendiği gibi, bütününden elde edilenleri çıkaracaksınız. Şayet söz konusu bağlı cisim yükseltilmiş olanlar zümresinden ise, bu takdirde onun ölçümünü elde etmek için, kusursuz biçimine, zorunlu olarak o kusursuz biçimin tabanları kadar olan bütün o küçük piramitlerin miktarını eklersiniz. Böylece kısaca, az çok, adı geçen cisimlerde, belirtilen durumlara göre onlara ekleme veya çıkarma yaparak, kusursuz biçimlerinin ışığı altında yol almak gerekir. Aksi takdirde, başka türlü yapılmak istendiğinde, içinden çıkılmaz bir kargaşaya düşülür. Bu sebeple onlar hakkında bu açıklamalar yerinde bir vesika olacaktır; bütün usulümüz boyunca her zaman var olduğunu kabul ettiğimiz, bu ve diğer yüksek meziyetler için mevcut bulunan gezgin ruhlara ve tefekkür sahibi zihinlere, bilhassa da hepsinin fevkinde mükemmelliği ve üstün vasfıyla Yüce Ekselanslarının zihnine itimadımız tamdır. Sohbetimizde Ekselanslarına ne bunlardan ne de diğerlerinden hiçbir surette bir cahile hitap eder gibi bahsetme niyetinde değilim. Zira zihniniz her şeyle farksız bir biçimde donatılmış ve bezenmiştir; buna dair sözü uzatmak istesem, kâğıt değil, ömür yetmezdi. Ne var ki ayan beyan ortada olanın kanıtlanmaya ihtiyacı yoktur. O zihin ki yalnızca bakışıyla dertli her gözü iyileştirir ve sevindirir; kutuplardan birini de diğerini de ısıtan ve aydınlatan hakiki güneştir. Ve bugün faniler arasında onun [Not: Düşes'e veya onun şahsında temsil edilen Fazilet'e atıfta bulunuluyor] hakkında, yalnızca İtalya'nın değil bütün Hristiyan âleminin yegâne huzuru ve ferahlığı olmasından öte ne söylenebilir? O görkemli, engin, muhteşem ve yüce gönüllü tabiat kendini herkese gösterir. Merhamet ondadır, şefkat ondadır, ihtişam ondadır; onda, söz söylemek isteyen her fani, Demosthenes, Cicero ve Quintilianus ile birlikte onun ağzına boyun eğer; o ağız ki iyilere nektar, kötülere ise amansız bir kılıç döken geniş bir ırmak gibi pınardır. Her dine son derece riayetkârdır; onların mabetlerini yalnızca onarmakla kalmaz, aynı zamanda gayretli bir kurucusudur. Gece gündüz daima ilahi vazifeye adanmıştır; bu bağlılığı, en mukaddes ruhanilerle birlikte icra edenlerin ikrar ettiğinden daha az bir hürmetle değildir; ilahi ibadete tahsis edilmiş, en layık hanendelerle ve diğer hususi ibadetleriyle bezenmiş pek muhterem, dindar şapeli bunu açıkça göstermektedir. O, özellikle dindar olan her yalvarana merhametli kulaklarını tereddütsüz açar; lütufkârlığı, boynu bükük olanların yalnızca yardımına koşmakla kalmaz, çoğu zaman dileği kendiliğinden öngörür. Bütün bu sebeplerden ötürü, bütün kâinatta zamanımızda başkaları arasında böylesi eşsiz yeni bir şeyi asla görmemiş olan zat, faziletlerine onu pek haklı olarak ortak etmiştir. Dolayısıyla Octavianus'un [Not: Augustus Caesar'a atıfta bulunuluyor] kendi zamanında Roma'da tesis ettiği genel barıştan daha az uygun düşmeyecek şekilde, o da meşhur şehrinde pek çok kimsenin hatırasına en mukaddes lütfuyla bunu yapmıştır.

[s. 60] Milano'nun inşa ettiği. Ve onu her gün her bakımdan donatmak için hiçbir çaba esirgenmez ve her uygun ihtiyaçta ona yardım edilir. Ve okuyucudan, hem tabiatım hem de mesleğim gereği tamamen yabancı olduğum dalkavukluğa bu kısa sözleri yormamasını rica ederim. Çünkü aksi olsaydı, Ekselanslarına yönelik haset ve nefretten ötürü siz de benim dalkavuklukla suçlanacağım kadar suçlanırdınız; oysa onun pek çok meziyeti ve semavi bağışları karşısında duyulan hayranlık her şeyden önce gelir. Fakat biz, gözlerimizle gördüğümüze tanıklık ediyoruz. Ve yalnızca buna değil, aynı zamanda en kutsal Serafik tarikatımın [Not: Fransisken Tarikatı] tamamı ve onun başlıca ve müstesna başı ve çobanı, en muhterem peder, pek layık Generali Brescia'lı M. Francesco Sansone ile birlikte, bu yıl bu ünlü Milano şehrinde kutlanan Genel Kurulumuzda; ki buraya gök kubbenin altındaki her milletten ve bütün evrenden kutsal ilahiyat ve diğer bilimlerde en meşhur ve ünlü pek çok doktor ve lisansiyer [katıldı]. Burada her gün, Ekselanslarının hizmetkarlarına yönelik engin insaniyeti ve bağlılığı ile basiretinin daimi huzurunda, kayınbiraderi Monsenyör'ün en muhterem S.'si, S. Lucia in Silice unvanına sahip Kardinal Diyakoz İppolito [Not: Ippolito d'Este] ve maiyetindeki en seçkin hakimler heyetinden pek çok kişiyle birlikte aralıksız katedral ve umumi münazaraları yapıldı. Ekselanslarının ellerinden böyle bir cemaatin iaşesi için sadır olan ilim, cömertlik ve her şeydeki bol bereket, yalnızca o sırada hazır bulunanlara değil, gelecek nice aylara dahi kafi gelecekti. Onun sıhhati ve saadet dolu hali için, bütün küçük kardeşler topluluğu [Not: Küçük Kardeşler Tarikatı, Fransiskenler] En Yüce Olan'a ellerini birleştirip kaldırdı. Ve bilhassa ben, kendisini Yüce Ekselanslarına daima emanet eden naçiz ve aciz bir günahkar olarak.

Anılan bütün cisimlerin perspektif olarak yapılmış bu [kitapta] yer aldıkları sırayla nasıl bulunacakları ve ayrıca bunların herkesin görebileceği şekilde kamuya açık sergilenen hususi tablolarına göre maddi şekilleri. Bölüm LXX.

[Not: Tezyini E harfi] Düzenin olduğu yerde daima nizam da bulunduğundan, perspektif görünümdeki bütün bu önerilen şekillerin ve ayrıca bunların umumi tablosundaki maddi şekillerin nasıl bulunacağını bilmek üzere bu muhtasar eserimizin daha eksiksiz anlaşılması için, Ekselansları şu usulü gözetecektir: yani yukarıda bunların yaratıcılarına ve oluşumlarına dair bölümlerini okurken, kitabımızın kadim hesapla [abaküsle] işaretlenmiş o yerine bakacaksınız, yani 1. bölümden 48. bölüme kadar i, ii, iii, iiii, v diyerek sonlarına kadar böyle başlayacaksınız. Ve anılan bu [kitapta] söz konusu cisimlerin hepsinin sırayla resmedildiği yeri önceden bulmak için de aynı sayıyı tatbik edeceksiniz. Bu sayı da benzer biçimde o yere konulacak, 1'e 1, ii'ye ii ve iii'e iii ve hepsinde böylece birbirine tekabül ettirilecektir. Ve bu şekil, Leonardo da Vinci'mizin yaptığı gibi, perspektifin bütün mükemmelliğiyle düzlemde yapılmış anılan cismin şekli olacaktır. Ve bu aynı sayıları, anılan bağlı cisimlerin maddi olanları arasında da arayacaksınız; bunların her birinin üzerinde, iki siyah çizgi arasındaki şeridine [Not: tezyini bir kurdele veya kenarlık] iliştirilmiş kısa bir ibarede Yunanca ve Latince adları yer alacak, yine her biri, söylendiği üzere, o nesnenin ele alındığı yere konmuş sayıya gönderilecektir. Ve Ekselansları, her iki usulde de bunların tertibine vakıf olacaktır. Bunlar adi maddeden yapılmamıştır (gerçi hakikatte bana böyle icbar edilmiştir), bilakis kıymetli madenler ve nadide mücevherlerle bezenmeyi hak ederlerdi. Fakat Ekselansları, daimi hizmetkarının muhabbetini ve ruhunu nazara alacaktır.

Matematikçiler arasında kullanılan şu kelimelerden ne anlaşılması gerektiği üzerine, yani: hipotez, hipotenüs, corausto, piramidal koni, beşgen kirişi, dikme, katetus, çap, paralelkenar, köşegen, merkez, yay kirişi [sagitta]. Bölüm LXXI.

[Not: Tezyini O harfi] Mükemmel D., aralarındaki kısımların anlaşılması ve kimsenin yanılgıya düşmemesi için matematik ilimlerinde bilgeler tarafından dahil edilmiş birtakım kelimeler vardır ki pek ehil olmayanlara bunlar usanç verebilirdi; ve okurken görmüş olacağınız gibi bu muhtasar eserimize de bunlar sıklıkla dahil edilmiştir. Ve kadimlerden uzaklaşmamak adına biz de onlara riayet ettik. Bunları burada okuyucuya kısaca bildirmek bana faydasız görünmüyor. Ve ilkin hipotezden başlayalım.

Hipotez ile taraflar, yani müellif ile muhatabı arasında kabul ve teslim edilen önerme anlaşılmalıdır; bunun vasıtasıyla bir neticeye varılacağı kabul edilir ve şayet inkar edilirse hiçbir netice hasıl olmaz. Ve bu sebeple, kabil olmadığı takdirde onu ortaya koymak adet değildir.

Hipotenüs ile, bilhassa bütün doğru kenarlı şekillerde, bunların en büyük açısının karşısındaki doğru anlaşılır. Fakat usulünce, dik açılı üçgenlerde dik açının karşısındaki kenarı anlamak için kullanılır veya...

[s. 61] sanatta böyle adlandırılan dik açılı şekillerde kullanılır. Bunlar zaruri olarak her daim kare şeklinin ya da uzun dörtgenin [Not: bir dikdörtgen], yani eni boyundan kısa olan dört kenarlı dik açılı şeklin yarısıdır.

¶ Hipotenüsle ilgili hat/bağlantı hattı ile yükseltilmiş iki hattın uç noktalarını birleştiren düz bir hat anlaşılır. Ve yükseltilmiş hatların sayısına göre daha çok veya daha az olabilir.

¶ Piramidin konisi, tabanından çıkan hatların birleştiği tepedeki en yüksek nokta anlamına gelir.

¶ Beşgen kirişi veya beşgen çizgisi yahut beşgen açısının çizgisi demek istersek, defalarca yapıldığı üzere, beşgen şeklinde açılarından birinden tam karşısındaki diğer açıya çekilen düz hat anlaşılır.

¶ Dikme, diğeri üzerine dik açıyla yükseltilmiş veya yerleştirilmiş, yani etrafında bir veya daha fazla dik açı oluşturan düz hat demektir. Ve aynı şekilde düzlem bir yüzey üzerinde anılan biçimde durduğunda da böyledir. Ve anılan eserimizde yerinde söylediğimiz gibi, üçgenlerin ölçümünde onu bulmak için umumiyetle bu kullanılır.

¶ Katetus, dikme ile aynı manayı taşır ve halk dilinde, üçgenlerde, yaygın olarak üçgenin oku [yüksekliği] diye adlandırılır ve Yunanca terimden gelir.

¶ Çap, dairede tam anlamıyla merkezinden geçen, uçlarıyla çemberi her iki tarafta kesen ve daireyi iki eşit parçaya bölen doğru bir çizgi olarak anlaşılır. Fakat çap karelerde de kullanılır. Bu nedenle bir karışıklığa meydan vermemek için, birini diğerinden ayırt etmek üzere dairenin çapı ve karenin çapı denir.

¶ Paralelkenar, kenarları birbirine eşit mesafede bulunan bir yüzey olarak anlaşılır; bunlar tam anlamıyla dörtgenlerdir, yani yukarıda 59. bölümde söylediğim şu dört şekildir: kare, uzun dörtgen, eşkenar dörtgen ve paralelkenar; ve başka bir adla, paralelkenar/eşkenar dörtgen olup benzerdir. Ve her ne kadar altıgen, sekizgen, ongün, onikigen ve benzeri diğer şekiller gibi eşit kenarlı her şeklin karşıt kenarları eşit mesafede olsa da, özellikle bu dört şekil anlaşılmalıdır.

¶ Köşegen, esas olarak uzun dörtgende bir açıdan karşıtındaki diğer açıya çizilen ve onu iki eşit parçaya bölen doğru bir çizgi olarak anlaşılır; bu durum kare için de geçerlidir. Eşkenar dörtgen ve paralelkenarda da bunu bu şekilde adlandırmak âdettendir.

¶ Merkez, dairede tam anlamıyla, pergelin sabit ayağını koyup diğerini döndürerek çember veya çevre adı verilen çizgiyle dairenin çizildiği orta nokta olarak adlandırılır. Ve bu noktadan söz konusu çevreye uzatılan tüm çizgiler birbirine eşittir. Fakat diğer doğrusal şekillerde de yüzeylerinin orta noktasına merkez demek âdettendir; üçgenlerde, karelerde, beşgenlerde, altıgenlerde ve diğer eşkenar ve aynı zamanda eşit açılı şekillerde olduğu gibi, bunların açılarının her birinden söz konusu noktaya çizilen doğru çizgilerin hepsi benzer şekilde birbirine eşit olacaktır.

¶ Dairenin herhangi bir parçasının yayının orta noktasından hareket eden ve kirişinin ortasına dik açıyla inen doğru çizgiye ok denir. Ve çemberin yay adı verilen kısmına nispetle, söz konusu üç adı, yani kiriş, yay ve oku kullanan maddi yayın benzerliğinden ötürü ok olarak adlandırılır.

¶ Ve her ne kadar büyük eserimizde etraflıca ele aldığımız daha pek çok başka kelime kullanılsa da, onları buraya taşımaya gerek görmüyorum; yalnızca Ekselanslarına sunmayı uygun bulduğum bu muhtasarı anlamak için gerekli olanları veriyorum; bu eser, sayfa sayısı bakımından o kadar geniş olmasa da, içinde işlenen öz ve pek yüce mülahazalar bakımından daha aşağı değildir. Ve doğrusu, muhterem Efendim, Ekselanslarına hilaf söylemeksizin derim ki, zaman zaman daha büyük ve daha küçük nicelikler söz konusu olsa da, matematikçilerin mülahazaları fiilen daha yükseğe erişemezdi. Ve vaktiyle Megaralı olanımız [Öklid], aritmetik, geometri, oranlar ve orantılılık hakkındaki tüm cildini, akıl sahiplerince malum olduğu üzere, on beş ayrı kısmi kitapta bu meselelerle nihayete erdirip tamamlamıştır. Bu sebeple, mektubumuzda daha önce söylediğimiz gibi, mükemmel ve son derece kıymetli kütüphanenizin şanı ve itibarı azımsanmayacak derecede artacaktır; zira bu kütüphane böylesi bir düzene sahip ve bu biçimde tanzim edilmiş olmasıyla yegâne ve eşsizdir, ayrıca Ekselanslarının takdiri saklı kalmak kaydıyla, bütün cihanın bildiği bir amaca hizmet etmektedir. Ve burada, meşhur ve büyük şehrimiz Milano'da, onun ve onun... gölgesinde vasat olmayan emekler ve uzun uykusuz gecelerle...

[s. 62] ¶ Heykel ve mimarlık sahasının değerli taş yontucuları ve pek mahir ustaları olan sevgili öğrencileri ve talebeleri Cesare del Cera, Cera del Cera, Rainer Francesco de Pippo, Bernardo ve Marfilio da Monte ile Hieronymo del Fecciarino'ya ve Borgo San Sepolchro'dan arkadaşlarına; hemşehrileri, Frati Minori Tarikatı'ndan ve Kutsal İlahiyat profesörü Fra Luca Pacioli selamlarını sunar.

Birlikte sizlere verilen Aritmetik ve Geometri uygulamalarının ötesinde, mimarlıkta arzu ettiğiniz neticeye ulaşabilmeniz için birtakım kurallar ve usuller koymamı benden defalarca rica ettiğinizden, bütün gayretimle neşretmeye hazırlandığım matematik çalışmalarımızın ve disiplinlerimizin tamamlanmasında şimdinin ve geleceğin ortak faydasıyla fazlasıyla meşgul olmama rağmen, gayeniz için gerekli olduğunu bildiğimden, insani duanızı tamamen olmasa da kısmen yerine getirmekten geri duramam. Nitekim diğer övgüye değer hususlarda her türlü gayretle kendinizi yetiştirmekten nasıl daima zevk alıyorsanız, bu meselede de daha coşkulu bir arzuyla meyyal olduğunuzu şüphe duymaksızın anlıyorum. Bu yüzden, diğer bütün meşgaleleri bir kenara bırakarak, söylendiği gibi, en azından kısmen de olsa sizleri hoşnut etmeyi pek büyük bir istekle arzu ettim. Maksadım şu an için böylesi bir sanatı, daha doğrusu ilmi, noksansız bir biçimde ele almak değildir; zira En Yüce Olan'ın yardımıyla, bu kabil disiplinlerin gerektirdiği üzere, kendimi daha elverişli vakitlere ve boş zamana saklıyorum; çünkü bu konu çoban kavalı için değil, trajik çizme [Not: antik çağda tragedya oyuncularının giydiği ve büyük, ciddi bir konuyu ima eden "kothornos"a veya yüksek konçlu çizmeyle yapılan bir gönderme] içindir. Bu sebeple, sizler bununla meşgul olurken beklemenin sizlere usanç vermemesini dilerim; daha kötü bir mani çıkmazsa pek yakında tarafımdan bütünüyle tatmin edileceğinizi umuyorum. Ayrıca zamanımızda bu sahanın üstadı, hükümdarı Maestro Petro de Francesco'nun belgeleri aracılığıyla perspektif hakkında sizlere tam bilgi sunmayı da vaat ediyorum; buna dair aramızda iyi bilinen son derece kıymetli bir muhtasarı zaten hazırlamış bulunuyorum. Keza onun aynı yerden olan sevgili dördüncü kardeşi Maestro Loreço Canoco'nun belgelerini de sunacağım; kendisi Padua'daki Azizin kıymetli korosunda ve kutsal emanetler odasında, Venedik'te Ca' Grande'de ve gerek buralardaki gerekse başka pek çok yerdeki resimlerinde gösterdiği üzere kendi devrinde söz konusu sahada pek üstündü. Ve şu anda da bunu en üst derecede tatbik eden sevgili dostum, oğlu Gianmarcomio'nun belgelerini sunacağım; Roma'daki eserleri, Venedik'teki manastırımızda bulunan değerli koro ve Mirandola'daki, bütünüyle layıkıyla kavranmış o değerli kale ile Venedik'teki kanalların kazılmasında sahip olduğunuz değerli binadaki aralıksız çalışmaları bunu açıkça göstermektedir. Öyle ki her biriniz bütünüyle tatmin olacaksınız; her ne kadar şu an için yeterince uyarılmış olsanız da, vesaire. Esen kalın, hepinize muhabbetlerimi sunarım. Venedik'ten, Mayıs Calends'i, 1508.

Arzunuzun emriyle, aşağıda belirtilen usulü ortaya koyuyorum, şöyle ki: İlk olarak mimariyi, kamusal alanları ilgilendiren üç ana kısma ayıracağız. Birincisi, kutsal mabetlere dair olacaktır. İkincisi, küçük ve büyük cumhuriyetlerin esenliğine ve savunmasına tahsis edilmiş olanlar ile özel ve kişisel yerlere dair olacaktır. Üçüncüsü, kişinin kendi rahatı için gerekli olan, bizi zıt ve bedenlerimize zararlı şeylerden daima korumak zorunda bulunan kendi evlerimize dair olacaktır. Dolayısıyla, adı geçen yetenek, gücünü bunlar üzerinde ve bunların etrafında genişletir, vesaire. Bunlara gelince, en sevgililerim, şu anda girmek, söylediğim gibi, sonraya bırakılarak çok uzun bir süreç olacaktır. Zira...

[s. 63] mabetlere gelince, en kutsal ibadetleri için hak ettiklerinden daha fazlası söylenemezdi. Bizim Vitruvius'un [Not: Pacioli, "De architectura" adlı eseri başlıca klasik otorite olan Romalı mimar Vitruvius'u kastediyor] bize etraflıca anlattığı gibi. Diğer yandan, savunmaya tahsis edilen kısım hakkında söylenecekler de bundan az olmazdı, zira makineler ve askeri tertibatlar bir bakıma sonsuzdur. Bilhassa eskilerin asla hayal bile etmediği yeni topçu usulleri ve savaş aletleri yüzünden. Bizim gayretli Borghesi'lerimiz [Not: Borgo San Sepolcro'lu adamlar], sadece bütün İtalya için değil, yeryüzünün bilindiği her yerde yaya ve at üstünde daima en hazır olanlardı. Venediklilerin himayesinde, Urbino Dükü Federico ve Kont Carlo da Montone ile birlikte Romagna'da, Faenza'da Signor Galeotto'yu makamına iade ederken bulunan Antonello gibi. Bu seferden sonra, ağır bir hummanın pençesinde Urbino'daki evine dönerek yaşamını noktaladı. Yanında bulunanlar, aynı Serafik tarikattan öz kardeşlerim olan Muhterem Peder M. Zinipero ve Keşiş Ambrogio idi. Bu zat, Kral Ferrante zamanında, krallıkta Anjou ve Aragonluların seferinde mertçe davranarak soyundan gelenlerle birlikte kalelerin Signor'u yapıldı. Daha sonra, Milano Dükü Francesco tarafından Lombardiya taraflarına götürüldü, orada alicenapça davranarak layıkıyla ödüllendirildi. Ondan, Floransalılar ve diğer hükümdarlar nezdinde değerli bir komutan olan Alexandro doğdu. Bu Antonello, haleflerinin aralıksız genişlettiği çok kıymetli bir vakıfla birlikte, manastırımıza ebediyen kalmak üzere Aziz Franciscus'a layık bir şapelin binasını bıraktı. Benim kan bağıyla akrabam olan, Baldacio d'Anghiari'nin öğrencisi, piyade Baş Kaptanı olarak defalarca büyük şöhret kazanmış, Baiardo denilen Benedetto'ya gelince. Önce krallıkta Kral Alfonso'nun, ardından Nicholas döneminde Kutsal Kilise'nin hizmetindeydi. Sonra Volterra'yı almak üzere yapılan seferde Floransalıların, ardından iki kez Venediklilerin ve sonuncusunda bütün Levant'ın Kaptanı olarak hizmet etti. İskodra seferine giderken dizanteriye yakalanarak, onun ve benim yeğenim Francesco Paciolo ile birlikte hayatlarının son gününü orada bıraktı. Sözü edilen Borghesi'lerimizden pek çok yiğit süvari beyi yetiştirdi, yani İskodra'nın Türklere karşı savunmasında zehirli bir mızrakla kolundan yaralanıp kısa süre sonra ölen Gnagni della Pietra bunlardan biriydi. Bu zat, ronkasıyla [Not: tırpana benzeyen bir gönderli silah] tek bir darbede, Venedikli bir asilzade olan Kont'u öldürmek ve şehri Venedik Signoria'sının elinden almak için hıyanetle Spalato'ya gelen Taripauer'in ve maiyetindekilerin çoğunun başını yere düşüren kişiydi. Onun her zaman ne denli gayretle davrandığını anlatmaya sayfalar yetmezdi. Bu zat, Romagna'da Kont Iacomo zamanında, yabani ve çevik binek atlarının [Not: bir tür küçük İspanyol atı] yanında, yalnızca tek bir parmağıyla üzengiye dokunarak tam bir mil boyunca yaya koşma tecrübesini defalarca göstermiştir. Ondan geriye çok az şey kaldı. Venedik Signoria'sının daima özenli bir ihtimam ve tahsisatla yetiştirdiği, şu anda Trieste kalesini serbest muhafızlığına verdiği, ilk oğlu olan bugünün değerli süvari beyi Francesco. Benzer şekilde geride bıraktığı diğer ünlü maiyeti, yani Venediklilerin değerli muvazzaf askerleri Messer Franco dal Borgo ve Todaro ile şu anda Kıbrıs muhafızlığında bulunan Martinello da Luca'dır. Floransalı Efendilerimizin hizmetinde hummadan ölen ve daha önce Trento seferinde Almanlara karşı Venedikli Efendilerin piyade Kaptanı olan öz kardeşi Andrea'dan bahsetmek de bundan aşağı kalmazdı; orada haksız yere suçlanmış, İllustre Signoria bir yıl beş gün sonra onun masumiyetini ve her şeyin hasetten kaynaklandığını anlayarak sevgisini ve en yüce şartlarını artırıp onu serbest bırakmıştı. Hayatta kalan oğlu Matheo için de her zaman gerekeni sağladılar ve şu anda Brescia topraklarındaki Asolo muhafızlığına değerli bir bölükle tahsis edilmiş durumdadır. Friuli'deki Gorizia muhafızlığında bulunan diğer oğlu Giovanni için de aynı şekilde, herkes tarafından sevilen gayretli bir silah adamı olan, Vico Dolci lakabıyla anılan diğer değerli hemşehrimizi ve silah altında her zaman mertçe talim görmüş ve bu fani hayattan diğerine hak ettiği onurla göçmüş daha nicelerini bıraktı. Bizim Benedetto Baiardo'ya dönecek olursak, aynı şekilde onun tarafından yetiştirilen değerli süvari beyleri, Borghesi'lerimiz Cincio de Scucola ile üç kardeşi, Venediklilerin maaşlı askeri olarak İnebahtı'da ölen Buciuolo de la Pegio ve kardeşi Chiapino idi. Sadık ve değerli süvari beyleri Mancino ve Longo, ve Bar

[s. 64] tolino ve Bartolino'nun kardeşleri Ederrata ve onun tarafından yetiştirilen diğer pek çok kişi. Yalnızca bunlar değil, başka uluslardan da son derece sevilmeye değer, gayretli ve büyük adamlar yetiştirdi; Venedik hizmetindeyken Bagnacavallo yakınlarında ölen ve Ravenna'da gömülen Melo da Cortona gibi. Yanağından L'Albanofetto denen Giovan Greco, şu anda Venedik Beyleri adına Rimini'nin muhafazasına atanmış olup, süvari ve piyadelerden oluşan muteber bir birliğin başındadır ve o mevkinin kaptanıdır. Bu Benedetto'nun, muteber annesi Helisabetta ile birlikte sivil hayata yönelmiş, Baldanconio adında bir oğlu yaşamaktadır. Şu anda, çeşitli hükümdarların hizmetinde her türlü harekâtta bulunmuş ve komuta etmiş seçkin askerlerimiz de hayattadır. Muhteşem altın mahmuzlu şövalye [Sperondoro] Messer Criaco Palamides ve yüce gönüllü Urbino Düküm Guido V tarafından taltif edilen Signor, erdemlerinden ötürü askeri nişanlarla birlikte kendisine Lametula adlı kale ve hisarı bağışlamıştır. Bu zat, Floransalı Beylerimiz adına krallıkta ve Kilise topraklarında, Pisa civarında ve Pistoia'da Panciatichi ile Cancellieri hiziplerine karşı her zaman en üstün gayretle hareket etmiş ve söz konusu yönetim tarafından sürekli olarak layıkıyla onurlandırılmıştır. Gerçi ilk adımlarını Rimini'nin Şanlı Beyi Muhteşem Ruberto de Malatesta'nın maiyetinde atmıştı. Kendisi Venedik Beylerinin kaptanı iken, onlar tarafından Calabria Dükü'ne karşı Kutsal Kilise'yi savunmak üzere gönderilmiş, orayı kurtardıktan kısa bir süre sonra vefat etmiş ve Roma'da San Pietro'da iki resmi sancakla, yani San Marco ve Kutsal Kilise sancaklarıyla onurla defnedilmiştir. Messer Criaco sayesinde memleketimiz Borgo San Sepolcro az onurlandırılmamıştır. Diğeri, silahşor ve altın mahmuzlu şövalye Messer Mastino Catani, at sırtında silah zanaatını icra ederek, daha önce de altın mahmuzlu şövalyeler yetiştirmiş olan muteber hanedanına, yani babası Zeo ve Auolo'ya büyük onur kazandırmıştır. Muhteşem şövalye ve aynı zamanda Signor Messer Martino de Cittadini de yüce Feltre hanedanı tarafından benzer şekilde onurlandırılmış, yukarıda anılan yüce gönüllü Düküm tarafından erdemleri sebebiyle şövalye yapılmış ve La Massetta adlı kalenin Signor'u kılınmıştır; her türlü deha ve yiğitliğe sahipti, Floransalı Beylerimizden de her zaman fevkalade muamele gördü. Bir diğer altın mahmuzlu şövalye olan Muhteşem Messer Gnagnirigi, yaya ve atlı olarak her daim silah taliminde bulunmuş, kendisine ve hamisi olduğu bütün memleketine büyük onur getirmiştir. Kâh söz konusu Dük ile, kâh Floransalı Beylerimizle, kâh Şanlı Pesaro Beyi ile ve şu anda da Venedik Beyleri hizmetinde Cattaro muhafazasında kaptan olarak görev yapmaktadır. Dört muteber oğlu Xpofano, Piero, Francesco ve Troilo ile birlikte Messer Mario de Fernardi'miz; hepsi de muteber silahşorlardır, babaları çeşitli Feltre hükümdarları ve Floransalı Beylerimiz nezdinde daima muteber bir komutan olmuş, yaşlılığında hanesine ve memleketine onur kazandırmıştır. Aynı şekilde, onun sevgili ve sadık yoldaşı Marco Dagnilo. Şu anda onun ve onun soyundan gelenler arasında, aynı zamanda Picone lakaplı Gnagni de iki sevgili oğlu Andrea ve Bartolomeo ile birlikte, muteber bir birlikle burada Venedik hizmetindedir; Şanlı Dük Signor Bartolomeo d'Alviano ile ordugâhın Muhteşem Denetçileri Messer Giorgio Comaro ve Messer Andrea Gritti'nin maiyetinde Almanlara karşı girişilen harekâtta seçkin bir tecrübe kazandıkları için büyük bir itibara sahiptirler; bu zatlar onları senatoya bildirmişlerdir; Fiume muhafazasında adı geçen oğullarıyla birlikte kaptan olarak görevlendirilmiştir ve Paulo'nun öz yeğeni Giuliano da benzer şekilde Floransalı Beylerimiz nezdinde, diğerleriyle birlikte, Livorno'da ve söz konusu yönetimin diğer elverişli mevkilerinde gösterdikleri seçkin ve meşhur yararlılıklarla hanesini, kendisini ve tüm memleketi şereflendirmektedir. Gayretli çavuş, yine hemşehrimiz olan ve Vitelliler uğruna Citerna harekâtında can veren Bronchino'yu, Pistoia hizipleri çatışmalarında ölen [oğlu/akrabası] Goro'yu ve böylece Floransalı Beylerimiz adına Pisa'da istihkâm hendeği altında seçkin bir yararlılık gösterirken canından olan elini bırakan Vitello'yu anmadan geçiyorum. Paulo da Piei de söz konusu Gnagni ile birlikte Borgo'da Venedikliler adına Scutari'de, Calabria Dükü'nün savaşında ise Floransalı Beylerimiz adına Castellina'da bulunmuş, her zaman en layık tamiratlarla mevkiyi kurtarmıştır; kendi devrinde tamirat ve savunma hususunda bütün [bölgede] bir benzeri daha bulunamazdı. Pavia'dan olmadan önceki halini ve yeğeni Papo de Padolpho'yu da geçiyorum

[s. 65] ki piyadeler arasında, babası muteber bir çavuş ve kendisi sancak başı iken, tembel ve korkaklarla birlikte zorlanmalarına asla gerek kalmazdı. Şimdi kısaca, en sevgililerim, mimarlığın kamu savunmasına ilişkin yukarıda bahsi geçen kısmı hakkında; yani surlar ve ön surlar, siperler, kalkanlar, kuleler, tabyalar, burçlar ve diğer kısımlar, kuleler ve saire. Şimdi hayatta olan ve ölmüş bulunan bütün bu kimselerle, zaman zaman sohbet edercesine, yeri geldikçe biriyle veya diğeriyle bir araya geldim, bizzat görerek ve dokunarak edinilen tecrübelerle fazlasıyla yoruldum. Kâh bir şekilde kâh başka bir şekilde tartışarak, onları ve gerekçelerini dinleyerek, öğrenerek; Şanlı Signor Messer Giovan Giacomo Trivulzio ile, o dönemki Floransa Yönetimi'nin muteber elçisi Pier Vettori ile, Napoli'de Sarno Kontu'nun sarayında Pontano'nun enginliğiyle de aynı şekilde görüştüm. Ve Castello şehrinden Muhteşem ve muteber komutan Signor Camillo Vitelli ile de üç yıl boyunca Öklid'imizin yüce cildini onlara okutarak az vakit geçirmedim. Ve Milano'da o zamanki hususi hamim Messer Galeazzo Sanseverino ile, pek çok kez de en mükemmel D. L. M. S. F. [Not: Muhtemelen Ludovico Maria Sforza'ya bir gönderme] ile birlikte oldum. Nihayetinde, savunmanın bu kısmının, Öklid'imiz ve Vitruvius'umuz zamanında bulunmayan yeni topçu makineleri sebebiyle çağımızda son derece derin bir mesele haline geldiğini gördük; bu yüzden şimdilik bunu bir kenara bırakacağız ve daha kapsamlı bir sözle ele alacağız, vesaire.

Söz konusu Mimarlığın bu üçüncü kısmını, iç ve dış kısımlarıyla tüm unsurlarına sahip saraylar gibi kullanım kolaylığı ve gerekliliğe hasredin, yani odalar, ön odalar, salonlar, revaklar, çalışma odaları, mutfaklar, ahırlar, tiyatrolar ve amfitiyatrolar, hamamlar, helalar, kuyular, çeşmeler, su kemerleri, fırınlar, manastır avluları, merdivenler, pencereler, mazgallar, yollar, sokaklar, pazar meydanları ve binanın bütün gövdesiyle iç ve dış parçalarına ve unsurlarına gereken orantı ve orantılılık uyumuyla yapılmış, üstü açık ve kapalı diğer yürüyüş yolları. Bizim Vitruvius'umuz bunlardan etraflıca bahseder; ayrıca Frontinus da [Not: Sextus Julius Frontinus, "De aquaeductu" adlı eserin Romalı yazarı], Roma'da denize doğru uzanan kadim kemerlerde, Diocletianus Hamamları'nda ve Pozzuoli ile Viterbo'daki diğer hamamlarda vb. görüldüğü üzere, su kemerleri bahsinde bunlara değinir. Ki bu yapılarda azımsanmayacak ölçüde bir orantı ve orantılılık uyumu aranır. Aynı şekilde, bunu gelecekteki bir girişime bırakacağız ve şimdilik yukarıda zikredilen üçünün hepsi için çok gerekli olan ve size son derece faydalı olacağından hiç şüphe duymadığım bir diğeri üzerine söz söyleyeceğiz. Heykel sanatında, Roma'daki Monte Cavallo'da bulunan eserleriyle kendilerini açıkça gösteren ve ebediyen methedilen Phidias ve Praxiteles'i taklit ederek şu sıralar hepinizin bu alana pek elverişli olduğunuzu anlıyorum. Zira söz konusu mimarlığın hiçbir kısmı, kutsal yapılarda olduğu kadar savunma ve kamu yapılarında da sütunlar, kornişler, alınlıklar ve diğer tezyinat gibi cilalı mermerler, porfir, serpantin ya da diğer farklı taş türleriyle bezenmedikçe gereğince süslenmiş olamaz. Ve bu kısım, binalara gereken orantı ve orantılılık özeniyle yerleştirildiği nispette onları daha da süslü kıldığından, bu hususlar sizler ve bu sanatı icra eden herkes için son derece gereklidir. Bizim Vitruvius'umuz bundan açıkça bahsetmeyip tümüyle varsaymış olsa da, hem onun rehberliğinde sizin için hem de iyi bir taş ustası için bunu açık ve elverişli kılmaya gayret edeceğim; elbette onda biraz çizim bilgisi ile aletleri olmaksızın bu neticeye ulaşılamayacak olan pergel ya da sekstant bilgisinin var olduğunu varsayarak. Sözümüzü de, İlahi Orantı adlı bu eserin başına konulan üç örneğin sayısına göre birbirini izleyen üç kısma ayıracağız. Yani ilkin, bedeni ve unsurları bakımından insan orantısından bahsedeceğiz. Çünkü bütün ölçüler adlarıyla birlikte insan bedeninden türemiştir ve onda, doğanın derunundaki sırlar aracılığıyla Yüce Olan'ın parmağıyla konulmuş her türlü orantı ve orantılılık bulunur. Bu sebeple kamuya ve özele ait boyutlandırmalar için belirlenmiş bütün ölçü ve aletlerimiz, söylendiği üzere, insan bedeninden ad almıştır, birine braccio [Not: kol/arşın], diğerine passo [Not: adım], bir başkasına ayak, avuç, dirsek, parmak, baş vb. denir. Ve bizim Vitruvius'umuzun dediği gibi, her binayı tüm...

[s. 66] unsurlarıyla uyumlu bir beden gibi onun benzerliğine göre oranlamalıyız. Bu nedenle ilkin, unsurlarına göre orantılarıyla bu insan ölçüsünden bahsedeceğiz; taş ustaları olarak çalışmalarınızda, bilhassa bizim Vitruvius'umuzun bize etraflıca anlattığı üzere sütunlar, kornişler ve baştabanlarla tezyin edilmesi daima adet olan mabetlerin, kapıların ve sarayların alınlıkları ile diğer kıymetli cephelerinde kendinizi buna göre yönlendirmeniz gerekecektir. Ne var ki onun sözleri çağımızda birçokları tarafından pek anlaşılmamaktadır; zira kendisinin de söylediği üzere bunlar gerçekten de biraz gariptir, çünkü sanatın kendi zorunluluğundan doğan sözcükler alışılagelmiş konuşma diline kapalılık katar; bu sebeple kitabında şöyle der: [Not: özgün metin: "Id aut in architecture conscriptionibus non potest fieri q vocabula ex artis propria necessitate concepta incosueto sermone adiuciunt sensibus obscuritatem. Cu ea ergo per se non sint aperta: nec pateant in eorum consuetudine nomina etc."] Bu, mimarlık üzerine 5. kitabının önsözündedir. Orada tarihçilerin tarihlerini anlatırken sözcüklerinin elverişli olduğunu, şairlerin ise vezin ve ölçülerinin vurgularıyla tamamlandığını vb. işler. Ancak mimarlar için durum böyle değildir; onlar zihinde bir nebze kapalılık meydana getiren garip sözcükleri mecburen kullanmak zorundadırlar vb. Ben de onların anlamını, amaç bakımından yeterli olacak bir biçimde açmaya gayret edeceğim. Ve ilkin yuvarlak sütunlardan bahsedeceğiz, binanın hem sağlamlığı ve mukavemeti hem de tezyinatı için kurallarınızla onları binalara layıkıyla nasıl yerleştirmeniz gerektiğinden söz edeceğiz. Ardından sütun tabanı ya da baştabandan ve bunların birleşiminden bahsedeceğiz. Bunlardan söz ettikten sonra, onları Hezekiel Peygamber tarafından başka düzenlemelerle bildirilen Kudüs'teki Süleyman Mabedi'nin kapısının benzeri olacak bir kapı çalışmasına yerleştireceğiz. Siz de o vakit kendi kabiliyetinizle bundan az ya da çok pay çıkarabileceksiniz.

[Not: Bir çizimde, yüz orantılarını göstermek üzere yatay ve dikey çizgilerden oluşan bir ızgara ile kaplanmış, profilden bir insan başı tasvir edilmektedir.]

İnsan bedeninin, başın ve diğer unsurlarının ölçüsü ve orantıları üzerine, mimarlığın sureti. Bölüm I.

Platon'un evrenin doğasını ele alırken Timaios'unda söylediği gibi, insanı biçimlendiren Tanrı'nın, onun başını bütün bedensel yapının, yani diğer tüm aşağı uzuvların muhafızı olsun diye şehirlerdeki kaleler ve tahkimatlar misali en tepeye yerleştirdiğini düşünmeliyiz. Ve aklın dış şeyleri algılaması gereken 7 mazgal deliğinde, yani 7 büstte [Not: duyu deliklerine işaret eden arkaik bir terim] açıkça görüldüğü üzere, onu gerekli tüm imkanlarla donattı ve tahkim etti; bunlar da iki kulak, iki göz, burnun iki büstü ve yedincisi olan ağızdır. Zira felsefi vecizenin terennüm ettiği gibi: Duyularda daha önce bulunmayan hiçbir şey akılda var olamaz. Buradan hareketle insanın duyuları 5 tanedir, yani görme, işitme, dokunma, tatma ve koklama. Ve bundan şu harfi harfine atasözü doğmuştur: Baş ağrıdığında, düşmanlarca topçu savaş makineleri, mancınıklar, katapultlar, balistalar, bombardalar, passe-volantlar, misket tüfekleri, arkebüzler, kortalotlar, basiliskler ve diğer zararlı şeylerle hırpalanıp taciz edildiklerinde şehirlerdeki adı geçen kalelere benzer biçimde, diğer uzuvlar da takatten düşer. Bütün şehir, kurtuluşun büyük şüphesi içinde acı çeker. İnsanın başına gelen de böyledir; başından rahatsız edilip engellendiğinde, diğer bütün uzuvlar da acı çekmeye başlar. Ve bu nedenle ilahiyatın vekili olan doğa, insanı şekillendirirken, başını bedeninin diğer bütün kısımlarına karşılık gelen tüm uygun oranlarla düzenlemiştir. Ve bu sebeple eskiler, insan bedeninin uygun düzenini bulmuş ve bütün eserlerini, bilhassa da kutsal tapınakları onun oranına göre tanzim etmişlerdir. Zira onda, kendisi olmaksızın hiçbir şeyin icra edilmesinin mümkün olmadığı en temel iki şekli buldular: Yani Dionysios'un Küreler Üzerine adlı eserinde söylediği gibi, en kusursuz ve eşit çevreler arasında diğer hepsinden daha fazla alan kapsayan daire; diğeri ise eşkenar kare. Ve bunlar, iki ana çizginin, yani eğri ve düz çizginin meydana getirdiği şekillerdir. Dairesel olana gelince; bu, bir adam sırtüstü yatırılıp bacakları ve kolları mümkün olduğunca açılarak gösterilir; göbeği tam olarak tüm duruşunun merkezi olacaktır, öyle ki yeterince uzun bir ip alınıp bir ucu söz konusu göbekte tutulduğunda, çevresinde dönen diğer uç tam olarak başın ucuna, ellerin orta parmaklarının uçlarına ve ayakların başparmaklarının uçlarına temas edecektir; bunlar Öklid'imizin birinci kitabının başında ortaya koyduğu dairenin gerçek tanımına tastamam uyan şeylerdir.

[s. 67] [Not: İtalyanca el yazısı bir notta şunlar okunmaktadır: "hanc figuram in ante alfabe [okunamadı]"]

[Not: Büyük bir geometrik şema, bir ızgara içine çizilmiş bir insan profilini tasvir etmektedir. Izgara çizgileri harflerle etiketlenmiştir (p, q, o, n, m, b, c, d, e, f, g, h, k). Profil, belirli noktalarda kesişen çizgiler kullanılarak inşa edilmiş olup, Öklid geometrisinin insan oranlarına uygulanışını göstermektedir.]

[Not: İtalyanca el yazısı bir notta şunlar okunmaktadır: "Vitruvio de re edificatoria lib. 3. r. p"]

Kare de benzer şekilde, kollar ve bacaklar açıldığında ve ayakların başparmaklarının uçlarından ellerin orta parmaklarının uçlarına doğru düz çizgiler çizilerek elde edilecektir; öyle ki, bir ayağın başparmağının ucundan diğer ayağın diğer ucuna olan mesafe, ellerin orta parmaklarının uçlarından söz konusu başparmak uçlarına kadar olan mesafe kadar olsun ve kollar iyice açıldığında çizgi çekildiğinde, ellerin söz konusu orta parmaklarının tepesinden birinden diğerine kadar olan mesafe de tam olarak aynı olsun ve eğer insan düzgün yaratılmışsa ve hilkat garibesi değilse, tüm insanın boyu veya uzunluğu arasında da tam olarak bu kadar mesafe bulunsun. Zira Vitruvius'umuzun da dediği gibi, bu her zaman böyle kabul edilir. Onun en asil dış ölçüsü, yani başı, iyi bakılırsa, Euclid'imizin ilk kitabının başında, verilen bir doğru parçasının üzerine bir eşkenar üçgen inşa etmek dediğinde, kendisinden sonra gelen diğer bütün kitapların temeli ve ilkesi olarak yerleştirdiği, eşkenar adı verilen düz eşkenar çizgilerden oluşan birinci şeklin biçimi üzerine kurulmuş olarak bulunacaktır. Söz konusu başın bütün hatları göz önüne alındığında, şeklin bu kısmında göz bunu açıkça gösterir. Gördüğünüz gibi üçgen kenarlardan oluşmuştur ve kenarı üzerine, burnu örtmemek için dışarıda bıraktığım tabana olan yükseklik kadar genişlikte uzun bir dörtgen yapılmıştır. Söz konusu başın bütün ön cephesini oluşturan bu kenar, burun deliklerinin bittiği yerde üç eşit parçaya bölünecektir. Öyle ki burun deliklerine kadar olan mesafe ile söz konusu burun deliklerinden çenenin düzlüğü olan ve kenarın üçte biri olan kısma kadar olan mesafe aynı olsun. Buradan hareketle, alnın en alt kısmından, yani burun çukurundan kaşa ve saç diplerine kadar, yani alnın tepesine kadar olan kısım söz konusu kenarın üçte biri olacaktır; böylece alnı, tüm başın yüksekliğinin tam olarak üçte biri kadar olacaktır, aynı şekilde burun da diğer bir üçte bir olacaktır. Bu son üçte bir de kendi içinde diğer üç eşit parçaya bölünür; öyle ki biri burun deliklerinden ağza, diğeri ağızdan çene çukuruna, üçüncüsü de söz konusu çukurdan çenenin düzlüğüne kadardır. Öyle ki her biri bütünün dokuzda biri, yani üçte birin üçte biridir; gerçi çene dördüncüsü olsa da, söz konusu şekilde çizilmiş olarak gördüğünüz gibi yüzün profilinden farklılık gösterir; bunun miktarı bize kesin olarak bilinmez, ancak doğa tarafından yalnızca asil ressamlara, gözün lütfuna ve yargısına bırakılmıştır. Bu da sayıyla ifade edilmesi mümkün olmayan bir tür irrasyonel oran olacaktır. Benzer şey, saç dibinden açısının ucuna kadar olan mesafe için de söylenir; bu da gördüğünüz gibi ondan biraz ayrılır, zira aksi takdirde göze hoş görünmezdi. Düşey doğru [Not: yükseklik/katet] tam olarak burun ucuna yönelecektir ve düzgün orantılı, gereğince düzenlenmiş ve hilkat garibesi olmayanlarda profili tam ortadan ikiye böler. Profilinde şimdiye kadar anlatılan bu parçaların tümü rasyonel ve bizim tarafımızdan bilinen hale gelir. Ancak oranların irrasyonelliğinin araya girdiği yerde, yani herhangi bir nedenle sayıyla ifade edilemedikleri durumda, onları kendi zevkiyle belirlemesi gereken perspektif ustasının değerli takdirine kalırlar.

Çünkü sanat, elinden geldiğince doğayı taklit eder. Eğer sanatın eseri, doğanın yaptığının tıpatıp aynısını yapsaydı, buna sanat denmez, ilkinin tamamen benzeri olan başka bir doğa denirdi ki bu da onunla aynı şey olurdu. Bunu, her şeyin zanaatkârın ellerine tam olarak uymamasına şaşırmayasınız diye söylüyorum, çünkü bu mümkün değildir. Bilginlerin, matematik bilimleri ve disiplinlerinin soyut olduğunu, hiçbir zaman bilfiil var olmadığını ve onları görünür şeylerin içine yerleştirmenin mümkün olmadığını söylemeleri de bundan ileri gelir. Bu yüzden nokta, doğru, yüzey ve diğer her şekli el asla oluşturamaz. Kalemin veya başka bir sivri ucun bıraktığı ize nokta desek de bu, Euclid'imizin öğelerinin ilk sözlerinde bir nokta parçası olmayandır dediğinde tanımladığı matematiksel nokta değildir. Diğer bütün matematiksel ilkelerin ve şekillerin de maddeden soyutlanmış olarak anlaşılması gerektiğini böylece söyleriz. Onlara nokta, doğru ve benzeri adlar versek de bunu kavramlarını ifade edecek daha uygun kelimelerimiz olmadığı için yaparız.

[s. 68] PRIMA 3 E ii

kavramlar, vb. Ve gereğince biçimlendirilmiş insan başı profilinin orantılı bölünmesine ilişkin bu kadarı yeterlidir; fazlası, kaş ucu ve burun ucu gibi zanaatkârın zevkine bırakılır; her ne kadar burun deliklerinden söz konusu uca kadar genellikle profilin dokuzda biri verilse de, yukarıda çene için söylendiği gibi bizim tarafımızdan bilinen bir oranla tam olarak sınırlandırılamaz. Dolayısıyla, vb.

Söz konusu başın profilinin arkaya, yani arka dedikleri noktaya olan mesafesi ve bunların arasına giren kısımlar, göz ve kulak hakkında.

Bölüm. II.

İnsan başının profilini ve bölümlerini gereken heybette tamamladıktan sonra, şimdi gözün ve kulağın oranlarından söz edeceğiz. Buradan hareketle, meramımızın anlaşılabilmesi için, ilkin tasarlanan dörtgenin genişliğini, boyunda yapıldığı gibi benzer biçimde üç eşit parçaya böleceğiz. Ve üçe bölündükten sonra, biri, diğeri, üçüncüsü olacaktır. Ve ardından daha açık bir bilgi edinmeniz için, bunların her birini noktalarından iki eşit parçaya böleceğiz. Ve bunların her biri, anılan genişliğin tamamının altıda biri olacaktır. Ve biz bunları da başka yarılara bölebileceğiz ki bunlar bütünün on ikide birleri olacaktır; ve yine bunları da diğer iki eşit parçaya bölebileceğiz ve her biri bütünün yirmi dörtte biri olacaktır. Ve böylece, daha büyük ve daha küçük genişliğe göre tarafımızca bilinen parçalara ayırarak, dilediğimiz kadar ilerleyebileceğiz. Ve ne kadar çok parçayı bilinir kılarsanız, perspektif çalışan için o kadar elverişli olacaktır, çünkü ister bir baş olsun, ister arzu ederse hayvanlar, ağaçlar, binalar ve benzeri başka bir nesne olsun, yerleştirmek istediği şeyin niceliğini idrak etmek göze daha iyi görünür. Ve bu nedenle ressamlar, tuvale, tahtaya veya duvara yerleştirecekleri işlerde kendilerine en uygun göründüğü üzere, ipekten veya kirişten çekilmiş, irili ufaklı pek çok ince iple uzunca bir tür çerçeve veya dörtgen oluşturmuşlardır. Burada, anılan dörtgeni uygun biçimin üzerine yerleştirip, çizmek niyetinde oldukları şey ile aralarında hiçbir şekilde sarsılmayacak biçimde iyice sabitlerler ki bu şeyin de yapmak istedikleri konuma göre aynı şekilde iyice sabitlenmesi gerekir. Ve sonra oturur, diz çöker veya kendisine nasıl en uygun görünürse öyle durur ve gayretli gözüyle o şeye bir burasından bir şurasından bakarak, o iplerin anılan şey üzerinde boyuna ve enine tekabül ettiği sınırları tartar. Ve böylece kalemleriyle çalışır, anılan dörtgenin küçük karelerini daha büyük veya daha küçük sayı ve nicelikle ona oranlayarak kağıda veya başka bir yere işaretlerler ve taslak çıkararak, daha sonra görsel bir zarafetle donatacakları figürlerini oluştururlar. Ve bu türden bir alet onlar tarafından ağ olarak adlandırılacaktır. Başta burada gördüğünüz gibi, ki söylenenler sayesinde kavranması kolay olduğundan, o aletin başka bir biçimini buraya koymaya gerek görmüyorum. Şimdi başla ilgili maksadımıza geri dönersek, göz kapağının üstü ve kaşın kusuruyla birlikte gözün, alışılageldiği üzere tüm profilin altıda biri yüksekliğinde olduğunu göreceksiniz, bunu çizgilerle karartmaya lüzum görmedim, ancak pergelinizle bunu ve aynı genişlikte olduğunu kolayca bulacaksınız. İyice bakarsanız, kulağın burnun uzunluğu kadar, yani anılan profilin üçte biri kadar yüksekte ve anılan dörtgenin genişliğinin altıda biri kadar ende olduğunu göreceksiniz; ve en büyük genişliği, burun kemerinin arkası ile tümseği arasında çaprazlama olarak, tamı tamına dikey çizginin üzerinde yer alacak, aşağıda burnun ucunda ve yanağın başlangıcında son bulacaktır. Boyun, anılan genişliğin üçte ikisi kadar, yani o kadar olacaktır ve göğsün ucu ile boğazın boğumu buna tekabül eder. Artkafa, yani bizim deyişimizle başın arkası, anılan genişliği arkada altıda birin üçte ikisi kadar, yani bütünün dokuzda biri kadar aşar. Tepe noktası, yani başın tepesi, saç kökünü yükseklikte anılanın altıda biri kadar, yani orta noktası olacak olan noktasına kadar aşar. Diğer kısımlar ise önde dörtgenin köşesi olan noktadan noktasına kadar ve arkada anılan noktadan

[s. 69] çene ve saç kökü hakkında söylenen o zarafet ve takdirle, onların irrasyonel oranlarına, yani hiçbir sayı ve onun tam parçalarıyla adlandırılamayan oranlarına göre ana hatlarına orantılı olarak alçalır. Ve bütün bir baş hususunda bunun kafi gelmesini dilerim ve devamında, eserlerinizi daha iyi biçimlendirebilmeniz için, anılan başın tüm bedene ve onun diğer dış uzuvlarına olan hakiki oranından bahsedeceğiz.

Boyuna ve enine göre başı ve diğer uzuvlarıyla münasip biçimde düzenlenmiş bütün insan bedeninin oranı hakkında. Bölüm III.

Başın kendi temel parçalarına, genişliğine ve profiline olan oranını yeterince ele aldıktan sonra, şimdi yapıtlarınızı, özellikle de binalara yerleştirilen sütunları ağırlıklarını taşımaları ve bulundukları yerin güzelliği bakımından daha kolay oranlayabilmeniz için, niyetimiz aşağıda size etraflıca anlatılacağı üzere, söz konusu baş ve duruşundan bütün bedene ve diğer dış uzuvlara kıyasla bahsedeceğiz. Ve böylece kadimlerle, özellikle de Vitruvius'umuzla birlikte, insanın tüm boyunun, yani söz konusu bedensel kütlenin tabanı olan ayak tabanlarından itibaren, çeneden alnın tepesine, yani saç köklerine kadar olan mesafenin genellikle on katı olduğunu söyleriz; öyle ki söz konusu kafatası, yani söz konusu yüksekliğin kemiği, söz konusu alnın tepesine kadarki nihai boyun onda biri olacaktır. Ve bu boy, kadim ressamlar ve heykeltıraşlar tarafından yapıtlarında, Roma'daki heykellerde ve diğer figürlerde olduğu gibi, tecrübenin bize her zaman gösterdiği, durmaksızın ve büyük bir titizlikle kanıtladığı üzere, genellikle bir baş olarak kabul edilir. Ve söz konusu ölçülerin, hataya düşülmesin diye, gerek başta gerekse diğer parçalarda her zaman etten arınmış çıplak kemikten alınması amaçlanır; aksi takdirde kurallar yanlış olurdu, zira görüldüğü üzere kimi insanlar iri yapılı ve etli butlu, kimileri ise zayıf ve cılızdır. Bu sebeple, daha sabit ve daha az değişken bir şey olduğu için kemiği esas almışlardır. Öyle ki yöntemimizde baş dendiğinde, genellikle daha önce bahsi geçen tam profil anlaşılmalıdır. Eklemden, yani önkolun ucundan söz konusu orta parmağın ucuna kadar olan el ayası da tamı tamına bu kadar olacaktır ve bahsedilen biçimde tüm boyun tastamam ve gerçek bir onda birini oluşturacaktır. Çenenin düzleminden başın tepesine, yani noktasına kadar bütün başın yüksekliği, saç köklerinin miktarından en yüksek tepe noktasına kadar sayılarak, tüm boyunun sekizde biri olacaktır. Göğsün tepesinden saç köklerine kadar olan mesafe, yani noktasından noktasına kadar, bütünün altıda biri olacak ve göğsün söz konusu tepesinden noktasındaki tepeye kadar olan mesafe ise tüm boyunun dörtte biri olacaktır. Ağzı, yukarıda söylendiği gibi, çeneden burun deliklerine kadar olan mesafenin üçte biri yüksekliğinde olacaktır. Burun da bir o kadar olacaktır. Burnun ucundan saç köklerine kadar olan tüm boşluğa alın denir ki bu da tüm profilinin bir diğer üçte biri olacaktır. Ve ayağın tüm uzunluğu, yani topuktan ayak başparmağının ucuna kadar, tüm bedenin altıda biri, yani göğsün tepesinden başın tepe noktasına kadar olan mesafe kadar olacaktır. Ve göğsün tamamı dörtte bir olacaktır. Ve tüm bunları, kutsal tapınakların kuruluşundan bahsettiği yerde bizim şöyle diyerek anlatır: [Not: Latince aslı: "Corpus n. hois ita na cōposuit vti os capitis améto ad fronté fūmā ēt radices ias capilli eēt decime ptis. Ité manus palma ab articulo ad extremū mediū digitū tātūdem. Caput améto ad fūmū ōticé octaue cū ceruicibus imis. A jūmo pectore ad ias radices capilloꝫ fexte ad jūmum ōticem ōrte ipsius aut oris altitudinis tertia est ps ab imo mento ad imas nares. Nafus ab imis radices capilli frons efficit. Item tertie ptis. Pes ōo altitudinis corporis fexte. Cubitūqꝫ quarte. Pectus item quarte. Reliqua quoqꝫ mébra fuos hnt cōmenfus proportionis quibus et antiq pictores et statuari nobiles vfi magnas et infinitas laudes funt affecuti. Similiter vero facraꝫ ediū membra ad vniuerfam totius et magnitudinis fūmam ex partibus fingulis conuenientissimum debent habere cōmenfum refponfum. Item corporis cētrum medium naturaliter est vmbelicus etc."] Yukarıda çizildiği gibi, nitekim o da bunda söz konusu insan bedeninde bir kare daire yapar, vb. Söz konusu boyu on parçaya bölenler, on sayısının şu sebeplerden ötürü mükemmel olduğunu söyleyerek, bunun mükemmel sayıya göre bölündüğünü söylerler...

[s. 70] [Not: Bir çizim, c, d, e, f, g, h, k, l, m olarak etiketlenmiş yatay işaretlerle on eşit parçaya bölünmüş dikey bir doğru parçasını göstermektedir. El yazısıyla yazılmış bir kenar notu, bu parçaların ölçümüne ilişkin bir ekleme önermektedir.]

[Not: Özgün metin: "ve tullh m ro bev to g baltury de bello mipunpro hbui auderim", tarihi mimari ölçülere ilişkin parçalanmış veya steno ile yazılmış bir not gibi görünmektedir.]

...bu birinci ayrım ve ikinci incelemeye dâhil edilen büyük yapıtımızda. Zira bütün filozoflar on sayısıyla, yani varlığın her şeyin uyuştuğu on kategorisinin sayısıyla yetinirler ki Yunanlar buna Mükemmel derler. Çünkü doğanın ellerde ve ayaklarda on parmak yarattığını görüyorum ve bu sebeple, Vitruvius'umuzun dediği gibi, Yunanlar arasında Birimler (bizim usulümüzce birlikler) denen tekil şeylerden doğan ilahi filozof Platon'un da hoşuna gitmiştir. Ve bu doğa bilimcilere göredir; ancak matematikçiler altı sayısını ilk mükemmel sayı, 28'i ise ikinci mükemmel sayı olarak adlandırırlar, vb. Bahsi geçen yapıtımızda söylediğimiz gibi ve Öklid'imizin dokuzuncu kitabın son önermesinde şu şekilde belirttiği koşullara göre: Birlikten başlayan sayılar sürekli ikiye katlandığında ve bunların toplamı bir asal sayı ettiğinde, bunlardan sonuncusu bu toplamla çarpılırsa bir mükemmel sayı meydana gelir. Bu mülahazayla, 10 ile 6'yı, yani felsefi mükemmel sayı ile matematiksel mükemmel sayı olan 6'yı bir araya getirdiler. Böyle bir birleşimden üçüncü bir sayı olan 16 doğar. Ve bunu, 'in dediği gibi, bahsedilen iki mükemmel sayıdan oluştuğu ve meydana getirildiği için "en mükemmel" olarak adlandırırlar. Bu adlandırmayı ayıplamaya cesaret edemem, fakat bize göre bunun için başka bir matematiksel neden ileri sürüyorum, yani kare alma sebebiyle "en mükemmel" olarak adlandırılabilir, zira bütün sayıların kraliçesi olan birlik hariç tutulduğunda, ilk kare olan 4'ün (ilk kuvvet/kare) karesidir. Ve 16 bir karedir, yani bir karenin karesidir ki bu onlar arasında abes değildir, vb.

Sözü edilen uzuvların zihninizde daha iyi yer etmesi için, kenar boşluğuna, kadimler ve modernlerce varsayılan tüm bu biçimlerde bölünmüş, tam ve kusursuz bir insan boyu çizgisi koymak bana faydasız görünmedi. Diyelim ki bu, c, d, e, f, g, h, k, l, m noktalarında 10 eşit parçaya bölünmüş a-b çizgisi olsun. Bunların içine onları daha büyük bir titizlikle yerleştireceksiniz; pergeli aniden buna göre açamayacağınızdan, daha önce söylediğimiz gibi tüm kemikli biçimleri varsayarak dilediğiniz her şeyi oranlayabileceksiniz. Buradan ayağı da elde edeceksiniz, çünkü [?] dediği gibi, ilk yükseklik, anılan oranların kanunlarına göre insan ayağının, başının ve dirseğinin vb. bıraktığı ize göreydi. Eserlerinizde, derecelerine doğru bir biçimde bölündüğünde kendi boyuna denk düşen, dev ya da cüce olan ve yerinde bir adlandırmayla "derecelendirilmiş" denebilecek daha büyük veya daha küçük bir başkasını da önerebileceksiniz. Benzer bir şekilde kozmografyacılar da dünya haritalarında ve diğer seyir haritalarında, tüm dünyayı oranladıkları derecelerini kenara koyarak kendilerini yönlendirirler, vb.

İnsanın diğer uzuvları hakkında söylenecek çok daha fazla şey olurdu, zira o bilgelerce "küçük dünya" [Not: özgün metinde: "mondo piccolo" ya da mikrokozmos] olarak adlandırılmıştır. Yine de, daha önce söylediğimiz gibi, söz konusu mimariyi burada etraflıca ele alma niyetinde olmadığım ve bunu daha geniş bir zamana sakladığım için, söylenen bu şeyler amacınız bakımından yeterli olacaktır. Ardından, size söz verdiğim gibi, asıl gayemize, yani yuvarlak sütunların ve bunların kaidelerinin, plintuslarının ve başlıklarının düzenlenişine geleceğiz; bunları ilk kez türedikleri insan boyuna göre oranlayacağız, nitekim bunu bizim [?]'mizden anlayacaksınız ve sözlerini resmî bir şekilde koyarak onu bu kısımda tanık göstereceğiz; bu yüzden dikkatli olun ve onları gayretle not edin.

Yuvarlak sütunlar ile kaideleri, başlıkları ve ayaklar ya da stilobatlar üzerine. Bölüm IIII.

Size yuvarlak sütunların gerekliliğini kısaca sunmak isteyerek, bu kısmı iki ilkeye ayıracağım. Birincisinde sütundan, kaidesinden ve başlığından söz edeceğim; ikincisinde ise bazılarının adlandırdığı şekliyle onun [?] stilobatından/kaideliğinden yahut ayağından ya da bodrumluğundan bahsedeceğim. Yukarıda söylediğim gibi diyorum ki, bir binanın her bir ögesi, tıpkı bedenin her bir uzvunun bütün bedene oranlandığı gibi, tabiatın gözlerimizin önüne bir örnek olarak koyduğu şekilde, söz konusu binanın bütününe oranlanmalıdır. Daha önce [?] tarafından belirtildiği üzere, kimi zaman İon, kimi zaman Dor ve Korint diye anılan o yabancı sözcüklerin zihninizde bir kapalılık yaratmaması için bilin ki...

[s. 71] ...bu isimler onlara, ilk kez bulundukları memleketlerine göre kadimler tarafından verilmiştir: İon İonyalılardan, Korint Korintlilerden, Dor da benzer şekilde. Kimi zaman da bu sözcük ilk mucidin adından türetilmiştir. Şimdi, bu size bir sıkıntı vermesin, zira Vitruvius bunu etraflıca açıklamaktadır, bu yüzden burada sözü uzatmayı dert etmiyorum. Tıpkı Hristiyan dinimizde çeşitli kadın ve erkek azizlerin bulunması ve iman uğruna nasıl çarpıştılarsa her birine onların işaretlerini ve aletlerini vermemiz ve atfetmemiz gibi düşünmelisiniz. Aziz George'a silahlar verilir: kargı, zırh, miğfer, kılıç ve baştan ayağa zırhlı at. Aynısı Aziz Maurice'e, Aziz Eustace'a ve Makkabiler'e vb. verilir. Aziz Catherine'e ise iman uğruna onunla taçlandırıldığı için çark verilir. Azize Barbara'ya hapsedildiği kule verilir. Böylece kilise, gözlerimizin önünde mukaddes imanın bir ateşi yansın diye, hepsini birer birer anarak bütün erkek ve kadın azizlerin hatırasına izin verir. Tanrı'nın azizleri cellatların kırbaçlarından korkmadığına göre, bizler de zorbalara hiç aldırmadan aynısını yapmalıyız. Tıpkı bunun gibi, putlarına ve tanrılarına tam da kendi sapkın ayinlerine göre, tapınakların ve sütunların içindeki etkilerinin biçimine uygun olarak süslemeleri bazen öyle, bazen böyle yapmışlar; onları adlarıyla yahut ilk kez zuhur ettikleri memleketleriyle adlandırıp vaftiz etmişlerdir (Romalıların tarihlerinde Fabius'un adını baklalardan aldığı söylenir, başkaları ise baklaların adını Fabius'tan aldığını söyler; tıpkı Appius hakkında, maydanozu yedikleri için adını maydanozdan aldığı ya da başkalarının dediği gibi, sözü edilen elmaların adını onları ilk kez o diyarlara getiren Appius'tan aldığı şeklinde okunması gibi, vb. Bu tür şeylerde hep böyle olur). Ve uğruna gayretle çalıştıkları o erkeğin ya da kadının erdemine göre, böylesi eserleri birini diğerinden daha süslü kıldılar. Herkül'e, Mars'a, Jüpiter'e vb. olduğu gibi; Diana'ya, Minerva'ya, Ceres'e vb. olduğu gibi.

Vitruvius'umuzun her şey hakkında eksiksizce söylediği gibi. Bu nedenle niyetimize geri dönersek, eskiler yuvarlak sütunun yüksekliğini, başlığı da dahil olmak üzere yapmayı tasarladıkları tüm yükseklikle birlikte sekiz eşit parçaya bölmeyi adet edinmişlerdi. Ardından, aynı yüksekliği on eşit parçaya da bölerlerdi. Bu parçalardan birini, geriye kalan sekizde birden alırlardı; bu da söz konusu tüm yüksekliğin tam olarak kırkta biridir, yani kırk parçadan biridir ve bunu başlığın abakusu sayarlardı; nitekim bu kitabın en başına yerleştirilen şekilde gördüğünüz üzere, abakusun söz konusu yüksekliği l-n veya m-o olarak işaretlenmiştir ki bu kısma günümüz insanları kimi zaman kymation der. Tüm onda birin yüksekliğinden ise, üst sütunun boğazına veya daralmasına kadar olan kısmı, yani l-g veya m-b gibi, çanı veya tamburu, yahut aynı anlama gelmek üzere cauliculus/sap dediğimiz şeyi yaparlardı. Bütün bunlara abakusuyla birlikte başlık denir. Söz konusu çanın tepesinde, l noktası ve m noktasında gördüğünüz gibi, söz konusu başlığın 4 köşesine tekabül eden "volüt" bulunur. Abakusun veya kymationun bir boynuzundan veya köşesinden diğerine "tetrant" denir, yani bir köşe ile diğeri arasındaki boşluktur, yani n-o'dur; zira her abakusta 4 tetrant bulunur. Bunların ortasına süsleme amacıyla, yani her tetranta bir tane olmak üzere, bir çiçek motifi, bir gül veya başka bir yaprak yapmak adettendir ve buna başlığın gözü derlerdi. Bu tetrantlar şu şekilde biçimlendirilir: Alt daralmanın, yani aşağıdaki kaide üzerinde yaptığı boğazın çapı alınır; bu iki katına çıkarılır ve tam olarak dairenin içine yerleştirilmiş bir karenin köşegeni yapılır. İşte böyle bir kare, söz konusu başlığın tam olarak abakusudur. Tetrantı, söz konusu karenin veya dairenin merkezine doğru içbükey yapılır ve söz konusu karenin kenarının dokuzda birinden kavis verilerek, yani öndeki gözünün bulunduğu yere kadar kavisli hale getirilir. Bu da yapan kişiye ve masrafı karşılayana göre, zevke en uygun biçimde üst üste konulmuş bir veya iki abakusla az veya çok süslenir; her düzenlemede korunması gerektiği varsayılan derecelenmelerinin uygun oranları muhafaza edilir, bunlar derecelendirilir, yani daha küçüklere indirgenir ve artırılır, yani daha büyüklere çoğaltılır; tıpkı ilk başta yapılan tüm modellerin düzenlemelerinde olduğu gibi; mimarın orada yer alan her şeyi gerçek yapıya nasıl uygulayacağını bilmesi bu modeller gereğince bir zorunluluktur, vb. Ve bu kadarı onun...

[s. 72] ...Korint düzeninde olan başlığı için yeterlidir.

Sırada söz konusu sütunun uzunluğundan ve kalınlığından bahsetmek vardır. Bölüm V.

Sırada, yüksekliği altı eşit parçaya, kimi zaman da aşağıda anlayacağınız üzere 8 ve 7 parçaya bölünen, arzuya göre yüksekliği belirlenen söz konusu yuvarlak sütunlar gelir. Bir parça, alt daralmasının çapıdır, yani e-f'dir; bu alt daralma, üsttekindeki scotia/içbükey silmenin çıkıntısı kadar üsttekinden fazla olmalıdır. Yani trochilusu olmayan alt daralma, ağırlığa karşı koyabilmesi için söz konusu trochilusa sahip üst daralmayla orantılı olmalıdır. Daralmadan itibaren yüksekliğinin üçte birine kadar insan vücuduna benzer biçimde genişleyerek gider. Diğer üçte birlik kısımda söz konusu kalınlığı muhafaza eder. Ardından tepeye kadar olan diğer üçte birlik kısımda ise daima daralarak ilerler ve üst daralma olan k-p ile son bulur. Yukarıdaki bu son dereceye, tam daralmanın bulunduğu yere eskiler gövde der, kimi zaman da [?] derler; bunun üzerindekine ve başlığa ise sütunun üst torusu denir. Kaidesi, alt trochilusunun çapının, yani e-f'nin yarısı kadar yüksek olmalıdır; bu kaide birkaç dereceden oluşur: İlki olan a-b-f'ye eskiler plinthos, bizimkiler ise [?] der; bu kısım tüm çıkıntısıyla birlikte sütunun bir buçuk kalınlığı uzunluğunda ve kalınlığın altıda biri yüksekliğinde olmalıdır. Hemen üzerine yerleştirilen kısma, yani c-d'ye, kaidenin alt torusu veya kimilerine göre büyük torus denir. Diğer dar olana pah denir. İki [?] arasındaki diğer içbükey kısma ise scotia denir. Bizimkilerce [?] veya [?]. Ve bunun [?] üzerinde kaidenin üst torusu, yani e-f bulunur; öyle ki söz konusu kaide bir plinthos, iki torus, iki [?] ve bir [?] veya [?] ya da [?], vb. kısımlardan meydana gelir. Söz konusu tüm derecelere hep birlikte sütunun kaidesi denir; plinthos hariç tutulduğunda geri kalanı söz konusu sütunun kalınlığının üçte biridir, söz konusu plinthos ise daha önce söylediğimiz gibi altıda biri olacaktır. Bu parçaları veya uzuvları, yukarıda insan vücudu hakkında söylendiği gibi, her zaman simetrileriyle diğer tüm parçalara oranlayabilirsiniz; bunların hepsi sayılar yoluyla bilinecektir, karenin çapının kenarına olan oranı gibi sayılarla ve onların parçalarıyla söylenemeyen veya verilemeyen irrasyonel olanlar da öyle. Ve bizim [?] böyle bir bileşime spira kaide der, biz ise "kaide" deriz. Bu kaideden veya spiradan plinthos yahut [?] çıkarıldığında, geri kalan her şey 4 parçaya bölünür; birinden üst torus yapılır, diğer üç parça ise ikiye bölünür, birinden alt torus c-d, diğerinden ise söz konusu trochilusun [?] ile birlikte [?] f yapılır. Şunu unutmayın ki [?] kimi zaman sütunun alt ve üst iki daralmasından sonuncusuna, yani k-p'ye de denir. Söz konusu yuvarlak sütun hakkında sizin için yeterli olana son veriyoruz; sırada sütun ayağından veya [?] ve bunun nasıl yapılması gerektiğinden bahsedeceğiz.

Sırada stylobatın veya sütun ayağının ya da sütun kaideliğinin düzeni ve nasıl yapıldığı gelir. Bölüm VI.

Sütunun desteği olan bu kısma, c-d-e-f dörtgeni şeklinde gördüğünüz gibi paye veya sütun kaidesi deriz; bu da benzer biçimde a-b-c-d kaidesine ve e-f-m-n başlığına ya da kornişine sahiptir, kendi kademeleriyle yapılmış ve süslenmiştir: zevke göre plinthos, simitler, trokhiloslar. Fakat genişliği, tamı tamına üzerine yerleştirilen sütunun kaide plinthosunun uzunluğu kadar sınırlandırılmıştır; nitekim kesik h-g-e-f plinthosunun, e-f-c-d stilobatının genişliğine eşit olduğunu görürsünüz, çünkü aksi takdirde eğik durarak üzerine konan ağırlığı taşıyamazdı. Sütunun bütün h-g-k-l kaidesinin bunun üzerine nasıl oturduğunu görürsünüz. Bu da göze hitap eden güzelliğini fazlasıyla artırır. Bu nedenle, ister öyle ister böyle olsun, söz konusu kademelerin düzeni şöyledir: bir taraftaki ve diğer taraftaki çıkıntıları ya da taşkınlıkları, genişlikleri veya yükseklikleri kadar dışarıya uzanmalıdır; öyle ki sağdaki ve soldaki bu çıkıntılar, kaidelerinde ve başlıklarında gereğince kare biçiminde karşılık bulsun. Bu durum, aşağıda anlayacağınız üzere, baştabanda ve onun kornişinde de gözetilmelidir. Söz konusu stilobatta, yapraklar veya hayvanlarda adet olduğu üzere, bir bezemeyi diğerinden daha fazla yapmak isterseniz, bunları yüzeyinin sınırları içinde yapın...

[s. 73] ...öyle ki c-d-e-f ve ayrıca c-e-f-d-f paralel çizgileri eksilmesin. Söz konusu stilobat, iki genişliği kadar yüksek olmalıdır; ya da başka bir deyişle sütun plinthosunun tam iki uzunluğu kadar olmalıdır; ta ki her iki bakımdan da, yani ağırlığın mukavemeti ve göze hoş gelen zarafet açısından, yapının diğer kısımlarına denk düşerek gereğince oranlansın. Nitekim sütun, stilobat, baştaban ve kornişten meydana gelen ve birleşimlerini kavrayasınız diye kitabın başına yerleştirilen "Speciosa" yani Güzel adlı kapı tasvirinin örneğinde bunu görürsünüz. Bu paye, hem kendi altına hem de üzerine yerleştirilen her şeyin altına gelecek sağlam bir temelle iyice pekiştirilmelidir; iyi bir taş ustası tarafından yerin altına, tam olarak sağlam zemine kadar temellendirilmelidir, aksi takdirde eserleriniz bütün yapıyla birlikte harabeye döner. Genişliği ise stilobat kaidesinin kapladığı alan kadar, hatta daha fazla olmalıdır. Çok iyi dikkat ediniz ki, a-b-c-d kaidesinin çıkıntılarını bir taraftan ve diğer taraftan ne kadar dışarı taşırmak isterseniz, e-f-m-n başlığınınkileri de o kadar [alınız]; yahut kaideninkileri kimi zaman başlığınkilerden daha uzun yapabilirsiniz ama asla daha kısa yapamazsınız, söz konusu şekilde örnek olarak gördüğünüz gibi. Bunun temeline kadimler stereobat derlerdi ve bu, a-b stilobat kaidesinin kapladığı alan kadar kabul edilir. Bütün bunları aklınızda tutunuz.

Bu sebeple, söz konusu stilobatın hem kaidesinin hem de başlığının kademelerine de dikkat etmelisiniz; bunlar bulundukları yerlere göre kimi zaman farklı adlar alırlar; zira bir kapıya bir düzen koyarsınız, pencereye ve ocak bacasına da benzer bir düzen koyarsınız ki bunlar da benzer şekilde adlarına hizmet eder, yani söveler, başlık, friz gibi. İşte burada, stilobatın kaidesinde ve başlığında da böyle cereyan eder. Zira başlığının en üst kademesine kadimler akroter derler. Sonrakine korniş, bizimkilerce ise kornişcik denir. Üçüncüsüne [?]; dördüncüsüne ekhinos, bizimkilerce yumurta silmesi denir; beşincisine ya da altıncısına bizimkiler regula derler. Yedincisine taenia; stilobatın hemen üzerindekine kadimlerin yanı sıra bizimkiler de [?] derler. Siz ferasetinizle, benim söylediğimden daha fazlasını muhakkak kavrarsınız. Söz konusu payeye, meramlarını bildiren ve anlatan yazıları çeşitli düzenlerde, bütün oranlarıyla antik dönemin güzel harfleriyle yerleştirmek birçokları için adettendir; diğer alınlıklarda, frizlerde ve anıtlarda da kitabelerini böyle yerleştirirler ki bu da sanata şüphesiz büyük bir zarafet katar. İşte bu maksatla, "De Divina Proportione" yani İlahi Oran Üzerine adlı bu cildimize, bütün oranlarıyla antik bir alfabenin usulünü ve biçimini de koydum; bunun vasıtasıyla eserlerinizde karşınıza çıkacak her şeyi yazabileceksiniz ve bunlar şüphesiz herkesçe takdir edilecektir. Şunu bildireyim ki bunu söz konusu biçimde düzenlemeye sırf şu sebeple yöneldim: bunları göstermekte pek hasis davranan yazıcılar ve tezhipçiler için açıkça anlaşılsın ki, onların kalemi ve fırçası olmaksızın, iki matematiksel çizgi, yani eğri ve doğru çizgiler, isteseler de istemeseler de, her şeyi mükemmelliğe erdirdiği gibi bunları da yetkinliğe ulaştırır; zira onlar olmaksızın hiçbir şeyi layıkıyla biçimlendirmek mümkün değildir. En değerli ressam, perspektif ustası, mimar, müzisyen ve bütün erdemlerle donanmış Floransalı [Leonardo da Vinci] tarafından Milano şehrinde, Kurtuluşumuzun 1496 yılından 99 yılına kadar o yerin en yüce Dükü [Ludovico Sforza]’nun hizmetinde bulunduğumuz sırada yapılan bu çizimlerde gördüğünüz gibi; daha sonra o havalideki çeşitli hadiseler sebebiyle oradan birlikte ayrıldık ve yine birlikte Floransa’ya yerleştik. Söz konusu isimler bu stilobatın kaidesinde de mevcuttur, buna ilave olarak: sima, simit, [?] vb. Söz konusu cismani şekilleri, son derece güzel ve her türlü zarafete sahip olarak, burada Milano’da bizzat kendi ellerimle tanzim ettim, renklendirdim ve süsledim; düzgün olanlar ve bunlara bağlı olanlarla birlikte sayıları 60 idi. Bir o kadarını da o yerde hamim için tanzim ettim. Daha sonra da Floransa’da, Efendimiz Daimi Gonfaloniere [Piero Soderini] Hazretleri için bir o kadarını hazırladım ki bunlar şu anda onun sarayında bulunmaktadır.

[s. 74]

I. Söz konusu sütunların üç türünün birbirlerinden ne şekilde ayrıldığı. Bölüm VII.

Şunu da belirtmelisin ki bu sütun türlerinin tümü, yani İon, Dor ve Korint sütunları, kaideleri ve stilobatları bakımından aynı şekilde yapılır. Fakat başlıkları farklıdır. İon başlığı, ya da nasıl demek istersen "yastıklı" olanı, melankolik olmalıdır, çünkü cüretkâr bir biçimde yukarıya doğru yükselmez; kederli, zayıf ve dul kadınları andıran bir şeyi temsil eder. Bu başlığı, herhangi bir abaküs ya da başka bir silme olmaksızın, yalnızca baş kısmı kadar, yani sütunun kalınlığı kadar yukarı kaldırır. Kederli, saçları dağılmış kadınlar misali, yalnızca sütunun boyuna doğru çepeçevre ve aşağıya kıvrılan volütleri vardır.

Fakat Korint sütununun başlığı, bahsedildiği üzere, abaküsü ve silmesiyle birlikte, o ilk çağın adandığı fırfırlı giysileri içindeki genç, terbiyeli, neşeli ve süslü bakireler misali yapraklar ve volütlerle süslenmiş ve yükseltilmiştir. Ve böylesi şeyler, daha büyük bir zarafet adına, eskiler tarafından yükseklikleri sekiz eşit parçaya bölünerek yapılagelmiştir. Zira İon sütunları kendi simetrilerine sahip olmayıp tapınakta tesadüfen yapıldıklarından, insanın boyuna oranlandığında insan vücudu yüksekliğinin altıda biri olduğunu gördükleri insan ayağının biçimini, izini veya kalıntısını esas aldılar. Ve bu orana göre, anılan yuvarlak sütunların yüksekliğini ve kalınlığını, yazarımızın [?] beşinci kitabının birinci bölümünde ve ayrıca yedinci bölümde belirttiği gibi, tayin edilecekleri yerlere göre yapmayı ilkin adet edindiler. Böylece İon sütunları da Dor sütunlarının benzerine göre bölünerek yüke en uygun hale getirildi. Gerçi Dor sütunları için söylendiği gibi, göze güzellik sunmadıklarından şu sıralar pek az kullanılmaktadır; bunların hatırası, düzenleme takdiri sende olmak üzere, gösterişli olmaktan ziyade faydalı şeyler yapmanda sana çokça yarayacaktır. Aksi takdirde, parayı ödeyene itaat et ve mesele kapansın.

¶ O zamandan günümüze değin ardı ardına gelen türlü dehalarla birlikte, anılan sütunların keyfe göre yapılageldiği, başlıklarının, kaidelerinin, stilobatlarının ve dolayısıyla her bir parçasının ve ayrıca diğer yapıların nasıl çeşitlendirildiği üzerine. Yazarımızın [?] dördüncü kitabının birinci bölümünün son kısmında belirttiği gibi, yani: "Bu sütunların üzerine yerleştirilen, çeşitli terimlerle adlandırılan başka türde başlıklar da vardır; bunların özelliklerini, simetrilerini ve sütun türlerini başka türlü adlandıramayız, fakat isimlerinin Korint, yastıklı ve Dor tarzlarından aktarıldığını ve değiştirildiğini görürüz. Simetrileri yeni bir [tarzdadır] vb." Öyle ki artık hepsi birbirine karışmış ve onlara kendi tarzlarına göre isimler verilmiştir. Yine de çeşitlilik olsun diye başlıkları farklı yaparlar. Senin tesellin ve burada yapılan kısa bahsin teyidi için, yazarımızın [?] anılan beşinci kitabından aynen aktarılan en muteber sözünü buraya koyuyorum, yani: "Bu şehirler, Karlıları ve Lelegleri kovduklarında, liderleri İon'un ardından o toprak parçasına İonia adını verdiler. Orada, ölümsüz tanrılara tapınaklar kurarak mabetler inşa etmeye başladılar; ilk inşa ettikleri ise, Akhaia'da yapıldığını gördükleri Panionios Apollon için olandı ve Dor şehirlerinde ilk kez bu tarzda yapıldığını gördüklerinden buna Dorik adını verdiler. O tapınakta, sütunlar yerleştirmek istediklerinde, bunların simetrilerine sahip olmadıklarından ve yükü taşımaya elverişli olmalarını ve görünüşte makbul bir güzelliğe kavuşmalarını hangi esaslarla sağlayabileceklerini araştırırken, bir erkeğin ayak izini ölçtüler ve bunu yüksekliğe uyguladılar. Ayağın, boyun altıda biri olduğunu gördüklerinde bunu sütuna aktardılar ve kaideyi bu kalınlıkta yaparak başlıkla birlikte yüksekliğini kalınlığının altı [katı] uzattılar. Böylece Dor sütunu binalarda erkek bedeninin oranını, sağlamlığını ve güzelliğini sağlamaya başladı."

[s. 75] "Aynı şekilde, sonraları Diana için bir tapınak inşa etmek istediklerinde, yeni türde bir görünüş arayışıyla bu ölçüleri kadınsı bir narinliğe uyarladılar. Daha yüksek bir görünüm kazansın diye önce sütunun kalınlığını sekizde bir oranında yaptılar, pabuç yerine kaideye bir sarmal [Not: kaide silmesi] eklediler, sağa ve sola kıvrılmış saç lüleleri gibi başlığa volütler yerleştirdiler ve alınlıkları kymationlar ile saç niyetine girlandlarla/çelenklerle süslediler, olgun kadınlara yaraşır bir edayla elbiselerin kıvrımları gibi sütun gövdesi boyunca yivler indirdiler. Böylece sütunların iki ayrı biçimiyle, bir yandan erillik için süssüz, çıplak bir görünüşü, diğer yandan da dişilik için incelik, süs ve simetri taşıyan bir başka buluşu taklit ettiler. Ancak daha sonraları, beğeni inceliğinde ve muhakemede ilerleyenler, modülün narinliğinden hoşnut kalarak Dor sütununun yüksekliğini yedi kalınlık çapı, İon sütunununkini ise dokuz kalınlık çapı olarak belirlediler. Bunu da şöyle yaptılar... [Not: özgün metin: "Id autem giones fecerunt primo ionicum est nominatum"]. Korint olarak adlandırılan üçüncüsü ise bakire narinliğinin taklidine sahiptir; bakireler, yaşlarının tazeliği sebebiyle daha narin uzuvlarla betimlendiklerinden, süslemede daha güzel tesirler uyandırırlar. Başlığının ilk bulunuşunun şöyle gerçekleştiği rivayet edilir: Korint'te evlilik çağına gelmiş bir bakire hastalıktan öldü, gömülmesinden sonra dadısı, genç kızın hayattayken pek sevdiği kadehleri toplayıp bir sepete koydu, anıt mezara götürüp üzerine yerleştirdi ve açık hava altında daha uzun süre kalabilsinler diye üstlerini bir kiremitle örttü. Bu sepet tesadüfen bir ayıpençesi kökünün üzerine konulmuştu, bu esnada kök, ağırlığın altında ezilerek ilkbahar vaktinde orta yapraklarını ve saplarını filizlendirdi. Sepetin kenarları boyunca büyüyen ve kiremidin köşelerinden gelen ağırlığın zorlamasıyla sıkışan bu saplar, uç kısımlarında volütler tarzında kıvrımlar yapmaya mecbur kaldı. O sıralarda mermer sanatındaki zarafet ve incelik sebebiyle Atinalılar tarafından hünerli zanaatkâr olarak adlandırılan Kallimakhos, bu anıtın yanından geçerken sepeti ve yaprakların yeni yeşeren tazeliğini fark etti, bu biçim ve formun yeniliğinden hoşnut olarak Korintliler için bu örneğe göre sütunlar yaptı ve simetriler belirledi, oradan hareketle Korint tarzının oranlarını eserlerin yetkinliğine dağıttı. Başlığının simetrisi şöyle yapılmalıdır: sütunun dip kalınlığı kadar olmalıdır, vb."

Günümüzde İtalya'da eskiler ve ayrıca modernler tarafından kurallara daha uygun biçimde yapılmış sütunların nerede bulunduğu. Bölüm VIII.

En sevgililerim, Papa Paulo Barbo [Not: Papa II. Paulus] zamanında Roma'nın bağrında, kendi konutunda, masrafları kendisi tarafından karşılanarak daima iyi ağırlanmış vaziyette aylarca birlikte yaşadığım hemşehrimiz Floransalı Leon Battista Alberti'nin, mimarlık üzerine eserindeki o yüce anlatımından da anlaşıldığı üzere şüphesiz pek büyük bir dirayete, beşerî ilimlerde ve hitabette derin bir vukufa sahip bir adam olarak, mimarlıktan bu denli geniş biçimde bahsederken, herkese vatanı uğruna mücadele etmeyi hak kılan ahlaki ilkeye neden riayet etmediğini ve söz konusu eserde vatanını sadece fiilleriyle değil bir tek kelimeyle dahi neden övmediğini anlamakta güçlük çekiyorum. Bilakis, başkaları tarafından ona atfedilmesi gereken şerefi, bu mimarlık sahasında büyük ölçüde söndürmüştür. Zira kitabının pek çok yerinde, sütunlar ve diğer unsurlar için onu över, bazen sütunlar hakkında en yüksek takdiriyle "Tuscia tarzında tezyin edilmiş" der, bazen de "Tuscialılarda görüldüğü üzere" der ki bu şeyleri yalnızca övgü ve takdir maksadıyla söyler. Bizim Leon Battista ise aynı yerlerde "İtalik tarzında" diyerek onlara İtalikler der ve hakikaten de der; o [topraktan] kendisinin ve soyunun daima itibar gördüğü düşünülürse, bu durumun hayretle karşılanmaması kesinlikle mümkün değildir. Bu yüzden Resul'ün sözleriyle şöyle diyeceğim: "Sizi överim; fakat bu hususta sizi övmem" [Not: 1. Korintliler 11:22'ye gönderme]. Ve bu sebeple burada bundan bahsetmek, bizim ile birlikte bundan ve ayrıca başkalarından da hakikatle söz etmek bana uygun görünüyor; bugün İtalya'da, bilhassa yuvarlak olan ve tamamen yahut büyük ölçüde kadim belgelere, bilhassa bizim 'in belgelerine uyan sütunların nerede bulunduğuna dair.

[s. 76] ...o da geleneksel olarak gözettiği gibi. Bahsettiği mimarlık unsurlarını Roma'da bulamadığında açıkça şöyle dedi, "Fakat böylesi bir türe Roma'da değil, Atina'da yahut başka bir yerde rastlanır," kendisinin de bildiği üzere. Ben de size böyle diyeceğim. Floransa'da, adı geçen mimarlığın bilhassa Muhteşem Yaşlı Lorenzo'nun ona ilgi duymaya başlamasından sonra çok yüceldiğini görüyorum; modeller konusunda son derece uzmandı, nitekim Napoli şehrindeki tepe/höyük denilen o muteber saray için çok değerli maiyeti Giuliano da Maiano adına kendi elleriyle tanzim ettiği bir modelden bunu bilmekteyim; o vakitler ben de bizim Cataneo dal Borgo ve diğer pek çok tüccar hemşehrimizle birlikte oradaydım. Öyle ki bugün İtalya'da ve sınır ötesinde bina inşa etmek isteyen kim varsa, mimar temini için derhal Floransa'ya başvurur. Doğruyu söyleyecek olursam, ortaya çıkan eser de bunu gizlemez, villaları görmek için Floransa'ya gidin, İtalya'da böylesi bir özenle bu denli iyi şekillendirilmiş binalar bulamazsınız. Konumuz olan sütunlara gelecek olursak, manastırımız Santa Croce'deki meclis salonunda, İtalya'nın muteber yapıları arasında sayılan mezkûr salonun diğer tüm kısımlarının simetrisine pek layıkıyla uydurulmuş birkaç sütun bulacaksınız. Keza modern bir yapı olan Santo Spirito'da da çok uygun ve iyi yerleştirilmiş sütunlar vardır; San Lorenzo'daki muhteşem Medici konağının muteber ve pek süslü dehlizinde/revakında ise kıyaslanamayacak kadar fazlası mevcuttur ki bu konak, diğer şartlar eşit tutulduğunda, çağımızda İtalya'da inşa edilen diğerleri arasında emsalsizdir. Orada, simetrilerin ve oranların tam bir nizamı dahilinde pek çok sütun yer alır. Keza Pisa Katedrali'nde de, daha sıkışık olmalarına ve orada bir sazlık/karışık yığın meydana getirilmiş olmasına rağmen, bunların muhtelif yerlerden oraya taşındığı anlaşılır. Benzer şekilde, bazılarının dediğine göre, Roma'daki Pantheon'un önündekiler de böyledir; çok büyük bir kütleye sahip olmalarına karşın, sanatta yetkin bir kimsenin takdirine uygun düşecek biçimde kaideleri ve başlıklarıyla boyları arasında bulunması gereken ahenge sahip değillerdir. Düşünceli bir nazarla bakıldığında, Aziz Petrus ile Surların Dışındaki Aziz Pavlus bazilikalarındakiler için de aynısı söylenir. Fakat Aziz Petrus'un sunağına yerleştirilmiş olanlar, Kudüs'ten alınıp Süleyman Mabedi'nden getirilmiştir; bunların kötü ruhlara karşı muazzam bir kudreti vardır, nitekim Kurtarıcımız İsa Mesih'in en kutsal dokunuşu sayesinde bunu pek çok kez gördüm. Bunlar için boyları, kaideleri ve başlıkları haricinde bir ölçü verilmez, fakat üzerlerindeki bağ çubuğu işlemeleri için böyle bir ölçü yoktur; zira bunlar göz zevkine göre daha dar yahut daha geniş olabilir. Aynısını Venedik'te, Aziz Markos Meydanı'nda bulunanlar için de söylerim; bunlar büyük ve kalın olsalar da gereken simetriyi gözetmezler. Zira dikkatle bakılırsa, fazlasıyla sivrilme yahut sivriltilme eğilimindedirler. Fakat şunu en yerinde şekilde ifade edeyim ki, İtalya'nın hiçbir yerinde, başlığı, boyu ve kalınlığıyla, kendi kaidesi üzerine değil de ters çevrilmiş bir başlık üzerine oturtulmuş ve göze tam bir güzellikle hitap eden şu sütundan daha oranlı bir yuvarlak sütun ne gördüm, ne de bugün var olduğuna inanırım; kanaatimce o yerde durması için de yapılmış değildir. En sevgililerim, bu sütun burada, Venedik şehrinde, Küçük Biraderler'in meclisinde, Ca' Grande denilen manastırımızda, ikinci avluda kutsal doktorların ders vermeyi adet edindiği yerdedir. Öyle ki yolunuz buraya düştüğünde, gidip onu görmek ve tıpkı benim geçtiğimiz günlerde birkaç talebemle yaptığım gibi ipiniz ve aletinizle ölçmek sizin için bir eziyet olmayacaktır, vesaire.

Köşeli sütunlar üzerine. Bölüm VIII.

Yuvarlak sütunlardan sizi tatmin edecek kısa bir bahis ile söz ettikten sonra, köşeli [kare] sütunlar hakkında da bir şeyler söylemek bana uygun görünüyor; ta ki ağırlığı taşımanın ötesinde binaların görünüşüne büyük bir güzellik kattıkları görüldüğünden, bunların diğerleri arasındaki yapısının da faydasız olmadığı anlaşılsın. Doğrusu onlar hakkında, yuvarlak olanlar için şimdiye dek söylediklerimizden başka bir şey söylemeyeceğim; zira gezgin dehalarınızın bunları tatbik edeceğine ve her sanatkâr için bilhassa lüzumlu olan, benden özenle dinlediğiniz o kısma, yani oranlarının tatbikatıyla birlikte sayılara ve ölçülere güveniyorum; bunlarla onları her daim nasıl oranlayacağınızı bileceğinizden son derece eminim...

[s. 77] KÖŞELİ SÜTUNLAR

uygun aletlerinizle, pergelle ve su terazisiyle, yani doğru ve eğri çizgi vasıtasıyla. Yukarıda belirtildiği gibi, her amel bunlarla muteber bir sonuca ulaştırılır. Bu cildimizin başında sergilenen, henüz kalem yahut fırça yokken dahi her daim daireler ve karelerle vücuda getirilmiş olan kadim harflerde de görüleceği üzere. Dairenin kareye oranlanmasının, tüm fiziki ve öğretilebilir [Not: özgün metinde: "phisicibilis et dabilist"] meselelere göre daireyi kareleştirme ilmiyle yapılmasının güç olduğu söylense de, zira bu henüz bilinmemekte ve verilmemiştir [Not: özgün metinde: "quis nondum sit scita neq. data"]. Belki de bugün, bunu temin edecek biri doğmuştur; nitekim bana bunu inkar edecek herkese onu elle tutulur şekilde göstermeyi taahhüt ediyorum. Bu sebeple, daha önce muntazam ve bağımlı cisimler bahsinde onlar hakkında söylediklerimden gayrısını söylemiyorum. Dolayısıyla sizi o bahse havale ediyorum, orada açıkça bulacaksınız.

[Not: Tezyinî bir E harfi resmedilmiştir.]

Yuvarlak ve köşeli piramitler üzerine. Bölüm X.

İster yuvarlak ister köşeli olsunlar, piramitleri de sütunları vasıtasıyla anlamak sizin için kolay olacaktır; zira Yunan matematikçimizin de ispatladığı üzere, her biri sütununun tam olarak üçte biridir. Ve böylece, onlar için de gözden kaçırılması imkansız olan tertipleri bir kenara bırakacağım; zira söylendiği gibi, gerek ağırlıkta gerekse ölçüde, her bakımdan silindirlerinin her zaman üçte biridirler. Ve bu mecliste, diğer tüm cisimlerle birlikte, yukarıda zikredilen hemşehrimiz, Floransalı hezarfen ve sanatçının eliyle çizilmiş nizam ve şekillerine sahip olacaksınız. Onun muteber şekillerine hiçbir insan hakikat dairesinde asla karşı çıkamaz, vesaire.

Her ulusun harflerinin kökeni üzerine. Bölüm XI.

[Not: Süslemeli bir O baş harfi resmedilmiştir.]

Yukarıda size söylediğimi hatırladığım üzere, antik alfabeyi bu bölümün başına koymak bana doğru göründü. Bu yalnızca herkese, başka hiçbir alet olmaksızın, düz ve eğri çizgiyle sadece bunun değil, her millete ait her şeyin başarılabileceğini göstermek içindir: İster İbranice, ister Grekçe, ister Kildanice, isterse Latince olsun; dillerini bilmesem de, bunu defalarca söylediğimi ve fiilen kanıtladığımı gördüm. Zira bunların herhangi birinde insan pazarda satılabilir ve aldatılabilir, çünkü ben bilmem; tıpkı burada Venedik'te bir zamanlar San Marco Meydanı'nda, belki de bazı saygıdeğer beyefendilerin huzurunda bir barbarın konuştuğu gibi. Fakat Grekçe geometrik şekilleri değiştirmediğine göre, yani dört köşeli kareyi yapmamış olsaydı, onlar tarafından açıklandığı üzere Grek matematikçimizdeki adımlarını bütünüyle ve her bir parçasıyla ustaca kavrardım. İsim ve nesneye gelince, onları size vermeyi vaat etmiştim; fazlasını yapmıyorum. Ve keşiş, herkesin beni çağırdığı ve kitaplarımı basmamı beklediği bu şanlı şehirde her zamanki gibi kaldı. Kutsal Ana Kilise'nin Şansölye Vekili ve Efendimiz Papa'nın yeğeni olan en muhterem Kardinalim Zincirli Aziz Petrus'un izni ve desteğiyle buraya vardım; bana çok destek olan 1503-1513 yılları arasındaki Papa. Ve onun benden talep ettiklerinden daha azını söylüyorum; her şey için Tanrı'ya hamdolsun, vb. Size derim ki, söz konusu alfabe heykel işleri için çok yararlı olmalıdır; bu işlerde size sipariş edilebilecek şeylere göre bir kitabe yahut başka sözler yerleştirmek için çokça kullanılır. Ve muhakkak ki, Roma'da ve başka yerlerdeki zafer taklarında ve diğer ulu binalarda görüldüğü gibi, her esere pek büyük bir güzellik katarlar. Bu harflerin ve diğerlerinin icadının kadim olduğunu söylerim; Roma'daki dikilitaşlarda, San Mauto'daki diğer yapılarda ve Rotunda'da iki aslan tarafından korunan erguvani kırmızı taş mezarda görüldüğü gibi. O zamanlar harfleri ve şifreleri için kalemler, bıçaklar, hayvanlar, ayakkabılar, kuşlar ve kavanozlar kullanılırdı. Bunun üzerine daha fazla kafa yoran insanlar, günümüzde kullandığımız bu harfler üzerinde karar kıldılar. Zira bunları pergel, eğri çizgi ve düz terazi ile layıkıyla nasıl yapacaklarını bilmenin doğru yolunu buldular. Ve şayet elle yapılan bir harf, bunların yazımına ve biçim kuralına tam olarak uymazsa bile, yine de siz, söz konusu kuralları izleyerek, onlar için birer birer verilen kuralı takip ederek, tezhipçiler ve diğer kâtipler için her zaman üstün bir zarafet ve zevkle yapacaksınız, vb.

[s. 78]

Yuvarlak sütunların nizamı ve kaideleriyle birlikte binalara nasıl yerleştirilmeleri gerektiği üzerine. Bölüm XII.

[Not: Süslemeli bir D baş harfi resmedilmiştir.]

Aletlerimizi kullanarak elleriniz için yuvarlak sütunları nasıl düzenleyeceğinizi yeterince gördünüz ve tartıştınız. Şimdi, onları işte uygulayacak olanlar için, sütunları aralarında kendi kalınlıklarından yalnızca biri kadar mesafe bırakarak bir terazi hizasında sıralamaya alışkın olan kadimlerin kullandığı antik ve modern yöntemi burada belirteceğiz. Atina'da ve Mısır İskenderiyesi'nde, orada bulunmuş olanlarca bu görülmüştür. Ayrıca onları, Roma'da bunun pek çok örneğinin bulunduğu gibi, kendi kalınlıklarının bir buçuk katı kadar eşit mesafede yerleştirirlerdi. Başkaları daha sonra iki kalınlıkta, diğerleri ise iki buçuk kalınlıkta dikilmiştir. Şimdi, bütün bunlar sağlamlıkları sebebiyle Romalı mimar ve mühendisimizce kuvvetle övülmüştür; güzellik ise iki kalınlıkta daha da çok, iki buçuk kalınlıkta ise çok daha fazla övülür, gerçi zikredilen sebep aralarındaki mesafe ne kadar büyük olursa o kadar zayıf olacaklarıdır. Fakat ehil mimar, onları dikmeden önce, baştabanları ve kornişleriyle taşımak zorunda oldukları ağırlığı her zaman hesaba katmalıdır. Dolayısıyla, şayet ağırlık çok büyük değilse, iki buçuk kalınlıkta bir aralığa veya açıklığa sahip olan gayet elverişli ve zariftir. Bu "thetrate" [?] kelimesinin anlaşılması için dikkat ediniz ki, bununla her zaman, eşit mesafeli çizgilerle yapılmış olması kaydıyla, kareye meyleden herhangi bir boşluk kastedilir. Bunu söylüyorum çünkü yukarıda, aşağıda baştabandan bahsederken anlayacağınız üzere, bir köşe ile diğeri arasında kalan o boşluğa veya aralığa "thetrate" deriz. Şimdi maksadımıza dönelim. Söylendiği üzere ağırlık iyi hesaplandığında böylesi aralıkları över derim; bu hususta, bizzat fiili durumun içinde bulunandan başkasına tam malumat verilemez, zira her şeyi açıklığa kavuşturan şeyi kendi maharetiyle oranlaması onun için zaruridir. Aşağıdaki yetkede belirtir, çünkü söylediği gibi, yerlerin darlığı ve diğer engeller sebebiyle her yerde simetri ve oranları her zaman korumak mümkün olmadığından, mimarın binaların yerlerini, mesafelerini ve ağırlıklarını değerlendirmede fiili durumda tecrübeli olması çok gereklidir. Bu yüzden pek çok kimse onları arzu edeceklerinden başka türlü biçimlendirmek zorunda kalır. Ve bunun için, mümkün olduğunca kareye veya yuvarlağa ve bunların parçalarına, eğer mümkünse sayı ile, en azından çizgi bakımından eksik kalmayacak şekilde bağlı kalmak gerekecektir. Beşinci kitaba konulmuş bu altın değerindeki yetkede, şeklen nihayete erdirdiği her şey bundan ibarettir:

Yine de bakışımlılıklar, her tiyatroda her neden ve sonuç için korunamayabilir; fakat mimarın, bakışımın hangi oranlarla takip edilmesi gerektiğini ve mekânın tabiatına ya da eserin büyüklüğüne göre hangi nispetlerle dengelenmesi icap ettiğini gözetmesi şarttır. Şayet kullanım gereği küçük bir tiyatro ile büyük bir tiyatrodaki basamaklar, yürüme yolları, korkuluklar, geçitler, kürsüler, mahkemelikler ve araya giren diğer her şey gibi unsurların aynı büyüklükte yapılması gerekirse, kullanımın engellenmemesi adına zaruret, bakışımlılıktan uzaklaşmayı zorunlu kılar. Aynı şekilde, şayet kaynak yetersizliği varsa, yani mermer, malzeme ve iş için hazırlanan diğer şeyler eksikse, aşırıya kaçmamak kaydıyla biraz eksiltmeli yahut eklemelidir. Fakat bir uyuşmazlık çıkmayacaktır. Bu da mimarın uygulamada tecrübeli olması ve dahası, soylu bir yetenek ve maharetten mahrum kalmaması halinde mümkün olacaktır vb.

Kısaca, iyi bir mimarın sanatın yanı sıra, yapıların canavarımsı görünmemesi için mekânların elverişliliğine ve düzenine göre eksiği tamamlayacak ve fazlayı eksiltecek yeteneğe sahip olması gerektiği sonucuna varır. Ve bu maksatla, siz ve diğer herkes için, çok büyük çabalar ve uzun uykusuz gecelerle, onlara bağlı olan diğerleriyle birlikte 5 muntazam cismin tamamının biçimlerini bulmaya koyuldum ve hak ettikleri nispeti daha fazla gözeterek onları kaideleriyle birlikte bu eserimize yerleştirdim; öyle ki, üzerlerinde düşünerek onları kendi amaçlarınıza nasıl uyarlayacağınızı bileceğinizden eminim. Diğer zanaatkârlar ve bilim insanları da bunlardan azımsanmayacak bir fayda sağlayacak ve ilahi Yunan filozofunun Timaios'unda açıkça gösterdiği gibi, diledikleri her sanata, sırra ve bilime vakfedileceklerdir.

[s. 79]

Bir triglif ile diğeri arasındaki aralıklar üzerine. Bölüm XIII.

[Not: Tezyinî bir D başharfi resmedilmiştir.] [Not: Tezyinî bir Q başharfi resmedilmiştir.]

Sütunların konumu hakkında söylediklerimin aynısının triglifler için de gözetilmesi gerektiğini söylerim. Binaların tepesinde kornişlerin yahut lento bağlantılarının üzerinde yer almaları gerekse de, yine de birbirlerine bu minvalde tekabül etmelidirler. Çünkü her daim üzerlerine oturtuldukları sütunlarına tebessüm etmelidirler. Yani, şayet sütunların açıklığı 2 veya 3, iki buçuk kalınlık yahut bir ise, trigliflerinki de aynı şekilde 2 veya 2,5 vb. yapılmalıdır. Ve 3 kalınlık boyundaki açıklık hiçbir surette tavsiye edilmez; bunu aşağıda arşitrav bahsinde anlayacaksınız.

Arşitrav veya modernlere göre baştaban ve onun desteği üzerine; ve korniş, yahut modernler için lento bağlantısı üzerine. Bölüm XIV.

Sütunlar, kaideleri veya ayakları üzerinde aynı hizaya getirildikten, yahut kurşundan tabanları ve başlıklarıyla gerektiği gibi bağlandıktan ve demirleri iyice sağlamlaştırıldıktan sonra, tüm sütunların sağlamlığı ve birbirine bağlanması için başlıklarının üzerine epistil, yani bizimkilerin ve modernlerin deyişiyle Arşitrav yerleştirilir. Ve bu epistil şu şekilde düzenlenmelidir: İlk olarak, bir ayak üzerinde düz bir hat halinde yer alan sütun sırası kadar uzun yapılır ve kaideler düz bir hattan hiçbir şekilde sapmamalıdır. Ve ilkin bir silme veya kuşak yerleştirilir; bunun genişliği şu yolla bulunur: Tapınaklar veya başka binalar inşa edeceğiniz yerlere göre sütunlarıyla oranlayarak, tüm Epistilinizin yüksekliğini size yetecek şekilde belirlersiniz, tıpkı [Not: şema harfleri: a, b] gibi. Ve bu genişliği veya yüksekliği 7 eşit parçaya bölersiniz; bir parçadan küçük şerit, yahut epistilin kymationu diyebileceğimiz kısım yapılır [Not: şema harfi: b], bunun üzerine de taşıyıcı veya friz oturtulur. Diğer 5 kısım 2 eşit parçaya bölünür, öyle ki her biri anılan 5 kısmın on dörtte biri olur ve en üstteki kuşak 5 olmalıdır, yani anılan 5 kısmın 5'i; yani boşluk ve ortadaki [Not: şema harfi: c] 4, en alttaki [Not: şema harfi: a] ise 3 olmalıdır. Ve bu tür kuşaklara silme de denir; çoğunlukla her epistile bunlardan 3 tane verilmesi adettendir: yani en alttaki, ortadaki ve en üstteki. Ve anılan kuşakların üzerine isteğe göre çeşitli süslemeler yerleştirmek adettendir, yani [Not: şema harfi: b] boşluğuna timpanumlar, boncuk dizileri, tespih taneleri, yaprak motifleri gibi şeyler konur. Şöyle ki, bir kuşak ile diğeri arasına anılan süslemeler yapılır ve bir silme ile diğeri arasındaki ilki daha yüksek olacaktır. Üçüncü ile orta arasındaki ikincisinde, yani [Not: şema harfi: d] kısmında anılan kasetleme bulunur. Ve son kuşağın üzerinde bulunana eskiler "Echino", bizimkiler ise "yumurta silme" der, yani [Not: şema harfi: f] boşluğu. Şerit [Not: şema harfi: h] ile yumurta biçimli silme [Not: şema harfi: f] arasında kalana, yani [Not: şema harfi: g] kısmına eskiler içbükey silme, bizimkiler ise epistilin veya Arşitravın gırtlağı der. Böylece [Not: şema harfi: b], [Not: şema harfi: a]'nın [Not: şema harfi: d]'si kadar geniş olmalıdır ve [Not: şema harfi: f], [Not: şema harfi: a] kadar, [Not: şema harfi: g] ise [Not: şema harfi: d] kadar olmalıdır. Ve her biri [Not: şema harfi: e]'nin [Not: şema harfi: d]'si olmalıdır, böylece görünüşte birbirine güzelce uyar. Silmelerin, boncuk dizilerinin, kasetlemenin, echinonun, scotianın ve şeridin meydana getirdiği tüm bu terkibe eskiler Epistil, bizimkiler ise Arşitrav der; bu da söylendiği gibi sütunları birbirine bağlayarak bir uçtan diğerine uzanır. Ve bu düzenleme, [?]'in 3. kitabında Apollon ve Diana tapınaklarının aralığından veya açıklığından söz ederken dediği gibi, fazlalıktan ötürü... "Üç sütun kalınlığıyla bir sütun arası açıklık bırakabiliriz, Apollon ve Diana tapınağında olduğu gibi. Bu düzenlemenin şöyle bir zorluğu vardır: Epistiller, aralıkların büyüklüğünden ötürü kırılır, vb." Ve anılan bölümde biraz daha aşağıda şöyle der: "İki sütunluk aralıklarla yapılacak boşluklar için, sütun kalınlığının dördüncü kısmı ortalamadır ve bir sütun arası açıklık önde olacaktır. Arkadaki diğeri ise üç sütun kalınlığında olacak, böylece hem biçim görünüşü güzel olacak hem de giriş kullanımı engelsiz sağlanacaktır, vb." Böylece anılan aralıkların haddinden fazla geniş olmamasını ister. Ve bu sebeple silmelerinin Toskana tarzında yapılmasını söyler; o devirde bunları güçlü bir ahşap kirişin etrafına sarılmış ve yaldızlanmış demirden yaparlardı ve bunu ağırlığa karşı daha sağlam, daha elverişli ve büyük aralık yüzünden taşlar veya diğer mermerler gibi kolay kırılmaz bulurlardı, vb.

[s. 80] Taşıyıcısı.

[Not: Süslemeli bir L harfi resmedilmiştir.]

Bizimkilerin friz dediği taşıyıcı, süssüz ve sade yapıldığında epistilinin yüksekliği kadar geniş olmalıdır. Süslemelerle yapıldığında ise güzelliğini tam yansıtması ve anılan süslemelerin uzaktan ve yakından rahatça görülebilmesi için epistilinden daha geniş yapılır. Yani anılan epistil 5 yüksekliğinde ve 4 genişliğinde ise, taşıyıcı süslemeleriyle birlikte 5 genişliğinde olmalıdır; bunlar yapraklar, asma dalları veya ihtiyaca göre diğer hayvan figürleridir.

Kornişin terkibi üzerine. Bölüm XVI.

[Not: Süslemeli bir D harfi resmedilmiştir.]

Yukarıda anılan desteğin üzerine, eskilerin Korniş, bizimkilerin ise Komisyon dediği bir başka birleşim kurulur. Eskiler bazen bu tertibatın tümüne, destekten kornişin bahsi geçen son simasına kadar olan kısma alınlık süsü, bizimkiler ise desteğin üzerindeki tepe cetveli derlerdi. Ve bu tertibatın düzeni şu şekilde olmalıdır: yani ilkin, bahsi geçen desteğin hemen üzerine bir cetvel yahut basamak yerleştirilir; sivriliğinden ötürü buna küçük basamak da denir ve bu kare, dikdörtgen ve köşeli kesilmiş olup genişliği nispetinde her iki tarafa doğru dışarı taşkındır, yani destekten tam kendi genişliği kadar dışarı çıkar. Eskiler buna şerit de derlerdi; sağlamlıktan ziyade süsleme amacıyla, tıpkı arşitravdaki şeritlere benzer bir taksimatla, genellikle aynı genişlikte 5 tanesi yerleştirilir; kitabın başında yer alanda görüldüğü üzere, arşitravın siması [Not: şema harfi: h] gibi hiçbir işaret olmaksızın boş bırakılmıştır. Tam bunun üzerine, arşitravın şeridi gibi bir kare yerleştirilir; buna küçük kare dişler, modernlerce "Denticelli", bazen de [Not: şema harfi: l] ile işaretlenende gördüğünüz dişli tırmığa benzediği için "Rastrop" denir. Bununla frizin [Not: şema harfi: k] olarak adlandırılan siması arasına bir şerit yerleştirilir. Bunun üzerine tespih taneleri veya fusaroli denilen bir asa benzeri başka bir unsur ve bunun üzerine diğer kare yahut şerit yerleştirilir. Ardından hemen korniş [Not: şema harfi: m] gelir; eskiler böyle adlandırmıştır, modernler ise buna "Gociolatoio" damlalık der. Sonra diğer şerit. Ardından tespih taneleri ve fusarolinin diğer basamağı. Bunun yanında diğer küçük kare ve sondan bir önceki olarak, modernlerin kornişin boğazı dediği ters kaval silme gelir; nitekim [Not: şema harfi: o] basamağını görmektesiniz. Nihayet, söylendiği üzere, onun alınlık süsü, yani bir başka küçük kare veya şerit yerleştirilir. Ve böylece, daha önce stilobat ve arşitrav için söylenenler de hesaba katılarak, anılan tüm korniş tamamlanmış olur; bahsi geçen tüm bu basamakların her biri, yapının bütünü görünüşte güzellik arz etsin diye, genişlikleri nispetinde sağ ve sol tarafa doğru dışarı taşar. Ve bunlar demirler ve kurşun vb. ile el ele birbirine bağlanır.

Trigliflerin yeri üzerine. Bölüm XVII.

[Not: Tezyini bir O başharfi resmedilmiştir.]

Şimdi arşitrav ve kornişin tüm bu tertibatının üzerine, nihayet, bütüne yakın bir yerde triglifler yerleştirilir; bunlar, tıpkı birbirlerinden iki, bazen 3 genişlikleri kadar mesafede duran kare sütunlar gibi, üç kaburga ve iki oyukla yapılmış birtakım küçük payelerdir. Tam üzerlerinde bulundukları sütunlar gibi tam bir nizam içinde olurlar; lakin aralarında boş bir aralık bulunmaz, iyi plakalardan yapılmış korkuluklar gibi masiftirler. Ve bunlarda öküz başları, atlar, çelenkler, çanaklar, rozetler ve benzeri süslemeler yapmak adettendir.

Bu hususta söylenecek çok şey olurdu lakin şimdilik bana vakit tanınmış değildir. Zira gece gündüz durmaksızın, gereken tüm özenle preslerdeki eserlerimizi, onların basımını idare etmem icap etmektedir. Fakat memnuniyetiniz için, gelecekte anılan mimarinin tam bir genişletilmesini umduğumuz şeyin bir numunesi olarak bu kadarcığını buraya koymak istedim. Ve sütun ile kornişi ve desteğiyle birlikte arşitravı sizin için yerleştirdikten sonra, hepsini bir araya getirip etkilerini göstermelerini sağlamak bana uygun göründü; bu nedenle, gördüğünüz üzere, tüm kısımlarını göz görgüsüyle tarif edilmiş olarak bulabileceğiniz "Speciofa" denen o kapıya bunları tatbik ettim. Üzerine eklenen üçgen alınlık ise, bu tür haşmetli tertibatlarda hem eskiler hem de modernler için bir adettir.

[s. 81]

Taş yonucularının ve diğer heykeltıraşların anılan cisimlerde nasıl övüldüğü üzerine. Bölüm XVIII.

[Not: Tezyini bir ahşap baskı C başharfi resmedilmiştir.]

İhtiyacınızı ve yukarıda anılanların hepsinde sahip olduklarınızı yeterince tartıştıktan sonra, kendi uygun biçimlerinde size defalarca gösterdiğim o matematiksel cisimlerimizin herhangi birinin kaidelerini veya başlıklarını, bizim [?] bunlardan hususi olarak hiç bahsetmese de, elinizden gelen en iyi şekilde bazen kullandığınızda eserlerimizin ayıplanmaması gerektiğini size hatırlatırım. Bilakis bunlar, işçiliğinizin en layık övgüsü olacaktır; çünkü sadece onu süslemekle kalmayacak, aynı zamanda bir orta ve iki uca sahip o ilim ve ilahi nispette her daim imal edildikleri için, ilim ehline ve bilge kişilere tefekkür edecek mecra da sunacaklardır. Roma'da, bir Roma baronu olan efendim Mario Melini'nin evinde, birtakım Roma yıllıklarında, meşhur bir Yunan heykeltıraşın, yüce bir heykeltıraşın, Ceres zamanında Roma'nın belli bir semtinde bir eser yaptığını okuduğumu hatırlıyorum; bu esere, pek çok filozofun pek methettiği ve eserin benzer şekilde hepsi gayet mükemmel olan diğer kısımlarından ziyade seyretmek için önünde daha çok durdukları, suyun şekli olan ikosaedron adlı cismi yerleştirmişti. Kendi elimden çıkma biçimleri, Roma'daki, Floransa'daki ve Venedik'teki yazıhanede bol miktarda elinizde bulunmaktadır. Böylece, size gösterdiğim tarzda yaparak ve bunlar hakkında yukarıda söylenenleri yine takip ederek birilerini aşacak olursanız, sizden de daima övgüyle bahsedilecektir.

Dar yerlerde mimarın tertibatında kendini nasıl idare etmesi gerektiği üzerine. Bölüm XIX.

[Not: Tezyini bir ahşap baskı C başharfi resmedilmiştir.]

Mimarın, yapılarda ve bunların maketlerinin planlanmasında başkalarına öğüt verirken basiretli olması pek gereklidir, ta ki hami için beyhude masrafa yol açmasınlar. Zira [yazarımız?], simetrileri ve orantılarıyla yapıların gereken tarzlarını gereğince öğrettiğinde şöyle demiştir, yerin darlığı ya da sıkışıklığı, yerin buna elvermeyen engeli sebebiyle, hakiki Mimarlığın bekleyeceği tüm o vüsatle inşa etmeye bazen izin vermeyecektir. Ve bunun için şu hatırlatma görülür ki, eğer eserlerinizi bütünüyle olması gerektiği gibi icra edemiyorsanız, iki çizginin, yani doğru ve eğrinin iki ana biçimi olan kareye ve daireye daima bağlı kalmalısınız. Ve şayet onları tamamen kare ya da çember yapamıyorsanız, daima bunlardan bir parçayı ya da belirli kısımları alacaksınız, yani 1/2, 1/3 vb. gibi veya bunların çevresine yahut çaplarına göre, ve bunları her daim elinizden geldiğince sayıyla gösterilebilen belirli kısımlara orantılayacaksınız. Şayet karenin köşegeni ile kenarı arasındaki gibi irrasyonalite ile sınırlanmadıysanız, o vakit gönyeniz ve pergelinizle çiziminizdeki çizgilerle onların sınırlarını belirteceksiniz. Zira sayıyla her zaman belirtilemeseler de, çizgi ve yüzeyle belirlenemeyecekleri hiçbir zaman söylenemez. Çünkü rasyonellik ve irrasyonellik, Yunan matematikçimiz [Öklid?] Elementler'in beşinci kitabında bize etraflıca anlattığı ve bizim de ona uygun olarak, Venedik'te 1494'te basılan ve Âlicenap Urbino Dükü'ne ithaf edilen, "Aritmetik, Geometri, Oranlar ve Orantılılık Külliyatı" adlı büyük eserimizin 6. ayrımında, ilk risale ve ilk maddesinde sizin taliminiz için teoride ve pratikte ele aldığımız üzere, karşılaşacağınız durumlar için her şeyi zikredeceğim yerdir.

Bunda ayrıca, gördüğünüz üzere, ister kabirler ister başka lütuflar olsun, hamilerin dileklerini yazabileceğiniz ve eserlerinizi kendisiyle süsleyebileceğiniz en muteber Kadim alfabe bulunmaktadır. Bu alfabe, ihtiyacın ötesinde, Roma'nın dört bir yanındaki pek çok yerde vaktiyle bunları metalden yapıp kısımlarına yerleştirdiklerinin görüldüğü gibi, eseri muhakkak en güzel hale getirir; nitekim Kapitol'de ve Neron'un sarayında bu kalıntılar bunu açıkça göstermektedir.

[s. 82] minyatürler, şayet böyle bir zorunluluk meseleyi kamuoyunun önüne çıkarmışsa, bu yalnızca iki esas çizginin, yani doğru ve eğrinin, her ilimde tasarlanabilecek her şeyi daima meydana getirdiğini göstermek içindi. Ve bu sebeple, onların eserlerinde, kalemleri ve fırçaları olmaksızın, her şeyin matematik disiplinlerinden neşet ettiğini pek iyi görebilsinler diye kareyi ve çemberi yerleştirdim. Biçimleri pek çok olsa da, aranızda, birbirinizle, iyi kardeşler gibi, her şeyin daha iyi aydınlatılması için istişare etmeyi arzu edeceğinizi sizden hararetle rica ederek sözümüze burada son vereceğiz; zira bulunmuş şeylere yenilerini eklemek kolay olacaktır; nitekim seyyah zihinlerinizin, hem kendi şerefiniz hem de atalarınızdan anlamış olabileceğiniz üzere, dar bir yer olmasına rağmen yine de kalabalık ve iyi zihinlere sahip olan toprağımızın şerefi için bunu yapacağından eminim; oradan her sahada muteber adamlar çıkmıştır. Yukarıda belirtildiği gibi, askerî meselelerde olduğu gibi, diğer disiplin ve ilimlerde de bunu böyle anlarız. Matematikçilerinki, Urbino, Bologna, Ferrara, Rimini, Ancona'da ve bizim memleketimizde duvarda ve ahşapta, yağlıboya ve suluboyada, bilhassa Arezzo şehrinde, İtalya'nın en seçkin ve herkesçe takdir edilen eserlerinden biri olan sunak tribününün büyük şapelinde görüldüğü üzere fırçasıyla bunu [işe] koşabilen resmimizin ve mimarlığımızın hükümdarı Üstat Pietro della Francesca tarafından açıkça ortaya konmuştur. Ve onun kaleme aldığı, efendimiz Şanlı Urbino Dükü'nün en seçkin kütüphanesinde bulunan perspektif kitabıyla da bu sabittir. O halde siz de aynısını yapmak için gayret gösterin.

[Not: Dekoratif bir ahşap baskı I baş harfi tasvir edilmiştir.]

Yapılarda diğer sütunların üzerine yerleştirilen sütunlar hakkında. Bölüm XX.

Şimdiye dek sizlere, Floransa'daki Santa Croce manastırımızın o muteber avlusunda ve İtalya'nın dört bir yanındaki diğer yerlerde olduğu gibi, binalarda bazen diğerlerinin üzerine yerleştirilmesi adet olan yuvarlak sütunlardan ve bunların ağırlığa ve zarafete uygun düşecek biçimde nasıl düzenlenmesi gerektiğinden bahsettiğimden, mesele bizim [yazarımız?] tarafından beşinci kitabındaki şu yetkin sözlerle açıklığa kavuşturulmuştur; nitekim orada şu şekilde söylemektedir, yani: Üstteki sütunlar, alttakilerden dörtte bir oranında daha küçük yapılmalıdır, zira altta olanlar ağırlığı taşımak için üsttekilerden daha sağlam olmalıdır; kaldı ki insan doğayı da taklit etmelidir, nitekim göknar, servi, çam gibi yukarı doğru incelen ağaçlarda ve köklerinden daha kaba hiçbir yeri olmayan ağaçlarda durum böyledir. Ardından ağaç, büyüyerek düzenli bir daralmayla boy verir ve tepeye doğru yükselir. Bu yüzden, ağaçların tabiatı bunu gerektiriyorsa, yükseklikler ve kalınlıklar bakımından üst kısımların alt kısımlardan daha dar yapılması haklı olarak kabul edilmiştir. Dışarıyla bağlantılı ve en sıcak kısımlarda yer alan bazilikaların mahalleri öyle kurulmalıdır ki, kışın fırtınaların eziyeti olmadan tüccarlar buralara sığınabilsin. Genişlikleri de, arazinin tabiatı buna engel olmadıkça ve simetriyi başka türlü değiştirmeye zorlamadıkça, uzunluklarının üçte birinden az ve yarısından fazla olmayacak şekilde kurulmalıdır. Fakat yer uzunlukça daha büyük olacaksa, vesaire. Ve biraz aşağıda şöyle yanıt verir: Üstteki sütunlar, yukarıda yazıldığı gibi, alttakilerden daha küçük kurulmalıdır. Üst ve alt sütunlar arasındaki korkuluk da, tıpkı üst sütunlarda olduğu gibi dörtte bir oranında daha küçük yapılmalıdır ki, bazilikanın birleşim yeri boyunca yürüdüklerinde tüccarlar tarafından görülmesinler. Epistyller (sütun tabanları), üst kısımlar ve taç kısımları, üçüncü kitapta yazdığımız gibi sütunların simetrileriyle açıklanmalıdır; bazilikanın bu bağlantıları da en yüksek itibara ve zarafete pekala sahip olabilir; bu tarzda sütunları pencerelerin yanına yerleştirdim ve onlarla birlikte yapılmalarına özen gösterdim, oranlar ve simetriler bu şekilde kurulmuştur. Orta tonoz, vesaire.

En sevgililerim, bu pek muteber otoriteyi, 1498 yılında Milano Duomo'sunun tekliflerine dair, oranın zaptedilemez kalesinde, Moroni adı verilen odada, oranın Muhterem Dükü Ludovico Maria Sforza'nın, kayınbiraderi pek Muhterem Kardinal Ippolito da Este'nin, hususi hamim olan Seçkin Sinyor Galeazzo Sanseverino'nun ve böylesi zatların huzurunda vaki olduğu üzere, diğer pek çok çok meşhur erkeğin huzurunda öne sürdüm. Diğerlerinin yanı sıra, da Ceveli olarak anılan, Brescia'lı seçkin hukuk doktoru ve şövalye Messer Onofrio de Paganini de oradaydı. O kişi ki, orada, o asil topluluğun huzurunda bunu izah ederek, hazır bulunan herkesin bizim [yazarımıza?] karşı en büyük muhabbeti beslemesini sağladı; zira onun eserleri hususunda sanki beşikten itibaren talim görmüş gibiydi.

O filozof, bunun ötesine çok fazla taşmadan, kısaca arzulamaktadır ki...

[s. 83] alana yerleştirilmiş sütunlarınki; bunların üzerine, söylendiği gibi, arşitrav zoforos, taç ve korniş gibi tüm kısımlarıyla oturur. Bunların üzerine, balkonlar ve localar için âdet olduğu üzere başkaları yapıldığında, onların da aynı şekilde ağırlık taşıması gerekir, ancak alttakiler kadar değil. Ve bu nedenle o, yöntemi belirterek, yukarıdakilerin alttakilerden dörtte bir oranında daha küçük olması gerektiğine dair hak edilmiş ve kesin oranı ortaya koyar; zira alttakilerin söz konusu sebepten ötürü daima daha sağlam olması gerektiğini göz önünde bulundurur. Ve bu görüşünü pekiştirmek için her şeyin efendisi olan tabiatı, yani köknarlarda, servilerde, çamlarda ve diğer bitkilerde görüldüğü üzere, tepelerin veya yeni sürgünlerin köklerinden ve temelinden daima çok daha ince olduğunu örnek gösterir. Dolayısıyla, onun dediği gibi, tabiat bize bunu gösterir ve onu taklit etmekte yanılamayız. Bu örnekte alttaki sütunlar, üzerlerine konan her şeyin ayakları, kökleri ve temeli olarak alınır; tıpkı bir ağacın gövdesinin, üzerinde duran ve gövdeden daima daha ince olan diğer tüm dallara dayanak olması gibi. Fakat bunun bizim için belirli bir oranla tam olarak ne kadar olması gerektiği bilinmemektedir. Sanat tabiatı elinden geldiğince taklit ettiğinden, o, dalların ve tepelerin gövdelerine ya da saplarına olan kesin oranını ve durumunu esas almamıştır; nitekim Platon'un Timaeos'unda belirli bir sırra dair söylediği gibi, Yüce Olan tarafından bahşedilmedikçe bu bizim için asla bilinemez, yani: Bu şeyler gerçekten de yalnızca Tanrı tarafından ve Tanrı'nın dostu olan kimse tarafından bilinir, vb. Ve bu nedenle, ustalığın yoldan çıkmaması, aksine mümkün olduğunca kesinlikle ilerlemesi için bize bilinen ve kesin, akli ve daima sayıyla açıklanabilen bir oran verir; yukarıdakilerin açıkça anlaşıldığı üzere o kadar ağırlıkla yükümlü olmadıklarından, alttakilerden dörtte bir oranında daha küçük yapılması gerektiğini söyler; nitekim o yerde kendisi de belirli pencereler yerleştirdiğini ve bunun simetriler ve oranlarla yapılması gerektiğini emrettiğini söyler. Ancak bunda ve eserlerin diğer kısımlarında da yerin tabiatı buna uyulmasına engel teşkil etmemeli ve alan bizi söz konusu simetriyi ve bunların oranlarını başka türlü değiştirmeye mecbur bırakmamalıdır, vb. Çünkü bugün gördüğümüz gibi, inşa etmek gerektiğinde, temel alanın biçimi görülür ve o zaman hesaplamaya ya da oranların hak edilmiş simetrilerini her bakımdan harfiyen uygulamaya lüzum kalmaz, alan bize neye izin veriyorsa mecburiyetten öyle inşa etmek zorunda kalırız. Ve bu sebeple, çağımızda köşelerinde ve cephelerinde canavarca görünen birçok yapı görmemiz şaşırtıcı değildir, zira gerekliliği bütünüyle muhafaza edememişlerdir. Ve bu yüzden, yukarıda size verilen öğüt, düzenlemelerinizde ve yapılarda olduğu kadar kültürde de mümkün olduğunca kareye, daireye ve bunların parçalarına daha çok yaklaşmaya gayret etmenizdir; zira yerlerin darlığı sebebiyle engellendiğinizde, daima övgüyle anılacak ve eserlerinizin kınanmasının önüne geçeceksiniz. Ve bu sizin için hayırlı bir öğüt olsun, vb.

Söz konusu üst sütunlar, alttakilerin seviyesinin tam üzerine yerleştirilmeli; kaidelerine, başlıklarına ve alttakilerin stylobatlarına denk gelmelidir, çünkü aksi halde, bina stylobatından, yani alttaki sütunun yer altı temelinden hareket ettiğinde, üsttekiler alttakilerin dikey doğrultusunun dışına çıkacağı için yıkıma uğrayacaktır. Ve bunun, şimdilik, size vaat edilen Tanrı'nın yardımıyla bir sonraki sefere kadar sizin için yeterli olmasını dilerim. Sağlıcakla kalın ve benim için Tanrı'ya dua edin.

[Not: Süslemeli bir matbaacı amblemi.]

SON.

Venedik'te, Brescialı dürüst adam Paganino de Paganini tarafından basılmıştır. Ancak kamusal ferman uyarınca, söz konusu imtiyazda yer alan cezalar tahtında, hiç kimse aynı yerde ve tüm hâkimiyet sahasında 15 yıl boyunca bunu basamaz veya bastıramaz ve başka bir yerde basılmış olanı hiçbir surette tedavüle sokamaz. Kurtuluşumuzun 1509. yılında, haziranın ilk gününde. Venedik Doju Leonardo Loredan'ın yönetiminde. Julius II'nin papalığının altıncı yılında.

[s. 84] [Not: Tarama son derece bozuk; metin okunamıyor.]

[Not: Üçgenlerin dik kenarı (katetus) ile tabanı arasındaki geometrik ilişkileri gösteren, iç çizgileri bulunan üçgenlerin yer aldığı iki geometrik çizim tasvir edilmiştir.]

[s. 85] [Not: Tarama son derece bozuk; sayfa tamamen okunaksız.]

[s. 86] [Not: Süslemeli bir L harfi tasvir edilmiştir.] [Not: a, b, c, d noktalarıyla işaretlenmiş, iç dik çizgileri bulunan üçgenlerin iki geometrik çizimi tasvir edilmiştir.] [Not: Süslemeli bir O harfi tasvir edilmiştir.]

Düzgün ve bağımlı cisimlerin incelenmesi olan ve Floransa halkının Daimî Prensi B. Pietro Soderini'ye özellikle ithaf edilen, üç kısmi risaleye ayrılmış kitapçık, Minör Kardeşler tarikatından Borgolu Fra Luca Pacioli tarafından kutlu bir şekilde başlar.

Çok yüzlü cisimler küresel bir cismin içine yerleştirilebilir ve bunların köşe noktaları kürenin yüzeyine temas eder. Fakat bunlardan yalnızca beşi düzgündür, yani yukarıda söylendiği gibi eşit tabanlara sahiptirler [Not: Pacioli burada muhtemelen genel olarak yüz/taban sayısına atıfta bulunuyor]. Birincisi dört üçgen tabanlı [tetrahedron], ikincisi altı kare yüzü olan küp, üçüncüsü sekiz üçgen tabanlı [oktahedron], dördüncüsü on iki beşgen tabanlı [dodekahedron], beşincisi yirmi üçgen tabanlı [ikozahedron]. Bunların niceliklerini ve ölçülerini sayılar ve iki terimliler ile göstermek niyetindeyim. Ve bu tür ölçüler ile nicelikler, tabanlarının kenarları ve yüzeyleri olmadan elde edilemeyeceğinden, işe tabanlarıyla başlamak gerekir. Ve bunun üçgen bir yüzey, şunun kare ve ötekinin beşgen olduğu söylendiğinden, köşegen katetleri, dik doğruları ve beşgen açısını gören doğruyu ya da diyebiliriz ki beşgen kirişini göstermek niyetindeyim; ardından bahsi geçen cisimlerden ve küresel cisimden biraz bahsedeceğiz, bu konulardan 3 küçük risale meydana getireceğim. İlki, tabanların kenarları ve yüzeyleri hakkında olacaktır. İkincisinde, yüzlü cisimler, bunların yüzeyleri ve karelemeleri ele alınacaktır. Üçüncüsünde, bu cisimlerin birbiri içine çizilmesi ve Tanrı dilerse küre hakkında bir şeyler yer alacaktır, vb.

Durum 1

Her eşkenar üçgen yüzey, uzunluğun kare kuvvetine sahiptir ve bu, katetinin kuvvetinden üçte bir oranında fazladır.

Örnek: Her bir kenarı 4 ve kuvveti 16 olan bir a. b. c. eşkenar üçgen yüzeyi olsun. Katetin kuvvetinin 12 olduğunu söylüyorum. Kanıt: Verilen a. b. c. üçgeni eşkenardır, dolayısıyla a açısından inen dikme, b. c. doğrusu üzerine bir dik açıyla iner ve onu d noktasında bir dik açıyla böler. Bu sebeple, Öklid'in birinci kitabının sondan bir önceki [önermesi] uyarınca: a. b.'nin karesi, a. d. ve b. d.'nin karelerine [eşittir], çünkü a. b., dik olan d açısının karşısındadır ve 4 olan b. c., d noktasında eşit olarak ikiye bölünmüştür, böylece b. d. 2 olur; bu da kendisiyle çarpıldığında 4 eder, ki bu da a. b.'nin kuvveti olan 16'nın dördüncü parçasıdır. a. b.'nin kuvveti, a. d. katetinin kuvveti ile b. d.'nin kuvvetinin ve 16'nın dördüncü parçasının toplamına eşittir. Dolayısıyla, a. d. katetinin kuvveti, a. b.'nin kuvveti olan 16'nın dörtte üçüdür; dörtte üçü ise 12'dir ve bu, b. d.'nin kuvveti olan 4'e eklendiğinde 16 eder. Böylece katetin kuvveti 12 olur; bu da üçgenin kenarının kuvveti olan 16'dan üçte bir daha fazladır. Fakat üçgenler eşkenar olmadığında bu oran işe yaramaz, bu yüzden katet başka şekilde bulunur. Farz edelim ki a. b. c. üçgeninin kenarları şöyledir: a. b. 14'tür, a. c. 13'tür ve b. c. de 14 olan tabandır. Kendisiyle çarparak 196 bulun; ardından 13 olan a. c.'yi kendisiyle çarparak 169 bulun. Bunları toplayın; 196 [artı 169] 365 eder. Şimdi 15 [Not: Metin burada değerleri değiştirmektedir] olan a. b.'yi kendisiyle çarparak 225 bulun. Bunu 365'ten çıkarın; geriye 140 kalır, bunun da 14 olduğu söylenen tabanın iki katına bölünmesi gerekir. İki katını alın; 28 eder. 140'ı 28'e bölün; 5 çıkar. 5 ise c açısından katetin indiği noktaya kadar olan kısım olacaktır ki bu daha kısa olan parçadır. Kendisiyle çarparak 25 bulun. Ardından üçgenin 13 olan daha kısa kenarını kendisiyle çarparak 169 bulun. 25'i çıkarın; geriye 144 kalır. 144'ün karekökü 12'dir, bu da b. c. tabanına inen katettir. Ve bunun 15 olan a. b. üzerine inmesini istediğinizde, kendisiyle çarparak 225 bulun; 13'ü de kendisiyle çarparak 169 bulun. Bunları birbirine ekleyin; 394 eder. Ardından 14'ü kendisiyle çarpın; 196 eder. Bunu 394'ten çıkarın; geriye 198 kalır. Ve bunu 15 olan tabana bölün. İki katını alın; 30 eder. 6 çıkar ve 6, a açısından katetin indiği noktaya kadar olan kısım olacaktır. Bu sebeple 13 olan a. c.'yi kendisiyle çarparak 169 bulun, bundan [6'nın] kendisiyle çarpımını çıkarın.

[s. 87] yani 43'tür; geriye 15 kalır. Ve 12 katettir [ki bu] 7'dir [Not: Önceki sayfanın örneğinin hesaplama özeti]. Katet hangi kenara inerse insin böyle yapılır, o kenar daima taban olsun. Onu çarpın ve kenarlardan birinin çarpımıyla toplayın, ardından diğer kenarın çarpımını çıkarın ve tabanın iki katına bölün; çıkan sonucu kendisiyle çarpın; [ardından] tabanın çarpımıyla topladığınız kenarın çarpımının verdiği değeri alın ve kalanın kökü, a. b. c. tabanına inen katettir. Herhangi bir üçgen için bu şekilde yapılır.

[Not: Köşeleri a, b, c olan ve a'dan bc tabanı üzerindeki d noktasına dik bir doğru inen geometrik bir üçgen şeması resmedilmiştir.]

Durum 2

Üçgenin alanı, dikmenin, üzerine indiği tabanın yarısıyla çarpılmasıyla elde edilir. Verbi gratia, örneğin: Eşkenar olan ve her bir kenarı 4 olan a. b. c. üçgenine sahipsiniz, önceki kısımdan dikmenin 12 olduğunu [Not: Pacioli bu örneklerde karekök sonucu için bir kısayol olarak "12"yi kullanmaya devam etmektedir] ve tabanın yarısı olan b. d.'nin 2 olduğunu biliyorsunuz. 12 ile çarpmanız gerektiğinden, 2'nin karesini alın, 4 eder; bunu 48 ile çarpın [Not: Pacioli'nin kısaltılmış hesabı], böyle bir üçgenin alanının 48 olduğunu bulursunuz; bu da Öklid'in birinci kitabının 41. önermesiyle kanıtlanmıştır. a. b. c. üçgeni eşkenar olmasın; a. b. 15, b. c. 13 ve 14 olan b. c. tabanına inen a. d. dikmesi 12 olsun. 14'ün yarısını alın, 7 eder. Bunu 12 ile çarpın; 84 yapar. Bir kenarı 15, diğeri 14, öbürü 13 olan a. b. c. üçgeninin alanı 84'tür; bu da Öklid'in aynı önermesiyle kanıtlanır, zira dikmeyi tabanın tamamıyla çarptığınızda alanı 168 eden bir kare meydana gelir ki bu üçgenin iki katıdır; dolayısıyla üçgen, söylediğimiz gibi, bunun yarısı olan 84'tür.

Hal 3

[Not: Dekoratif bir E harfi başlığı tasvir edilmiştir.]

Bir üçgenin alanının ve bir kenarının bilinmesinden, diğer iki kenarın miktarını [bulmak]. Verbi gratia: a. b. c. üçgeninin alanı 84 ve bir kenarı 14 olduğunda, diğer iki kenarın bilinebileceğini söylerim. Dikmeyi tabanın yarısıyla çarpmanız gerekir; üçgenin alanı meydana gelir. Dolayısıyla üçgenin alanını tabanın yarısına böldüğünüzde dikme elde edilir ve dikmeye böldüğünüzde tabanın yarısı elde edilir. Bunu cebirle yapın: Dikmenin 1 [şey] olduğunu ve 14 olan tabanın yarısının 7 olduğunu varsayın. 1'i 7 ile çarpın; 7 eder, bu da 84 olan alana eşittir. 7'ye bölün; 12 gelir, bu da dikme olduğunu varsaydığımız şey değişkeninin (x) değeridir. Dolayısıyla dikme 12'dir. Bunu kendisiyle çarpın; 144 yapar. 14'ten istediğiniz gibi bir parça alın; 8'i alın. Kendisiyle çarpın; 64 yapar. 144'ü ekleyin; 208 yapar ve 208, a. b.'dir. 14 için 6'yı alın. Kendisiyle çarpın; 36 yapar. 144'ü ekleyin; 180 yapar ve 180, a. c.'dir; amaçlanan da buydu.

Hal 4

[Not: Dekoratif bir E harfi başlığı tasvir edilmiştir.]

Alanı 100 olan ve kenarları 4:3 oranında (sextertia) bulunan bir üçgen verildiğinde, bunların miktarını araştırın. Şöyle yapın: Kenarları sextertia oranında olan bir üçgen bulun, bu a. b. c. olsun. a. b. 16, b. c. 11 ve a. c. 9 olsun ki bunlar sextertia oranındadır. Şimdi karesini alın, tabana inen dikmeyi bulun ki bu 44 6/10'dur; bunu tabanın yarısı olan a. b.'nin yarısıyla, yani 8 ile çarpın. 8'in karesini alın, 64 yapar. 64'ü 44 6/10 ile çarpın; 285 5/10 yapar. Şimdi 100'ün karesini alın; 10000 yapar. Üçgenin bir kenarı olan a. f.'yi, yani 9 olan a. c.'yi alın; 81 yapar. 81'in karesini alın; 6561 yapar. Dolayısıyla 285 5/10 size 8 veriyorsa, 6561'in size 10000 vereceğini görürsünüz. 10000 ile çarpın; 65610000 yapar, bunu 285 5/10'a bölün; 22973 22/57 gelir ve 22973 22/57'nin karekökü a. c.'dir. Şimdi 16 olan a. b. tabanı için, bunun karesini alın; 65536 yapar, bunu 10000 ile çarpın; 655360000 yapar. Bunu 285 5/10'a bölün; 2219,38 9/10 gelir ve a. b. bu kadar olacaktır. Şimdi 12 olan b. c. için, karesini alın; 20236 yapar, 10000 ile çarpın; 207360000 yapar. Bunu 285 5/10'a bölün; 72606 7/10 gelir; b. c. de bu kadar olacaktır. Bu cebirle de yapılabilir, yani bir kenarın 9, diğerinin 12, öbürünün 16 olduğunu varsayın. [16'yı] kendisiyle çarpın; 256 yapar. 9'u kendisiyle çarpın; 81 yapar. Bunları birbirine ekleyin; 337 yapar. Sonra 12'yi kendisiyle çarpın; 144 yapar. Ve bunu 337'den çıkarın; geriye 193 kalır. Bunu tabanın iki katına, yani 32'ye bölün; değişkenin 6 3/10'u gelir. Kendisiyle çarpın; 36 ve 33/1024 yapar. Sonra 9'u kendisiyle çarpın; 31 yapar [?]. 36 38/1024'ü çıkarın; geriye census'un (kare değişkenin) 44 6/10'u kalır; dikme bu kadardır, yani census'un 44 6/10'udur; bunu tabanın yarısı olan 8 ile çarpın. Karesini alın; 64 yapar ve 64 kere 44 6/10, şunun 285 5/10'udur...

[Not: Köşeleri a, b, c olan ve a'dan bc tabanındaki d'ye inen bir dikmeyi içeren geometrik bir üçgen diyagramı tasvir edilmiştir.]

[s. 88] bu da 100'dür. Kök içine alın [Not: yani karekökünü alın], 10000 yapar. Parçaları on altılıklara indirgeyin, 160000 elde edersiniz; 45695'e bölünecek sayı 3 [ve] 45695 sonucunu verir. Kök bunu sağlar. Şeyin değeri [Not: cebirsel geometrideki bilinmeyen değişkene atıfla]; a.c.'nin 9 olduğunu söylemiştik. Kök içine alın, 6561 yapar, 3, 22915 ile çarpın, kök 229 23 ve 8765 yapar ki bu a.c.'nin değeridir; b.c. için de [aynısı geçerlidir]. 16 koyarız, kök içine alırız, 20756 yapar; bu da 3, 22915 ile çarpıldığında 72606 1766 yapar ve bunun kökü b.c.'dir; a.b. için de [aynısı geçerlidir]. 16 koyarız, kök içine alırız, 65536 yapar ve bu da 3, 22915 ile çarpıldığında kök 229558 9215 yapar ki bu da a.b.'nin değeridir.

[Not: Geometrik bir diyagram, bir yüksekliği ve tabanı kesen bir doğru parçası olan bir üçgeni göstermektedir.]

Durum 5 Verilen üçgenin merkezinden her bir köşesine olan mesafe 8'dir, yüzölçümü ve kenarları bulunacaktır. Bilinmelidir ki, her eşkenar üçgende merkezden köşelerin her birine olan mesafe, çapın yahut dikmenin [katetus] 2/3'üdür. Dolayısıyla, merkezden her bir köşeye olan mesafe 8 ise ve bu da dikmenin üçte ikisi ise, dikmenin tamamı 12 olur. Sonra 12'yi kendisiyle çarpın, 144 eder ve bilirsiniz ki her eşkenar üçgende dikmenin kuvveti [Not: karesi], üçgenin kenarının kuvvetinin bir tam üçte biridir. Sonra 144'ün 3/4'ünü alın, bu da 108 eder ve bunu 144'e ekleyin, 252 yapar. 252'nin kökü, verilen üçgenin kenarıdır. Şimdi yüzölçümünü bilmek için, tabanın yarısını alın, bu da kök 252'dir, böylece kök 48 olacaktır. 48'i 48 ile çarpın, 2304 yapar; 2304'ün kökü üçgenin yüzölçümüdür, bu da teklif edilen şeydir.

Durum 6 a.b.c. üçgeninde a.b. 15, b.c. 14 ve a.c. 13'tür. Karşı kenarları eşit olarak bölen çizgiler her bir köşeden çizilmiş ve g noktasında kesişmiştir. g noktasından her bir köşeye olan uzunluk bulunacaktır.

[Not: Geometrik bir şema, merkezî bir noktada kesişen üç kenarortaya sahip bir üçgeni göstermektedir.]

Önce kenarları bölen çizgileri köşelerden çekmek istedim; a köşesinden çıkan çizgi b.c.'yi d noktasında böler, b köşesinden çıkan a.c.'yi e noktasında böler ve c köşesinden çıkan a.b.'yi f noktasında böler. Şimdi dikmeleri bulmak gerekir, ilkin a köşesinden çıkıp b.c. üzerine düşen dikme ki bunun 144'ün kökü olduğu bulunacaktır ve c'nin yakınına 5'te düşer. d ile b arasında ne kadar olduğuna bakın, bu da 7'dir; 5'e varmaya 2 vardır. Bunu kendisiyle çarpın, 4 eder, 144'e ekleyin, 148 yapar ve 148'in kökü a.d.'dir. Şimdi b köşesinden 13 olan a.c. üzerine çıkan dikmeyi bulun; dikme 167,5'in kökü olacaktır. c'nin yakınına 5'te düşer; c ile e arasında ne kadar olduğuna bakın, bu da 6'dır; 5'e varmaya 1 vardır. Bunu kendisiyle çarpın, 1 eder, bunu kök 167,5 olan dikme ile toplayın, 168,5 yapar. Dolayısıyla, b. [dikme] bu kadardır. c köşesinden çıkan dikme b'nin yakınına 6'da düşer; b ile f arasında ne kadar olduğuna bakın, bu da 7'dir; 6'ya varmaya 1 vardır. Bunu kendisiyle çarpın, 1 eder, 125,6 ile toplayın, 126 yapar ve 126'nın kökü c.f.'dir. Elinizde kök 148 olarak c.f., kök 168 olarak b.e. ve kök 126 olarak c.f. vardır. Çizgilerin nerede kesiştiğini bilmek isterseniz, köşelerinden çıkan çizgilerin kenarları eşit böldüğü her üçgende bu çizgiler bir noktada kesiştiğinden ve elinizde kök 148 olan a.d. çizgisi bulunduğundan, bunun 2/3'ü olan a.g.'yi istersiniz. 2/3'ü köke getirin, 9 yapar; 148'i 9'a bölün, 16,44 gelir, bu da bir kök gibi ikiye katlandığında 65,77 yapar; 65,77'nin kökü a.g.'dir. Ve g.d. 16,44'tür. Elinizde kök 178 olarak b.e. vardır, bunun 2/3'ünü alın, yani 2/3'ü köke getirin, 9 yapar; 168,4'ü 9'a bölün, 18,71 gelir, bu da bir kök gibi ikiye katlandığında 74,8 yapar ve 74,8'in kökü diğeri olan b.g.'dir. Ve g.e. 18,7'dir. Elinizde kök 116,5 olarak f.e. vardır ve siz c.g.'yi istersiniz; bu sebeple 116,5'in 2/3'ünü alın, böylece 2/3'ü köke getirin, 9 yapar; 126,625'i 9'a bölün, 14,06 gelir, bu da bir kök gibi ikiye katlandığında 56,25 yapar ve bunun kökü c.g.'dir. Ve g.f. 14,06'dır. Böylece kök 65,77 olarak a.g.'ye, kök 16,44 olarak d.g.'ye, kök 74,8 olarak b.g.'ye, kök 18,7 olarak g.e.'ye, kök 56,25 olarak c.g.'ye ve kök 14,06 olarak g.f.'ye sahip olursunuz.

[Not: Geometrik bir şema, tabana paralel bir doğru parçasıyla bölünmüş bir üçgeni göstermektedir.]

Bana öyle gelir ki, onları bölen çizginin miktarını ve bölünen yüzeyin parçalarını bilmek için bu üçgenlerin bölünmesinden de bahsetmeliyim.

Durum 7 Her üçgende, tabanın kuvvetinden üçgenin bütün yüzölçümüne olan oran ne ise, bölen çizginin kuvvetinden böldüğü yüzey parçasına olan oran da odur, söz konusu çizgi tabana eşit mesafede [paralel] olmak üzere. Örnek, bir a.b.c. üçgeni vardır, burada a.b. 15, b.c. 14 ve a.c. 13'tür; a.d. dikmesi 12'dir. Bu üçgeni bu şekilde kurdum çünkü kenarlar ve dikme tam sayılar olarak gelmektedir ve yüzölçümü 84'tür. Derim ki, taban olan b.c.'ye eşit mesafede [paralel] olan bir f.g. çizgisi çizersiniz, bu çizgi böler...

[s. 89] [Not: Üç geometrik şema, tabana paralel çizgilerle bölünmüş, harflerle ve 8, 9, 10 sayılarıyla etiketlenmiş üçgenleri göstermektedir.]

a.d. dikmesini h noktasında eşit olarak böler. 12 olan a.d.'nin 14 olan b.c.'ye oranı, dikmenin yarısı olan 6 uzunluğundaki a.h.'nin f.g.'ye oranıyla aynı olduğundan, f.g. 7 olur. 14 olan b.c.'yi kendisiyle çarparsanız 196 eder ve a.b.c. üçgeninin alanı 84'tür. Şimdi 7 olan f.g.'yi kendisiyle çarpın, 49 eder. Derim ki elinizde diğer üçgen, yani a.f.g. vardır; a.h. dikmesi 6 ve f.g. tabanı 7'dir ve iki üçgenin alanını elde etmek için dikmeyi tabanla çarpmanız gerekir; bu nedenle 6 olan dikmeyi tabanın yarısı olan 3 ile çarpın, 18 eder [Not: metinde 18 verilmiş, 21 olmalı]. Derim ki bölen doğrunun karesi olan 49'un, ayırdığı [Not: kestiği] alan olan 21'e oranı, b.c.'nin karesi olan 196'nın bütün üçgenin alanı olan 84'e oranı gibidir. Dolayısıyla şöyle derseniz: 196 sayısı 84 verirse 49 ne verir? 49'u 84 ile çarpın, 4116 eder; 196'ya bölün, istediğimiz gibi 21 çıkar; öyle ki her üçgenin tabanının karesinin kendi alanına oranı ne ise, bölen doğrunun karesinin o üçgenin alanından ayırdığı kısma oranı da odur, bu da öne sürülen savdır.

[Not: Tezyini A harfi.]

Durum 8 a.b. kenarı 15, b.c. kenarı 14, a.c. kenarı 13, a.d. dikmesi 12 ve alanı 84 olan a.b.c. üçgeni verildiğinde; b.c.'ye paralel bir doğru 42'lik alan ayırırsa, bu doğrunun miktarı aranmaktadır. Önceki kısımdan bilirsiniz ki üçgenin alanının tabanın karesine oranı, paralel doğrunun ayırdığı alanın o doğrunun karesine oranı gibidir. Siz de 84'ün yarısını, yani 42'yi ayıran doğrunun ne kadar olduğunu bilmek istiyorsunuz. Bu yüzden şöyle deyin: Üçgenin 84 olan bütün alanı tabanın karesi olan 196'yı veriyorsa, 42'lik alan ne verir? Böylece 42'yi 196 ile çarpın, 8232 eder; bu 84'e bölündüğünde 98 çıkar ve 98'in karekökü f.g. bölen doğrusu olacaktır. Siz ise f.g. üzerine inen dikme olan a.h.'yi istiyorsunuz. 12 olan a.d. dikmesini kendisiyle çarpın, 144 eder; yarısını alın, 72 eder ve a.h. 72'nin kareköküdür; bu da 98'in karekökünün yarısıyla, yani 24,5'in kareköküyle çarpıldığında 1764'ün karekökü eder, bu da 42'dir. Bu nedenle üçgenin alanının yarısını kesen f.g. doğrusunun 98'in karekökü olduğunu ve f.g. üzerine inen a.h. dikmesinin 72'nin karekökü olduğunu söyleyin.

[Not: Tezyini E harfi.]

Durum 9 a.b.'nin 15, b.c.'nin 14, a.c.'nin 13, a.d. dikmesinin 12, alanının 84 olduğu a.b.c. üçgeninde, b.c.'ye paralel bir doğru alandan 35 ayırır; bölen doğrunun miktarını arayın. f.g. bölen doğrusunu yerleştirin; böylece a.b.c. ve a.f.g. olmak üzere iki üçgen meydana gelecektir ve a.d. dikmesi f.g.'yi h noktasında böler. Üçgenlerin bölünmesinin ilk kısmında söylenmişti ki tabanın karesinin üçgenin alanına oranı, bölen doğrunun karesinin böldüğü alana oranı gibidir. Benzer şekilde tabanın karesinin bölen doğrunun karesine oranı, a.b.c.'nin alanı olan 84'ün a.f.g. üçgeninin alanı olan 35'e oranı gibidir. Bu yüzden şöyle deyin: 84 bana 35 verirse 196 bana ne verir? 35'i 196 ile çarpın, 6860 eder; 84'e bölün, 81,6 çıkar. 81,6'nın karekökü de f.g. bölen doğrusudur.

[Not: Tezyini E harfi.]

Durum 10 a.b.'nin 15, b.c.'nin 14, a.c.'nin 13, a.d. dikmesinin 12 ve alanının 84 olduğu a.b.c. üçgeninde, b.c.'ye paralel bir doğru alandan 35 ayırır; dikmeyi nerede kestiği bulunacaktır. Üçgen tabana paralel bir doğruyla bölündüğünde iki benzer üçgen oluşturur. Bu nedenle a.b.c. üçgeninde b.c.'ye paralel bir doğru, yani f.g. çizilirse, a.b.c. üçgenine benzer olan a.f.g. üçgenini meydana getirecektir. Benzer üçgenler öyle bir orana sahiptir ki a.d. dikmesinin kendi üçgeninin a.b. kenarına oranı ne ise, a.h. dikmesinin kendi üçgeninin a.f. kenarına oranı da odur; aynı şekilde a.d.'nin a.c.'ye oranı a.h.'nin a.g.'ye oranı gibidir ve a.d.'nin b.c.'ye oranı a.h.'nin f.g.'ye oranı gibidir, böylece orantılıdırlar. Dolayısıyla a.d. dikmesinin karesinin üçgenin alanına oranından 35'in payına düşen, bütünün karesinin bütün üçgenin alanına oranı gibi olacaktır. Bu nedenle 12 olan dikmeyi kendisiyle çarpın, 144 eder; bunun 84'te 35'ini alın, 52 eder [Not: metinde 35 olarak geçmektedir]; 52'nin karekökü a.f.g. üçgeninin a.h. dikmesidir ve alanı 35'tir, bu da a.b.c. üçgeninin alanı olan 84'ün 52'sidir.

[s. 90] ya da orantılı olduklarından, a.f.g. üçgeninin alanının 84'ün 2/5'i, yani 33 olmasını istersiniz. Bu nedenle 84'lük alan 33 ile çarpılacak şekilde işlem yapın, 144 aracılığıyla 4838 eder; bu 84'e bölündüğünde 57 çıkar ve 57'nin karekökü bulmayı aradığımız a.h. dikmesidir.

[Not: Tezyini C harfi.]

Hal 11 **a.b. kenarı 15, b.c. kenarı 14, a.c. kenarı 13, a.d. dikey doğrusu 12 ve yüzölçümü 84 olan a.b.c. üçgeni verilmiş olsun; bu üçgen b.c. kenarına paralel bir doğruyla bölünmektedir; 12 olan a.d. dikey doğrusunu nerede kestiğini bulunuz ve bu yüzey, bulunmak istenirse, a.b.c. üçgeninden [bir parça] ayıracaktır.** Çünkü dendiği gibi, birbirine benzer iki üçgen meydana getirir, yani a.b.c. ve a.f.g., bunlar da bir orantı içindedir, bu yüzden şöyle yap: 14 olan b.c., 12 olan a.d. dikey doğrusunu veriyorsa, 8 olan f.g. ne verir? 8 ile 12'yi çarp, 96 eder; 14'e böl, 6 çıkar. Dolayısıyla dikey doğruyu h noktasında kesecektir; h.a. 6 olacaktır ve a.f.g. üçgeninin dikey doğrusu da budur. Eğer ayırdığı yüzeyi istersen, dikey doğruyu tabanın yarısıyla çarp, ki bu 4'tür, öyle ki 4 ile 6 çarpılınca 24 eder. 84 olan a.b.c. üçgeninin yüzölçümünden bu kadarını ayırır. Bir köşeden çıkan bir doğruyla bölmek istediğinde ise, o köşenin karşısındaki tabanı bölmek istediğin parçaya böl ve köşeden doğruyu çiz, böylece tamamlanmış olur.

[Not: Tezyini O harfi.]

Hal 12 **a.b. kenarı 15, b.c. kenarı 14, a.c. kenarı 13, a.d. dikey doğrusu 12 ve yüzölçümü 84 olan bir a.b.c. üçgeni olsun; bu üçgende a.b. doğrusu üzerinde, a köşesine 3 mesafede bir e noktası bulunmaktadır ve bu noktadan, b.c. kenarını f noktasında bölen ve üçgenden yüzeyin yarısını ayıran bir doğru çiziyorum; e.f. ve b.f. uzunluklarını araştırınız.** İki üçgenin var, a.b.c. ve e.b.f.; a.b.'yi 15 ve a.d. dikey doğrusunu 12 yap, b.e.'yi de 12 yap, zira a.b. olan 15'ten 3 çıkarırsan geriye 12 kalır. Dolayısıyla şöyle de: 15 olan a.b. bana 12 dikey doğrusunu veriyorsa, 12 olan b.e. bana ne verir? 12 ile 12'yi çarp, 144 eder; 15'e böl, 9,6 çıkar; bununla 84'ün yarısı olan 42'yi böl, 4,375 çıkar, bunu iki katına çıkar, 8,75 olur. b.f. bu kadardır. e.f.'nin ne kadar olduğunu bilmek için de, dikey doğru olan 9,6'yı kendisiyle çarp, 92,16 eder; ardından 12 olan b.e.'yi kendisiyle çarp, 144 eder; 92,16'yı çıkar, geriye 51,84 kalır ve b noktasından dikey doğrunun indiği yere kadar olan b.e., ki bu 12'dir; kendisiyle çarp, 144 eder, 1 çıkar [?], kendisiyle çarpılınca 2,56 eder, 92,16'ya ekle, 94,72 eder ve 94,72'nin kökü e.f.'dir; b.f. ise 8,75'tir.

[Not: Tezyini E harfi.]

Hal 13 a.b. kenarı 15, b.c. kenarı 14, a.c. kenarı 13 olan a.b.c. üçgenidir; c açısından çıkan ve a.d. dikey doğrusunu e noktasında, a.b. kenarını f noktasında kesen bir doğruyla bölünmüştür ve a.f. 5'tir; bulunmak istenirse a.e., d.c., e.c., f.c. ne kadardır. a.d. dikey doğrusunu 12 yaparsın ve b.c. tabanına d noktasında iner; b.d.'yi 9 ve d.c.'yi 5 yaparsın. Ve c açısından çıkan doğrunun f noktasına gittiği ve 15 olan a.b.'yi a açısına 5 mesafede böldüğü söylenmiştir, bu da a.b. doğrusunun bir parçasıdır. Dolayısıyla f noktasından a.d.'ye paralel bir doğru çizilirse, b.d.'yi g noktasında kesecektir, bu da b.d. doğrusunun üçte biri olan d.g. olacaktır; çünkü f noktasından inen, a.d.'ye paralel dik doğru a.b. ile b.d.'yi bir orantı dahilinde böler; f.a., a.b.'nin 5'idir, dolayısıyla d.g., b.d.'nin 4'ü [?] olacaktır ve b.d. 9'dur; bundan ötürü d.g. 3'tür ve b.g. 6'dır. b.f.'nin 10 olduğu elindedir, bu da 15 olan a.b.'nin bir kısmıdır; 10'u kendisiyle çarp, 100 eder. Şimdi 6 olan b.g.'yi kendisiyle çarp, 36 eder; 100'den çıkar, geriye 64 kalır ve 64 f.g.'dir, yani 8'dir. Ve c.d.'nin 5, d.g.'nin 3 olduğu söylenmiştir; birbirine eklendiklerinde 8 ederler; kendisiyle çarp, 64 eder; yine 8 olan f.g.'yi de çarp, o da 64 eder; 64 ile birleştir, 128 eder ve 128'in kökü f.c.'dir, zira f.c., dik açı olan g açısının karşısındadır. Öyleyse Öklid'in birinci kitabının sondan bir önceki önermesi uyarınca f.g. ve g.c. iki doğrusunun toplamı ne kadardır. d.e.'yi bilmek istersen şöyle de: 8 olan c.g. bana 8 olan f.g.'yi veriyorsa, 5 olan c.d. bana ne verir? 5 ile 8'i çarp, 40; 8'e böl, 5 çıkar. Ve d.e. 5'tir; a.e. ise 12'ye kadar olan kalandır, yani 7'dir. Şimdi c.e. için şöyle yap: 5 olan c.d.'yi kendisiyle çarp, 25 eder ve d.e. 5'tir, kendisiyle çarp 25 eder, 50 eder ve 50'nin kökü c.e.'dir; çünkü f.g.'yi 8 yaparsın ve d.e. 5'tir, 8'den çıkar, geriye 3 kalır; kendisiyle çarp, 9 eder ve d.g. de 3'tür, kendisiyle çarpılınca o da 9 eder, 9 ile birleşince 18 eder ve 18'in kökü e.f.'dir, aradığımız da buydu.

[Not: Büyük bir şema, harflerle (a, b, c, d, e, f, g, h) etiketlenmiş geometrik şekilleri göstermektedir.]

[s. 91] [Not: Büyük bir şema, etiketler ve sayısal değerler içeren dört kare şeklini göstermektedir.]

4 ile 4, 16 eder; o karenin yüzölçümü bu kadardır, yani 16'dır. Eşit açılara sahip her kare için de aynı şekildedir.

Latus 4 Bir kenarı 6 olan karenin çapının [köşegeninin] büyüklüğü bulunacaktır. Kare a.b.c.d. olsun ve her bir kenarı 6 olsun. a açısından c açısına bir doğru çekilsin; bu doğru kareyi iki eşit parçaya böler, zira benzer ve eşit olan iki üçgen meydana getirir, yani a.b.c. ile a.d.c. üçgenleri; bunlar a.d.'ye eşittir ve b.c. de a.d.c.'ye eşittir, a.c. ise her ikisinin de tabanıdır, bu yüzden birbirlerine eşittirler. Ve Öklid'in birinci kitabının sondan bir önceki önermesi gereğince, üçgenin dik açı karşısındaki kenarının [karesinin], dik açıyı oluşturan iki kenarın [karelerine] eşit olduğunu elde edersiniz. Dolayısıyla, her bir kenarı 6 olan a.b.c.d. karesinin çapı olan ve a.c. çapının karşısındaki dik açıyı oluşturan a.c. doğrusu için, 6'yı kendisiyle iki kez çarpıp birbirine ekleyin, 72 eder ve 72'nin kökü a.c. çapı olacaktır. Ve şayet karenin çapı 8 olsaydı, kenarı ne olurdu? 8'i kendisiyle çarpın, 64 eder; yarısını alın, 32'dir ve 32'nin kökü mezkûr karenin kenarı olacaktır.

Latus 15 Ve yüzeyi 4 kenarının iki katı olan karenin kenarı bulunacaktır. Cebirde karenin census [Not: bilinmeyenin karesi], kenarının ise kök, yani şey [Not: bilinmeyen] olarak anlaşıldığını bilirsiniz. Şöyle kurun, bir census vardır ve bu 8 şeydir [Not: bilinmeyendir], zira 4'ün iki katı olan 8'e eşittir; ilgili fasıl der ki, şeyleri census'a bölersiniz ve çıkan sonuç şeyin değeridir. 8'i 1'e bölün, sonuç 8 çıkar ve 8, kenar olarak konulan şeyin değeridir. Sağlamasını yapın, 8 idi; 8'i kendisiyle çarpın, 64 eder ve her biri 8 olan 4 kenarı 32 eder; kare ise 64'tür, bu da dört kenarı olan 32'nin iki katıdır, bu da öne sürülen iddiadır.

Latus 16 Dört kenarına ve sayı olarak 60'a eşit olan bir kare vardır; kenarı bulunacaktır. Böyle bir karenin bir census ve kenarının 1 şey olduğunu söyleyin; 4 kenarı 4 şey olacaktır. Dolayısıyla 1 census, 4 şeye ve sayı olarak 60'a eşittir. Kural der ki, census'lar şeylere ve sayıya eşit olduğunda, şeylerin yarısını alıp kendisiyle çarparsınız ve çıkan sonucu sayıyla toplarsınız; toplamın kökü ile şeylerin yarısının toplamı şeyin değeridir. Dolayısıyla, 4 şeye ve sayı olarak 60'a eşit 1 census'unuz vardır; şeylerin yarısını alın, 2 olacaktır; kendisiyle çarpın 4 eder, 60 ile toplayın 64 eder; 64'ün kökü ile şeylerin yarısı olan sayının toplamı, karenin bir kenarı olduğunu varsaydığımız şeyin değeridir; 64'ün kökü 8'dir; şeylerin yarısı olan 2'yi buna ekleyin, 10 eder; bu da bir kenar olarak kendisiyle çarpıldığında 100 eder ve dört kenarı 4 kere 10'dan 40 eder, bu da 60 ile toplandığında istediğimiz gibi 100 eder.

Latus 17 Ve eşkenar karenin yüzeyinden dört kenarı çıkarıldığında geriye 3 kalır; kenarı neydi? Söylendiği gibi, kare 1 census ve kenar 1 şeydir; dört kenar 4 şeydir. Dolayısıyla 4 şey, 1 census ve sayı olarak 3'e eşittir. İlgili fasıl der ki, census ve sayı şeylere eşit olduğunda, şeylerin yarısı alınır, kendisiyle çarpılır ve sayı çıkarılır; kalanın kökü ile şeylerin yarısının toplamı şeyin değeridir. 1 census'a eşit 4 şeyiniz vardır; şeyleri [ikiye] bölün, 2 olacaktır; kendisiyle çarpın 4 eder, sayı olan 3'ü çıkarın, geriye 1 kalır; 1'in kökü ile şeylerin yarısı olan sayının toplamı, kenar olarak varsaydığımız şeyin değeridir. Dolayısıyla 3 idi; kendisiyle çarpın 9 eder, 4 kere 3 yani 12 olan dört kenarını çıkarın, aradığımız gibi geriye 3 kalır.

Latus 18 Ayrıca bir eşkenar karenin dört kenarı, yüzeyinin 3'üne [üçte birine?] eşittir; kenarların büyüklüğü aranmaktadır. 4 şeye eşit 3 census'unuz vardır; bunu 1 census'a indirgeyin. 18 şeye eşit 1 census elde edersiniz; 18'i 1'e bölün, sonuç 18 çıkar; bir kenar olan şeyin değeri bu kadardır.

[s. 92] PRIMUS 4 a iiii

karenin kenarı kendisiyle çarpıldığında 324 eder ve 324'ün 3 katı 972'dir. Ve her biri 18 olan 972 kenar [?], 4 kere 18 ise 72 eder, bu da 324'ün 3 katıdır [?]. [Not: 19. Durum]

Çapı kenarından 6 fazla olan eşkenar kare; kenarın araştırılması.

[Not: Süslemeli bir E başlangıç harfi.]Kenarı 1 olsun ve çarpıldığında 1 kere 1, 1 eder. Dolayısıyla çapın 1 artı 6 olduğunu söyleyeceksiniz. Çarpıldığında 1 artı 6, 1 ve 36 eder; 1'deki sayılar ve geriye kalan kısımlar; her iki taraftan 1 çıkarın ve 12 ile 36'ya eşit 1 elde edersiniz; 36 sayısı 72 eder ve kısımların yarısı olan 6 ile toplanan 72, 72 değerindedir [?]. Bunun bir kenar olduğunu varsayalım; dolayısıyla 6 artı kök 72 idi ve çap 12 artı kök 72 idi, vb. [Not: 20. Durum]

[Not: Süslemeli bir E başlangıç harfi.]Bir karenin kenarı çapıyla çarpılırsa, bundan 32 hâsıl olur. Kenarı ve çapı neydi?

Bilirsin ki çap, iki kenarı birbiriyle birleştikten sonra onları eşit kılar. Dolayısıyla, bir kenarın 1 olduğunu söyle; kendisiyle çarpıldığında 1 eder, iki katı alındığında 2 eder ve 2 çaptır. 2'yi ve artı bir kenar olan 1'i çarpmalısın; 1 ile çarpıldığında 1 eder ve 1 ile 2 çarpıldığında 2 eder, bunlar da 32'ye eşittir. 1'e indirge, 1'in 16'ya eşit olduğunu bulursun. Dolayısıyla değer 32, 16'dır; bir kenarın 1 ve 16 olduğu söylenmişti, 2 kendisiyle çarpıldığında 4 eder, iki katı 8 eder. Dolayısıyla çap 8'dir. 2 ile çarpıldığında 4 eder, 4 kere 8 ise 32 eder; bu da sorulan 32'dir. [Not: Casus 21]

[Not: Tezyini bir E harfi.] Bir karenin alanı çapı ile çarpıldığında 500 eder. Kenarı neydi, çapı neydi?

Kenarını 1 kabul et, 1 ile çarpılmış, artı çapın kuvveti ve dolayısıyla iki katı 2; karenin alanı ile çarpıldığında 500 ettiğini söyleriz. 1'e indirge, 1 ile 2 çarpıldığında küpün 2'si eder. Küpün 2'sinin 500'e eşit olduğunu bulursun. 50000'e indirge. Küpün 1'inin 125000'e eşit olmasına indirge; 5'in kökü, küpkök 50 değerindedir ki bu da bir kenardı. Karenin kenarı bir sayı olarak ikiye katlandığında 100 eder, yarısı 50'dir ve 10 çaptır. 10 ile 50 olan alan çarpıldığında 500 eder. Böylece kenarının 50, çapının ise 100 olduğunu bulursun. [Not: Casus 22]

[Not: Tezyini bir A harfi.] Karelerin kenarlarından, çaplarından ve alanlarından söz ettikten sonra, şimdi de bunların doğru çizgilerle bölünmesinden meydana gelen bazı şeylerden bahsedelim; örneğin, a.b.c.d. kare alanı 36 ise ve a açısına yakın a.b. doğrusundan başlayan e.f. doğrusu ile eşit parçalara bölünmüşse, bu doğrunun miktarını ve f'nin c açısından ne kadar uzakta olduğunu araştırmalısın. [Not: z. d.]

a.b.c.d. karesinin bir kenarının 6 olduğunu bilirsin ve bunu, a.b. doğrusu üzerinde a'ya 1 mesafede bulunan e noktasından başlayan bir doğruyla yarıya bölmek istersin; alanın da 36 olduğunu bilirsin. Bu sebeple kareyi önce k noktasında kesişecek olan a.d. ve b.c. köşegen doğrularıyla böl, ardından e noktasından k'den geçen ve c.d.'yi f noktasında bölecek bir doğru çiz. e.f. doğrusunun a.b.c.d. alanını eşit olarak böldüğünü söylerim, zira c.f.'nin c.d.'ye oranı ne ise, e.b. tabanının b.a.'ya oranı da odur; e.b.k. üçgeni, c.k.f. üçgenine eşit ve benzerdir; a.d. doğrusu kareyi eşit parçalara böler ve e.f. doğrusu iki benzer ve eşit üçgen meydana getirir, yani a.e.k. ve d.f.k. Dolayısıyla, a.c.d. üçgeninden d.f.k. üçgeni çıkarıldığında, geriye e.b.d.k.'ye eşit olan a.c.f.k. kalır. Bu yüzden a.c.f.k.'ye a.e.k. üçgeni eklendiğinde, b.c.d., bunun kenarı 6'dır ve a.e. 1'dir, böylece f.d. 1 olur; 6 olan c.d.'den çıkarıldığında, geriye 5 olan c.f. kalır. e noktasından a.c.'ye paralel, c.f.'yi g noktasında bölen bir doğru çiz. c.g.'yi 1 olarak çiz, 5 olan c.f.'den çıkar, geriye 4 kalır. Böylece bir e.f.g. üçgenin olur ve e.g. yüksekliği 6'dır; yüksekliği, g.f. tabanının yarısı olan 2 ile çarpmanın üçgenin alanını verdiğini bilirsin. Bu sebeple 2'yi 6 ile çarp, 12 eder; buna bir kenarı 1, diğeri 6 olan a.e.c.g. alanını eklersin. 1'i 6 ile çarp, 6 eder. 12'ye ekle, 18 eder; bu da a.c.b.d. alanının yarısıdır

[Not: Geometrik bir şemada köşegenler ve doğrularla bölünmüş, a, b, c, d, e, f, g, k harfleriyle ve 18, 19, 20, 21, 22 sayılarıyla etiketlenmiş kareler gösterilmektedir.]

[s. 93] [Not: 23, 24, 25 ve 26 olarak etiketlenmiş dört geometrik şema, karelerin ve üçgenlerin bölünüşünü göstermektedir.]

ki bu da 36'dır. e.f. doğrusunu bilmek için, 4 olan g.f.'yi kendisiyle çarp, 16 eder; ardından 6 olan e.g.'yi kendisiyle çarp, 36 eder; 16 ile topla, 52 eder ve e.f. [kök] 52'dir, çünkü dik açı olan g açısının karşısındadır; nitekim bunun karşısındaki dik açıyı içeren doğrular, yani e.g. ve g.f. kadardır, vb.

[Not: Tezyini bir E harfi.] Bir kenarı 6 olan a.b.c.d. karesinde, a.b. doğrusu üzerinde 1'e yakın e noktasından başlayan doğru alandan bir parça ayırırsa, bölen doğrunun miktarı ne olur ve c.d.'ye nerede değer? Önce a.b.'nin kenarı olan a.l.'yi al ve o noktasından a.c.'ye paralel, c.d. doğrusuna o noktasında değen bir doğru çiz; e noktasından e.m.'yi çiz ve l noktasından e.m.'ye paralel, c.d.'yi f noktasında kesen bir doğru çiz, ardından e.f.'yi çiz. e.f. doğrusunun a.b.c.d. alanının bir kısmını ayırdığını söylerim, çünkü e.f. doğrusu l.m. doğrusunu K noktasında eşit parçalara böler ve e.l.k. ile f.m.k. olmak üzere iki benzer ve eşit üçgen meydana getirir. l.m. doğrusunun a.b.c.d. alanından pay aldığını söylemiştim, dolayısıyla a.l.c.m., a.b.c.d.'nin bir parçasıdır; zira e.l.k. üçgeni a.l.c.m.'den çıkarılıp yerine e.l.k.'ye eşit olan f.m.k. üçgeni verildiğinde, belirtildiği üzere a.l.c.m.'ye eşit a.e.c.f. kalacaktır. e.f. doğrusunu bulmak istersen şöyle yap, 1 olan a.e.'ye sahipsin, e noktasından a.c.'ye paralel, c.d.'yi f noktasında kesen bir doğru çiz, c.f. 3'tür; 1 çıkar, geriye 2 kalır; kendisiyle çarp, 4 eder; 6 olan e.h.'yi kendisiyle çarp, 36 eder; bunları topla, 4 ile 40 eder ve 40'ın kökü, a.b.c.d. alanından ayıran ve c.d.'yi f noktasında kesen e.f.'dir. c.m. 2'dir, bu da 6'nın [üçte biri?] olan a.l.'ye eşittir; m.f. ise her biri 1 olan a.e. ve e.l.'ye eşittir; 2 olan c.m.'ye eklendiğinde c.f. 3 olacaktır. Böylece e.f. doğrusu c.d.'yi f noktasında keser ve c.f. 3'ü böler.

[Not: Süslemeli bir E harfi.] Ve her bir kenarı 6 olan a.b.c.d. karesinin 24. [durumuna] gelince, a.d. çapına eşit mesafedeki bir doğrudan, doğrunun miktarı nedir ve a.b. veya b.d.'yi nerede kesecektir? Araştır. Bilirsin ki a.d. ve b.c. çapları k noktasında kesişir ve k.b., 18'in kökü olan a.b.d. üçgeninin yüksekliğidir; kendisiyle çarpıldığında 18 eder ve sen 36'nın olan 12'yi istersin. Bu nedenle şöyle de: Eğer 18 olan a.b.d. üçgeni bana 18 yükseklik verirse, bana ne verecektir? 12 ile 18'i çarp, kökünü al, köke böl, 144 ve 324 elde edersin. Şimdi 144 ile 324'ü çarp, 46656 eder, 324'e böl, 144 gelir ve 144'ün kökü r.n. olan yüksekliktir, bunu g. olarak ikiye katlarsan 48 eder ve 48, e.f. olan bölücü doğrudur. Ve dik açı olan b açısının karşısındadır ki bu b.e. ve b.f.'ye eşittir. Bu nedenle e.f.'nin kuvveti olan 48'i böl, 24 elde edersin ve 24'ün kökü b.f.'dir, böylece b.f. ve e.f. ve 2, 48'dir.

[Not: Süslemeli bir E harfi.] Doğru, a.b. doğrusu üzerinde a'ya 1 yakınındaki e noktasından başlayarak b.c.'yi k noktasında ve c.d.'yi f noktasında bölerek, her kenarı 6 olan a.b.c.d. kare yüzeyinden 25 çıkarır; e.k., k.b., k.f., k miktarlarını araştırmak isterim. Karelerin bölünmelerinin ikincisinden elinde vardır ki e.b. 5'tir ve c.f. 3'tür; bunları birbirine ekle, 8 eder. Bu nedenle eğer 8, 6 olsaydı, 3 ne olurdu? 3 ile 6'yı çarp, 18 eder, 8'e böl, 2 gelir. Bu nedenle g, 2'dir ve bu g.k.'ye eşittir ve k.h. 3'tür ki bu kenar olan a.6'ya kadar olan kalandır. Ve Öklid ile kanıtlanmıştır ki çapın kestiği her paralel yüzey paraleller üretir, bu nedenle c.g.'nin 24 ve g.k.'nin 10 olduğunu ve c.k.'nin b.c. çapının parçası olduğunu söyleyeceğiz. Ve h.k.'nin 34 olduğu elindedir, kendisiyle çarp 14 eder, ikiye katla 28 eder, yani b.c. çapının diğer parçası olan bu k.b.'nindir. Ve e.f. doğrusunun parçalarına gelince, c.f. ve c.g.'nin 2 olduğu elindedir; 3'ten çıkar, 1 kalır, kendisiyle çarp 1 eder, 5 ile topla, 5 eder ve 5'in kökü e.f.k.'dir. Şimdi e.k. için, a.l.'nin 25 olduğu elindedir, 1 olan a.e.'yi çıkar, 1 kalır, kendisiyle çarpıldığında 1 eder ve 3 olan l.k.'yi kendisiyle çarp, 14 eder, buna 1 ekle, kalır ve 5'in kökü e.f.c.k.'dir, 10 için c.k., 28 için b.k. ve kök 5 f.k.'dir.

[Not: Süslemeli bir E harfi.] Her kenarı 6 olan a.b.c.d. karesinin a.b. kenarının e noktasından başlayan, a'ya 1 yakın olan ve doğrunun kendisi 6 olan, a.b. doğrusu üzerindeki f noktasında sonlanan, a.b.c.d. yüzeyinden eksilten ve a.b.d.'yi kesen doğru bulunabilir. Bölücü doğru 6 olduğundan, kendisiyle çarp 36 eder ve de ki e.b. 5'tir, çarp 25 eder, 36'dan çıkar, 11 kalır ve 11 b.f.'dir, çünkü e.f., dik açı olan b açısını içeren e.b. ve b.f.'ye eşittir.

[s. 94] PRIMUS 5

e.b.f. üçgeninin yüzeyi, yüksekliğin taban e.f.'nin yarısıyla çarpılmasından meydana gelir. Öyleyse e.f. üzerine düşen yüksekliği bul ki bu 3'tür, 62 ile çarp, 9 eder, 9'u 7 ve 2/3 ile çarp, 68 ve 3/4 eder ve 68 ve 3/4 e.f.t. yüzeyidir. e.b. 5'tir ve b.f. 8'dir.

¶ Eşkenar beşgenin 5 kenarı ve 5 açısı olduğu kaydedilmelidir. Bu şekilde kenarlar, içine çizildiği dairenin çapından elde edilebilir. Kenar vasıtasıyla, içine çizildiği dairenin çapı elde edilebilir. Kenar vasıtasıyla, beşgen açısının karşısında duran kiriş elde edilebilir. Kiriş vasıtasıyla kenar. Bunlar vasıtasıyla yüzey bulunur. ¶ Her eşkenar beşgende, içine çizildiği dairenin çapının kuvvetinin kenarının kuvvetine oranı, 16'nın 10 eksi 62,20'nin köküne oranı gibidir. Örnek.

[Not: Geometrik bir çizim, bir daire içine çizilmiş, a, 4, 27, 8 ve 6 noktalarıyla etiketlenmiş bir beşgeni tasvir etmektedir.]

Durum 27. Eşkenar beşgenin kenarı 4'tür, içine çizildiği dairenin çapını bulmak için. Yukarıda elinde vardır ki onu çevreleyen dairenin çapının oranı, 10 eksi 62,20'nin kökünden kalanın 4'e 8'i gibidir, ya da 16 olan çapın kuvvetinin 10 eksi 62,20'nin kökü olan kenarın kuvvetine [oranı] demek istersin. Öyleyse de: Eğer 10 eksi 62,20'nin kökü 4 verirse, bunu 62'ye indirge, 16 eder, 16 ile 16'yı çarp, 256 eder. 10 eksi 62,20'nin köküne böl, böleni şöyle bul: 10 eksi kök 62,20 ile 10 artı kök 62,20'yi çarp, 8 eder ya da bölenin budur, 10 ile 256'yı çarp, 2560 eder, bunu 80'e böl, 32 gelir. Aklında tut: 256'yı 62'ye indirge, 65536 eder, bunu kök 62,20 ile çarp, 1310720 eder. Şimdi 80 olan böleni kök 62'ye indirge, 6400 eder, 510720'yi [?] böl, 204 ve 3/4 gelir. Onu çevreleyen dairenin çapı bu kadardır, yani ilkinin kökü ki bu aklında tuttuğun 32'nin üzerine konulmuş 62,204 ve 3/4'ün kökünü eder.

Casus 28. [Not: Geometrik bir çizimde, bir daire içine çizilmiş ve b, 5, 28, g, t, d, e ve f noktalarıyla etiketlenmiş bir beşgen betimlenmektedir.] Eşkenar beşgeni çevreleyen dairenin çapı verildiğinde, kenarını bulmak. ¶ Beşgen a.b.c.d.e.f. olsun. İçine çizildiği dairenin çapı f olsun. Öklid, 13. Kitap 8. Önerme'de, altıgenin kenarı ile ongenin kenarı birbirine eklendiğinde, küçük parçanın bütün doğruyla çarpımının büyük parçanın kendisiyle çarpımına eşit olması yoluyla, orta ve uç orana göre bölünmüş bir doğru meydana getirdiğini söyler. Dolayısıyla de ki, ongenin kenarı kök 1 artı olsun, altıgenin kenarı olan kök 6 ile birleştiğinde kök 1 artı kök 6 eder; 1 artı kök ile 6 artı kökü çarp, 6 artı kök, artı 1 artı kök, artı 6 artı kök eder. Ve bu, büyük parça olan 6'nın çarpımına eşit kılınmalıdır ki kendisiyle çarpıldığında 36 eder. Elinde 36 sayısına eşit 1 artı kök ve 6 artı kök var. Kökü yarıya böl, 3 olur, kendisiyle çarp 9 eder, 36 olan sayıya ekle, 45 eder; 45'in kökü ongenin kenarıdır. Ve yukarıda denmişti ki, aynı daire içine çizildiğinde ongenin kenarının karesi ile altıgenin kenarının karesinin toplamı, beşgenin kenarının karesine eşittir. Bu nedenle kök 45 eksi 3 ile kök 45 eksi 3'ü çarp, 54 eksi kök 1620 eder; buna altıgenin karesi olan 36'yı ekle, 90 eksi kök 1620 eder. Beşgenin kenarı işte bu kadardır, yani çapı kök 11 olan daire içine çizilen, 90'dan geriye kalanın kökü, 62.1620'nin kökünü çıkar vb.

Casus 29. [Not: Süslemeli bir L başlangıç harfi.] a.b.c.d.e. beşgeninin beşgen açısını gören kiriş ya da beşgen kirişi, böylesi bir beşgenin kenarı 12 olduğuna göre, bunu bulmak. ¶ Bilmelisin ki kenarın kökü, orta ve iki uç orana göre bölünmelidir, zira büyük parça beşgenin kenarıdır. 12 olan 1 kirişine sahipsin, öyle iki parça yap ki küçük parçanın bütünle çarpımı diğer parçanın kendisiyle çarpımına eşit olsun. Kök 144 eksi kök... eder, 12 eksi kök ile 12 eksi 1'i çarp, 144 eksi 24 kök eder... parçaları çıkar, elinde 1 kök ve 144 sayısı kalır ve 3 köke eşittir, kökü yarıya böl, 18 olur, kökü kendisiyle çarp, 324 eder, 144 olan sayıyı çıkar, geriye 180 kalır ve 180'in kökü eksi kökün yarısı olan 13, köke bedeldir, zira küçük parça budur; büyük parçaya sahipsin ki 12'ye kadar olan kalandır, o da kök 180 eksi 6'dır, beşgenin kenarı işte bu kadardır, zira farz edersen ki

[s. 95] [Not: Her biri tepe noktaları a, b, c, d, e olarak etiketlenmiş içe çizili birer beşgen içeren, 29, 30 ve 31 olarak numaralandırılmış üç dairesel çizim.]

1 büyük parçadır, 12 eksi 1 eder. Küçük olan 1 ile 4'ün çarpımı 4 eder. 12 çarpı 12 eksi 1, 144 eksi 12 eder. Elinde 144'e eşit 1 var. Şeyleri yarıya böl, 6 olur, kendisiyle çarp 36 eder, sayıya ekle, 180 eder ve 180'in kökü eksi 6, yukarıdaki gibi beşgenin kenarıdır. [Not: Casus 30]

Eşkenar a.b.c.d.e. beşgeninin kenarı 4'tür, beşgen açısını gören kirişi veya beşgen kirişini görmek için. Yukarıda demiştik ki kirişin miktarı, orta ve iki uç orana göre bölünmelidir, zira büyük parça beşgenin kenarıdır. Fakat elimizde beşgen açısının kirişi yok, lakin bir parçası var, yani beşgenin 4 olan bir kenarı, ki bu büyük parçadır. O halde beşgen açısını gören kirişin 4 artı i olduğunu varsayalım, dolayısıyla küçük parça 1'dir. 1 ile 4 artı i'yi çarp, 4 artı i eder. Sonra 4 ile 4'ü çarp, 16 eder. Elinde 1'e eşit 4 ve 16 sayısı var. Şeyleri yarıya böl, 2 olur, kendisiyle çarp 4 eder, 16 olan sayıya ekle, 20 eder ve şeylerin yarısı olan 20'nin kökü eksi 2, şeye bedeldir. Ve biz küçük parçanın 1 olduğunu varsaymıştık, dolayısıyla kök 20 eksi 2 idi, bu da 4 ile birleştiğinde 20 artı 2 eder. Dolayısıyla beşgen açısını gören kiriş, beşgenin kenarı 4 olduğunda, kök 20 artı 2'dir. [Not: Casus 31]

Eşkenar beşgenin kenarının çarpımı ile beşgen açısını gören kirişin çarpımının toplamı 21 eder. Kenarın, kirişin ve onu çevreleyen dairenin çapının miktarını bulmak için. Kenarı bilinmeyen a.b.c.d.e. beşgenine sahipsin. Bu nedenle bu kısımların bilindiği bir beşgen bularak bunu orantı yoluyla yapmak istersin; bu da çapı 4 olan dairenin içine çizilmiş olan beşgendir. Kenarının kuvveti [Not: karesi] 10 eksi kök 20'dir. Beşgen açısının kirişinin kuvveti 10 artı kök 20'dir, bunlar birbirine eklendiğinde 20 eder. Şimdi 4 olan çapı köke indirge, 16 eder. Bu sebeple şöyle de: 20, çapın kuvvetinden 16 verirse, 21 ne verir? 16 ile 21'i çarp, 336 eder, bunu 20'ye böl, 16 ve 4/5 çıkar. Dairenin çapının kuvveti bu kadardır. Şöyle yap: 16, 10 eksi kök 20 verirse, 16 ve 4/5 ne verir? 10 ile 16 ve 4/5'i çarp, 168 eder, bunu 16'ya böl, 10 ve 1/2 çıkar. Şimdi 16 ve 1/2'yi [?] kendisiyle çarp, 282 ve 1/4 eder, bunu 20 ile çarp, 5644 ve 1/2 [?] eder. Bunu, köke indirgenip 256 olan 16'ya böl, 11 ve 22/25 [?] çıkar. Dolayısıyla kenarın kuvveti 10 ve 1/2 eksi kök 22 ve 22/25'tir. Benzer şekilde 10 artı kök 20 olan b.e. kirişi için de yap; 16, 10 artı kök 20 verirse, ne verir? 10 ve 1/2 artı kök 22 ve 22/25 verecektir. Bu sebeple beşgen açısının kirişi, 10 ve 1/2'ye eklenen kök 22 ve 22/25'in oluşturduğu toplamın köküdür; kenar ise 10 ve 1/2'den kök 22 ve 22/25 çıkarıldığında kalan farkın köküdür. Birbirine eklendiğinde 21 eder, zira 10 ve 1/2 artı 10 ve 1/2, 21 eder; eksi kök 22 ve 22/25 ile artı kök 22 ve 22/25 birbirine eklendiğinde hiçbir şey kalmaz. Böyle bir beşgenin içine çizildiği dairenin çapı, kök 16 ve 4/5'tir. [Not: Casus 32]

**Eşkenar a.b.c.d.e. beşgenidir; kenarı kendisiyle çarpıldığında ve beşgen açısının kirişi kendisiyle çarpılıp bu toplamlar bir araya getirildiğinde ve bu toplamdan beşgeni çevreleyen dairenin çapının kuvveti çıkarıldığında geriye 20 kalır. Kenarın ne olduğunu, kirişin ne olduğunu ve çapın ne olduğunu aramak için.**

Söylendiği üzere, bu kısımların bilindiği beşgene sahipsin, bu yüzden orantı yoluyla yap. Öncekinden ötürü kenarın kuvveti ile kirişin kuvvetinin 20 ettiğini, bunun da çapın kuvveti olarak 16'yı verdiğini biliyorsun. Bunu 20'den çıkar, geriye 4 kalır. Bu sebeple şöyle de: 4, 20 verirse, 20 ne verir? 20 ile 20'yi çarp, 400 eder, 4'e böl, 100 çıkar. 20'nin çaptan 16 verdiğini biliyorsun, 100 ne verir? 16 ile 100'ü çarp, 1600 eder, 16'ya böl, 100 çıkar ve kök 80 [?] çaptır. Şimdi şöyle de: 16 olan çap 10 eksi kök 20 verirse, 80 ne verir? 10 ile 80'i çarp, 800 eder, köke indirgenip 256 olan 16'ya böl, 500 çıkar. Dolayısıyla kenarın kuvveti 50 eksi kök 500'dür ve beşgen açısının kirişi 50 artı kök 500'dür, yani kuvveti böyledir. Bu sebeple 50 eksi kök 500 olan kenarın kuvveti ile beşgen açısını gören çizginin 50 artı kök 500 olan kuvveti birleştirildiğinde 100 eder, bundan çıkar...

[s. 96] PRIMVS 6

[Not: Bir daire içine çizilmiş, a, b, c, d, e noktalarıyla ve 32 sayısıyla etiketlenmiş bir beşgeni gösteren geometrik çizim.]

Ve çapın kuvvetini, istendiği gibi geriye 20 kalacak şekilde koy. [Not: Casus 33] Eşkenar a.b.c.d.e. beşgenine bir kenar verilir ve beşgen açısını gören çizgi kendisiyle çarpıldığında ve içine çizildiği dairenin çapı kendisiyle çarpıldığında ve birbirine eklendiğinde 40 eder. Kenarın miktarının, beşgen açısını gören çizginin ve dairenin çapının bulunması aranır. Bulunan beşgende kenarın kuvvetinin ve beşgen açısını gören çizginin 20 olduğunu ve çapın kuvveti 16 olarak verildiğinde bunların [eklendiğinde] 36 ettiğini biliyorsun; bu da 40 ile çarpıldığında 640 eden 40'ı verecektir, bu da 36'ya bölündüğünde 17 verir [?], ki bu da çapın kuvvetidir. Şimdi 16'yı al, kenar olan 10 eksi karekök 20'yi al, bu da 17 ile çarpıldığında 177 [?] eden 17'yi [?] verecektir, 16'ya bölündüğünde 11,44 verir. Sonra 17'yi bir kareköke getir, 316 [?] eder, bu da 20 ile çarpıldığında 6320 eder ve bunun kareye getirilen 16'ya, yani 256'ya bölünmesi 24,14336'yı verir, yani 24,14336'nın kareköküdür. Dolayısıyla kenar 14 [?] eksi 24,14336'nın kareköküdür, kenarın kuvveti böyledir ve beşgen açısını gören çizginin kuvveti 14 [?] artı 24,14336'nın kareköküdür; bunlar birbirine eklendiğinde 22 [?] eder ve dairenin çapının kuvveti olan 17'nin eklenmesiyle 40 eder. Ve beşgenin kenarının, yukarıda konulan 11 eksi 24,14336'nın karekökünün kalan farkının karekökü olduğunu ve onu çevreleyen dairenin çapının 17'nin karekökü olduğunu bulursun. [Not: Casus 34]

[Not: Bir daire içine çizilmiş, a, b, c, d, e noktalarıyla ve 33 sayısıyla etiketlenmiş bir beşgeni gösteren geometrik çizim.]

Kenarı 4 olan eşkenar beşgenin beşgen açısından, açının karşısındaki kenara bir dikme iner; dikmenin miktarının bulunması gerekir. Şöyle yap, her bir kenarı 4 olan a.b.c.d.e. beşgenine sahipsin ve beşgenlerin niceliği gereğince, beşgen açısının karşısında uzanan doğrunun 20'nin karekökü artı 2 olduğunu ve her biri 20'nin karekökü artı 2 olan a.c. ile a.d.'nin [?] bir a.c.d. üçgeni oluşturduğunu bilirsin; bunun tabanı ise beşgenin kenarı olan c.d.'dir, yani 4'tür. Dolayısıyla a açısından inen yükseklik a.c.d. üçgeninin tabanına iner ve onu f noktasında iki eşit parçaya böler. a.c., a.d.'ye eşit olduğundan ve her biri 20'nin karekökü artı 2 ettiğinden, Öklid'in birinci kitabının sondan bir önceki önermesi uyarınca, a.c.'nin karesi dik açıyı oluşturan a.f. ve c.f. doğrularının karelerinin toplamına eşittir ve böylece a.d.'nin karesi de a.f. ile f.d.'nin karelerinin toplamına eşittir. 20'nin karekökü artı 2 olan a.c.'yi 20'nin karekökü artı 2 ile çarpmak 320'nin karekökünü [?] meydana getirir; bundan 2 olan c.f.'nin kendisiyle çarpımı olan 4'ü çıkar. Bunu 24 artı 320'nin karekökünden çıkarınca geriye 20 artı 320'nin karekökü kalır ve bu toplamın karekökü, yani 20'nin üzerine eklenmiş 320'nin karekökünün karekökü, aranan dikme olan a.f. yüksekliğidir. [Not: Casus 35]

[Not: Bir çember içine çizilmiş, a, b, c, d, e, f noktalarıyla ve 34 sayısıyla etiketlenmiş bir beşgeni gösteren geometrik çizim.]

Kenarı 4 olan eşkenar beşgenin bir açısından, beşgen açısının karşısında uzanan doğruya bir dikme inerse, dikmenin miktarını bul. Beşgen a.b.c.d.e. olsun. Beşgen açısının karşısında uzanan doğru b.e. olsun; bunu önceki adımdan 20'nin karekökü artı 2 olarak bilirsin. Bu bir a.b.e. üçgeni meydana getirir. a açısından inen dikme b.e. üzerine f noktasında düşer ve onu iki eşit parçaya ayırır. Dolayısıyla 20'nin karekökü artı 2'nin yarısı alındığında, 5'in karekökü artı 1 eder; kendisiyle çarpıldığında 6 artı 10'un karekökü [?] yapar. Bunu a.b. kenarının karesi olan 16'dan çıkarırsan geriye 10 eksi 20'nin karekökü kalır. Dolayısıyla a.f. dikmesi, kalan 10 eksi 20'nin karekökünün kareköküdür. [Not: Casus 36]

[Not: Bir çember içine çizilmiş, a, b, c, d, e, f noktalarıyla ve 35 sayısıyla etiketlenmiş bir beşgeni gösteren geometrik çizim.]

İçine çizildiği çemberin çapı 12 olan eşkenar a.b.c.d.e. beşgeninin büyüklüğünü ve yüzey alanını araştır. Öklid'in 13. kitabının 8. önermesinde belirttiğine göre, altıgenin kenarı ile ongenin kenarı birleştirildiğinde, aynı çember içine çizildiklerinde, orta ve iki uç orana göre bölünmüş bir doğru meydana getirirler; nitekim 13. kitabın 9. önermesinde, ongenin karesi ile altıgenin kenarının karesinin toplamının, aynı çember içine çizilmiş beşgenin kenarının karesine eşit olduğunu kanıtlar. Ve böylece 13. kitabın 10. önermesinde, beşgen açısının karşısında uzanan doğrunun, büyük parçası beşgenin kenarı olacak şekilde, orta ve iki uç orana göre bölündüğünü kanıtlar. Bu nedenle, küçük parçası 1 ve büyük parçası yarıçap ile altıgenin kenarı olan 6 olacak biçimde bölünmüş bir doğru olduğunu varsay-

[s. 97] [Not: Bir çember içine çizilmiş, köşeleri merkeze ve tabana bağlayan doğruları bulunan, a, b, c, f, k harfleriyle etiketlenmiş bir beşgeni gösteren geometrik çizim.]

...hayır, ve bütün doğru 6 artı 1 olacaktır. Bu nedenle, 1 ile 6 artı 1'i çarp, 6 artı 1 eder. Şimdi 6'yı kendisiyle çarp, 36 eder; bu sayı 1 ve 6'ya eşittir. Bunları ikiye böl, 3 olur; kendisiyle çarp, 9 eder; 36 olan sayıya ekle, 45 eder; 45'in karekökü eksi 3, bilinmeyenin, yani ongenin kenarının değeridir. Ve yukarıda, ongenin kuvveti ile altıgenin kuvvetinin toplamının, aynı daire içine çizilmiş beşgenin kenarının kuvvetine eşit olduğu söylenmişti. 45'in karekökü eksi 3'ü, 45'in karekökü eksi 3 ile çarp, 54 eksi 1620'nin karekökü eder; buna altıgenin kenarının kuvveti olan 36'yı ekle, 90 eksi 1620'nin karekökü eder; beşgenin kenarının kuvveti böyledir, öyle ki beşgen açısını gören doğrunun kuvveti 90 artı 1620'nin kareköküdür. Ve Öklid, 14. [kitabın] 9. önermesinde, beşgenin içine çizildiği dairenin çapının doğruları ile beşgen açısını gören doğrunun doğrularının çarpımının bütün beşgenin yüzeyini verdiğini kanıtlar. Ve ben de, içine çizildiği dairenin çapının doğruları ile beşgen açısını gören doğrunun tamamının çarpılmasının aynı sonucu verdiğini görüyorum; çünkü b.k. yüksekliğini a.b.g. üçgeninin a.g. tabanı ile çarparsan iki üçgenin yüzeyini verir ve bilirsin ki a.g. 4'tür. Unutma ki b.k.'yi a.h. ile çarpmakla 2 buçuk üçgen elde edilir, bu da yarım beşgendir. Bu nedenle a.b.'yi, b.k.'nin iki katı olan b.e. ile çarparak 5 üçgenin yüzeyi elde edilir, bu da bütün beşgendir. Öyleyse çapın doğrularını al, ki 12'dir ve g. doğruları 7'dir; kendisiyle çarp, 56 eder; bunun 90 ile çarpımı 5062 eder. Şimdi 56'nın karekökünü al, 3164 eder; bunun 1620'nin karekökü ile çarpımı 5:5:813 eder; bu toplamın karekökü, yani 5062 üzerine konan 156st'nin [?] karekökü, böyle bir beşgenin yüzeyidir. Not, altıgen, her biri içine çizildiği dairenin yarıçapına eşit olan 6 eşit kenarla çevrili bir yüzeydir ve yükseklikler vasıtasıyla yüzeyini meydana getirdiği 6 eşkenar üçgene bölünür.

[Not: Bir daire içine çizilmiş, köşeleri merkeze bağlayan doğruları bulunan ve a, b, c, f harfleriyle etiketlenmiş bir altıgeni gösteren geometrik çizim.]

Casus 37.

[Not: Süslemeli 'L' harfi] Her kenarı 6 olan a.b.c.e.d.f. eşkenar altıgeni verildiğinde, yüzeyinin büyüklüğü bulunacaktır. Böyle bir şekil beş düzgün cisim arasında bulunmasa da, eşkenar üçgenlere ayrıldığı için bundan bahsedeceğim. Bu nedenle şöyle yap, a.b.c.d.e.f. altıgenini 6 eşkenar üçgene böl. Kenarı 6 olan bunlardan birini al; kenarın kuvvetinin yüksekliğin kuvvetine oranının dörde üç olduğunu söyleyen üçgenlerin birinci [önermesi] yoluyla yüksekliği bul. Ve kenarın kuvveti 36'dır, yüksekliğin kuvveti 27 olacaktır. 36'yı sanki 3'ün kareköküymüş gibi böl, 9 olacaktır; 9'u 27 ile çarp, 243 eder; bu da 6 üçgenden birinin yüzeyidir, yani 243'ün kareköküdür. 6 üçgeni istersen, 6'yı kendisiyle çarp, 36 eder; 36 kere 243, 8748 eder ve 8748'in karekökü, kenarı 6 olan a.b.c.d.e.f. altıgeninin yüzeyidir. Böyle bir yüzey başka bir yolla da elde edilebilir. Altıgeni bir eşkenar üçgenle çakıştırırsın, öyle ki köşeleri altıgenin üç köşesine, yani a.c.e.'ye denk gelir ve n dairesinin çapına yerleştirilir. Dolayısıyla bu üçgenin yüksekliği 9'dur, bu da 12'nin 3'ünün kareköküdür ve tabanı c.e.'dir, bu da 108'in kareköküdür, çünkü yükseklik o kadardır; çaptaki bütün böylece üçgenin kendisinde bir kenar meydana getirir; bu nedenle bir kenar, c.e. tabanı olan 108'in kareköküdür. Yüksekliği bütün taban ile çarparsan, iki üçgenin yüzeyi çıkar, bu da bütün altıgenin yüzeyidir; çünkü çap olan a.d., merkez olan g.'den geçerek 6 üçgen meydana getirir. Üçü a.c.e. üçgeninin içindedir; biri a.e.g., diğeri a.c.g., öteki c.h.'dir. a.c.e. üçgeninin dışındakiler a.f.e.'yi ve a.b.c., e.d.c.'yi meydana getirir; t.a.e.g., a.f.e.'ye eşittir, çünkü a.f.e. üçgeninin a.f.'si, a.e.g. üçgeninin a.g. kenarına eşittir. Eğer a.f.e. üçgeninin f.e. kenarı, a.e.g. üçgeninin kenarı olan e.g.'ye eşitse, a.c. birinin tabanıysa, diğerinin de tabanıysa, böylece her birinin benzer olduğu kanıtlanmış olur. Bu nedenle, karekökü alınıp 81 eden 9'u, taban olan 108 ile çarparsan, yukarıdaki gibi a.b.c.d.e.f. altıgeninin yüzeyi olan iki üçgenin yüzeyi çıkacaktır.

Casus 38.

[Not: Süslemeli 'L' harfi] a.b.c.d.e.f. altıgeninin yüzeyi 100'dür; kenarlarının büyüklüğü bulunacaktır. Altıgen altı eşkenar üçgene bölündüğünden, bunlardan birini alırsın, bu da altıncı parça olacaktır, yani yüzeyin altıncı parçası olacaktır. Bu nedenle 100'ün [altıda birini] al, 16'dır; bunu kendisiyle çarp, 277 eder. Şimdi yüzeyi

[s. 98] PRIMVS 7 olan bir üçgen olduğunu varsay

277 ise, kenarı ne olacaktır? 1 olsun. Kenar için yüksekliği bul, şöyle ki 1'i kendisiyle çarp, 1 eder. Ve tabanın yarısı olan 1/2'yi kendisiyle çarp, 1'in 1/4'ü eder. Bunu 1'den çıkar, geriye 1'in 3/4'ü kalır ve yükseklik budur. Alanı istiyorsun, bu yüzden yüksekliği tabanın yarısı olan 1/2 ile çarp; 3/4 ile çarpıldığında 1'in 3/8'i eder. 1'in 3/8'ini 1'in 3/8'i ile çarp, 1'in 9/64'ü eder ki bu da 277'ye eşittir; aynı cinse indirge, 40000'e eşit 1'in 3/8'ini elde edeceksin, 27'ye bölündüğünde 148 1/8 verir ve 148 1/8'in 3/8'inin karekökü, aranan altıgenin kenarıdır. Not: Sekizgen, sekiz eşit kenarlı bir yüzeydir, kendini daire içinde çizer, tüm açılarıyla ona değer ve sekiz üçgene ayrılır; bu üçgenler vasıtasıyla, sekiz üçgenden birinin tabanı yapılan kenar ve yükseklik aracılığıyla alanı oluşturur. Örnek.

[Not: İçinde 38 sayısı ve üst kısma yakın 100 sayısı bulunan, kirişler sekizgeni içeren, a, f, e, c, d noktalarıyla etiketlenmiş dairesel bir çizim.]

Casus 39.

Çapı 7 olan daire verildiğinde, onun çevrelediği sekizgenin kenarı aranacaktır. Yine bu yüzey beş düzgün cisim için gerekli değildir, yine de onu bırakmak istemiyorum. Bu nedenle, sekizgeni çevreleyen böyle bir daire içine çizilebilecek daha büyük karenin kenarının ne kadar olduğuna önce bak; burada dairenin çapının karesinin 49 olduğunu bilirsin. Bunun yarısını al, ki 24 1/2'dir. Çapın 7, yani b.f. olduğu yerde, oraya çizilebilecek daha büyük karenin kenarı 24 1/2'dir; kare b.d.f.h.'dir. Öklid'in birinci kitabının sondan bir önceki önermesiyle, dik açı olan d. açısını tutan ve birbirine eşit olan iki b.d. f. çizgisi kadar olan b.d. çapının, b.f. 49 yaptığını elde edersin. Böyle olunca, her biri 24 1/2'dir ve her biri karenin bir kenarıdır. Şimdi karenin kenarı olan ve 24 1/2 eden b.d.'yi, i. noktasında yaptığı gibi iki kısma böl, ki 6 1/8 olacaktır. Şimdi merkezi k. olan a.b.c.d.f.g.h. sekizgenine sahipsin. Şimdi i.'den geçen k.a.'yı çiz, bu çizgi yarıçap olacaktır, ki 3 1/2 olacaktır ve b.i. 6 1/8'dir. Ve b.i. ile a.i.'nin kareleri toplamı kadar olan a.b.'yi istiyorsun. Bu nedenle 3 1/2 olan a.k.'den, 18 3/8 eksi 5/8 olan i.k. çizgisini çıkararak çarp. Sonra 6 1/8 olan b.i.'yi kendisiyle çarp, 37 17/32 eder. 18 3/8 eksi 5/8 eksi 37 17/32 eksi 5/8 ile topla. Bu nedenle, böyle bir sekizgenin kenarının, 24 1/2'den 6 1/8 5/8 çıkarılarak kalan kısmın karekökü olacağını söyle.

[Not: İçinde 39 sayısı bulunan, kirişler sekizgeni içeren, a, b, 5, c, d, e, f, g, k noktalarıyla etiketlenmiş dairesel bir çizim.]

Casus 40.

Sekizgeni çevreleyen dairenin çapı 7'dir; sekizgenin alanının ne kadar olacağı araştırılacaktır. Önceki kısımdan ötürü, böyle bir daire içine çizilebilecek daha büyük karenin kenarının 24 1/2 olduğunu bilirsin. b.h.'yi i. noktasında ve f.d.'yi l. noktasında bölen, dairenin çapı olan 7 uzunluğundaki a.e.'ye sahipsin ve eşit ve benzer dört a.b.h., b.c.d., e.f.f., g.h. üçgenine sahipsin. Bu nedenle birinin tabanı hepsinin tabanıdır; birinin yüksekliği diğerlerinin yüksekliğidir. a.i. yüksekliktir, f.l. yüksekliktir. Bu nedenle a.e. eksi i.l. ve iki yükseklik f. a. e. ve s. f. i. l. 24 1/2'dir. Bu nedenle iki yükseklik 7 eksi 24 1/2'dir ve taban b.h. 24 1/2'dir. İki yüksekliği bir tabanla çarparsan, dört üçgenin alanını verir, çünkü bunu bir yüksekliği kendi üçgeninin tabanıyla çarparak yaparsan iki üçgenin alanı gelir; nitekim üçgenlerin ikinci [önermesinde] yüksekliği tabanın yarısıyla çarpmanın üçgenin alanını verdiğini bildiğinden, iki yüksekliği bir tabanla çarpmanın dört üçgenin alanını verdiği sonucu çıkar. Bu nedenle 5'e indirgenmiş 7 eksi 24 1/2'yi 24 1/2 ile çarp, bu da 1200 1/2 eksi 24 1/2 yapar. b.d.f.h. karesinin alanı olan 24 1/2 ile topla; sekizgenin alanının 1200 1/2 olduğunu bulacaksın. Başka bir yolla da elde edilebilir, çünkü her dairede, çapını oraya çizilebilecek daha büyük karenin kenarıyla çarpmak, içine çizilen sekizgenin alanını verir. Bu nedenle 7 olan çapı kendisiyle çarp, 49 eder ve 49 ile 24 1/2 çarpımı 1200 1/2 eder ve 1200 1/2 sekizgenin alanıdır.

[Not: İçinde 40 sayısı bulunan, kirişler sekizgeni içeren, a, b, 5, c, d, e, f, g noktalarıyla etiketlenmiş dairesel bir çizim.]

Casus 41.

Sekizgenin alanı 100'dür; onu çevreleyen dairenin çapı ne olacaktır? Önceki kısımdan bilirsin ki 7 olan çap, 1200 1/2 alan verir.

[s. 99] [Not: Dairelerin ve kirişler çokgenlerinin geometrik oranlarını gösteren, 41, 42, 43 ve 44 olarak etiketlenmiş dört dairesel çizim.]

Bu nedenle, 1200 alan için çap 7'dir; dolayısıyla sekizgenin 1200 alanı, içine çizildiği dairenin çapını 7 olarak veriyorsa, 100 alanın ne vereceğini söyle. 100'ün karesini al, 10000 eder. Ve alandan alana olan oran, birinin kenarından diğerine olan oranın iki katı olduğundan, 7'nin karesini al, 2401 eder; bunu 10000 ile çarp, 24010000 eder ve bunu 1200'e böl. Önce aynı cinse indirge, 2401'e bölünecek 48020000 olacaktır, 20000 verir. 20000'in karekökünü al; bunun, alanı 100 olan sekizgeni içeren dairenin çapı olduğunu söyle, ki aranan da budur.

Casus 42.

Kenarı 4 olan sekizgenin, içine çizildiği çemberin çapı bulunacaktır. Her sekizgende, içine çizildiği çemberin çapının kendi kenarına oranı, 2'nin 2 çarpı karekök 2'ye oranı gibidir. İspatı, Öklid'in üçüncü kitabının 21. önermesinden bilirsiniz ki kenarları ve açıları eşit olan çember içindeki karede, eğer a.c. çapı a.b. ve b.c. çizgilerinin ikisi kadarsa, çünkü a.c. Öklid'in birinci kitabının sondan bir önceki önermesi gereğince dik olan b. açısının karşısındadır, bu durum a.c.'nin 2 olmasını sağlar, kuvveti ise 4'tür. Yarısını alın, 2 eder, bu da karenin kenarı olan a.b.'ye denk gelen karekök 2'dir; bunu e. noktasında eşit parçalara bölün. Eğer merkez f.'den e.'den geçen f.d.'yi çizerseniz, ki bu 1 olan yarıçap d.f.'dir, a.e. karekök 2'dir. Ve eğer a.d.'yi çizerseniz, sekizgenin kenarı olacaktır ve a.e. ile d.e. çizgilerinin ikisi kadar olup karekök 2 içindedir; bu da kendisiyle çarpıldığında 1 eksi karekök 2 yapar. a.e.'nin kuvveti olan karekök 2'ye eklendiğinde, sekizgenin a.d. kenarı olan 2 eksi karekök 2'yi verir. Dolayısıyla, eğer kenarın 2 eksi karekök 2'si size 2 çapını veriyorsa, 4 için ne verecektir? 2'yi 4 ile çarpın, 8 eder; binom sebebiyle 2 artı karekök 2'ye bölündüğünde böleni şöyle bulun, 2 eksi karekök 2'yi 2 artı karekök 2 ile çarpın, 2 eder ki bu bölendir. 8'i karekök 2'ye getirin, 64 eder, 2 ile çarpın, 128 eder, 2'ye bölün, 64 verir. 64'ü karekök 2'ye getirin, 4096 eder, 2 ile çarpın, 8192 eder, karekök 2'ye getirilmiş 2'ye bölün, ki bu 4'tür, 2048 verir. Böylece çapın, 64 üzerine yerleştirilmiş karekök 2 1048'i veren toplamın karekök 2'si olduğunu bulursunuz.

Çember yalnızca tek bir çizgiyle çevrili bir yüzeydir ve buna çevre denir. Orada çizilebilecek en büyük çizgiye çap denir ve çemberi ile yüzeyi iki eşit parçaya böler; ortadaki noktaya merkez denir ve oradan çıkıp çevrede sonlanan tüm çizgiler birbirine eşittir. Çap ve çevre ile yüzey elde edildiği gibi, eğer yüzey çapı ve çevreyi verirse, örnek.

Casus 43.

Çapı 7 olan çemberin çevresi bulunacaktır. Bilin ki buraya kadar henüz tam olarak bulunamamıştır, fakat büyük geometricilerin yaklaşımına göre konuşacağız; onlar çevrenin 2 çap eksi 4 ya da 3 çap artı çapın 1/8'i [?] olduğunu koyarlar, öyle ki 3 çap ve 1/8'i alındığında 22 eder, bu da çevredir.

Casus 44.

Çemberin çapı 7'dir, yüzeyin ne kadar olduğu sorulur. Her çemberin yüzeyi, çapının kuvvetinin 1/4'üdür. Bu yüzden 7'yi kendisiyle çarpın, 49 eder ve bunu 11 ile çarpın, 539 eder; 14'e bölündüğünde 38 1/2 verir, çemberin yüzeyi böyledir. Başka bir yolla, çapın yarısını alın, ki 3 1/2'dir ve çevrenin yarısını alın, ki 11'dir. 3 1/2'yi 11 ile çarparsanız, yukarıdaki gibi 38 1/2 eder; bu başka birçok yolla da yapılabilir.

Casus 45.

Yüzeyi 38 1/2 olan çemberin çapını bulunuz. Eğer her çemberin yüzeyi çapın kuvvetinin 1/4'ü ise, dolayısıyla çapın kuvveti 1/4'tür, çünkü çemberin yüzeyi 38 1/2 ile çarpıldığında 539 eder. Bunu 11'e bölün, 49 verir ve 49'un karekökü olan 7, yüzeyi 38 1/2 olan çemberin çapıdır.

Casus 46.

Çemberin 10 olan çapı verildiğinde, çevrede sonlanan bir çizgiden iki parça kesilir; bölen çizginin miktarının bulunması gerekir. Öklid'in 3. kitabının 34. önermesinden bilirsiniz ki, çemberde kesişen çizgilerde, bir çizginin bir parçası ile diğer parçasının çarpımından meydana gelen şey, diğer çizginin bir parçası ile öteki parçasının çarpımından meydana gelen şeye eşittir. Bu yüzden çapın bir parçası olan 2'yi diğer parçası olan 8 ile çarparsanız 16 eder. Ve... gereğince

[s. 100] [Not: Tezyini I harfi] ...ikiye bölen çizginin çap tarafından dik açıyla bölündüğü ve eşit parçalara ayrıldığı, bu yüzden her parçanın 16 olduğu; 16'nın karesi ile 16'nın karesinin 16 ettiği [Not: Not: Bu kısım uzunlukların geometrik olarak türetilmesine atıfta bulunuyor görünmektedir.]. Dolayısıyla ikiye bölen çizgi her iki tarafta 4'tür ve tamamı 8'dir.

Vaka 47. Bir dairenin çapı 10'dur ve bir tarafında 3, diğer tarafında 4 bulunan bir doğru ile bölünmüştür. Çapı hangi kısımdan böler? Önceki bahisten [Not: kesişen kirişler teoremine atıfta bulunur] anlamalısınız ki, bir daire içinde kesişen bütün doğrularda, bir doğrunun parçalarının çarpımı, diğer doğrunun parçalarının çarpımına eşittir. Doğrunun bir parçası 3 ve diğeri 4 ise, 3 ile 4'ü çarpın, 12 eder. Ardından 10'u öyle iki parçaya bölün ki, biri diğeriyle çarpıldığında 12 etsin. Dolayısıyla bir parçanın bilinmeyen bir miktar olduğunu ve diğerinin 10 eksi bu miktar olduğunu söyleyin. Bu miktarı 10 eksi kendisiyle çarpın, bu da 10 eksi bu miktarın karesini verir ve bunun 12 olmasını istersiniz. Parçaları denkleştirin, böylece 1 artı bu miktarın karesine eşit 10 elde edersiniz. Şeylerin sayısını yarıya indirerek 5 olacaktır. 5'i kendisiyle çarpın, 25 eder. 12 olan sayıyı çıkarın, 13 kalır. 13'ün karekökü eksi şeylerin 5 olan yarısı, bir parça olarak belirlediğimiz şeyin değeridir. Dolayısıyla çap, 5 eksi 13'ün karekökü ve 5 artı 13'ün karekökü olarak bölünmüştür.

Vaka 48. [Not: Bezeli E harfi] Bir dairenin çapının üçte birinin çapın geri kalanıyla çarpımı 32 eder. Çapın geri kalanı nedir? Görmek istersiniz. Bütün çapın bir miktar artı 1 artı bir miktarın karekökü [?] olduğunu varsayın. Bu miktarı 2 ile çarpın, 2 miktar eder ve bu 32'ye eşittir. 2'ye bölün, 16 elde edersiniz. 16'nın karekökü şeyin değeridir, o da 4'tür. Çapın o 4'ü, geri kalanı olan 8 içindi ki bu da 4 ile çarpıldığında 32 eder. Dolayısıyla bütün çap 12 idi.

Vaka 49. [Not: Bezeli E harfi] Çapı 10 olan bir dairede, 9 olan bir doğru onu 3 noktasında keser. Doğru hangi kısımdan bölünecektir? Bunu araştırın. Şöyle yapın: Çapın parçalarını birbiriyle çarpın, öyle ki bir parça 3 ve diğeri 7 olsun. 3 ile 7'yi çarpın, 21 eder. Şimdi şöyle deyin: 9'u öyle iki parçaya bölün ki, biri diğeriyle çarpıldığında 9 eksi bu miktarın karesini versin ve siz 21'i istersiniz. Parçaları denkleştirin, böylece bu miktarın karesi artı 21'e eşit 9 elde edersiniz. Şeylerin sayısını yarıya indirerek 4,5 olacaktır. Kendisiyle çarpın, 20,25 eder. 21 olan sayıyı çıkarın, 1,25 kalır. 1,25'in karekökü artı şeylerin 4,5 olan yarısı, doğrunun parçalarından biri olan şeyin değeridir ve diğeri 4,5 eksi 1,25'in karekökü idi. Böylece bir parçanın 4,5 artı 1,25'in karekökü ve diğerinin 4,5 eksi 1,25'in karekökü olduğunu bulursunuz, yani biri 3, diğeri 6'dır.

Vaka 50. [Not: Bezeli L harfi] Bir dairenin yüzeyi 28'dir, çevresi nedir? 372 ile çarpın. Kolay.

Vaka 51. [Not: Bezeli A harfi] Çapı 7 olan daireden bir doğru çevrenin sekizde birini ayırır, yüzeyden ne kadar ayıracaktır? Bunu bulun. Bunun 40. önermesi [Not: önerme] aracılığıyla, daire içine çizilen karenin etrafındaki dört üçgenin yüzeyinin 1200 eksi 24 olduğunu elde edersiniz. 4 parça yapın, yani 4'ü 4 ile çarpın, 16 eder. 1200'ü 16'ya bölün, 75 elde edersiniz. 24'ü 4'e bölün, 6 elde edersiniz. Böylece üçgen için 75 eksi 6 elde edersiniz. Bunu eşit olarak bölün, 16 eksi 3 elde edeceksiniz. Şimdi karenin dışında, çevreye kadar ne kadar yüzey olduğunu bulun. Dairenin yüzeyinin 38 olduğunu biliyorsunuz. Bunun 43. önermesi ve 40. önermesi ile böylesi bir dairenin karesinin 24'ün karesi olduğunu elde edersiniz. Bunu 38'den çıkarın, 14 kalır. 8 parça yapın. Geri kalanın karesi 18 eksi 3 olsun, bu da 4 eksi 178'in karekökünü verir. Ve çevrenin sekizde biri ayrılarak dairenin yüzeyinden bu kadar ayrılmış olur.

Vaka 52. [Not: Bezeli E harfi] Doğru, çapı 7 olan dairenin çevresinden bir miktar ayırır, yüzeyden ne kadar ayıracaktır? Çevreden 3 ayıran doğru, zorunlu olarak o dairenin yarıçapıdır, zira 3, tepe noktası dairenin merkezinde olan bir üçgen meydana getirir. Ardından doğruları çizin, her bir kenarı 3 olan bir eşkenar üçgen meydana getirecektir. Yüksekliği bulun, bunun 5'in karekökü olduğunu göreceksiniz. Bunu tabanın yarısı olan 1 ile çarpın, 3'ün karekökünü verir ki bu da 9 ile çarpıldığında 28'in karekökünü eder. İşte bu, üçgendir. Şimdi dairenin 38 olan yüzeyinden 28'in karekökü olan kısmı çıkarın. Dolayısıyla deyin ki, çapı 7 olan dairenin çevresinden bu miktar ayrılarak, yüzeyden 6 eksi 28'in karekökü kadarı ayrılır.

Vaka 53. [Not: Bezeli L harfi] Düz bir doğru, çapı 12 olan bir dairenin çevresinden bir parça ayırır. Bu parça yüzeyden ne kadar ayıracaktır? Görmek istersiniz. Beşgenlerin sonuncusuyla, çapı 11 olan dairenin gücünün...

[Not: Bir çizim, çevrelerin ve iç kirişlerin geometrik bölünüşünü göstermek üzere harflerle işaretlenmiş doğrular içeren altı daireyi tasvir etmektedir.]

[s. 101] [Not: Bir çizim, iç kirişlerin ve doğruların daire çevresini nasıl kestiğini gösteren, 53, 54, 55 olarak etiketlenmiş ve dördüncüsü işaretsiz dört daireyi tasvir etmektedir.]

...çevrelenmiş olandan beşgenin yüzeyi 5062'dir, kalan 82'dir; bunun beşte birini, yani 5062 parçayı alırsanız, 5'in kuvveti olan 25 ile 2012 elde edersiniz. Şimdi 25'i 82'ye götürün, 625 yapar; bununla 5578'i bölerseniz, 82.82014 elde edersiniz. Böylece 2022 ve 82014'e sahip olursunuz. Şimdi çapı 12 olan dairenin yüzeyinin beşte birinin ne kadar olduğuna bakın, bu da 113'tür. Beşte birini alın, bu 22'dir; bundan 2022 üzerine yerleştirilmiş 82.82014 olan toplamdan 82'yi çıkarın. Dolayısıyla, çevreden [?] eksilten o doğru, yüzeyden 22 eksi 2022 üzerine yerleştirilmiş 82.82014 yapan toplamın 82'sini eksiltir, bu da aranan şeydir.

Casus 54. Çapı 7 olan bir dairenin çevresinin dörtte bir parçasını düz bir doğruyla keserseniz, yüzeyden ne kadar eksiltir? Sekizgenin birincisinden bilirsiniz ki, çapı 7 olan daire içine çizilebilecek en büyük karenin kenarı 24'ün kareköküdür ve kendisiyle çarpıldığında 24 yapar. Bunu dairenin yüzeyi olan 38'den çıkarın, geriye 14 kalır; bu da 4'e bölündüğünde 3,5 verir ve çevreden 4'ü [?] kesen doğru, böyle bir dairenin yüzeyinden 3,5 eksiltir.

Casus 55. Çapı 7 olan dairenin çevresinden [?] eksilterek yüzeyden ne kadar eksilteceğini bulmak istersiniz. Dairenin içine, açılarıyla çevreye temas eden eşkenar bir üçgen çizerseniz, çevreyi üç eşit parçaya bölecektir. Bu üçgen [?] olsun. Altıgenin birincisinden bilirsiniz ki yükseklik, dairenin çapının [?]'sidir; bu nedenle yükseklik 5'tir ve kendisiyle çarpıldığında 27 yapar. Üçgenlerin birincisinden bilirsiniz ki, yüksekliğin kuvvetinin kenarının kuvvetine oranı seskialteradır [Not: 3:2 oranı]. Dolayısıyla kenar 36'nın kareköküdür. Fakat 27'yi tabanın yarısı olan 9 ile çarpın, 253 yapar. Ve bunu dairenin yüzeyi olan 38'den çıkarın. Şimdi bu miktarın üçte birini alın, 38'in üçte biri 12'dir. 8.253'ün üçte birini alın, yani 9'a götürülen 3'e bölün, 8.28304 elde edersiniz. Böylece, çapı 7 olan dairenin çevresinin üçte birini eksilten doğrunun, yüzeyden 12 eksi 8.28304 eksilttiğini bulmuş olursunuz.

Cisimlerin üç boyutu vardır, en, boy ve derinlik. Çok çeşitlidirler, ancak bu risalede beş düzgün cisimden [Not: Platonik cisimler] başkası hakkında konuşma niyetinde değilim. Bu nedenle, yükseklikleri kenarlarıyla orantılı olan bu beş cismin kenarlarının, yüzeylerinin ve karelemelerinin miktarlarını gösterdiğim birinci bölümün başında tanımladığım gibi, yani aynı türden olduklarında daha büyük cismin ekseninin kendi kenarıyla oranı, daha küçük cismin ekseninin kendi kenarıyla oranı gibidir; benzer şekilde yüzeyler ve karelemeler de tek bir orandadır, dörtyüzlü dörtyüzlüyle, küp küple ve diğer hepsi için de böyledir. Ve birinci bölümde üçgen yüzeylerle başladığım için, şimdi de bunda küre tarafından kuşatılmış dört tabanlı eşkenar üçgen [Not: dörtyüzlü] cismiyle başlayacak; kenarlarından, eksenlerinden ve onu kuşatan kürenin çapından bahsedeceğim. Düzlem doğrusu, küreyi iki kısma bölen ve dairesel bir yüzey oluşturan doğrudur. Ve bu dairenin çapı, böyle bir düzlem doğrusunun miktarı olarak anlaşılır. Ve böylece her diğer cismi de o cismin doğasına göre bir yüzey oluşturarak keser. Ve küreyi böldüğünde, o doğrunun yarısı her zaman o doğru tarafından bölünen eksenin iki parçası arasında oranca ortadır ve tıpkı düzlem yüzeylerde olduğu gibi, kürenin ekseninin yarısının kuvvetine eşittir. Örnek, çapı [?], ekseni [?] olan bir [?] küresi vardır; düzlem doğrusu [?] eksenini [?] noktasında bölen [?]'dir. [?] doğrusunu çizin. [?]'nin kuvvetinin, birbirine eklenen [?] ve [?] doğrularının kuvvetine eşit olduğunu söylerim, çünkü [?], Öklid'in birinci kitabının sondan bir önceki önermesiyle kanıtlandığı üzere dik açı olan [?] açısının karşısındadır. Ve eğer [?]'ye eşit mesafede, [?]'yi [?] noktasında kesen [?] miktarında başka bir doğru çizilirse, [?]'nin birbirine eklenen [?] ve [?]'ye eşit olduğunu söylerim, çünkü [?] ve [?] çizilirse, [?] yarım dairesinde [?] noktasının karşısında bir dik açı yapacaktır ve [?] ile [?], [?]'ye eşittir, çünkü her biri o kürenin eksenidir ve [?] ile [?] eşit olarak yerleştirilmiştir ve eşit mesafededir.

[s. 102] b

[Not: Süslü L harfi] Casus 1. Ekseni 4 olan dört tabanlı bir eşkenar üçgen [Not: dörtyüzlü] için, onu kuşatan kürenin çapı aranmalıdır. Bilin ki eksenden kenarına olan oran, böyle bir dört tabanlı üçgeni kuşatan kürenin çapına olan kenar gibi 2'ye 3'tür. Ve eksen 4 olarak kabul edildiğinde, dolayısıyla onu kuşatan kürenin çapı 6 olur. Kanıtı şudur, ekseni [?] olan [?] dörtyüzlüsüne sahipsiniz, kürenin merkezi [?]'dir ve eksen [?]'yi [?]'de tutar, çünkü her açı [?] merkezine eşit uzaklıktadır. [?], [?], [?], [?] çizilerek ve çarpıldığında 9 yapan 3, [?] ve [?]'nin kuvveti 1'dir, kendisiyle çarpıldığında 1 yapar. Bunu [?] ile birleştirin, [?] 8'dir, yarıçap olan [?]'nin kuvveti ve [?]'nin kuvveti kadar olan 9 yapar ve [?]. Dolayısıyla tüm çap 6'dır. [?] ve [?] 18'dir; [?], [?] 18'dir; ve [?] söylediğim gibi, önerilen çap 6 olacak şekilde.

[Not: Bir çizim, A, F, G, E olarak etiketlenmiş noktalarla bir küre içine çizilmiş bir dörtyüzlüyü göstermektedir.]

Ayrıca bu dörtyüzlünün kenarının, dörtyüzlünün ekseni ile kürenin çapı arasında, yani 4 ile 6 arasında orantısal orta olduğu söylenmişti. Öyleyse 4'ü 6 ile çarp, 24 eder ve 24'ün karekökü, yukarıda diğerlerinin de söylediği gibi kenardır. Şimdi yüzey için bir tabanın yüksekliğini bul; bilirsin ki kenarın kuvveti 14'tür [?]. Yarısını al, 6 eder. Bunu 24'ten çıkar, geriye yukarıda söylediğim gibi 18 kalır; böylece tabanın yüksekliği 6 ile 18'i çarpar, 178 [?] eder ve 178'in karekökü, ekseni 4 olan dörtyüzlünün yüzeyidir.

[Not: Süslü P harfi] Durum 2. Çapı 7 olan kürenin içerdiği dörtyüzlü, kenarının araştırılması gerekir. Önceki kısımdan ötürü, eksenden kenara ve kenardan onu içeren kürenin çapına olan orana ve kenardan çapa olan orana sahipsin. Şimdi çapın 7 olduğunu biliyorsun ve bunun kuvveti 49'dur. Dolayısıyla kürenin çapının kuvveti ile dörtyüzlünün kenarının kuvveti 3'e 2 oranındadır. Bu yüzden şöyle de, şayet 3, 49 olsaydı, 2 ne olurdu? 2'yi 49 ile çarp, 98 eder. 3'e böl, 32 elde edersin. Ve 32'nin karekökü, çapı 7 olan kürenin içerdiği dörtyüzlünün kenarıdır.

[Not: Bir çizim, dörtyüzlü ile onu çevreleyen küre arasındaki geometrik ilişkiyi A ve Z noktalarıyla gösterir.]

[Not: Süslü P harfi] Durum 3. Dörtyüzlünün kenarı 12'nin kareköküdür, ekseni ne olacaktır? Bunu bul. Yukarıdaki gibi oranlar yoluyla yapılabilir, zira kenarın kuvvetinden eksenin kuvvetine olan oran seskialteradır, yani 3'e 2'dir. Bu nedenle, eksenin kuvveti kenarın kuvvetinin üçte ikisidir. Dörtyüzlünün kuvveti 12 olarak kabul edildiğinde, kuvveti 11'dir [?], bunun üçte ikisini alırsan 8 eder, eksenin kuvveti bu kadardır. Başka bir yolla, dörtyüzlünün kenarına sahipsin ki bu 12'nin kareköküdür. Derim ki tabanın yüksekliğini bulursan, her bir kenarın 12'nin karekökü olduğunu bilirsin ve üçgenlerin birincisinden ötürü yüksekliğin kuvvetinin kenarının kuvvetine seskiteras oranda olduğunu anlarsın, bu da kenarın kuvvetinin 3'üdür [?]; 12'nin dörtte üçüdür, yani 9'dur ve 9'un karekökü yüksekliktir. Sen ise 9'un karekökünün üçte ikisinde bulunan ekseni istersin; 9'un karekökü 3'tür ve 2'nin kendisiyle çarpımı 4 eder. Bunu 12'den çıkar, geriye 8 kalır ve 8'in karekökü eksendir; çünkü dik açı ile üzerine düşer ve Öklid'in birinci kitabının sondan bir önceki önermesine göre kenar, iki doğru kadar büyüktür; biri 12, diğeri 4'tür, 12'den çıkarıldığında eksen için geriye 8 kalır ki önerilen de buydu.

[Not: Bir çizim, A, Z, E, C harfleriyle etiketlenmiş bir dörtyüzlüyü gösterir.]

[Not: Süslü P harfi] Durum 4. Ve ekseni 4 olan dörtyüzlü, karesinin araştırılması gerekir. Öncelikle bir tabanın çapını, yani yüksekliğini bul; bilirsin ki her bir taban için bu 24'tür. Eşit parçalara böl, 24, 6 olacaktır. Kendisiyle çarp, 6 eder. Bunu 24'ten çıkar, 18 kalır, 18'in karekökü...

[s. 103] İNCELEME

[Not: Beş çizimden oluşan bir dizi, değişen oranlar için eksenlerin ve kenarların hesaplanmasını göstererek kürelerin içine çizilmiş piramitleri sergiler.]

...tabanın yüksekliğidir. Dolayısıyla 6'yı 18 ile çarp, 108 eder ki bu tabanın yüzeyidir. Bu, 16 olan eksen ile çarpılmalıdır; 16 ile 108 çarpıldığında 1728 eder, bunun 3'e bölünmesi, 8'e getirilmesi gerekir ki bu 9'dur. 1728'i 9'a böl, 192 elde edersin ve 192'nin karekökü kare olacaktır. Durum 5.

[Not: Süslü L harfi] Kenarı 24, ekseni 4 olan bir dörtyüzlü vardır. Merkezden her bir açıya olan miktarın bulunması gerekir. ¶ Her kenarı 24, ekseni 4 olan dörtyüzlüye sahipsin; merkez eksen üzerindedir, çünkü bu oran, 4 olan eksenin dörtte üçüdür. Dolayısıyla bu kısım 3'tür. Kanıt, kenarlardan birinin 24 olduğu söylenmişti, bu kısım 3'tür, eksen 4 olduğu için geriye kalan kısım 1'dir; 3 olan kısmı çıkar, 1 kalır. Eksen, tabanın merkezi olan yüksekliğin üçte ikisi üzerine düşer. Öncekine göre bu kısım 18'dir. Bunun 3'ünü al [?], 6 eder. Doğruyu çiz. Öklid'in birinci kitabının sondan bir önceki önermesine göre, bu iki doğru kadar büyüktür. Bu kısmın ilkiyle kanıtlandığı üzere diğerine eşittir. Birinin kuvveti 9, diğerinin kuvveti 1'dir. Bunu 9'dan çıkar, 8 kalır ki bu, kuvveti 1 olan ile birleştiğinde 9 eden kısmın kuvvetidir; 9'un karekökü 3'tür, diğeri 3'tür, öteki de 3'tür, çünkü hepsi merkezden başlar ve çemberde son bulur. Durum 6.

[Not: Tezyini E harfi] Karesi 100 olan dörtyüzlünün kenarlarının miktarının bulunması. ¶ Şöyle yap, ekseni ve kenarları bilinen bir dörtyüzlü bul. Ekseni 16 olan olsun, kenarlarının her biri 24 olacaktır; çünkü eksenin kuvveti 16'dır ve dörtyüzlü eşkenar olduğunda kenarın kuvvetine oranı bir buçuk kattır (sesquialtera). Tabanlardan birinin yüksekliğini bul; bu kitabın 4. önermesi uyarınca 12'dir, yani 'dir; bu da tabanının yarısı olan 8, 6 ile çarpılır. 6 kere 18, 108 eder ve bunu eksen olan 16 ile çarptığında 1728 eder; bunun üçte birini aldığında 192 bulursun ve 192'nin karekökü karedir. Dörtyüzlünün ekseni 4 ise, o halde 4'ün küpünü al [? bring 4 to 8], 64 eder ve 192 kare olduğundan 64'ün küpünü al [? bring 64 to 8], 4096 eder. Şimdi şöyle de, şayet 192, 4096 verirse, 100 ne verir? Küpünü al, 10000 eder, bunu 4096 ile çarp, 40960000 eder. 192'ye böl, 213333 bulursun. Ve ekseni... olan karenin karekökü; onun kenarını istersin ve yukarıda söylendiği gibi eksenin kuvvetinin kenarın kuvvetine oranı bir buçuk kattır. O halde aralarında bir buçuk kat oran bulunan iki sayı bul; bunlar 2 ve 3'tür. 2'nin küpünü al, 8 eder; sonra 3'ün küpünü al, 27 eder. Sonra de ki, şayet 8, 27 verirse, 213333 için bana ne verir? 27'yi 213333 ile çarp, 5760000 eder, bunu 8'e böl, 710000 bulursun ve karenin karekökü 720000'dir ki bu da kenardır.

Durum 7. [Not: Tezyini E harfi] Tabanı 'nin kenarları 6, 15, 14, 13.7 ve karesi [quadratura] 252 olan dörtyüzlü . Ekseninin miktarı bulunmalıdır. ¶ Şöyle yap, tabanının yüzeyinin ne olduğuna bak, bunu 84 olarak bulacaksın. Sonra dörtyüzlünün karesini 3 ile çarp, yani 252 kere, 756 eder. Yüzey olan 84'e böl, 9 bulursun; ekseni bu kadardır. Kanıtı, 84 olan yüzeyi 9 olan eksenle çarp, 756 eder. Ve her piramit silindirinin 1/3'üdür, bu nedenle 756'nın 1/3'ünü al, bu da 252'dir. Dolayısıyla ekseni 9'dur. Durum 8.

[Not: Tezyini E harfi] Tabanı 'nin 'i 15, 'ü 14, 'si 13.7 olan ve ekseni 7, 10.7, 9 olan dörtyüzlü; ne kadardır? Bunu bul. ¶ Şöyle yap, noktasından tabanı üzerine inen yüksekliği bul; bu, 'nın yakınına 6 düşer, 'nin yakınına 5 düşer. 'un 10, 'nin 9, 'nin 14 olduğu üçgenine sahipsin. üzerine inen yüksekliği bul; bu, 'nın yakınına 6. 8 düşer. 12'den çıkar, eksi 41 3/4 ile 12 kalır; bunu çarptığında 185 3/4 eksi 23638.784 eder; buna düşüşünden yüksekliğine kadar olan farkın kuvvetini ekle ki bu 1.2'dir ve kendisiyle çarpıldığında 1.84 eder. Bunu 185 3/4 ile birleştir, 186 6/784 eder. Dolayısıyla 'nin 186 6/784 eksi 23630.608 olduğunu söyle, yani 186.784'ün kalanından 8'dir; 8.23638.784'ü çıkar. Durum 9.

[s. 104] [Not: Daireler içine çizilmiş, A, B, C, D harfleri ve sayısal değerlerle etiketlenmiş üçgen tabanlı piramitleri (dörtyüzlüleri) gösteren dört geometrik çizim.]

Eşkenar üçgen tabanlı dörtyüzlü için, tabanlarının her biri , , , [Not: Bunlar taban bileşenlerine ait koordinat veya ölçüm etiketleri gibi görünmektedir] ve 186'nın kalanından ekseni , , , olup, toplam 21638908'den kenarı aranmaktadır.

Önce 'yi bulmak istendi; bu, Öklid'in birinci kitabının sondan bir önceki teoremi uyarınca [Not: Pisagor teoremi], karşısındaki gibi dik [Not: dik açılı] olan açısını içeren artı 'nin kuvvetidir. Dolayısıyla 10 olan 'yi kendisiyle çarp, 100 eder. Sonra 8 olan 'yi kendisiyle çarp, 64 eder. Bunları birbirine eklemek 164 yapar. 164'ün karekökü 'dir. Şimdi için, bu kural uyarınca 81 yapar. Bunları birbirine eklemek 145 yapar. 145'in karekökü 'dir. Şimdi için, aynı kural uyarınca artı gibidir. Dolayısıyla 8 olan 'yi kendisiyle çarp, 64 eder. Bunu 136 784/11 olan 'nin kuvvetine ekle, 23638 784/11 eder. 23638 784/11'in karekökü 'dir. 164'tür, 145'tir ki bu da sorulan şeydir. Durum 10.

Eşkenar üçgen tabanlı dörtyüzlü için, 'si 20, 'si 18, 'si 16, 'i 1, 'ü 14, 'ü 13'tür. Ekseni 'nin bulunması istenmektedir.

Şu şekilde ilerle: üzerine inen tabanının yüksekliğini bul, ki bunu 12 olarak bulacaksın. 5 kadar yakınına düşer, ki bu da 'dir. Şimdi yüzünün yüksekliğini bul, bu da yine çizgisi üzerine yakınında 4 ve 3/7'de düşer; yüksekliği 305 4/7 olarak bulacaksın, ki bu da 'dir. 4 3/7 ile 5 arasındaki farkı al, bu 4/7'dir. Kendisiyle çarpıldığında 16/49 eder. Bunu 'nin kuvvetinden çıkar, ki bu 256'dır. Geriye 255 33/49 kalır. çizgisi 'ye eşuzaklıktadır, bu da 'dir ve o da 12'dir. Kendisiyle çarp, 144 eder. Kenarlarından biri 305, diğeri 255 33/49 ve öbürü 144 olan üçgenine sahipsin. açısından inen yüksekliğini bul: 14 145 [?] ve ardından 144. Bunu 255 33/49 ile birleştir, 399 33/49 eder. Bundan 'nin kuvvetini çıkar, ki bu 305 4/7'dir; geriye 93 33/49 kalır. Bunu tabanının iki katı olan 24'e böl, 3 1074/2187 çıkar ve bu da 'dir; kendisiyle çarpıldığında 15906 16/2187 eder. Bunu 255 33/49'dan çıkar, geriye 240 2712/2187 kalır. 240 2712/2187'nin karekökü eksenidir. dörtyüzlüsüne sahipsin ve ekseni tabanına noktasında dik açıyla düşer ve çizgisi üzerine düşer, çünkü üçgeninin yüksekliği çizgisine dik açıyla düşmektedir. tabanının çizgisi üzerine düşen yüksekliğine sahipsin, ki bu 12'dir. 'ye eşuzaklıkta çizgisini çizdin, bu da 12'dir. Sonra 'ye eşuzaklıkta çizgisini çiz, açısı dik açı olur. Sonra 'yi çiz. Derim ki birleşmiş ve 'nin kuvvetidir, bu da 255 33/49'dur. Bunu 'nin kuvvetinden çıkar, ki bu 256'dır, geriye 255 33/49'un 16/49'u kalır. , 'nin kuvvetidir, bu da 305 4/7'dir; çünkü açısı diktir ve 18 4/7'dir. Bunu 'den çıkar, ki bu 324'tür, geriye 305 4/7 kalır. tabanı 144'tür. 'nin 255 33/49, 'nin 305 4/7 ve 'nin 144 olduğu üçgenine sahipsin. Yüksekliği bul: 14 40 255 33/49'u [?] birleştir, 399 33/49 eder. 305 4/7'yi çıkar, geriye 93 33/49 kalır. Tabanın iki katı olan 24'e bölünen bu miktar 3 1074/2187 çıkar. Bu 'dir. , ve 'nin kuvvetidir çünkü açısı diktir. Kendisiyle 'yi çarp, ki bu 3 1074/2187'dir, 15906 16/2187 eder. Bunu 'nin kuvvetinden çıkar, ki bu 255 33/49'dur, geriye ekseni kalır. Durum 11.

dörtyüzlüsü için, düzlemsel bir çizgi ekseninin 3/4'ünü eksiltir, bu da dörtyüzlünün karelemesinden [hacminden] 100 eksiltecektir. Dörtyüzlünün yüzünden bilirsin ki kareleme 100 olduğunda eksen 8'dir. 8'in küpü 213333 1/3'tür. Şimdi 8 gibi 3/4'ü al, ki bu 8'dir, 292 369/1000'in küpüdür, bunu 8 küp olarak iki katına çıkarırsın ve 8 yapar, 187 28 863/1000'in küpüdür ve bu eksenin 3/4'üdür. Bunun karesini istersin, de ki 8 küp 4096, 192 verir, bu da 8, 187 28 863/1000 verecektir. Ekseni 4 olan ve 8 küpe dik duran başka bir dörtyüzlünün karelemesi olan 192 ile çarp, ki bu 4096'dır, çünkü 192, 8'dir. Bu nedenle eksen 8 küpe getirilir; böylece 187 28 863/1000 eksiltilmiş olur. Durum 12.

tabanının 15, 'nin 14, 'ün 13 ve ekseninin 9 olduğu ve çizgilerin içine düştüğü dörtyüzlüsü için. Eğer düzlemsel bir çizgi eksenden 4 keserse, dörtyüzlünün karelemesinden eksiltecektir. Tabanın karesi [alanı] 84'tür. Bunu ile çarp, ki bu 9'dur, 7 eder [?], 3'e böl, 252 çıkar. Bu, bütün dörtyüzlünün karelemesidir. Eğer ekseni 3 olan dörtyüzlüyü istersen, ki bu 9'un 1/3'üdür.

[s. 105]

TRACTATUS

...eksenin bölündüğü o kısımda, tabanının kenarları da bölünür. O halde 'in üçte birini al, ki 15'tir, 5 olacaktır. Ve 'nin üçte biri, ki 14'tür, 4 olacaktır. Ve 'ün üçte biri, ki 15'tir, 4'tür [?]. yüksekliğinin 1'ini [üçte birini?] al, ki 12'dir, 4 olacaktır; bu da 4'ün yarısı olan 2 ile çarpıldığında 8 olacaktır. 8 kere 4, 9 [?] olacaktır ve bu, 3 olan eksenle çarpıldığında 28 eder. 3'e bölündüğünde 9 çıkar. Ve ekseninden 9 eksiltildiğinde dörtyüzlünün karelemesinden eksilen miktar budur.

Durum 13. ekseni 10 ve karelemesi 280 olan başka bir dörtyüzlüsü vardır. Tabana eşuzaklıktaki düzlemsel bir çizgi karelemeden 40 eksiltir. eksenini hangi noktada keser? Bunu bulman gerekir.

Bunu şöyle yap: Bir dörtyüzlünün karelemesinin eksenine oranı, başka bir dörtyüzlünün karelemesinin eksenine oranı gibidir. Karelemesi 280 ve ekseni 10 olan dörtyüzlüsüne sahipsin. Bunu 5 küpe [?] getir, 1000 eder. Ve karelemesi 40 olan başka bir dörtyüzlün var, ekseni ne olacaktır? Dolayısıyla şöyle de: 280 kareleme 1000 eksen verirse, 40 ne verir? 40'ı 1000 ile çarp, 40000 eder. Bunu dörtyüzlüsünün karelemesi olan 280'e böl, 142 çıkar. 142'nin küpkökü, 40 kareleme eksiltildiğinde ekseninin kesitidir.

Düzgün cisimlerin ikincisi, altı yüzü, 8 köşesi ve on iki eşit kenarı olan küptür; tüm yüzleri kare ve tüm açıları eşittir. Bir kürenin içine çizilmiştir, bütün köşeleriyle küre yüzeyine değer ve kenarlarıyla yüzey ile kareleme elde edilir. Kenarının kuvvetinin onu çevreleyen kürenin çapının kuvvetine oranı, 1'in 3'e oranı gibidir, yani üç kattır. Küpün yüzeyi, 2'nin 1'e oranı gibi, onu çevreleyen kürenin çapının kuvvetinin iki katıdır.

Durum 14. Eşkenar küpün kenarı 4'tür. Onu çevreleyen kürenin çapı ne olur? Araştır.

Derim ki, kürenin çapının kuvvetinin yukarıda tarif edilen küpün kenarının kuvvetine oranı üç kattır, yani 3'ün 1'e oranı gibidir. Dolayısıyla, küpün 4 olan kenarını kendisiyle çarp, 16 eder. Şimdi şöyle de, şayet 1, 16 olsaydı, 3 ne olurdu? 3'ü 16 ile çarp, 48 eder. Bunu 1'e böl, 48 çıkar. Ve 48, küpü çevreleyen kürenin çapının kuvvetidir. Dolayısıyla, kürenin çapı 48'dir. Daha iyi anlamak için elinde küp vardır. Doğruyu çiz. Öklid'in birinci kitabının sondan bir önceki önermesi gereğince, bu doğru, her biri 4 olan iki doğru kadardır; bunlar birbiriyle çarpılıp toplandığında çarpımlar 32 eder. Dolayısıyla kuvveti 32'dir. Ve aynı sebepten ötürü, dik olan açısını içeren iki doğru kadar olan doğrusunu çizersin; 4'tür, bu da 16 eder, ve 32'dir, bu da 16 ile birleştiğinde 48 eder. Bu, doğrusunun kuvvetidir; bu doğru küpün ve kürenin merkezinden geçer ve açısı ile açısı kürenin yüzeyine değer. Dolayısıyla kürenin çapıdır ve kuvveti 48'dir. Kenarının kuvveti 16 olan küpü çevreler ki bu da çapın kuvvetinin [üçte biri] kadardır.

Durum 15. Fakat çapı 7 olan bir küre bir küpü çevreler. Küpün kenarının büyüklüğü nedir?

Bu, bir öncekinin tersidir. Elinde kürenin çapı vardır ki 7'dir, ve küpün kenarını ararsın. Şöyle yaparsın: kürenin çapının kuvvetinin, çapın kuvvetine oranı ki bu da 49'dur (7'nin kendisiyle çarpımı). Bu yüzden, 3, 49 olsaydı 1 ne olurdu, de. 1'i 49 ile çarp, 49 eder. 3'e böl, 16 çıkar. Ve 16, küpün kenarının kuvvetidir. Öyleyse küpün kenarının 16 olduğunu söyle, çünkü dediğim gibi, kürenin çapının kuvveti küpün kenarının kuvvetinin üç katıdır.

Durum 16. [s. 106]

SECVNDVS b iii

Durum 16. Çapı 7 olan bir küre tarafından çevrelenen küp için, yüzeyin kuvvetinin bulunması gerekir. Önce onu içeren kürenin çapının kuvvetine bakın, bu da 49 eder. Önceki kısımdan ötürü, kürenin çapının kuvvetinin, içinde bulunan küpün kenarının kuvvetine oranının 3'e 1 olduğunu biliyorsunuz. Dolayısıyla, kürenin çapının kuvvetinden (ki 49'dur) küpün kenarının kuvveti, bir yüz için küpün kenarının kuvveti olan 16'dır [Not: 16 1/3 kastedilmektedir]. Bunlardan 6 tanesini istersiniz; 6'yı 16 ile çarpın, 98 yapar. Söz konusu küpün yüzeyi budur. Buna başka bir yoldan da ulaşılabilir, şöyle ki: Kürenin çapının kuvvetinin küpün yüzeyine oranının 1'e 3 olduğu belirtilmiştir [Not: Metin 1'e 2 oranını kasteder]. Dolayısıyla, küpün kuvveti, onu içeren kürenin çapının kuvvetinin (ki 49'dur) iki katıdır. İkiyle çarpmak, yukarıdaki gibi 98 yapar.

Durum 17. Her kenarı 4 olan bir küpün dördünlemesi ne kadardır? Bu bulunmak isteniyor. Dördünlemelerin başlangıcında, onun dördünlemesinin kenarlarından bilindiği, yani kenarının küpünün alındığı söylenmişti: Kenarı olan 4'ü kendisiyle çarpın, 16 yapar ve 4 kere 16, 64 yapar. Dolayısıyla, kenarı 4 olan küpün dördünlemesinin 64 olduğunu söyleyeceksiniz.

Durum 18. Dördünlemesi 100 olan küpün kenarını araştırın. Bu kolayca bulunur, çünkü bir küpün her dördünlemesi için, o dördünlemenin küpkökü küpün kenarıdır. Dolayısıyla kenarının 100'ün küpkökü olduğunu söyleyin.

Durum 19. Dördünlemesi 100 olan küp için, onu çevreleyen kürenin çapının miktarını bulun. Yukarıda, küpün dördünlemesi 100 olduğunda, kenarının 100'ün [küp]kökü olduğunu gördünüz. Ve kürenin çapının kuvvetinin, içerdiği küpün [kenarının] kuvvetinin üç katı olduğu söylenmiştir. Dolayısıyla küpün kenarı 100'ün köküdür ve kuvveti 12'dir [Not: 12 kök 10000 kastedilmektedir], 10000'in köküdür. Bunu üç katı olarak istersiniz; 3'ü 12'ye getirin [Not: küpünü alın], 27 yapar. 27'yi 10000 ile çarpın, 270000 yapar; bu da bir kenarın üç kuvvetidir ve onu çevreleyen kürenin çapının kuvvetidir. Dolayısıyla kürenin çapının kuvveti 270000'in 12 köküdür. Böyle bir küpü içeren kürenin çapının, 270000'in 12 kökünün kökü olacağını söylersiniz ki bu da sorulan şeydir. Sekizyüzlü [Not: sekiz tabanlı üçgen katı cisim], kürenin çevresiyle tüm açılarına temas ederek çevrelediği üçüncü düzgün cisimdir. Kenarının kuvvetinin onu çevreleyen kürenin çapının kuvvetine oranı 1'e 2'dir. Kenarları çapla, çapı da kenarla belirlenir. Kenarla yükseklik ve yüzey yapılır, kenar ve çapla dördünleme yapılır, örnekte görülebileceği gibi.

Durum 20. Sekizyüzlünün kenarı 4'tür. Onu çevreleyen kürenin çapını bulun. 8 tabanı ve 12 kenarı olan sekizyüzlüye sahipsiniz; kenarın 4 olduğu ve onu çevreleyen kürenin çapının kuvvetinin, kenarın kuvvetinin iki katı olduğu söylenmiştir. Dolayısıyla bir kenar olan 4'ü kendisiyle çarpın, kenarın kuvveti olan 16 yapar. Kürenin çapı için bunun iki katıysa, 32 olacaktır. Ve 32'nin kökü, her kenarı 4 olan böyle bir sekizyüzlüyü içeren kürenin çapıdır.

Durum 21. Eğer sekizyüzlü, çapı 7 olan bir küre tarafından çevrelenmişse, kenarın miktarını arayın. Kürenin çapının kuvveti, onun çevrelediği sekizyüzlünün kenarının kuvvetinin iki katı olduğundan, 7'yi kendisiyle çarpın, çapın kuvveti olan 49 yapar. Bu nedenle 49'u iki eşit parçaya bölün, bu da 24,5 eder. [Kök] 24,5, çapı 7 olan kürenin içinde çizilen sekizyüzlünün kenarıdır.

[s. 107] 31

[Not: Düşey olarak üst üste dizilmiş, her biri dört çeyreğe bölünmüş birer kare içeren üç dairesel çizim. En üstteki çizim '24', ortadaki '25' ve en alttaki '26' olarak etiketlenmiştir.]

...Öklid'in 13. kitabının 15. önermesiyle kanıtlanmıştır. Durum 22.

Her kenarı 4 olan bir sekizyüzlünüz var; yüzeyin miktarının bulunması gerekir. Birinci kitabın ikincisinden bilirsiniz ki, eşkenar üçgenin kenarı 4 olduğunda, o üçgenin yüksekliği 12'dir [Not: kök 12]. Ve bundan bilirsiniz ki, yüksekliği tabanın yarısıyla çarpmak üçgenin yüzeyini verir. Dolayısıyla, yüksekliği sekiz yarım tabanla çarpmak, sekizyüzlünün yüzeyi olacak sekiz üçgeni verir. Bu nedenle sekizyüzlünün her biri 4 olan 8 kenarının yarısını alın, bu 8 tanedir, 32 eder [Not: tabanlar toplamı]. Bunun yarısını alın, sekiz yarım taban olan 16 eder. Bu 16 kök içine alınmalıdır ve 12 olan yükseklikle çarpılır. Dolayısıyla karesi alındığında 256 yapar, bu da 12 ile çarpıldığında 3072 eder. Ve 3072'nin kökü, söz konusu sekizyüzlünün yüzeyi olacaktır.

Durum 23.

Çapı 7 olan bir kürenin çevrelediği sekizyüzlü verildiğinde, sekizyüzlünün karelemesini [hacmini] bul. Bunun 22. önermesinden bilirsin ki böyle bir sekizyüzlünün kenarı 2.14'ün köküdür. Bunu kendisiyle çarp, 24 eder; bu da biri ve diğeri olan iki piramit arasındaki tabandır ve kürenin çapıdır, yani 7'dir. Bu yüzden 7'yi 2.14 ile çarp, 171 eder. Ve Öklid, 12. kitabın 9. önermesinde her yuvarlak sütun için, piramidinin o sütunun 1/3'ü olduğunu ve benzer şekilde her piramidin kendi silindirine oranını kanıtlar. Merkezi olan küpüne sahipsin. Eğer 'den her bir açıya [köşeye] çizersen, her biri iki parçanın karelemesinin 1/6'sı olacak 6 piramit meydana gelir. Bu küp, 'den geçen ve ile 'yi kesecek bir doğruyla bölünür; böylece küp iki parçaya ayrılır, , bu bir piramittir; bu piramit küpün ortasının 1/6'sı ve yarısının 1/3'üdür, yani 'dir. Eşit aralıklı doğrulardan oluşan her cismani şekil için, piramidinin kendi karelemesinin 1/3'ü olduğu açıktır. Dolayısıyla elinde 171 vardır; bu da yükseklikle (yani eksenle) taban yüzeyinin çarpımıyla 171 eder ve 57 olur. O halde de ki böyle bir sekizyüzlünün karelemesi 57'dir.

Örnek 24.

Yüzeyi 100 olan bir sekizyüzlü verildiğinde, onu çevreleyen kürenin çapını ara. Şöyle yap: sekizyüzlünün 8 eşkenar üçgeni olduğunu bilirsin. Bu yüzden 100'ü 8 parçaya böl, 12,5 eder. Sonra de ki: yüzeyi 12 olan bir üçgen vardır. Kenarı kök 1 olsun. Yüksekliği bul, yani 1'i kendisiyle çarp, 1 eder. Sonra kenarın yarısını, yani 0,25'i kendisiyle çarp, bunu 1'den çıkar, geriye 0,75 kalır ve bunu köke alınmış yarım kenarla, yani 0,5 ile çarp. 0,1875 eder, bu da 12'ye eşittir. 12'yi köke al, 156 eder. 0,1875'e böl, 833 çıkar. Bu, 8 tabanlı cismin kenarıdır. Yani 833'ün köküdür ve kuvveti [karesi] 833'tür. Sekizyüzlüyü çevreleyen kürenin çapının kuvveti iki kenardır, bu yüzden onu kök 1666 olarak ikiye katla. Ve çapın kuvveti olduğundan, aradığımız kürenin çapı 3333'ün kökünün köküdür.

Örnek 25.

Sekizyüzlünün karelemesi 400 olduğunda, onu çevreleyen kürenin çapını ara. Şöyle yap: çapı bilinen, diyelim ki 7 olan bir küren var; bu, bunun 24. önermesine göre sekizyüzlü için 57'lik bir kareleme verir. 7'yi köke [küpe?] al, 49, 343 eder. Bu yüzden şöyle de: eğer 57'lik kareleme 343'lük çap veriyorsa, 400'lük kareleme ne verir? 343'ü 400 ile çarp, 137200 eder; bu da 57'ye bölündüğünde 2400 çıkar. Ve 2400'ün kökü, karelemesi 400 olan sekizyüzlüyü çevreleyen kürenin çapıdır. 12 beşgen tabanlı cisim dördüncü düzgün cisimdir, küre onu çevreler. Bu cismin her biri beşgen olan 12 tabanı vardır ve 60 üçgene bölünebilir; yüzeyi ise tabanların kenarlarından, tabanın beşgen açısını gören doğrudan ve tabanı çevreleyen dairenin çapından meydana gelir. Bunlarla ve kürenin çapıyla böyle yap, karelemeyi verir.

Örnek 26.

[s. 108] b iiii

[Not: Geometrik bir şemada 4 ve 27 sayısal etiketleriyle beşgen bir taban gösterilmektedir.]

Her tabanının kenarı 4 olan 12 tabanlı beşgen şekil verildiğinde, onu çevreleyen kürenin çapı araştırılacaktır. Öklid, 13. kitabın son önermesinde, bir küre içine çizilen küpün kenarının altın orana göre bir orta ve iki uca bölündüğünü, öyle ki büyük parçanın 12 tabanlı beşgen şeklin kenarı olduğunu söyler. Kürenin çapı içindeki küpün kenarına sahip değiliz, fakat küpün kenarının büyük parçasına, yani 4'e ve 12 tabanlı şeklin kenarına sahibiz; bunun 2 olduğunu varsayacağız. 1'i 4 ile çarp, 4 eder; sonra 1'i kendisiyle çarp, 16 eder ve 4'ü 16'ya ekle, 20 eder. Şeyin [bilinmeyenin] değeri, 4'e eklendiğinde, 2 için 20 için 16 [?] eder. Bu, küpün kenarıdır. Ve bu eserin önceki kısmında, kürenin çapının kuvvetinin [Not: değerin karesine atıfta bulunuluyor] küpün kuvvetinin üç katı olduğu söylenmiştir. Küpün kenarını 20 için 12 olarak bulursun; onu çarp ve 320 için 24 eder. 3 ile çarp ve 12.880 için 72 eder. Böylece, 12 tabanlı beşgen şekli çevreleyen kürenin çapının kuvvetinin 12.880 için 72 olduğunu söylersin. Bu, kenarı 4 olan 12 tabanlı şekildir.

[Not: Geometrik bir şemada 4 ve 28 sayısal etiketleriyle beşgen bir taban gösterilmektedir.]

Durum 27. Çapı 48 olan bir küre içine çizilmiş 12 tabanlı beşgen şekil verildiğinde, tabanlarının kenarı aranmaktadır. Önceki kısımda, 12 tabanlı şekille aynı küre içine çizilen küpün kenarının, altın orana göre bir orta ve iki uca bölündüğü ve büyük parçanın, küre içine çizilen 12 tabanlı beşgen şeklin kenarı olduğu söylenmişti. Ve bilirsiniz ki kürenin çapı 48'dir ve küpün kuvvetinin üç katıdır. Bu nedenle 48'i 3'e bölün, sonuç 16 çıkar. Küpün kuvveti, yani kenarının kuvveti 4'tür. Bu yüzden küpün kenarını, 4'ü altın orana göre bölün; yani bir parçası 1 olsun ve büyük parça daha küçük olan 4 eksi 1 olsun. 1'i kendisiyle çarpın, 1 eder. 4 eksi 1'i 4 ile çarpın, 16 eksi 4 eder. Elinizde 16 eksi 4'e eşit 1 vardır. Parçaları eski haline getirin, elinizde 16'ya eşit 1 ve 4 olacaktır; 1 çıkarın, 15 kalır. Kendisiyle çarpın, 4 eder. Bunu 16 olan sayıya ekleyin; 20 eksi 2 için 20 eder. Büyük parçayı belirlediğimizi belirtmekte fayda var; bu nedenle çapı 48 olan küre tarafından çevrelenen 12 tabanlı beşgen şeklin kenarı 20 eksi 2'dir. Fakat küpün kuvveti ayrık bir 15'e sahip olmayan bir sayı verirse, orantı ile ilerlemek gerekir, şöyle ki: kürenin çapı 12,51 olsaydı, küpün kenarı 17 olurdu. Bu yüzden şöyle diyeceksiniz: 16 bana 20 eksi 2 verirse, 2. kuvvetine çıkarıldığında 24 eksi 2, 320 eder, 17 bana ne verir? 17'yi 24 ile çarpın, 408 eder; 15'e bölün, sonuç 25 çıkar. Sonra 17'yi 2. kuvvetine çıkarın, 289 eder, bunu 320 ile çarpın; 92.480 eder. Ve bu, 16'nın 2. kuvveti olan 256'ya bölündüğünde 8.361 verir. Bu nedenle, çapının kuvveti 51 olan küre içine çizilmiş 12 tabanlı beşgen şeklin kenarının 25 eksi 8.361 olduğunu söyleyeceksiniz ki bu, önerilen taban kenarının kuvvetidir.

Durum 28.

[Not: Geometrik bir çizim, 4 ve 29 sayısal etiketlerine sahip beşgen bir tabanı göstermektedir.]

Kenarı 4 olan eşkenar, 12 tabanlı beşgen bir şekil; yüzey alanının araştırılması. Bilirsiniz ki 12 tabanlı beşgen şekilde her taban beşgendir ve her tabanın kenarının 4 olduğu söylenmiştir. Ve bu 12 tabanın yüzey alanını istiyorsunuz. Öncelikle bir tanesinin yüzey alanını bulun; Öklid'in 14. kitabının 9. önermesi uyarınca elinizdedir ki beşgen tabanı çevreleyen çemberin çapının 4 katı, beşgen açının karşısındaki kirişin altıda beşi ile çarpıldığında beşgenin yüzey alanını verir. Ve çapın 5'ini beşgen açının karşısındaki tüm kiriş ile çarpmanın, 5 içindeki 4, 3 kadar sonuç verdiğini görüyorum. Bu nedenle çapın 5'i ile beşgen açının karşısındaki 4'ün tamamını alacağım, bu daha kolaydır. Bundan ötürü, kendisini çevreleyen çemberin çapı bilinen bir beşgen bulurum; çemberin çapı 4 olsun, bu da beşgenin kenarının kuvvetini 10 eksi 8, 20 verir. Ve onu çevreleyen çemberin çapının kuvveti 16'dır. 16'nın 5'ini alın, 6 eder. Şimdi şöyle akıl yürütelim: 10 eksi 8, 20 bana 6 verirse, 4 bana ne verir? 2. kuvvetine çıkarıldığında 16 eder. 6'yı 16 ile çarpın, 100 eder; bunu 10 eksi 8, 20'ye bölün. Böleni şöyle bulun: 10 eksi 8, 20'yi 10 artı 8, 20 ile çarpın; 80 eder, bu bölendir. Ve 10'u 1000 ile çarpın, 10.000 eder; 80'e bölün, sonuç 12 çıkar. Şimdi 100'ü 2. kuvvetine çıkarın, 10.000 eder. 20 ile çarpın, 200.000 eder ve bölen olan 80'i 2. kuvvetine çıkarın, 6.400 eder. 200.000'i 6.400'e bölün, sonuç 31,4 çıkar; 12 ile, 31 ile işlem yapın. Şimdi...

[s. 109] 41

[Not: Geometrik bir çizim, f, e, a, c, d, b noktalarıyla ve 30 sayısıyla etiketlenmiş, içine üçgen çizilmiş bir yarım çemberi göstermektedir.]

...beşgen açının karşısındaki kirişi bulun, bunu 20 artı 2 olarak buldum. 2. kuvvetine çıkarın, 24 artı 320 eder. Ve bunu, taban çemberinin çapının parçaları olan 1 artı 314 ile çarpın; 400 artı 50.000 artı 13.000 idi, birbirine eklendiğinde bu iki parça 18.000 eder ve toplamın kökü, ki 18.000 ve kök eder, 400 üzerine konduğunda iki tabanın yüzey alanıdır. Ve siz bunlardan 12 tane istiyorsunuz. 12'yi 2. kuvvetine çıkarın, 144 eder, bunu 400 ile çarpın; 57.600 eder. Şimdi 144'ü 2. kuvvetine çıkarın, 20.736 eder, bunu 128.000 ile çarpın; 2.654.208.000 eder. Toplamın kökünü alın, 2.654.208.000 eder, 57.600 üzerine konur ve bu, taban kenarı 4 olan 12 tabanlı beşgen şeklin yüzey alanıdır, ki istenen de buydu.

Durum 29.

Kenarı 4 olan 12 tabanlı beşgen şekil verildiğinde, bunun karelemesini bulmak. Şöyle ilerle: Onu çevreleyen kürenin çapını bul, yani önceki [durumdan] ötürü elinde beşgenin açısını gören doğrunun 20 artı 2 olduğu vardır. Bunu 2'nci kuvvete yükselt, 24 artı 320 yapar ki bu da beşgen açısını gören doğrunun kuvvetidir ve aynı küre içine çizilen küpün kuvvetine eşittir. Ve Öklid'in 13'üncüsünün sonuncusundan ötürü, kürenin çapının kuvvetinin, kürenin içine çizilen küpün kenarının kuvvetinin üç katı olduğunu elde edersin; küpün kenarının kuvvetinin ise 24 artı 320 olduğu söylenmişti, bu kuvveti 3 ile çarp, 72 artı 1.880 yapar. Bu, kürenin çapının kuvvetidir. Şimdi, daha önce söylenen şekilde, 12 beşgen tabandan birinin içine çizildiği çemberi buldum; bu, kuvveti 16 olan beşgenin kenarıydı ve kuvvetinin 32 artı 204 olduğu söylenmişti. Bunu kürenin çapının kuvveti olan 72 artı 1.880'den çıkar, geriye 40 artı 1.548 kalır; bunu iki kısma böl, sonuç 10 artı 96 olur. Ve önceki [durumdan] ötürü elinde, böylesi 12 tabanlı bir şeklin yüzey alanının, 57.600 üzerine yerleştirilmiş 2.654.208.000 yapan toplamın kökü olduğu vardır; bundan 400 artı 32.768.000 yapan kısmı al. Ve bunu 10 artı 96 ile çarp. Sonra 10'u 6.400 ile çarp, bunu aklında tut. 10'u 2'nci kuvvete yükselt, 100 yapar; bunu 32.768.000 ile çarp, 3.276.800.000 yapar. Şimdi 6.400'ü 2'nci kuvvete yükselt, 40.960.000 yapar ve bunu 96 ile çarp, 3.964.928.000 yapar. Sonra 32.768.000 ile çarp, 3.171.942.400 yapar. Ve böylece her bir tabanının kenarı 4 olan 12 tabanlı beşgen şeklin karelemesinin, bu üçünün, yani 3.276.800.000 ve 3.964.928.000 ve 3.171.942.400'ün toplamının karesi ve kökü olup 64.000 üzerine yerleştirildiğini bulursun ki teklif edilen de buydu.

[Not: Geometrik bir çizimde, bir daire içine çizilmiş bir beşgen gösterilmektedir; köşeleri merkeze bağlayan çizgiler vardır ve 4 ile 31 sayılarıyla etiketlenmiştir.]

Durum 30.

Çapı 12 olan bir kürenin çevrelediği 20 tabanlı şekil [Not: ikosahedron] verildiğinde, kenarı aranacaktır. Öklid'in 13'üncüsünün sonuncusundan ötürü, kürenin 12 olduğu söylenen çapı miktarında bir A.B. doğrusu çiz. Bunu D noktasında eşit parçalara böl. A.D. miktarında bir yarım daire çiz ki bu A.E.B.'dir. Ve A.D. üzerinde, A.B. miktarında dik F.A.'yı çiz. Ve F noktasından, A.E.B. yarım dairesini E noktasında kesecek olan F.D.'yi çiz. Ve E noktasından, A.B. üzerinde C noktasında kesen bir dik çiz. Ve birbirine benzer iki üçgenin, A.F.D. ve F.C.E.D.'nin olacaktır. Ve A.F.D. üçgeninin A açısı dik olduğundan ve C.E.D. üçgeninin C açısı dik olduğundan ve birinin D açısı diğerinin de açısı olduğundan, tabanların kenarları orantılıdır. Dolayısıyla, zorunlu olarak, E açısı E açısına eşittir, yani her biri iki açının içerdiği tabanların karşısındadır. Ve Öklid'in 13'üncüsünün sonuncusundan ötürü, F.D. doğrusunun A.E.B. yarım dairesini E noktasında böldüğü kanıtlanmıştır; aynı küre içine çizilen 10 tabanlı üçgen şeklin [Not: dörtyüzlü] kenarı olan A.E. doğrusu alınmıştır. A.F.'nin A.B.'ye eşit ve 12 olduğunu, A.D.'nin ise A.B.'nin yarısı olan 6 olduğunu elde edersin. Ve A.F.D. üçgeninin F.D.'si dik olan A açısının karşısında bulunduğundan, F.A. ve F.A.D. iki doğrusunun yapabildiği kadardır. A.F.'nin kuvveti 144'tür ve A.D.'nin kuvveti 36'dır ki bunlar birbirine eklendiğinde 180 yapar. Ve 180 F.D.'dir ki bu da A.D.'nin kuvveti olan 36'nın 5 katıdır. Ve F.D.'den A.D.'ye olan oran ne ise, E.'den A.C.'ye olan oran da öyledir ve F.E., A.D. kadar olup 6'dır. Yarıçapı kestiğinden, kuvveti 36'dır ve C.D.'nin kuvvetinin oluşturduğu kenarlar 5'tir. Dolayısıyla, C.D.'nin kuvveti

[s. 110] artı 75, C.D.'dir. C.E.'nin kuvveti 18'dir ki bu da 36'ya kadar olan kalandır, öyle ki C.E., 28 artı 72 eksi 1.036'nın köküdür; 1.036, bunu C.D.'nin kuvveti olan 28 ile topla, 72 eksi 1.036 yapar. Dolayısıyla, çapı 12 olan küre içine çizilen 20 tabanlı şeklin kenarının, 72'nin kalanından 1.036'nın kökünün çıkarılmasıyla elde edilenin kökü olduğunu söyle.

Durum 31. Bir tabanının kenarı 4 olan eşkenar 20 tabanlı üçgen cisim [Not: ikosaedron] verildiğinde, onu çevreleyen kürenin çapını bul. Şöyle yap, A.B. olan bir doğru çiz ve onu D noktasında eşit olarak ikiye böl. Ve merkez olarak D'nin üzerinde A.E.B. yarım çemberini çiz. Ve E'nin üzerinde, büyüklüğü A.B. kadar olan dik F.A.'yı çiz. Sonra A.E.B. çember yayını E noktasında kesen F.D.'yi çiz. Ardından 4 eden A.E. doğrusu gelir ki bu, önceki bölüme göre, aynı küre içine çizilen 20 tabanlı üçgen cismin kenarıdır. Sonra E.B.'yi çiz. Derim ki, düz bir doğruda birleştirilen A.E. ve E.B., E noktasında altın orana göre bölünmüş bir doğru oluşturur; büyük parça E.B.'dir ve A.E. ise 4'tür, yani küçük olan ve 20 tabanlı üçgen cismin kenarıdır. Ve Öklid'in birinci kitabının sondan bir önceki önermesi uyarınca, bir üçgende dik açının karşısındaki tabanın kuvvetinin, dik açıyı içeren iki doğrunun birlikte kuvvetine eşit olduğu kanıtlanmıştır. Ve 1 ile 4 sayısına göre bölünen bileşik doğruyu oluşturduğu için, 1'i kendisiyle çarp, 1 eder. 4'ü 1 ile çarp, 4'tür, 16 eder, sayı; 1 çıkar, 2 kalır. Kendisiyle çarp, 4 eder. 16 sayısının üzerine ekle, 20 eder. Ve 20'nin yarısı olan 2 ile E.B.'nin değeridir; dolayısıyla E.B., kök 20'dir ve A.E. ise 4'tür, yani kök 16'dır. Kök 20 eksi 2'yi, kök 20 eksi 2 ile çarp [?], 24 artı 320 kökü eder. A.E.'nin kuvveti olan 16'yı ekle, 40 artı 320 kökü eder. Bu, 20 tabanlı üçgen cismin gövdesini içeren kürenin çapı olan A.B.'nin kuvvetidir; yani 40'ın üzerine konan 320'nin kökünün oluşturduğu toplamın kökü, istenen kürenin çapıdır.

[Not: Geometrik bir çizim, 4, 32, 4, 4 etiketleriyle 32 yüzlü bir çokyüzlü olan bir ikosidodekaedronu göstermektedir.]

Durum 32. Kenarlarının her biri 4 olan eşkenar 20 tabanlı üçgen cismin yüzey alanını bul. Eşkenar 20 tabanlı üçgen cismin her bir tabanının 4 birim olduğu elindedir. Ve yüzey alanını bulmak için, tabanlardan birinin yüksekliğini bulmak gerekir. Birinci kitabın birinci önermesi uyarınca böyle bir üçgenin yüksekliğinin 2 [?] olduğunu bilirsin ve yüksekliği tabanın yarısı ile çarpmanın, önerilen 20 tabanlı cismin 20 tabanından biri olan bütün üçgenin yüzey alanını verdiği söylenir. Ve sen 20 tabanın yüzey alanını istiyorsun; bu nedenle 20'nin yarısını, yani 10 tabanı al ve her birinin 4 olduğunu düşün, bu da 40 eder. Bunu köke al, 1.600 eder, çünkü 12'nin kökü ile çarpman gerekir. 12'yi 1.600 ile çarp, 19.200 eder. Ve 19.200'ün kökü, kenarı 4 olan 20 tabanlı üçgen cismin yüzey alanıdır.

[Not: Geometrik bir çizim, 4, 4, 4, 33, 4, 4 etiketleriyle 33 yüzlü bir çokyüzlü göstermektedir.]

Durum 33. Yüzey alanı 200 olan eşkenar 20 tabanlı üçgen cismin kenarının ne kadar olduğu aranmaktadır. Önceki bölüme göre, bir tabanın kenarı 4 ise yüksekliğin 12'nin kökü olduğu ve birinci kitabın ikinci önermesi uyarınca bu tabanın yüzey alanının 48'in kökü olduğu söylenmiştir. Ve şimdi 20 tabanlı cismin 200 olduğunu biliyorsun. Bu nedenle 200'ü 10'a böl [?], 10 ve bir tabanın yüzey alanı, yani 100'ün kökü çıkar. Ve benzer olduklarında yüzeyden yüzeye oran, bir yüzeyden diğerine oranın karesi olduğundan, şöyle de: 48 kökü yüzey alanı 4 kenar verirse, 100 kökü yüzey alanı ne verir? 4'ü kökün köküne [?] götür, 256 eder ve 10'u köke götür [?], 100 eder. 100'ü 256 ile çarp, 25.600 eder, bunu 48'e böl; 533 çıkar ve 533'ün kökünün kökünün, yüzey alanı 200 olan eşkenar 20 tabanlı üçgen cismin kenarı için olduğunu söyle.

Durum 34. Yüzey alanı 200 olan eşkenar 20 tabanlı üçgen cismin kendisini içeren kürenin çapını araştırmak. Önceki bölümden, 200 yüzey alanına sahip 20 tabanlı cismin...

[Not: Geometrik bir çizim, 34 etiketiyle 34 yüzlü bir çokyüzlü göstermektedir.]

[s. 111] [Not: Geometrik bir çizim, 37 sayısıyla etiketlenmiş bir ikosaedron göstermektedir.]

...kenarının 533 ve 1/3'ün kökünün kökü olduğunu biliyorsun. Ve ikinci kitabın 32'nci önermesi uyarınca, kenarı 4 olan 20 tabanlı cismin çapının 40 artı 320'nin kökü olduğunu bilirsin. Ve elinde 533 ve 1/3'ün kökünün kökü olan kenar bulunduğundan, 4'ü kuvvetin köküne götür, 256 eder. 40 artı 320'nin kökünü köke götür [?], 1.920 artı 512.400'ün kökü eder. Ve elinde 1.920 artı 512.400'ün kökü vardır. Şimdi şöyle de: 256 kenar, çap olarak 1.920 artı 512.400'ün kökünü verirse, 533 ve 1/3 ne verir? 533 ve 1/3'ü 1.920 ile çarp, 1.024.000 eder, bunu 256'ya böl, 4.000 çıkar. Şimdi 533 ve 1/3'ü köke götür, 2.844.444 ve 4/9 eder [?]; 512.400 ile çarp, 145.749.333.333 ve 1/3 eder, bunu köke götürülmüş 256'ya, yani 65.536'ya böl, 2.223.958 ve 25/64 çıkar. Ve elinde 4.000 artı 2.223.958 ve 25/64'ün kökü kalır. Dolayısıyla, yüzey alanı 200 olan eşkenar 20 tabanlı üçgen cismin gövdesini çevreleyen kürenin çapının veya ekseninin, 4.000'in üzerine konan 2.223.958 ve 25/64'ün kökünün oluşturduğu toplamın dördüncü dereceden kökü [?] olduğunu söyle.

[Not: Geometrik bir çizim, 36 sayısıyla etiketlenmiş bir ikosaedron göstermektedir.]

Durum 35. Tabanlarının her birinin kenarı 4 olan 20 tabanlı eşkenar üçgen cisim; bunun karelemesini ara. İkincinin 32'ncisinden [Not: önceki çıkarımlara atıfla] bilirsin ki, 20 tabanlı cismin kenarı 4 ise, onu çevreleyen kürenin çapı, 40'ın üzerine konulan 320'nin kökünün oluşturduğu toplamın köküdür. Bu nedenle, 40'ı 4'e böl, sonuç 10 çıkar; sonra 4'ü köke al, 16 yapar; 320'yi 16'ya böl, sonuç 20 çıkar. Elinde 10 artı 20'nin kökü kalır, bu da kürenin yarıçapıdır, yani yarıçapın kuvvetidir. Şimdi kenarı 4 olan 20 tabanlı cismin bir tabanının yüksekliğini bul. Birincinin birincisinden bilirsin ki, yükseklik 12'nin köküdür, bunun da merkezini bul, o da 1/3'tür. Sonra 2/3'ü kendisiyle çarp, bunu da kökle çarp, 48 yapar. 9'a böl, sonuç 5 tam 1/3 çıkar, bu da 12'nin kökünün üçte ikisinin köküdür. Bunu çıkar, geriye 4 tam 2/3 artı 20'nin kökü kalır; bunu 20 tabanlı cismin yüzey alanıyla çarp, ikincinin 33'üncüsünden bilirsin ki, böylesi bir 20 tabanlı cismin yüzey alanı 19.200'ün köküdür, bunun da kök olarak üçte birini al. 3'ü köke al, 9 yapar. 19.200'ü 9'a böl, sonuç 2.133 tam 1/3 çıkar, bunu 20 ile çarp, 9.102.222 tam 2/9 yapar. Bu nedenle de ki, tabanlarının her birinin kenarı 4 olan 20 tabanlı eşkenar üçgen cismin karesi alınmış gövdesi, 9.955 tam 5/9'un üzerine konulan 9.102.222 tam 2/9'un kökünün oluşturduğu toplamın kökü olan karelemedir, istenen de buydu.

[Not: 35 sayısıyla etiketlenmiş bir ikosahedronu (yirmiyüzlü) tasvir eden geometrik bir çizim.]

Durum 36. Karelemesi 400 olan 20 tabanlı eşkenar üçgen cisim verildiğinde; tabanlarının kenar miktarını ara. Önceki kısımdan bilirsin ki, 20 tabanlı cismin 4 olan kenarı, 20 tabanlı cisme 9.955 tam 5/9'un üzerine konulan 9.102.222 tam 2/9'un kökünün oluşturduğu toplamın kökü kadar bir kareleme verir. Dolayısıyla, şayet 9.955 tam 5/9 artı 9.102.222 tam 2/9'un kökü kadar kareleme 16'lık bir kenar verirse, küpköküne alındığında 4.096 yapar. Şimdi şöyle de: şayet 9.955 tam 5/9 artı 9.102.222 tam 2/9'un kökü kadar kareleme 4.096'lık bir kenar verirse, 400'lük kareleme ne verir? Köke alındığında 160.000 yapar, bunu 4.096 ile çarp; 655.360.000 yapar, bunu da 9.955 tam 5/9 artı 9.102.222 tam 2/9'un köküne böl. Ve bu bir binom olduğundan, böleni şöyle bul: 9.955 tam 5/9 artı 9.102.222 tam 2/9'un kökünü, 9.955 tam 5/9 eksi 9.102.222 tam 2/9'un kökü ile çarp; 8.090.864 tam 8/9 yapar, bu da bölendir. Şimdi 9.955 tam 5/9'u 655.360.000 ile çarp; 62.848.130.809.000.000 [?] yapar, bunu 8.090.864 tam 8/9'a böl, sonuç 655.360.000 çıkar. Bununla 52.848.230.400.000.000'ı böl, sonuç 806.400 çıkar; bunu aklında tut. Şimdi 655.360.000'i köke al, 429.496.729.760.000.000 yapar, bunu 9.102.222 tam 2/9 ile çarp; 256.494.072.575.852.800.000.000.000 yapar ve bunu 8.090.864 tam 8/9'a böl, sonuç 429.496.729.600.000.000 çıkar, bundan da 597.196.800.000 elde edilir. Bu nedenle de ki, karelemesi 400 olan 20 tabanlı eşkenar üçgen cismin bir kenarı, 806.400'den 597.196.800.000'in kökünün çıkarılmasıyla kalan kısmın küpkökünün köküdür, önerilen de buydu. Farklı küreler tarafından çevrelenen beş düzgün cisimden, bunların kenar miktarlarından, yüzey alanlarından ve karelemelerinden bahsettikten sonra, bana öyle gelir ki ikinci [kitabın] bu son kısmında, tek ve aynı küre tarafından çevrelenen cisimlerin her birinin kenar uzunluklarından bahsetmeliyim. Bu nedenle, ekseni N olan küre olsun, tıpkı şurada gördüğün gibi...

[s. 112] İKİNCİ 15

Öklid'in 13'üncüsünün sonuncusu, ki kürenin yarım çemberinde gösterilmiştir, çizgiler vasıtasıyla beş düzgün cismin tamamını içerir; bununla kanıtlanır ki 4 tabanlı eşkenar üçgen cismin [dörtyüzlü] kenarının kuvveti [Not: kenar uzunluğunun karesine atıfla], onu çevreleyen kürenin ekseninin kuvvetine göre seskialteral, yani değerce 1,5 katıdır. Ve eksenin kuvveti 144'tür, bu nedenle 4 tabanlı üçgen cismin kenarının kuvveti 96'dır, bu da seskialteraldir. Ve Öklid'in 13'üncüsünün aynı sonuncusundan bilirsin ki, kürenin ekseninin kuvveti, içine çizilen küpün kenarının kuvvetinin üç katıdır, bu nedenle küpün kenarı 48'in köküdür. Ve 8 tabanlı üçgen cismin [sekizyüzlü] kenarını, onu çevreleyen kürenin ekseninin kuvvetinin 8 tabanlı cismin kenarının kuvvetinin iki katı olduğunu söyleyen ifadeden bulursun; eksenin kuvveti 144'tür, bu nedenle 8 tabanlı cismin kenarının kuvveti 72'dir. Ve böylesi bir küre içine çizilen 12 tabanlı beşgen cismin [onikiyüzlü] kenarı, kanıtlanmış olduğu üzere, içine çizilen küpün kenarının bir orta ve iki uç barındıran orana [Not: altın oran] göre bölünmesiyle bulunur; büyük parça, 12 tabanlı beşgen cismin kenarıdır, o da 72 eksi 2880'in köküdür. Ve 72 eksi 2880'in kökünden geriye kalanın kökü, ekseni 12 olan böylesi bir küre tarafından çevrelenen 12 tabanlı beşgen cismin kenarıdır. Ve içine çizilen 20 tabanlı üçgen cismin [yirmiyüzlü] kenarını, bu [eserin] 20'ncisinden bilirsin ki, onun kenarı 72 eksi 1036'nın kökünden geriye kalanın köküdür. Ve böylece ekseni 12 olan küre tarafından çevrelenen beş düzgün cismin kenarlarına sahip olursun: 4 tabanlı olan 96'nın köküdür, küp 48'in köküdür, 8 tabanlı olan 72'nin köküdür, 12 tabanlı olan 72 eksi 2880'in kökünden geriye kalanın köküdür ve 20 tabanlı olan 72 eksi 1036'nın kökünden geriye kalanın köküdür.

[Not: Geometrik bir çizim, köşeleri A, H, L, K, G, F ve taban köşeleri b, c, z olarak harflendirilmiş, bir küre içine çizilmiş bir dörtyüzlüyü göstermektedir.]

Şimdi bu üçüncü [risalede], birincinin başında söylediğim gibi, biri diğeri tarafından içerilen bu cisimlerin kenarlarının miktarını ve birinden diğerinin içine kaç tanesinin sığacağını belirteceğim. Ve ardından kürenin yüzeyini ve karelemesini, eksenin bazı bölümlerini ve düzlem bir doğruyla, yani bir yüzey doğrusuyla yapılan yüzey ve karelemeyi belirteceğim. Ve kürelerin küplere, küplerin de kürelere dönüştürülmesini. Ve aynı şekilde kürelerden konilere veya piramitlere ve konilerden kürelere olan dönüşümleri.

Bunun ötesinde, bir küreden kirişi ve oku vasıtasıyla çıkarılan bir kesitin veya dilimin sığasını ya da cisimsel hacmini nasıl bulacağımızı bilmek için mükemmel kurallara sahip bir yöntem sunacağız. Ve aynı şekilde diğer doğrusal veya tekbiçimli cisimler için ve ayrıca tabanları her zaman eşkenar veya eş açılı olmayan cisimler için de, tıpkı 24'ü iki kenarı eşit ve üçüncü kenarı eşit olmayan üçgenlerden ve 48'i karşılıklı kenarları daha büyük ve eşit olan dörtgenlerden oluşan 72 tabanlı cisim gibi [Not: karmaşık bir Arşimet cismine atıfta bulunulmaktadır]; bu, son derece kurgusal uygulamadaki yerinde eksiksiz olarak yer aldığı gibidir, vesaire.

[Not: Bir çizim, merkezinden geçen yatay bir doğru parçasına sahip bir çemberi göstermektedir.]

Durum 1.

8 tabanlı bir üçgen şekil [sekizyüzlü], kenarı 12 olan 4 tabanlı eşkenar üçgen şekil [dörtyüzlü] tarafından içerilmektedir; 8 tabanlı üçgen şeklin kenarını aramak.

Şöyle yap, A, B, C, D 4 tabanlı eşkenar üçgene [dörtyüzlü] sahipsin ve kenarlarının her biri 12'dir. Her kenarı eşit yarılara böl, A, B'yi F noktasında, A, C'yi G noktasında, A, D'yi H noktasında, B, C'yi I noktasında, B, D'yi L noktasında, C, D'yi K noktasında. Ve kenarların eşit olduğu söylendiği için, çünkü eşkenardır ve her biri 12'dir ve her biri F, I, I, K, K, G, G, I, L, L, F, F, K, H, B, L, L, K'dir. Bu nedenle F, K çizildiğinde, 8 tabanlı şekli çevreleyen kürenin çapı olmalıdır; merkezden geçer ve karşı açılar olan F, K'de son bulur. Sonra B, C, D tabanının yüksekliği, yani dik yüksekliği olacak olan B, N'yi çiz, bu da 108'in köküdür. A açısından inen eksen B, N doğrusu üzerine O noktasında iner, bu da 96'nın kökü olan A, O'dur. Şimdi F noktasından B, N üzerine M noktasında inen ekseni bul, bu F, M'dir. B, F'den F, M'ye olan oran ne ise, A, B'den A, O'ya olan oran da odur. Ve A, B'nin kuvvetinin 144 olduğunu ve A, O'nun kuvvetinin 96 olduğunu görürsün, bu da ikincinin birincisinden elde ettiğin gibi bir buçuk kattır (seskialteral), ve B, F'nin kuvveti 36'dır; 24 çıkarıldığında 24 kalır, bu da F, M'nin kuvvetidir. B, M şunun köküdür... Öklid'in sondan bir önceki önermesi uyarınca, F, K'nin F, M ve M, K doğrularının toplamı olduğunu görürsün. F, M kuvveti 24'tür, M, K kuvveti 48'dir; bunları birbirine ekle, 48 ve 24, 72 eder.

[s. 113] [RİSALE]

8 tabanlı şeklin ve onu çevreleyen kürenin çapı olan F, K'nin [karesi], merkezden geçer ve 8 tabanlı şeklin açılarında son bulur. Ve çapın kuvvetinin, onun içerdiği 8 tabanlı şeklin kenarının kuvvetinin iki katı olduğunu görürsün. Bu nedenle 72'yi 2'ye böl, 36 eder ve 36'nın kökü, her bir kenarı 12 olan 4 tabanlı üçgen şekil tarafından içerilen 8 tabanlı üçgen şeklin kenarı olsun, ki bu da 6'dır.

[Not: Geometrik bir çizim, iç köşegen doğruları ve A, C, F, G, H, I, Z olarak harflendirilmiş köşeleri olan bir küpü göstermektedir.]

Durum 2. Her kenarı 12 olan küpün içine 4 tabanlı eşkenar üçgen bir şekil [dörtyüzlü] çizilmiştir; kenarının bulunması gerekmektedir. A, B, C, D ve F, G, H, I küpüne sahipsin. A, C köşegenini çiz ve A, G ile C, G'yi ve A, I, C, I'yı çiz. Sonra I, G köşegenini çiz ve I, A, I, C ile A, G, G, C'yi çiz. Ve küpün kenarlarının her biri 12 olduğundan, Öklid'in 5. kitabının sondan bir önceki önermesi uyarınca A, C köşegeninin [karesi], kuvvetleri birleştirilmiş olan A, B ve B, C doğrularının kuvvetine eşittir. Ve A, B'nin 12 ve B, C'nin 12 olduğu söylenmiştir. 12 olan A, B'yi kendisiyle çarp, 144 eder ve B, C kendisiyle çarpıldığında 144 eder, bunlar birleştirildiğinde 288 eder. Ve 288, A, C, G, I 4 tabanlı üçgen şeklinin kenarlarından biri olan A, C'nin kuvvetidir. Bu nedenle, kenarı 12 olan küp tarafından içerilen 4 tabanlı eşkenar üçgen şeklin, yani 4 tabanlı şeklin kenarı, dilediğimiz gibi 288'dir [kuvvetidir].

Durum 3.

8 tabanlı eşkenar üçgen bir şekil [sekizyüzlü], her bir kenarı 12 olan küp tarafından içerilmektedir; 8 tabanlı şeklin kenarını bulmak. 8 tabanlı eşkenar üçgen bir cismi içeren A, B, C, D ve G, H, I küpüne sahip olarak, bunun içine bir önceki durum uyarınca her bir kenarı 12 olan 4 tabanlı üçgen bir cisim yerleştirdin. Ve bunun birincisinden elde ettiğin bilgiye göre, 4 tabanlı üçgen bir şeklin içine 8 tabanlı üçgen bir şekil koymak için her bir kenar 2'ye bölünür ve bu miktar üçgen tabanın kenarıdır. Ve böylece kenarı 12 olan küpün içine kenarı 288 [kuvvetinde] olan 4 tabanlı şekil yerleştirildiğinden, bu nedenle 288'i 2'ye böl, 72 çıkar ve 72, her bir kenarı 12 olan küp tarafından içerilen 8 tabanlı eşkenar üçgen şeklin kenarının [kuvvetidir], ki bu da önermedir.

Durum 4.

Bir kenarı 12 olan kübik bir cisim, 20 tabanlı eşkenar üçgen bir cisim [ikosaedron / yirmiyüzlü] içerir; kenarı bulmak. Bilinmelidir ki, bu küpün kenarı bir orta ve iki uçlu orana [Not: altın oran] göre bölündüğünde, büyük olan parça o küpün içine çizilen 20 tabanlı şeklin tabanının kenarıdır. Ve küpün bir kenarının 12 olduğu söylenmişti. Bu nedenle, 12'yi öyle iki parçaya ayırın ki, büyük parçanın bütün olan 12 ile çarpımı, büyük parçanın kendisiyle çarpımına eşit olsun. Dolayısıyla, bir parçanın x ve diğerinin 12 eksi x olduğunu ve büyük parçanın x olduğunu varsayın. x'i çarpın, x kare eder. Sonra 12 eksi x'i 12 ile çarpın, 144 eksi 12x eder. Parçaları denkleştirin, 144'e eşit olan x kare artı 12x elde edeceksiniz. Sayıların yarısını alın, 6 olacaktır; kendisiyle çarpın, 36 eder; 144 olan sayıya ekleyin, 180 eder. Ve 180'in kökü eksi 6, büyük parça olarak belirlediğimiz kenarın değeridir. Dolayısıyla, kenarı 12 olan küpün içerdiği 20 tabanlı üçgen şeklin bir kenarının 180'in karekökü eksi 6 olduğunu söyleyin. Fakat Öklid söz konusu cismin kübik cismin içine konulduğunu söylemediğinden, önce 20 üçgen tabanlı cismin tüm köşeleriyle küpün yüzeyine temas edecek şekilde küpün içine yerleştirilip yerleştirilemeyeceğini göreceğiz. Q, R kenarlı G, H, I, K, L, M, N, O, P, Q, R, F şeklindeki 20 tabanlı üçgen şekli çizeceğim. N, O kenarının merkezi C, J, I kenarının merkezi D, L, M kenarının merkezi E, merkez F. Ve G, H kenarı P, K kenarının karşısındadır ve birbirlerine eşit mesafededir; Q, R kenarı I, F kenarının karşısındadır ve birbirlerine eşit mesafededir; N, O kenarı L, M kenarının karşısındadır ve birbirlerine eşit mesafededir. A noktasından A, B doğrusunu çizin; C noktasından C, E doğrusunu çizin; D noktasından hepsi birbirine eşit olan D, F doğrusunu çizin. Bunların tümü merkezde dik açıyla kesişir ve kenarlarına dik açıyla değer. Üç ekseninin merkezden geçtiği ve kendi aralarında eşit mesafeli olduğu 20 tabanlı üçgen şekli çizmiş oldunuz. Şimdi kendiniz için, kenarının diğer C, E, D, F eksenlerine eşit olan A, B eksenine eşit olduğunu söylediğimiz ve 1, 2, 3, 4 ve 11, 12, 13, 14 olan küpü çizin. Ardından, 6 adet olan yüzlerinin her birinin merkezini alın; bu merkezler T, U, X, Y, 7'dir; bunlar küpün merkezinde dik açıyla birbiriyle kesişir, küpün yüzlerine de dik açıyla değer ve kendi aralarında eşit mesafededir, A, B, C, E, D, F eksenlerine eşittir ve A, B eksenine eşit kılınmış olan küpe eşittirler. Bu nedenle, eğer koyarsanız...

[Not: Geometrik bir çizim, iç köşegen çizgileri ve A, C, F, G, H, I, Z olarak etiketlenmiş köşeleri olan bir küpü göstermektedir.]

[s. 114] [Not: Geometrik bir çizim, iç çizgileri ve A, G, E, H, M, F, N, C olarak etiketlenmiş köşeleri olan bir küpü göstermektedir.]

20 tabanlı cisim söz konusu küpün içine yerleştirildiğinde, 20 tabanlı şeklin G, H kenarı G, F, H açılarıyla küpün 1, 2, 3, 4 yüzüne temas edecek, 20 tabanlı şeklin K, P kenarı K, F, P açılarıyla küpün 11, 12, 13, 14 yüzüne temas edecek, 20 tabanlı şeklin diğer kenarının iki açısı I, F küpün 3, 4, 13, 14 yüzüne temas edecek, 20 tabanlı şeklin iki açısı N, F, M küpün 1, 11, 14 yüzüne temas edecek ve 20 tabanlı şeklin iki açısı N, F, O küpün 2, 12, 13 yüzüne temas edecektir. Ve 20 tabanlı şeklin altı kenarının merkezleri olan A, B, C, D, E, F, küpün yüzlerinin merkezleri olan T, U, X, Y, F'ye temas edecektir. Görüldüğü üzere, söylendiği gibi 20 tabanlı şeklin 12 açısı her yüze iki açı düşecek şekilde küpün altı yüzüne temas eder. Bundan ötürü küpün, tüm açılarıyla küpün yüzlerine temas edecek biçimde, eşkenar üçgenlerden oluşan 20 tabanlı cismi içine almaya muktedir olduğunu söylerim. Şimdi, 20 tabanlı [şekli] içeren küpün kenarı bir orta ve iki uç oranına göre bölündüğünde, büyük parçanın böyle bir küp tarafından içerilen 20 tabanlı şeklin taban kenarı olup olmadığı görülmelidir. Bu eserin 21. önermesinden bilirsiniz ki, taban kenarı 4 olan 20 tabanlı şekil, kendisini içeren kürenin çapının karesi için 40 artı 320'nin karekökünü verir, bundan kenarın karesi olan 16'yı çıkarırsanız geriye 24 artı 320'nin karekökü kalır ki bu bir kenardan karşıdaki diğer kenara olan mesafedir. O halde şöyle deyin: Şayet eksenin 24 artı 320'nin karekökü kenarın karesi olan 16'yı veriyorsa, eksenin karesi olan 144 neyi verir? 16'yı 144 ile çarpın, 2304 eder; bunu 24 artı 320'nin kareköküne bölün. Böleni şu şekilde bulun: 24 artı 320'nin karekökünü 24 eksi 320'nin karekökü ile çarpın, 256 eder; bölen budur. 24'ü 2304 ile çarpın, 55296 eder. 256'ya bölün, 216 çıkar. Kök içine alın, 16'yı kök içine alın, 256 eder; 320 ile çarpın, 81920 eder. 144'ü kök içine alın, 20736 eder; bunu 81920 ile çarpın, 1698693120 eder. Böleni kök içine alın ki bu 256'dır, 65536 eder, 1698693120'yi buna bölün, 25920'nin karekökü çıkar, bunun 216'dan çıkarılması 216 eksi 25920'nin karekökünü verir. Tıpkı yukarıdaki gibi, kenarı 12 olan küpün içerdiği 20 tabanlı şeklin kenarının karesi böyledir; küpün kenarını bir orta ve iki uç oranına göre bölerseniz, 180'in karekökü eksi 6 çıkar ki [bunun] kendisiyle çarpılan karesi, dilediğimiz üzere, 216 eksi 25920'nin karekökünü eder. Açıktır.

[Not: Geometrik çizimler, iç çizgileri ve A, G, E, H, M, F, N, C olarak etiketlenmiş köşeleri olan bir küpü göstermektedir.]

Durum 5. Kenarı 12 olan 8 tabanlı cismin içine bir küp çizilmiştir; küpün kenarının büyüklüğü aranmaktadır. Her kenarı 12 olan, eşkenar üçgenlerden oluşan 8 tabanlı cisim [oktaedron] A, B, C, D, E, F elinizdedir. Küpün ise 8 tabanlı şeklin 8 kenarına temas eden 8 açısı vardır; yani A, E kenarında G noktasında, A, F kenarında H noktasında, B, F kenarında I noktasında, F, C kenarında N noktasında, C, E kenarında O noktasında. G, H, B, I, I, K, K, G, I, N, G, L, L, M, M, H, M, N, N, O, O, K, O, L çizgilerini çekin, bunlar 8 tabanlı şeklin içine çizilmiş küp olacaktır. Küpün kenarının büyüklüğünü bilmek için, elinizde 12 olan A, E ve E, G vardır. E, G'nin iki katını koyun, çünkü A, G, G, H'ye eşittir ve G, H, dik açıyı tutan A, G ile A, H kadardır. O halde 12'yi öyle iki parçaya ayırın ki, her biri kendisiyle çarpıldığında biri diğerinin iki katı olsun. Bir parçanın bir şey [Not: x değişkeni] olduğunu söyleyin; kendisiyle çarpıldığında bir kare [Not: x kare] eder, diğeri ise 12 eksi bir şeydir ki kendisiyle çarpıldığında 144 eksi 24 şey artı bir kare eder, bunun iki katı ise 288 eksi 48 şey artı 2 kare eder. Parçaları eşitleyin, 48 şeye eşit bir kare ve 288 sayısı elde edersiniz. Şeyleri yarıya indirin, 24 olur, kendisiyle çarpın 576 eder; 288 olan sayıyı çıkarın, geriye 288 kalır, [bunun] karekökü, şeylerin yarısı olan 24'ten [çıkarıldığında], E, G olan şeyin değeridir. Dolayısıyla küpün kenarı olan E, G, 24 eksi 288'in kareköküdür. Ve A, G ise 288'in karekökü eksi 12'dir. Böylece tabanlarının her bir kenarı 12 olan 8 tabanlı şeklin cismi içine küpü yerleştirmiş oldunuz ki talep edilen buydu.

Durum 6. Her bir kenarı 12 olan eşkenar üçgenlerden oluşan 8 tabanlı bir şekil, 4 eşkenar üçgen tabanlı bir cisim içerir; bunun kenarını arayın. Önceki kısımdan ötürü bilirsiniz ki, kenarı 12 olan 8 tabanlı cismin çevrelediği küpün, yani onun içerdiği küpün kenarı 24 eksi 288'in kareköküdür. Ve bu eserin ikinci önermesinden bilirsiniz ki, 4 tabanlı şeklin kenarının karesi, küpün kenarının karesinin iki katıdır.

[s. 115] İNCELEME

[Not: 8 yüzlü bir çokyüzlünün geometrik çizimi, çeşitli köşelerinde 8 sayısı ve 4 sayısı ile etiketlenmiştir.]

içerdiği [yerde] ve küpün girdiği yerde, 4 tabanlı şekil de girer. Dolayısıyla, 288'in kökünden çıkarılmış 24 olan küpün kuvvetini ikiye katla, 663552'nin kökünden çıkarılmış 1728 eder. Bu, önerildiği üzere, 8 tabanlı üçgen şeklin cismi tarafından içerilen 4 tabanlı şeklin kenarının kuvvetinin miktarıdır. Ve bil ki, her ne kadar bu tür düzgün cisimlerde biri diğerinin içine karşılıklı olarak, her zaman bir orta ve iki uca sahip söz konusu oranımıza göre gereken oranlar ve orantılılıkla kabul edilip dahil edilse de, filozofumuz Öklid'in kitabında kanıtladığı gibi, kenarlarının oranları bizim tarafımızdan her zaman bilinmese de, yani bunlar herhangi bir düz veya sağlam sayıyla adlandırılamasa da, bu nedenle bu düzgün cisimlerin içine, bir açıya dokunarak hepsine dokunacak şekilde sonsuz sayıda başka düzensiz cismin tam olarak yerleştirilemeyeceği sonucu çıkmaz. Zira her sağlam aklın kavrayabileceği gibi, bunların kenarları yahut cisimsel ve yüzeysel açıları eşit olmayacaktır. Bu sebeple bizim bu eserimizde onlardan söz edilmez, çünkü bu tür cisimler [Pacioli'nin düzgün cisimlerden türetilen düzensiz veya 'bilinmeyen' şekilleri belirtmek için kullandığı bir terim] olarak adlandırılmalıdır; tıpkı dörtgen yüzeyler arasında Öklid'imizin, öteki düzgün dörtgenleri, yani kareyi, uzun dörtgeni [Not: dikdörtgen], eşkenar dörtgeni veya baklavayı ve ona benzeyen koşutkenar dörtgen denen şekli tanımladıktan sonra unsurlarının başında söylediği gibi.

Durum 7. Tabanlarının kenarı 4 olan 12 tabanlı beşgen şekil tarafından içerilen küp; bulmak istediğin küpün kenarıdır. Ve şöyle yap: tabanın kenarının 4 olduğunu söylediğin tabanlardan birinin beşgen açısını gören doğruyu bul ki bu, bir orta ve iki uca sahip orana göre bölünmüş doğrunun büyük parçasıdır; bu doğru da böylesi bir 12 tabanlı [şekil] içinde tanımlanan küpün kenarıdır. Bu nedenle, o doğrunun 4 artı 1 şey olduğunu söyle. Şimdi 1 şeyi 4 artı 1 şey ile çarp, 4 şey artı 1 kare eder. Sonra 4'ü 4 ile çarp, 16 eder ve 4 şey artı 1 kareye eşit 16 sayısına sahip olursun. Şeyleri yarıya böl, 2 olacaktır; kendisiyle çarp, 4 eder; 16 olan sayıya ekle, 20 eder; ve 20'nin kökünden çıkarılan 2, ki şeylerin yarısıydı, şeyin değeridir. Dolayısıyla küçük parça 20'nin kökü eksi 2'dir ve büyük parça 4'tür; bu da 20'nin kökü eksi 2 ile birleştirildiğinde 20'nin kökü artı 2 eder. Öyle ki küpün kenarı, tabanının kenarı 4 olan 12 tabanlı beşgen şeklin cismi tarafından içerilen 20'nin kökü artı 2'dir, bu da önerilen şeydir.

[Not: Çeşitli köşelerinde 7 sayısı ve 4 sayısı ile etiketlenmiş, 7 yüzlü bir çokyüzlünün geometrik çizimi.]

Durum 8. Tabanlarının kenarı dörder olan 12 beşgen tabanlı bir cisim vardır ve bu cisim, kenarını bulmak istediğin 4 tabanlı bir üçgeni [dörtyüzlü] içerir. Öklid'in 15. kitabının 10. önermesinden bilirsin ki, küple birlikte aynı 12 tabanlı şekil içinde tanımlanan 4 tabanlı şeklin kenarının kuvveti, küpün kenarının iki katıdır. Ve bir öncekine göre, böylesi bir cisim içinde tanımlanan küpün kenarının 20'nin kökü artı 2 olduğunu bilirsin. Dolayısıyla, 20'nin kökü artı 2'yi 20'nin kökü artı 2 ile çarp, 24 artı 320'nin kökü eder; bunu da ikiye katla, 88 artı 1280'in kökü eder. Bu, tabanlarının kenarı dörder olan 12 tabanlı beşgen şekilde tanımlanan 4 tabanlı şeklin kenarının kuvvetidir. Bu nedenle 4 tabanlı şeklin kenarının, 48'in üzerine konan 80'in kökünün meydana getirdiği toplamın kökü olduğunu söyle.

Durum 9. Tabanlarının kenarı dörder olan 12 tabanlı beşgen şekil tarafından içerilen 8 tabanlı üçgen eşkenar şeklin [sekizyüzlü] cismi; 8 tabanlı şeklin kenarını araştırmak. Öklid'in 1. kitabının 9. önermesine göre bilirsin ki, küpün karşıt yüzlerinin merkezlerinden geçen ve tanımlandığı [12] tabanlı [şeklin] tabanlarının iki karşıt kenarında sonlanan doğru, söz konusu 8 tabanlı şeklin tanımlandığı kürenin çapıdır. Ve böyle bir doğru, kenarı 4 olan bu 12 tabanlı [şeklin] beşgen tabanının kenarı ile beşgen açıyı gören doğrunun birbirine eklenmesinden oluşur. Ve birincinin 30. önermesine göre bilirsin ki, beşgenin kenarı 4 olduğunda, beşgen açıyı gören doğru 20'nin kökü artı 2'dir; bu da 4 ile birleştirildiğinde 6 artı 20'nin kökü eder. Dolayısıyla küpün yüzlerinin merkezlerinden geçen ve 12 tabanlı [şeklin] kenarlarını bölen doğru...

[s. 116] TERTIVS 17

küpün yüzlerine karşıt olarak, eşitlerle [Not: burada "eşit" anlamında] 6 artı 10'un karekökü kadardır ki bu da böylesi bir 3-tabanlı [Not: üçgen tabanlı bir cisme atıfta bulunuyor] cismin içine çizildiği kürenin çapıdır. Ve ikinci [kitabın] 5. [önermesinden] bildiğin üzere kürenin çapının kuvveti [Not: karesi], içine çizilen tabanın kenarının kuvvetinin iki katı olduğundan, bu nedenle 6 artı 20'nin kökünü 6 artı 20'nin kökü ile çarp; bu da 56 artı 2880'in kökünü verir, bunu eşitlere [Not: "ikiye" anlamında] bölersen 28 artı 720'nin kökü elde edilir. Ve bu, taban kenarı 4 olan 12-tabanlı beşgen [cisim] tarafından kapsanan söz konusu üçgen tabanın kenarının kuvvetidir. Dolayısıyla söz konusu tabanın kenarı, 720'nin kökünün 28 üzerine eklenmesiyle oluşan toplamın karekökü olacaktır. Ve 12-tabanlı [cismin] kenarı ile beşgen açıyı kirişleyen doğrunun birleşiminden oluşan doğrunun, böylesi bir 8-tabanlı [cismi] kapsayan kürenin çapı olduğunu daha açık şekilde bilesin diye, ikincinin 16'ncısından bilirsin ki böylesi bir üçgen tabanı çevreleyen kürenin çapı ve onun kuvveti 72 artı 380'in köküdür, bunu iki eşit parçaya bölersin, bu da 18 artı 130'un kökü eder ve bu a-x olacaktır. Ardından x noktasını a-b tabanının ortasına çek, bu doğru tabanı y noktasında dik açıyla bölecektir. Ve Öklid'in birincisinin sondan bir önceki [önermesine] göre, a-x'in karesi a-y ve x-y doğrularının karelerinin toplamına eşittir. a-x'in 18 artı 130'un kökü olduğunu biliyorsun. Beşgen tabanın kenarı olan a-b'nin 4 olduğunu biliyorsun. Bunun yarısı olan a-y ise 2'dir. Bunu kendisiyle çarp, 4 eder. Bunu 18 artı 130'un kökünden çıkar, geriye x-y'nin kuvveti olan 14 artı 130'un kökü kalır. İki katına çıkarılan yarısı, 56 artı 2880'in kökünü verir ki bu da 8-tabanlı üçgen [cismi] çevreleyen kürenin tam çapıdır. Açıktır ki beşgen tabanın kenarı ile beşgen açıyı kirişleyen doğru bir araya getirilip çarpıldığında, yukarıdaki gibi 56 artı 2880'in kökü eder. Bunu eşitlere [Not: ikiye] böl, 28 artı 720'nin kökü olacaktır. O halde de ki böylesi 12-tabanlı beşgen [cisimler] tarafından kapsanan 8-tabanlı üçgen [cismin] kenarı, 720'nin kökünün 28 üzerine eklenmesiyle oluşan toplamın karekökü olacaktır.

[Not: İki adet ikosahedron geometrik çizimi tasvir edilmiştir. Üstteki çizim köşeleri 4, 10, 4, 4 olarak etiketlenmiş bir ikosahedronu göstermektedir. Alttaki çizim iç doğruları a, y, x noktalarıyla ve köşeleri 4, 4, 4, 6 olarak etiketlenmiş bir ikosahedronu göstermektedir.]

Casus 10. Kenarı 4 olan on iki tabanlı beşgen [cisim]; onun kapsadığı 20-tabanlı üçgen [cismin] kenarı aranmak istenmektedir. Bütün düzgün cisimler arasında, o cismin kenarının kendi çapına oranı nedir? Yani kenarı 4 olan bir 20-tabanlı [cismin] kendi çapına oranı nedir ki bu oran kenarı 6 olan bir başka 20-tabanlı [cismin] kendi çapına (veya eksenine) olan oranıyla aynıdır ve diğerlerinin tümü için de böyledir? Ve demiştin ki önceden anılan 12-tabanlı [cisimde], bir tabanın merkezinden onun karşısındaki diğerinin merkezine kadar olan mesafe 40 artı 1548'in kökünün kuvvetidir, tıpkı böylesi bir 12-tabanlı [cismin] dördülleştirilmesini bulmak için söylendiği gibi. Ve ikincinin 20'ncisinden bilirsin ki çapı 1 olan (yani onu kapsayan kürenin çapı) 20-tabanlı [cismin] bir kenarı, 72 eksi 1036'nın kökünden kalan miktarın kareköküne eşittir. Bu yüzden şöyle yap, 12'nin karesini al, 144 eder. Şimdi de ki, şayet 144 çap 72 eksi 1036'nın kökü kenarını verirse, 40 artı 1548'in kökünü verecektir. Önce 40'ı 72 ile çarp, 2880 eder, bunu 144'e bölersen 20 gelir. Şimdi 72'yi karekök içine al, 5184 eder. 1548 ile çarp, 8.028.979'un kökü eder, bunu 144'e (kök olarak alındığında 20736'dır) böl, 187.25520'nin kökü gelir. Bunu aklında tut. Şimdi en azından 40'ı kök içine al, 1600 eder, bunu 1036 ile çarp, 1.658.880 eder ve bunu 144'e (kök olarak alındığında 20736'dır) böl, 77.228096'nın kökü gelir. Dolayısıyla diyeceksin ki kenarı 4 olan 12-tabanlı [cismin] içine çizilen 20-tabanlı üçgen [cismin] kenarı, yani bu 20-tabanlı [cismin] kenarı, 387.184'ün kökünün 20 ile birleştirilip 80'in kökü ile 77.228096'nın kökünün çıkarılmasıyla elde edilen toplamın karekökü olacaktır.

Casus 11. Kenarı 72 eksi 1036'nın kökünden kalan miktarın karekökü olan 20-tabanlı üçgen (eşkenar) [cisim] tarafından çevrelenen küp; bu küpün kenarlarının bulunması istenmektedir. İkincinin 18'incisinden bilirsin ki 20-tabanlı üçgen [cismin] kenarı 72 eksi 1036'nın kökünden kalan miktarın karekökü olduğunda, kürenin çapı 1'dir. Bunu kök içine al, 144 eder. Şimdi eşkenar üçgen olan bir tabanın yüksekliğini [Not: dikey kenar] buldun ki kenar için [buna eşit olarak] 72 eksi 1036'nın kökünden kalan miktarın kareköküne sahipsin. Buna birinci [kitabın] birinci [önermesi] vasıtasıyla sahipsin.

[s. 117] [Not: Köşeleri etiketlenmiş bir ikosahedronun geometrik çizimi.]

birinci [kitabın] yüksekliğin kuvvetinin kenarın kuvvetine oranının bir tam üçte bir olduğu [Not: yani yüksekliğin karesinin kenarın karesine oranı anlamına gelir]. Bundan ötürü 72 eksi 1036 4/5'in kökünün karekökünü al, bu da 54 eksi 583 1/2'nin köküdür. Ve bu oran, kenarın tabanı çevreleyen dairenin çapıyla olan oranıdır, öyle ki 96 eksi 1843 1/2'nin kökü olacaktır. Bunu, 20 tabanlı [cismi] içeren kürenin çapının kuvvetinden, yani 144'ten çıkar; geriye 48 artı 1843 1/2'nin kökü kalır. Bu, küpün içine çizildiği kürenin çapının kuvvetidir; yani çapın kuvveti 48 artı 1843 1/2'nin köküdür. Bilmelisin ki küpün kenarının kuvveti, onu içeren kürenin çapının kuvvetinin 4/5'idir [Not: metinde 4/5 dense de hesapta üçte biri kastedilmektedir]. Dolayısıyla çapın kuvvetinin 4/5'ini [üçte birini] al, yani 48 artı 1843 1/2'nin kökü olan miktarı, bu da 16 artı 204 4/5'in kökü edecektir. Bu nedenle, kenarı 72 eksi 1036 4/5'in kökünün kalanının karekökü olan 20 tabanlı [cismin] içine çizilen küpün kenarının, 16 artı 204 4/5'in kökü, yani 16 üzerine konulmuş 104 4/5'in [204 4/5'in] kökünü oluşturan toplamın karekökü olacağını söyle.

[Not: Köşeleri harflerle işaretlenmiş bir onikiyüzlünün geometrik çizimi.]

Casus 12. Tabanlarının kenarı 72 eksi 1036 4/5'in kökünün kalanının karekökü olan 20 tabanlı üçgen [cisim] verildiğinde, [ve içine] 4 tabanlı üçgen [cisim] çizildiğinde, kenarının miktarını araştırmak istenir. Bu [kitabın] ikinci [önermesi] uyarınca, 4 tabanlı üçgen [cismin] kenarının kuvvetinin, bir ve aynı küre içine çizilen küpün kenarının kuvvetinin iki katı olduğunu elde edersin. Ve önceki [önerme] uyarınca, böyle bir 20 tabanlı [cisim] tarafından kapsanan küpün kenarının kuvvetinin 16 artı 204 4/5'in kökü olduğunu elde edersin. Dolayısıyla, küpün kenarı 16 üzerine konulmuş 104 4/5'in kökünü oluşturan toplamın karekökü ise, böyle bir kuvvet iki katına çıkarılmak istenir, bu da 31 [32] artı 819 1/5'in kökü eder. Dolayısıyla, 4 tabanlı [cismin] kenarı, kenarı 72 eksi 1036 4/5'in kökünün kalanının karekökü olan 20 tabanlı [cismin] içine çizilmiş olarak, 32 üzerine konulmuş 819 1/5'in kökünü oluşturan toplamın kareköküdür. Bu nedenle, onun içine çizilen 4 tabanlı üçgen [cismin] kenarının, Öklid'in on beşinci [kitabının] birinci [önermesiyle] gösterildiği gibi, 32 üzerine konulmuş 819 1/5'in kökünü oluşturan toplamın karekökü olduğunu söyle.

[Not: Karmaşık bir çokyüzlü yapının geometrik çizimi.]

Casus 13. Tabanlarının kenarı 72 eksi 1036 4/5'in kökünün kalanının karekökü olan 20 tabanlı üçgen [cisim] verildiğinde, içinde 12 tabanlı beşgen [yüzeyli] bir cisim meydana getirmek ve kenarını bildirmek istenir. İkincinin on altıncı [önermesi] uyarınca, bir kürenin çapı 72 üzerine konulmuş 2880'in kökünü oluşturan toplamın karekökü olduğunda, [çapın] 12 tabanlı [cisme] 4 olan bir kenar verdiğini elde edersin. Ve 20 tabanlı [cismin] bir tabanının merkezinden çıkıp ona karşıt olan tabanın merkezinde son bulan doğrunun, 48 üzerine konulmuş 1843 1/2'nin kökünü oluşturan toplamın karekökü olduğu söylenir. Dolayısıyla, eğer çap olarak 72 artı 2880'in kökü 16'lık bir kenar verirse (yani 12 tabanlı [cismin] taban kenarının kuvveti), o zaman şöyle de: Çap olarak 72 artı 2880'in kökü 16'lık bir kenar verirse, 1843 1/2'nin kökü ne verir? 16'yı 48 ile çarp, 768 eder; bunu 72 artı 2880'in köküne böl. İki terimli bir ifade olduğundan böleni şöyle bul: 72 artı 2880'in kökünü 72 eksi 2880'in kökü ile çarp, 2304 eder. Bölen budur. Şimdi 72'yi 768 ile çarp, 55296 eder; bunu 2304'e böldüğünde 24 gelir. Aklında tut. Ardından 72'yi kendisiyle çarp, 5184 eder; bunu da 1843 1/2'nin kökü ile çarp, 9559483 eder [Not: bu, karekökleri ve kesirli kısımları içeren bir hesaplamadır]; bunu bir kök olarak alınan 16 ile (yani 256 ile) çarp, 2.446.118.892 eder ve bunu 5.308.416'ya böldüğünde 460 3619083/5308416 gelir. Ve elinde 24 artı 460 3619083/5308416'nın kökü bulunur. Şimdi, en azından, 48'i kendisiyle çarp, 2304 eder ve bunu 2880'in kökü ile çarp, 6.635.520 eder; bunu kök olarak alınan 16 ile (yani 256 ile) çarp, 1.698.693.120 eder. 5.308.416'ya böl, 320 gelir. Aklında tut. Şimdi 2880'i 1843 1/2 ile çarp, 5.308.416 eder ve bunu kök olarak alınan 16 ile (yani 256 ile) çarp, 1.358.954.496 eder; 5.308.416'ya böl, 256 gelir. Elinde 320'nin kökü ve 256'nın kökü vardır ve bu eksidir. Dolayısıyla elinde 24 artı 460 3619083/5308416'nın kökü eksi 16 ve 320'nin kökü kalır. Bu nedenle, kenarı 72 eksi 1036 4/5'in kökünün kalanının karekökü olan 20 tabanlı üçgen [cismin] içine çizilen 12 tabanlı beşgen [cismin] kenarının, 8 üzerine konulmuş 460 3619083/5308416'nın kökünü oluşturan toplamın kalanının karekökü eksi 320'nin kökü olacağını söyle. Küre, Öklid'e göre yuvarlak bir cisimdir ve çapı üzerinde sabit duran bir yarım dairenin hareket ettiği yere geri dönene kadarki dönüşüyle [meydana gelir]. Yani küre, etrafında döndürülen bir yarım dairenin yayı tarafından çizilen öyle yuvarlak ve katı bir cisimdir. Söylendiği gibi, küre yuvarlak bir cisimdir; ekseni vasıtasıyla en büyük daireyi meydana getirir, eksen ve en büyük çevre vasıtasıyla da yüzeyi oluşturur.

[s. 118] TERTIVS 18

biri ve diğeri için karelemeyi verir. Örnek.

Casus 14. Çap ekseni 7 olan bir küre verildiğinde, en büyük dairesini bulmak. Burada çevrenin üç çap ve yedide bir olduğu varsayılır. Bu nedenle 7'yi 3 1/7 ile çarp, böylece söz konusu küredeki en büyük dairenin 22 olduğunu söyle. Ve küre hakkındaki bütün risalede 3 eksen ve 7'nin kürenin en büyük dairesi olduğunu anla.

Casus 15. Ekseni 7 olan bir küre verildiğinde, yüzeyini araştırmak. Şöyle yap, ekseni kürenin en büyük dairesinin çevresiyle çarp ki önceki [önerme] uyarınca bunun 22 olduğunu ve eksenin 7 olduğunu biliyorsun. Ve 7 ile 22'nin çarpımı 154 eder, 154 ise onun yüzeyidir. Başka bir yolla, Arşimet'in birinci kitabının 32'nci önermesinden kürenin yüzeyinin, en büyük dairesinin yüzeyinin dört katı olduğunu bilirsin. Ve en büyük dairenin çapı 7'dir, kendisiyle çarpıldığında 49 eder; bunu 11 ile çarptığında 539 gelir, bu en büyük dairenin yüzeyidir; bunu 4 ile çarptığında yukarıdaki gibi 154 eder. Dolayısıyla böyle bir kürenin yüzeyi 154'tür.

Casus 16. Ekseninin 7 olduğu verildiğinde kürenin karelemesini bulmak. Bil ki her kürenin karelemesi, küpünün karelemesinin yirmi birde 11'idir. Bu nedenle kürenin ekseni olan küpün kenarını, yani 7'yi küpe yükselt, 343 eder; bunu 11 ile çarp, 3773 eder. 21'e böl, 179 2/3 gelir; bu, söz konusu kürenin karelemesidir. Ve Arşimet'in küre ve silindir üzerine ikinci kitabının birinci önermesinden ötürü, kürenin karelemesi, tabanı 38 1/2 olan silindirinin karelemesinin bir buçuk katıdır. Silindirin tabanını, kürenin ekseni ve silindirin yüksekliği olan 7 ile çarp, 269 1/2 eder; bunu 3'e böl, 89 5/6 gelir. Bunu 269 1/2'den çıkar, yukarıdaki gibi geriye 179 2/3 kalır. Bu nedenle ekseni 7 olan kürenin karelemesinin 179 2/3 olduğunu söyle.

Casus 17. Ekseni 7 olan kürenin yüzeyi verildiğinde, bir küpün yüzeyini ve küpün kenarının miktarını bulmak. Bu [kitabın] 18'inci önermesinden ekseni 7 olan kürenin yüzeyinin 154 olduğunu ve kübik cismin 6 yüzü olduğunu bilirsin. Dolayısıyla 154'ü 6'ya böl, 25 2/3 gelir; bu, yüzeyi 154 olan aranan küpün kenarıdır [?].

Casus 18. Kenarı 4 olan küpün yüzeyinden bir kürenin yüzeyi yapılırsa, eksenini bulmak. Şöyle yap, kenarı 4 olan küpün yüzeyinin ne olduğuna bak. Kendisiyle çarp, 16 eder. Ve küpün 6 yüzü olduğundan 6'yı 16 ile çarp, 96 eder. Ve sen yüzeyi 96 olan bir küre yapmak istiyorsun. Bu nedenle 96'yı 14 ile çarp, 1344 eder; bunu 11'e böl, 122 2/11 gelir. Ve bundan yarısını al ki bu 62'dir. Dolayısıyla 1'i 62'ye indirge, 4 eder [Not: bir oran işlemine atıfta bulunuluyor]. 122 2/11'i 4'e böl, 30 6/11 gelir; bu, yüzeyi 96 olan kürenin çapı yahut eksenidir.

Casus 19. Ekseni 7 olan kürenin karelemesi verildiğinde bir küpün karelemesini yapmak; küpün kenarı ne olacaktır? Ekseni 7 olan elindeki küreyi karele. Ve bu [kitabın] 14'üncü önermesinden böyle bir kürenin karelemesinin 179 2/3 olduğunu bilirsin. Bu nedenle küpün kenarı 179 2/3'ün karekökü olacaktır. [Bu] başka bir yolla, yani oran ile de yapılabilir; zira küpün kenarının kürenin çapına oranı ne ise, 343'e olan karelemenin 179 2/3'ün karelemesine oranı da odur. Çünkü kürenin ekseni olan 7'yi kareye yükseltirsen [?], 343 eder. Ve küpün, yani onun karelemesinin, kürenin karelemesine oranının 21'e 11 olduğunu bilirsin. Bu nedenle 343'ü 11 ile çarp, 3773 eder. 21'e böl, 179 2/3 gelir. Dolayısıyla 179 2/3'ün karekökü, yukarıdaki gibi aradığımız küpün kenarıdır.

[Not: Bir kare içine çizilmiş, çapı ve ekseni gösteren çizgiler bulunan ve 'a', 'b', 'c', 'd', 'e', 'f', 'g' harfleriyle etiketlenmiş bir daireyi gösteren geometrik çizim.]

[s. 119] TRACTATUS 21

[Not: Düşey olarak üst üste yerleştirilmiş, her biri içeriye çizilmiş geometrik çizgiler içeren ve harflerle (a, b, c, d, e) ve sayılarla (32, 24, 25) etiketlenmiş üç dairesel çizim.]

Karelemesi 64 olan küp verildiğinde bir küre yapmak, çapının ne kadar olduğunu bulmak. Her kürenin karelemesinin, küpünün karelemesinin yirmi birde 11'i olduğunu bilmelisin. Ve Arşimet'in küre ve silindir hakkındaki ikinci [kitabının] birinci [önermesinden] kürenin karelemesinin silindirinin karelemesine oranının bir buçuk olduğunu bilirsin. Ve silindirin küpünün 12'si olduğunu, kürenin karelemesinin de küpünün 7'si olduğunu bilirsin. Ve önerilen küp 64'tür, bunu 21 ile çarparsan 1544 [?] eder. 11'e bölündüğünde 122 gelir. Ve 122'nin karekökü aranan kürenin çapı yahut eksenidir, yani 122'nin küpkökü olan 8'dir [?], ki bu da önermedir.

Durum 21. Ekseni 7 olan bir kürenin karelemesi verildiğinde, kenarları taban dairesinin çapına eşit olan bir piramit veya koni yapmak ve ekseninin miktarını bulmak. Bu [kitabın] 16. önermesi uyarınca, böyle bir kürenin karelemesinin 179 2/3 olduğu bilinir. Bir piramit yapmak [isteniyor]. Bu nedenle, öncelikle ekseni bilinen bir piramit bulunsun, bu eksen 4 [olsun]. Eşkenar bir üçgen meydana getirdiğinden, birinci [kitabın] birinci [önermesi] uyarınca eksenin kuvvetinin kenarına oranı bir tam üçte bir olacaktır. Eksenin kuvveti 16'dır. Dolayısıyla kenarın kuvveti 21'dir, bunu 11 ile çarptığında 234 eder. 14'e böldüğünde 16 çıkar; bu tabanın yüzeyidir, bunu 4 olan eksen ile çarptığında 67 eder. Bu bir silindir olduğundan ve piramit istendiğinden, her piramit de silindirinin 1/3'ü olduğundan, 67'yi 3'e böl, 22 çıkar; bu piramidin karelemesidir. Bunun 179 2/3 olması istenmektedir. Bu nedenle 4'ün karesini al, 64 eder. Şimdi şöyle de: Eğer 179, 11499 verirse, bunu 22'ye böldüğünde 514 çıkar. Ve 514'ün karekökü piramidin ekseni olacaktır.

Durum 22. Ekseni 4 olan piramidin karelemesi verildiğinde, bir küre yapmak; ekseninin ne olacağı görülmek isteniyor. Önceki [önerme] uyarınca, ekseni 4 olan piramidin karelemesinin 22 olduğunu biliyorsun, bundan bir küre yapılmak isteniyor. Karelemesi 179 2/3 olan kürenin 343 eksen verdiğini bildiğinden, şöyle de: Şayet 179 2/3, 343 verirse, 22 ne verir? 22'yi 343 ile çarp, 7665 eder. 179'a böl, 42 çıkar. 42'nin karekökü olacaktır; bu, ekseni 4 olan piramidin karelemesinden yapılan kürenin çapıdır.

Durum 23. Çapı 14 olan küre ve eksene paralel 4 olan bir doğru verildiğinde, ayırdığı yüzeyin miktarını araştırmak. Bu [kitabın] 18. önermesinde, kürenin yüzeyinin, böyle bir kürenin en büyük dairesinin yüzeyinin 4 katı olduğu söylenmiştir. Ayrıca kürenin eksenini en büyük dairenin çevresiyle çarpmanın tüm kürenin yüzeyini verdiği de söylenmişti. Dolayısıyla, çap olan 14'ü çevre olan 44 ile çarpmak 616 eder; bu tüm kürenin yüzeyidir. Elinde a-b-c-d küresi var, eksen a-d'dir ve bölen doğru b-c'dir. Şimdi, a-d'yi e noktasında kesen b-c'nin miktarını bulmak için, a-e'nin 4 olduğu söylendiğinden, 4'ü çapın kalanı olan 10 ile çarp, 40 eder. Ve Öklid'in 3. kitabının 34. önermesinde b-e 40'tır. Dolayısıyla, eğer b-e 40 ise, b-c'nin yarısı [40'ın kökü] olacaktır; b-c'nin tamamı 160'tır. Ve a-d çapının 14 olduğunu, onu bölen doğrunun, yani b-c'nin 8 olduğunu biliyorsun. a-e 4 olduğuna göre, kendisiyle çarp, 16 eder. 40 ile birleştir, 56 eder. Dolayısıyla Öklid'in birinci kitabının sondan bir önceki önermesi uyarınca a-b 56'dır, zira a-e ve b-e doğrularının toplamıdır. Bu 56'yı iki katına çıkar, 8'in 224 etmesi gibi, yani 8 * 224, bunu 11 ile çarptığında 464 eder. 14'e bölündüğünde 16 çıkar. Çapı 14 olan kürenin yüzeyinden düz bir doğruyla 4 noktasında kesilerek eksiltilen miktar budur; Arşimet'in birinci kitabının 41. önermesinde açıkça gösterildiği üzere yüzeyden 176 eksiltir.

[s. 120] C ii

[Not: İki geometrik şekil sunulmuştur. İlki, düşey ekseni a-d, yatay ekseni b-c ve merkezi e olan bir daireyi göstermektedir. 26 sayısı merkezin soluna yerleştirilmiştir. İkinci şekil, düşey ekseni a-d, yatay ekseni b-c ve merkezi f olan bir daireyi göstermektedir. 27 sayısı merkezin soluna yerleştirilmiştir.]

Durum 25. Ekseni 14 olan bir küre ve 9 olan düz bir doğru verildiğinde, ekseni nerede böldüğü. a-b-c-d küresini, a-d eksenini ve ekseni e noktasında dik açıyla kesen ve b-c doğrusunu e noktasında iki parçaya bölen b-c doğrusunu al. Böylece b-e, 9 olan b-c'nin yarısı olan 4'tür. 4'ü kendisiyle çarp, 16 eder. Şimdi şöyle de: Elimde kürenin çapı veya ekseni var, o da 14'tür. Bunu, birbiriyle çarpıldıklarında 16 edecek şekilde iki parçaya böl. Dolayısıyla bir parça 1 olsun, diğeri 14 eksi 1 olacaktır. Ve 1'i 14 eksi 1 ile çarp, 14 eksi 1 eder [Not: Bu, çapın parçalarını bulmak için kurulan cebirsel denklemi gösterir]. Ve sen 16 istiyorsun. Parçaları denkleştir, 1 [Not: kare] ve 16 elde edersin, bu 14'e eşit bir sayıdır. 14'ün yarısını al, 7 olacaktır. 7'yi kendisiyle çarp, 49 eder. 16 olan sayıyı çıkar, 33 kalır. 33'ün kökünden 14'ün yarısı olan 7'nin çıkarılması doğru parçasının değeridir. Böylece bir parça 7 eksi 33'ün kökü, diğer parça ise 7 artı 33'ün kökü idi. Demek ki ekseni 7 eksi 33'ün kökünde keser.

Örnek 26. Ekseni 14 olan bir küre ve 96 olan bir düzlem doğrusu verildiğinde, bunun kürenin yüzeyinden ne kadar eksilttiğini bulmak. Küre a-b-c-d ve eksen 14 olan a-d idi. b-c doğrusu 96 olsun. Adet olduğu üzere yarısını al, 48 eder. b-e 48 olduğundan, kendisiyle çarp, 2304 eder. Şimdi 14 olan ekseni al. Bunu, birbiriyle çarpıldığında 2304 edecek şekilde iki parçaya böl. Bir parçayı 1, diğerini 14 eksi 1 olarak koy. 1'i 14 eksi 1 ile çarp, 14 eksi 1 [Not: kare] eder. Ve sen 2304'ü istiyorsun. Parçaları denkleştir, 1 [Not: kare] ile 2304'ün 14'e eşit olduğunu görürsün. 14'ün yarısını al, 7 olacaktır. Kendisiyle çarp, 49 eder. 2304 olan sayıyı çıkar, geriye -2255 kalır. 2255'in kökünden, 7 olan 14'ün yarısının çıkarılması doğrunun değeridir. 2255'in kökü yaklaşık 47'dir. Eksenin geri kalan kısmıyla çarpıldığında 24 eden eksenden çıkarıldığında 48 eder. Öklid'in 3. [Not: kitap] 35. [Not: önerme] sine göre, bir çemberde kesişen iki doğrudan birinin parçalarının çarpımı, diğer doğrunun bir parçası ile diğer parçasının çarpımına eşittir. Ve bölen doğrunun bir parçası 48 ve yarısıdır, böylece diğer yarısı da 48'dir; çarpıldıklarında 2304 eder, nitekim eksenin 2 olan bir parçası ile 12 olan kalan parçası da böyledir. Ve Öklid'in birincisinin sondan bir önceki [Not: önerme] sine göre, a-b, a-e ve b-e doğrularının ikisine eşittir. a-e 2'dir, kendisiyle çarp, 4 eder. 48 olan b-e'ye ekle, 52 eder. 52'nin kökü a-b'dir; bu iki katına çıkarıldığında 208'in kökünü verir. Ve bunun 3'ün kökü [Not: ima edilen katsayı] ile çarpımı 1252 eder. Bunu 14'e böl, 88 gelir. Böylece, 96 olan b-c doğrusunun kürenin yüzeyinden 88 eksilttiğini söyle, ki teklif edilen de buydu.

Örnek 27. Ve ekseni 14 olan küreden, yüzeyden 100 eksiltmek için eksenden ne kadar kesilmesi gerektiğini bulmak. Ekseni 14 olan a-b-c-d küren, ki bu a-d'dir. Bölen doğru b-c olsun. Böylece a-b'yi çiz ve buna 1 de. Bunu iki katına çıkar, 2 eder. Kendisiyle çarp, 4 eder. 11 ile çarp, 44 eder. Ve sen 100 yüzey istiyorsun. 100'ü 14 ile çarp, 1400 eder. Ve bunu 44'e böl, 31 gelir. Ve 31'in kökü a-b'nin değeridir. Şimdi eksen olan ve 14 eden a-d'yi kendisiyle çarp, 196 eder. Öklid'in birincisinin sondan bir öncekine göre, a-d'nin a-b ve b-d doğrularına eşit olduğunu görürsün. Böylece a-b'nin kuvveti olan 31'i, a-d'nin kuvveti olan 196'dan çıkar, 165 kalır. 165'in kökü b-d'dir. Bir a-b-d üçgeni oluşturduğun için, bölen doğrunun a-d'yi nerede kestiğini bulmak üzere yüksekliği bul, bu yüzden a-b'nin kuvveti olan 31 ile a-d'nin kuvveti olan 196'yı topla, 227 eder. Şimdi 165'i çıkar, 62 kalır. Bunu a-d'nin iki katı olan 28'e böl, 2 gelir. Kürenin yüzeyinden 100 eksiltildiğinde, a-d ekseninden kesilen miktar işte budur. Bu başka türlü de yapılabilir: yüzeyinden 100 eksiltmek istiyorsun, bu yüzden 100'ü 14 ile çarp, 1400 eder. 11'e böl, 127 gelir. Ve bunu, 8 [Not: sabite atıf] olduğu gibi eşite, yani 4'e böl, 31 gelir. a-b bu kadardır, 31'in kökü, ki bu b-e'ye eşittir. a-e, x olsun. Kendisiyle çarp, 31 eder. Kalan 26'dır, 26'nın kökü b-e'dir; nitekim Arşimet'in birincisinin 40. [Not: önerme] sinde bulduğun üzere, çemberin yarıçapının a-b doğrusu olduğunu söyler, ki...

[s. 121] [Not: 28 numaralı geometrik diyagram, a, b, c, d, e, g noktalarıyla doğruların kestiği bir çemberi göstermektedir.]

böyle bir çemberin yüzeyi, a-b-c-d küresinin b-a-c kısmının yüzeyine eşittir. Ve böylece kürenin yüzeyinden 100 eksiltildiğinde, eksenden 2 kesildiğini bulmuş olursun.

Ekseni 14 olan küre verildiğinde ve bir düzlem doğrusu eksenden 5 kestiğinde, kürenin karelemesinden ne eksilteceğini bulmak.

Ve böylece ilk olarak b-c olan bölen doğrunun ne kadar olduğuna bak ve a-d eksenini e noktasında kestiğinden emin ol, ayrıca a-e'nin 5 ve eksenin geri kalanı olan d-e'nin 9 olmasını sağla. Öklid'in 6. [Not: kitabının] 8. [Not: önermesi] uyarınca, a-e'nin b-e'ye oranı, b-e'nin d-e'ye oranı gibidir. Böylece, 5 olan a-e'yi 9 olan d-e ile çarp, 45 eder. Ve 45'in kökü b-e'dir. Bir orantı içindeki büyüklükler, küçüğü büyüğüyle çarpıldığında ortancanın kendisiyle çarpımını verir; a-e, b-e ve d-e bir orantı içindedir, çünkü a-e ile d-e'nin çarpımı, b-e'nin kendisiyle çarpımı kadar eder, bu da a-b'dir [Not: karesidir]. Öklid'in birinci kitabının sondan bir önceki önermesi uyarınca, a-e ve b-e olmak üzere iki doğruya sahipsin; b-e'nin karesinin 45 olduğu söylenmiştir ve 5 olan a-e kendisiyle çarpıldığında 25 eder. 45 ile birleştirildiğinde 70 eder. Ve 70'in kökü, a-b-c parçasının yüzeyine eşit olan daire yüzeyinin yarıçapı olan a-b'dir. Bu nedenle, 70'in kökü olan a-b'yi 8 [Not: sabit çarpan] olarak iki katına çıkar, 280 eder. Bunun 11 ile çarpımı 3080 eder. 14'e böl, 220 çıkar. Kürenin yüzeyinden bu kadarı eksilir. Ve sen onun küreden eksilttiği dördüllüğü istiyorsun. Bu nedenle 220'yi eksenin altıda biriyle, yani 14 olan eksen için 5 1/3 ile çarp. Bundan b-c-f konisini çıkarmak istersin, yani elinde 45'in kökü olan b-e vardır. Bunu 8 olarak iki katına çıkar, 180 eder; bunu 11 ile çarp, 1980 eder. 14'e bölündüğünde 141 çıkar. Bunu 2 olan e-k ile çarp, 282 eder. 3'e böl, 94 çıkar. Bunu 513'ten çıkar, geriye 419 kalır. Eksen 14 iken, eksenden 5 kesen b-c doğrusu tarafından kürenin dördüllüğünden bu kadarı eksiltilir; yani 419 dördüllük eksiltir.

Ekseni 24 olan bir küre ile eksenden kesilen, biri 3 diğeri 6 kesen eşit aralıklı iki düzlem doğru verildiğinde, iki doğru arasında kalan yüzeyin miktarını bulmak.

Ve elinde a-b-c-d-f-g küresi var. İlk olarak, a-d eksenini 6'da kesen ve a-d'yi h noktasında kesen f-g doğrusunu bul. a-b, 8 olan f-h-d olsun. Önceki kısımdan ötürü, a-h'nin h-f'ye oranının, h-f'nin h-d'ye oranı gibi olduğunu bilirsin. Ve orantılı büyüklüklerde, küçüğün büyükle çarpımı ortancanın kendisiyle çarpımı kadar eder. Böylece, 6 olan a-h'yi 8 olan h-d ile çarp, 48 eder. Dolayısıyla, f-h 48'in köküdür. Ve Öklid'in birinci kitabının sondan bir önceki önermesi uyarınca, a-f'nin karesi a-h ile f-h kadardır. f-h'nin karesinin 48 olduğu söylenmiştir ve 6 olan a-h kendisiyle çarpıldığında 36 eder. 48 ile birleştirildiğinde 84 eder. a-f'nin kuvveti bu kadardır. Ve bunun için, önceki kısımdan ötürü, 8 olarak iki katına çıkarılması gerektiğini bilirsin, bu da 336 eder. Dairesel yüzeyi bulmak istediğin için bunu 11 ile çarp, 3696 eder. Bunu 14'e böl, 264 çıkar. Şimdilik bunu aklında tut. a-d'yi e noktasında kesen b-c doğrusu için, a-e 3 ve e-d 11'dir. Yukarıdaki gibi, 3'ü 11 ile çarp, 33 eder. Ve a-b'nin karesi a-e ile b-e kadardır. b-e'nin karesi 33'tür ve 3 olan a-e'nin karesi 9'dur. 33 ile birleştir, 42 eder. Ve 42'nin kökü a-b'dir, bu da 8 olarak iki katına çıkarıldığında 168 eder. Bunu 11 ile çarp, 1848 eder. 14'e böl, 132 çıkar. Bunu aklında tuttuğun 264'ten çıkar, geriye 132 kalır. Ve birinin eksenden 3, diğerinin 6 kestiği b-c ile f-g doğruları arasında kalan küre yüzeyinden 132 eksiltilir.

[Not: 29 olarak etiketlenmiş geometrik çizim, a, b, c, d, e, f, k noktalarıyla doğruların kestiği bir daireyi göstermektedir.]

Ekseni a-d 14 olan bir küre ile biri eksenden 3, diğeri 6 kesen eşit aralıklı iki düzlem doğru verildiğinde, biri ile diğeri arasında kürenin dördüllüğünden ne kadar eksilttiğini araştırmak.

Ve önceki kısımdan ötürü a-f doğrusunun 84'ün kökü olduğu söylenmişti, bu iki katına çıkarıldığında 336'nın kökü eder, 11 ile çarpıldığında ise 3696 eder. 14'e böl, 264 çıkar. Ve bu, a-f-g parçasının yüzeyidir. Bunu a-d'nin yarısı olan 7 ile çarp, 1848 eder. 3'e böl, 616 çıkar. Şimdi f-g-k konisini çıkarmak istersen, f-h'nin 48'in kökü olduğunu bilirsin. Bunu 8 olarak iki katına çıkarırsan...

[s. 122] 191 eder, 11 ile çarp, 2102 eder. 14'e böl, 150 çıkar. 11'i 11 ile çarp, 121 eder. 150'yi 3'e böl, 50 çıkar. Bunu 616'dan çıkar, geriye 566 kalır. a-f-g parçasının dördüllüğü bu kadardır. Bundan, önceki kısımdan yüzeyinin 152 olduğunu bildiğin b-a-c parçasının dördüllüğünü çıkar; bunu eksenin yarısı olan 7 ile çarp, 924 eder. Bunu 3'e böl, 308 çıkar. Bundan b-c-k konisinin dördüllüğünü çıkarmak istersin. Yani, önceki kısımdan b-e'nin b-c'nin yarısı olan 33 olduğunu bilirsin. Bu nedenle bunu 66 olarak iki katına çıkar, 132 eder. Bunu 11 ile çarp, 1452 eder. Bunu 14'e böl, 103 çıkar. 4 olan 11 ile çarp, 414 eder. Bunu 3'e böl, 138 çıkar. Bunu 308'den çıkar, geriye 169 kalır. Bunu 566'dan çıkar, geriye 396 kalır. Ve 396, b-c ile f-g doğruları arasındaki dördüllüktür. Böylece, b-c ile f-g doğruları arasındaki dördüllüğün 396 olduğunu bulmuş olursun, ki bu da araştırılmakta olan şeydi.

[Not: İç geometrik doğruları ve etiketli noktaları (n, e, f, b, i, d, g, k, l, c, m) olan dairesel bir çizim.]

Küre tarafından kapsanan düzgün cisimlerden, bunların kenarlarından, yüzeylerinden ve birbirinin içine yerleştirilmiş karelemelerinden bahsettikten sonra, öyle görünüyor ki, kürenin içbükey yüzeyinin üçgen yüzeyli başka cisimler meydana getirdiği, bütün açılarını içine alan ve küre tarafından kapsanan bazı düzensiz cisimlerden de söz etmeli ve bunların ölçülerini göstermeliyim. Durum 1.

72 tabanlı bir cisim verildiğinde; bunlardan 24'ü üçgen, 7, 48'i üçgen olup ne açıları ne de kenarları eşittir, burada en büyük kenarları, yani her bir tabanın iki kenarı 2'dir. Bunu çevreleyen kürenin çapı ve yüzeyi sorulmaktadır.

[Not: Işınsal çizgilerle dilimlere ayrılmış, harflerle işaretlenmiş noktaları (a, b, c) olan dairesel bir çizim.]

Bu cisim, Öklid'in 12. [Not: kitabının] 14. [Not: önermesinde] campana'nın [Not: çan biçimli yapı] inşasında gösterilmiştir, ancak kenarlarının büyüklüğünü çizgilerden başka bir yolla göstermez ve talep edilen yüzeyini de göstermez. Böylece, önerilen cismin yüzeyini ve onu çevreleyen kürenin eksenini bilmek için bir a-b-c dairesi yapacağız, bunun merkezi g olacak ve a-d çapı 8 olacaktır. Çevreyi 12 eşit parçaya bölün: a-e-f-b-h-i-d-k-l-c-m-n. Diyorum ki, her biri 32'nin kökü olacaktır. 32'nin kalanından 32, 768 çıkarın. Çapı 8 olan dairenin kenarı bu kadardır. Ve siz bunun 2 olmasını istiyorsunuz. Bu yüzden şöyle deyin: 32'nin kalanının 32'si, çapın kuvveti olan 64'ten 32, 768 çıkarın. 2'yi 32'ye getirin, 4 eder. 4'ü 64 ile çarpın, 256 eder. Böleni bulun, yani 32, 768'in bölenini. İki terimli ifade 256 böleni olacaktır. Şimdi 32'yi 256 ile çarpın, 8192 eder. 256'ya bölün, 32 çıkar. Sonra 256'yı 32'ye getirin, 6, 3536 eder. 768 ile çarpıldığında ve çıkan 256'ya bölünüp 32'ye getirildiğinde, 768 çıkar. Böylece, en büyük kenarı 22 ve toplamın 32'si olan 72 tabanlıyı çevreleyen kürenin ekseni, 32'nin üzerine konmuş 32, 768 eder. Şimdi yüzeyi bulmak istiyorum. Elinizde a-e-f-b-h-i-d-k-l-c-m-n dairesi ve 8 olan a-d çapı var. Altıgenin kenarı için yarıçap olarak 4 olacak olan e-i ve f-h çizgilerini çizin. Ve a-d çapının kuvveti 64'tür, bu da 16 olan f-b'nin kuvvetinin dört katıdır. e-i çizgisi için, a-g'yi o noktasında bölen e-n'yi çizin, o 2'dir, çünkü e-n, 4 olan a-g'ye eşittir. Ve g 4'tür, kendisiyle çarpıldığında 16 eder. 4 olan e-o'nun kuvvetini çıkarın, o-g 3 kalır. n'nin, ki bu tamamı 2, 48 eden e-i çizgisinin yarısıdır. Elinizde a-d, e-i, f-h şeklinde üç çizgi var. a-d'nin kuvveti 64, e-i'nin kuvveti 48 ve f-h'nin kuvveti 16'dır, bu da 1, 3, 4'tür. Ve bu oran a-d'den e-i'ye olan orandır, ki ikinci şekildeki a-b'den c-d'ye olan oran gibidir. Ve e-i'nin f-h'ye oranı da böyledir. Dolayısıyla ikinci şekildeki c-d'nin e-f'ye oranı gibidir. Ve a-b kenarının 2 olduğunu söyledik, kuvveti 4 olacaktır. İkinci şekilde a-b'den c-d'ye 3 olan e-f, öngörülen sebepten ötürü e-f, bir olacaktır. Ve elimizde a-c'nin 2 ve z'nin 2 olduğu var, her birinin yüksekliğini istiyoruz. a-b-c-d yüzeyinin yüksekliği olan p-q'nun kuvveti 2 artı 3, 3'tür. Ve c-d-e-f yüzeyinin yüksekliğinin kuvveti 3 artı 3, 3'tür. e-f-g üçgeninin yüksekliği olan q-r, 32'nin köküdür, 34 [Not: sayısal yorum güç, muhtemelen kareköklere işaret ediyor] 3, 3 yapar, bu da iki üçgenin yüzeyidir. Ve böyle bir tabanın 1 olduğunu biliyorsunuz, 3, 3 ile çarpıldığında 3, 3 yapar, bu da iki üçgenin yüzeyidir. Ve siz 24 tane istiyorsunuz. Yarısını alın, ki 12'dir, 32'ye getirin, 144 eder. 32 ile çarpın, 540 eder. Ve 32, 540 sayısı 24 üçgenin yüzeyidir. Şimdi 24 tabuler alan c-d-e-f için, e-f-e-c-d-e 32'dir. 32'ye getirildiğinde, 1 artı 3, 3; 4 artı 3, 3 yapar. 32 olarak yarısını alın, 1 artı 3, 3 olacaktır. Bunu 3 artı 3, 3 olan yüksekliğiyle çarpın. Ve çıkan sonucu 12 ile çarpın, 32'ye getirin, 3, 160 artı 3, 2339 488, ki bu 2488 21'dir. 24 tabuler alanın kuvveti bu kadardır.

[Not: İç geometrik çizgileri ve harflerle işaretlenmiş noktaları (n, e, f, b, i, d, g, k, l, c, m, o, t) olan dairesel bir çizim.]

[s. 123] c-d-e-f, yani 248832'de 2160 artı 2139488'in kökü. Şimdi a-b-c-d şeklindeki 14 düzlemsel alanın yüzeyi için, a-b-e-f-c-d'nin 3 olduğunu görürsün, birbirine eklendiklerinde 22 kök 3 ederler, bunun kuvveti 7 artı 48'in köküdür. Yarısını al, 13 artı 3'ün kökü olur; bu, 2 artı 3'ün kökü olan yükseklikle çarpılıp elde edilen sonuç 12 ile çarpıldığında ve köke alındığında 3048192'de 3996 artı kök 5038848 eder. a-b-c-d şeklindeki 24 düzlemsel alanın yüzeyinin kuvveti bu kadardır. Ve tabanların yüksekliklerinin farkına göre 72 tabanın yüzeyini üç parça halinde elde edersin. Şimdi kareleme için üçüncü g-i-b-t-u şeklini çiz, bunun içine g-r-o, r-q-o, p-o olmak üzere üç üçgen çiz, bunlardan o-g yarıçaptır, kuvveti 5 artı 48'in köküdür. Yukarıda g-r'nin 53 olduğunu gördün, o-r bilinmiyor, ancak f-o'nun 8 artı 48'in kökü olduğunu biliyorsun, bu da o-g'ye eşittir. e-f'nin 1 olduğunu biliyorsun, dolayısıyla r-f de 1'dir, kendisiyle çarpıldığında 1 eder. Bunu 8 artı 48'in kökünden çıkar, geriye o-r kalır, yani 7 artı 48'in kökü. Böylece o-g-r üçgeninin o-g kenarı 5 artı 48'in kökü, g-r kenarı 3, o-r kenarı 7 artı 48'in kökü olur. g-r tabanına inen yüksekliği istiyoruz, bunun 6, 4 artı 48'in kökü olduğunu bulacaksın, kuvveti budur. Bu, 24 üçgenin yüzeyinin üçte biriyle çarpılır, ki bunun 540 olduğu söylenmişti, yani 60'tır; bu da 6, 4 artı 48'in kökü ile çarpıldığında 360 artı 162800'ün kökü eder. 24 üçgen piramidin karelemesi bu kadardır. Yani, 360 üzerine yerleştirilen 162800'ün kökünün oluşturduğu toplam, 24 üçgen piramidin karelemesidir. e-f-g-o aranmaktadır, o-q-r üçgeninin yüksekliğini bul; r-q'nun, 3 üzerine yerleştirilen 3'ün kökünün oluşturduğu toplamın kökü olduğunu bulacaksın. Ve q-o'nun kuvveti 74 artı 48'in köküdür, r-o'nun kuvveti ise 7 artı 48'in köküdür. Yüksekliği, 6 üzerine yerleştirilen 48'in kökü eksi 192'nin kökünün oluşturduğu toplamın kökü olacaktır; bunu c-d-e-f şeklindeki 24 düzlemsel alanın yüzeyinin üçte biriyle çarp, ki bu da 240 artı 49152'nin köküdür; bu çarpım 1614 artı 2224432'nin kökü, artı 2764800'ün kökü ve 2359296'nın kökü eksi 2538102'nin kökü, kök 116673 edecektir. Bu, 24 c-d-e-f piramidinin karelemesidir ya da 1614 üzerine yerleştirilen 2224432'nin kökü artı 2764800'ün kökü ve 2359296'nın kökünün oluşturduğu toplamın köküdür. Kök 116673'ün 2538102'sinin kökünü çıkar, kalan 24 c-d-e-f piramidinin karelemesidir. Şimdi 24 a-b-c-d piramidi için, önce o-p-q üçgeninin yüksekliğini bul. p-q'nun 2 artı 3'ün kökü, o-p'nin 7 artı 48'in kökü olduğunu biliyorsun. Kuvveti, o-q'nun kuvveti olan 7 artı 48'in köküdür. Yüksekliğinin, 6 üzerine yerleştirilen 48'in kökü eksi 224'ün kökünün oluşturduğu toplamın kökü olduğunu bulacaksın. 369'un kökünü çıkar, 3'ün kökü eksi 48'in kökünü çıkar, geriye 26 1080'in kökü kalır, artı; ve bununla 24 düzlemsel a-b-c-d'nin yüzeyinin üçte birini çarp, ki bunun üçte biri 444 ve kök 37632 ve kök 62108 olacaktır; bu yükseklikle çarpıldığında bu sekiz kökün oluşturduğu toplamın kökünü verecektir, yani 665175'in kökü, kök 946528'in 1611266'sının kökü, 1985984'ün kökü ve kök 415770'in 1806336'sının kökü, kök 134355 ve 81576'nın kökü. Kök 1221097'nin 7038149'unun kökünü ve kök 134355'i çıkar. 1906 artı anılan toplamın kökü üzerine yerleştirilen bu değer, 24 a-b-c-d piramidinin karelemeleri olacaktır. Böylece karelemeyi üç parça halinde ve benzer şekilde tabanların yüzeyini de yüksekliklerinin çeşitliliğine göre üç parça halinde elde etmiş olursun. Bunlar, birbiriyle çarpıldığında pek çok kök meydana getiren sayılar ve köklerdir, vb.

32 tabanlı bir cisim vardır, yani 20 altıgen ve 12 beşgen tabanlıdır ve her birinin kenarları 2'dir. Köşeleri, anılan cismi çevreleyen kürenin içbükey yüzeyine temas eder. Kürenin çapını ya da 32 tabanın yüzeyini ve karelemeyi sor. Bu cisim, 10 üçgen tabanı ve 5 açıdan meydana gelen 12 köşesi bulunan 20 üçgen tabanlı cisimden oluşturulmuştur. Bu yüzden, biri kesilirse bir beşgen yapar; hepsi kesildiğinde 12 beşgen yapar. Ve 20 tabanlı bir cisim olup eşkenar üçgenlerden oluştuğundan, her birini altıgen yapmak istendiğinde her kenarı üç eşit parçaya bölmek gerekir. Her bir kenarın 6 olması istendiğinde, ikinci [Not: kitap]'ın 32. [Not: önerme]'si gereğince, 20 tabanlı cismin kenarı 4 olduğunda, onu içeren kürenin çapının, 40 üzerine yerleştirilen 320'nin kökünün oluşturduğu toplamın kökü olduğunu görürsün; bu da sana 6 olan kenarı verecektir. Köke indirgendiğinde 90 artı 1620'nin kökünü verir, bunun için kök olarak iki parçaya bölersin, 12 artı 10'un kökünü elde edersin, bundan yarıçap olanı çıkarırsın,

[s. 124] ÜÇÜNCÜ [RİSALE] c iiii [Not: Geometrik bir çizim, bir küre içine çizilmiş bir onikiyüzlüyü göstermektedir; noktalar B, I, L, U, K, d olarak etiketlenmiştir.]

20 yüzlü [Not: ikosahedron] şeklin üçgen tabanını içeren çemberin çapı geriye 101 kalır. Kürenin merkezinden tabanın merkezine doğru, tabanın 6 olan kenarını böl, her bir parça 2 olacaktır ve her bir kenarı 2 olan bir eşkenar altıgen meydana gelecektir. Kenarı kendisiyle çarp, 4 eder. Bunu 101'in üzerine koy, 14 artı 101 edecektir. 32 tabanlı cismi [Not: muhtemelen kesik bir ikosahedrona veya benzer bir Arşimet katısına atıfta bulunuyor] çevreleyecek olan yarıçapın kuvveti bu kadar olacaktır. Eğer beşgenin kenarı sorulursa ve o da 2 ise, onu içeren çemberin çapını bul; bu da birinci [kitabın] 27. [önermesi] ile elindedir, beşgenin kenarı 4 olduğunda, onu çevreleyen çemberin çapı 32 üzerine konulmuş 204'ün meydana getirdiği toplamın 'idir; bunun 1'ini olarak aldığında, 2 artı 3 elde edersin. Bunu 14 artı 101'den çıkardığında geriye 12 artı 78 kalır. Beşgen piramitlerin ekseninin kuvveti böyledir. Bir beşgen tabanın yüzeyi, 25 üzerine konulmuş 500'ün meydana getirdiği toplamın 'idir ve 12 tanesinin tamamının yüzeyi, 3600 üzerine konulmuş 10368000'in meydana getirdiği toplamın 82'sidir. Şimdi 20 altıgen tabanın yüzeyi için, her birinin kenarı elindedir, ki bu 2'dir ve her bir taban için yüksekliği 3 olan 6 eşkenar üçgen vardır; bu yükseklik tabanın yarısı olan 1 ile çarpıldığında 3 eder, ki bu da bir üçgenin yüzeyidir. Her taban 6 üçgendir, dolayısıyla 20 taban için 6 ile çarp, 120 eder. Bu bir 'e getirildiğinde 14400 eder, 3 ile çarp, 43200 eder ve 43200'ün 'i 20 altıgen tabanın yüzeyidir. Böylece altıgen tabanların yüzeyinin 43200 olduğunu ve 12 beşgen tabanın yüzeyinin de 3600 üzerine konulmuş 10362000'in meydana getirdiği toplamın 'i olduğunu bulursun; bu da 32 tabanlı bütün cismin yüzeyidir. Şimdi 20 altıgen tabanın yüzeyinin 1/3'ünü al, bu da 4800 olacaktır; bunu 10 artı 101 olan eksenle çarptığında 50400 artı 261700000 eder ve 50400 üzerine konulmuş 261700000'in meydana getirdiği toplamın 'i, 20 altıgen piramidin karelemesidir. Şimdi 12 beşgen piramit için, elinde 3600 ve 10368000 olarak bulunan yüzeylerinin 1/3'ünü almalısın, bu da 400 ve 8000 olacaktır. Elinde 1/2 ve 78 olarak bulunan ekseniyle çarp, 5000 ve 20000000 ve 10086000 eder ve 5000 üzerine konulmuş 20000000 ve 10086000'in meydana getirdiği toplamın 'i; işte 12 beşgen piramidin karelemesi böyledir, bunlar bir araya getirildiğinde her birinin kenarı 2 olan 20 altıgen ve 12 beşgen olmak üzere 32 tabanlı cismin karelemesini verir ve onu çevreleyen kürenin çapı, 8 üzerine konulmuş 1620'nin meydana getirdiği toplamın 'idir.

Durum 3.

Bir küre içine çizilmiş, bütün dış açılarıyla kürenin içbükey çevresine temas eden, 20 eşkenar üçgen ve 12 eşkenar ongen olmak üzere 32 tabanlı cismi ele al. Kürenin çapını, kenarları, yüzeyi ve karelemeyi araştır.

Bu cisim, 12 beşgen tabanı olan düzgün cismin 20 açısının kesilip atılmasıyla türediğinden, ki bunlar 20 üçgen yüzey oluşturur ve geriye eşit kenarlı 12 ongen taban kalır, ikinci [kitabın] 30. [önermesini] ele alacağız; bu önerme der ki, 12 beşgen tabanlı cisim için, tabanların kenarı 4 ise, bir tabanın merkezinden onun karşısındaki diğerinin merkezine giden ekseni, 4 üzerine konulmuş 1548'in meydana getirdiği toplamın 'idir. Birinci [kitabın] 27. önermesi uyarınca, kenarı 4 olan beşgeni çevreleyen çemberin çapının, 32 üzerine konulmuş 2043'ün meydana getirdiği toplamın 'i olduğunu bulursun. Yarısını olarak al, 8 artı 12 olacaktır; bundan tabanın kenarının yarısının kuvvetini çıkar, ki bu 4'tür [Not: hata: 4 olan kenarın yarısı 2'dir]; 2 olacaktır, kendisiyle çarpıldığında 4 eder. Bunu 8 ve 12'den çıkar, geriye 4 ve 12 kalır; bu da beşgen tabanın 5 üçgeninden biri olan üçgeninin 'i olacaktır. Şimdi eğer 'yi bölmek istersen, orta kısım beşgen tabanın içine çizilmiş ongenin kenarı olacaktır. Bu nedenle, çapı 8 olan bir çember yapacağım; yarısı 4'tür, bu da altıgenin kenarıdır. Öklid'in 13. [kitabının] 9. [önermesi] uyarınca, ki bu altıgenin kenarını bir orta ve iki uç barındıran orana [Not: Altın Oran] göre bölmektir, büyük kısım aynı çemberin içine çizilmiş ongenin kenarıdır. Dolayısıyla 4'ü bu orana göre böl, yani ve iki barındıran orana göre, büyük kısım olarak 20 eksi 2 elde edersin. Bu nedenle, 20 eksi 2'den 4, ki bu üçgeninin 'i olacaktır. Sen ise yüksekliğini arıyorsun. 20 eksi 2'yi ikiye böl, 5 eksi 1 elde edersin; bu kendisiyle çarpıldığında 6 eksi 20 eder; bunu 4 olan 'nin kuvvetinden çıkarırsın ve kuvvet 16 olur; 6 eksi 20'yi çıkar...

[s. 125] i 6 [Not: Geometrik bir çizim, f, e, c, d, a, b harfleriyle etiketlenmiş doğrularla parçalara bölünmüş bir çemberi göstermektedir.]

geriye 10 artı 8 20 kalır. Dolayısıyla artı 8 20, sana 8 20 eksi 2 verir; bunun kuvveti 24 eksi 8 320'dir. Ve sen 4 artı 8 12'nin ne vereceğini bilmek istersin. 4 artı 8 12'yi 24 eksi 8 320 ile çarp ve 10 artı 8 20 olan 'ye böl; sonuçta 12 ve 8 155 ve 8 16 ve 8 129 eksi 8 289 ve 8 25 ve 8 80 ve 8 64 çıkar. Birbiriyle toplandığında eksi 8, yani artıdan çıkarıldığında, geriye 35 kalır; bu da böyle bir ongenin kuvvetidir, bu da olacaktır ve yarısı ve 8 32'dir; bu da 4 ve 8 13 olan ile birleştiğinde 4 ve 8 12 olacaktır. Ve bunu bir tabanın merkezinden kürenin merkezine kadar olan eksenle, yani 10 ve 8 968 ile topla, 143 ve 8 180 yapar. Ve bunu 8 olarak ikiye katla, 59 ve 8 2880 yapar. Bahsi geçen 32 tabanlı cismi çevreleyen kürenin ekseninin kuvveti böyledir ve tabanların kenarı 8 35'tir. Bu cismin 20 tabanı eşkenar üçgendir ve her kenarı 8 3'tür, yüksekliği 8 22'dir; her bir tabanın yüzeyi 8 123 ve 20'sinin tamamının yüzeyi 8 768 olacaktır. Şimdi her biri 10 üçgene sahip olan 12 ongen tabanın yüzeyine gelelim; her birinin tabanı 8 35'tir ve yükseklikleri 4 üzerine konmuş 8 12'yi veren toplamın 8'idir ve 10 tanedir. Yarısını al, 60 olacaktır; 8'e getir, 3600 yapar. Ve bunu taban olan 35 ile [çarp], 1520 yapar. 4 ile çarp, 46080 yapar. Sonra 8 1520'ye getir ve oluşturduğu şeyi 1 ile çarp, bu da 8 1698693120 yapar. Ve 12 ongen tabanın yüzeyinin, 46080 üzerine konmuş 8 1698693120'yi veren toplamın 8'i olduğunu bulursun. Ve 20 üçgenin yüzeyi 8 768'dir; bir araya getirildiğinde tüm 32 tabanın yüzeyini oluşturur. Bahsi geçen cismin tabanlarının kenarlarına, onu çevreleyen kürenin çapına, yüzeyine ve 10 üzerine konmuş 8 130'u veren toplamın 8'i olan ongen piramitlerin eksenine sahibiz. Şimdi 20 üçgen piramidin eksenini ara; bunu 15 üzerine konmuş 8 180'i veren toplamın 8'i olarak bulacaksın. Bu nedenle 13 artı 8 180'i 768'in üçte biri ile çarp, 3515 artı 8 11796480 yapar. 20 üçgen piramidin karelemesi böyledir, yani 3 15 üzerine konmuş 8 11796480'i veren toplamın 8'idir. 12 ongen taban için, 10 artı 8 180'i 46080 artı 8 12 1698693120'nin 4'ü ile çarp, bu da 153600 artı 8 18874368000 ve 8 4246738000 ve 8 305764761600 yapar. 12 ongen piramidin karelemesi böyledir, yani 153600 üzerine konmuş 8 117964800000 ve 8 305764761600'ü veren toplamdır. Ve böylece 32 tabanın, 12 ongen ve 20 üçgenin karelemesini bulursun, 8 4246738000 ve 8 13874368000; bir araya getirildiklerinde 8 117964800000 yaparlar.

[Kitap] 4.

Her bir tabanının kenarı 2 olan 14 tabanlı, yani 6 kare ve 8 altıgen tabanlı cisim; bunun yüzeyinin, karelemesinin ve onu çevreleyen kürenin çapının ne olduğu sorulur. Bu cisim, 8 üçgen tabanlı cismin 6 köşesi kesilerek, yani her bir kenarı üç eşit parçaya bölünerek oluşturulur. Ve kenarlarının her biri 2 olmak zorunda olduğundan, 8 üçgen tabanın kenarının 6 olması gerekir. Dolayısıyla, eğer 8 üçgen tabanın her bir kenarı 6 ise, yüksekliği 8 72 olacaktır; bu 36 ile çarpılıp 8'e getirildiğinde 8 933 yapar, 9'a bölündüğünde sonuç 8 10368 ve 8 10368 çıkar ve 8, 6 köşesini kestiğin 8 üçgen tabanın karesidir; her bir kenarı 2 olan 6 kare piramit olacaktır ve tabanlarının yüzeyi 4'erdir, her birinin ekseni de 2'dir. Bu nedenle tüm 6 tabanın yüzeyinden 4'ü al, ki 8'dir, kendisiyle çarp, 64 yapar, bunu 2 ile çarptığında 128 yapar. Ve bunu 8 olarak 10368'den çıkar, geriye önerilen 14 tabanlı cismin karesi olan 8192, 8 8192 kalır. Şimdi yüzey için, 6 tabanın kare olduğunu ve her birinin kenarının 2, karesinin de 4 olduğunu biliyorsun; dolayısıyla 4 kere 6, 24 yapar. 6 kare tabanın yüzeyi böyledir. Ve 8 altıgen tabanın her biri, her bir kenarı 2 ve yüksekliği 8 3 olan eşkenar üçgenlere bölünür. 45 üçgen olan 8 tabanın yarısını al, yarısı 24 tabandır ve her biri 2'dir, bu da 48 yapar, kendisiyle çarp, 2304 yapar; bunu yükseklik olan 3 ile çarptığında 6912 yapar ve 8 6912 sayısı 8 altıgen tabandır; bunlar 6 kare taban ile birleştiğinde 24 yapar; tüm cismin yüzeyi 24 artı 8 6912'dir. Onu çevreleyen kürenin çapı için, böyle bir cismin merkezinden 8 tabanın kenarının ortasına kadar olan mesafenin 3 olduğunu biliyorsun; bu 8'e indirgendiğinde 9 yapar, altıgenin kenarının yarısının kuvveti olan 1 ile birleştiğinde 10 yapar; 8 10 böyle bir cismin yarıçapıdır ve tamamı 8 40'tır. Ve...

[s. 126] ÜÇÜNCÜ [RİSALE]

Okuyucu, farklı ve çeşitli tabanlardan oluşan benzer cisimler için kenar boşluklarına her zaman şekiller koymuyorsam şaşma; çünkü bunların çizilmesi çok zordur, zira iyi bir perspektif ustasının eliyle yapılmalıdırlar ve en mükemmel Dük Efendimiz Ludovico Maria Sforza'nın aynı maaşıyla Milano'dayken Leonardo da Vinci'mizin lütfuyla yaptığım gibi, her zaman insanın keyfine göre elde edilemezler. Fakat yukarıda buna ve sonrakilere örnekler konulduğunda ya da konulacak olduğunda, onun eliyle en başta perspektif olarak öne yerleştirilenlere başvurman yeterlidir; çünkü 55. bölümde kendi yerinde söylediğim gibi, onların biçimleri sonsuza doğru uzanır. Ve eğer aralarına iyice bakarsan, ongenler cismi oluşturulmamıştı; bununla birlikte, bu üçüncü risalede onu üçüncü bir örnek olarak koyduk ve sen de diğerleri için aynısını yapabileceksin.

[Not: Geometrik bir şema, içine bir çokgen çizilmiş, k, b, m, c, d, l, f, p, i harfleriyle etiketlenmiş bir çemberi göstermektedir.]

Örnek 5.

Ekseni 10 olan kürenin çevrelediği 14 tabanlı, yani 6 sekizgen ve 8 eşkenar üçgen tabanlı cisim; kenarı, yüzeyi ve hacmi [Not: quadrature/küreleme] aranmaktadır. Böyle bir cisim, küpün 8 köşesi kesilerek, küpün kenarları eşkenar sekizgenler olarak kalacak şekilde oluşturulur. Bu bölmeyi orantı ile yapacağız. Ve sekizgen yüzeyi içeren her çember, çemberin çapından içine çizilen sekizgenin kenarına olan orantıya sahip olduğundan, bu da 2'nin kuvvetinden 2 eksi [?] 2'ye kadardır. Sekizgeni içinde barındıran çember [?] olsun; [?] 2 olsun ve [?] kenarının kuvveti 2 eksi [?] 2 olsun; bu da [?]'nin kuvveti olan 4'ten çıkarıldığında, küpün kenarı olan [?] yani [?] 2 artı [?] 2 kalır. [?] ile [?]'nin birleşimi, her birinin kenarının 2 eksi [?] 2 olduğu 14 tabanlı cismi içeren kürenin ekseninin kuvveti olan 6 artı [?] 2'yi versin; biz ise kürenin ekseninin 10 olmasını istiyoruz. Bu nedenle, 6 artı [?] 2 deyin; bu da 10'un kuvveti olan 100'ü verecektir, 41 ve 2 eksi [?] 407 23/25 verecektir. Onu çevreleyen kürenin ekseni 10 olduğunda, 14 tabanlı cismin her bir kenarı böyle olacaktır. Şimdi yüzey için, söz konusu cismin oluşturulduğu küpün kenarını bulmak ve bunun yarısını almak istersiniz; ekseninin, yani 6 artı [?] 2'nin, küpün kenarı olan ve 2 artı [?] 2 eden [?]'yi verdiği belirtilen yapılmış şekle geri dönün. Eğer 6 artı [?] 2, 2 artı [?] 2 verirse, 10 ne verecektir? 8'e getirildiğinde, [?] 276 236/289 ile birleşmiş 19 77/289 verecektir. İkinci şeklin 1, 2, 3, 4 küpünün kenarı böyledir, bu da [?]'dir; 41 77/289 olan [?] ile birleştiğinde, [?]'nin kuvveti olacaktır, yani 70 9/289 kalanından 82 olup, [?] 276 236/289 çıkarılır. Burada [?]'nin karesi, sekizgen tabanı çevreleyen çemberin çapı olan 70 9/289 eksi [?] 276 236/289'dur; bu kare, yarısıyla çarpıldığında söz konusu sekizgen tabanın yüzeyini verir. Bu nedenle, 70 9/289 eksi [?] 276 236/289'un yarısını alın, bu da 35 4/289 eksi [?] 69 149/289 eder; bunun 70 9/289 eksi [?] 276 236/289 ile çarpımı, 2491 98/289 artı [?] 1916 51494/83521 eksi [?] 551775 26821/83521 eder; bu da 89688 163/83521 artı [?] 24826975 236/83521 eksi [?] 715025921 60 83521 yapar. 6 sekizgen tabanın yüzeyi böyledir. Şimdi 8 eşkenar üçgen tabanın yüzeyini bulmak istiyoruz. Kenarlarının her biri, 41 77/289 kalanından [?] 107 236/289 çıkarılmış hali olsun; yükseklik ise 30 4/289 kalanından [?] 622 292/83521 çıkarılmış hali olsun; bunun tabanın yarısı olan 10 7/289 eksi [?] 69 149/289 ile çarpımı, eksi [?] 82 26 400 5838395/83521 eksi [?] 1081566362 79398/83521 eder. 8 üçgenin yüzeyinin kuvveti böyledir. Ve böylece 14 tabanlı bütün cismin yüzeyine sahip olursunuz; 6 sekizgen ve 89635 ile [?] 24826975 236/83521 kalanından 8 tanesi, [?] 1081566 367 72398/83521 çıkarılarak bulunur. Şimdi hacim için, küpün kenarı olan [?]'nin yarısını alın; bu da 19 77/289 üzerine konulmuş [?] 276 236/289'un oluşturduğu toplamın [?]'sidir ve yarısı 7 7/289 artı [?] 17 7/289 eder. Ve bunu, sekiz kenarlı 6 tabanın yüzeyinin üçte biriyle çarpın; bu da 996/289 ve [?] 2 30650 84295/83521 eksi [?] 88274809 59298/83521 olup, 73274 9838/4913 artı [?] 1657146 4479002937/83521 ve [?] 2 1718151484 24937809/83521 ve [?] 8302869 13674186 9/83521 eksi ... yapar.

[Not: Geometrik bir şema, içine bir çokgen çizilmiş, merkezden köşelere doğru uzanan ve 4 ile 3 olarak etiketlenmiş çizgiler bulunan bir çemberi göstermektedir.]

[s. 127] [Not: Piramitleri ve üçgenleri gösteren, köşeleri harflerle (a, b, c, d, e, f) ve sayısal değerlerle (6, 7, 5) etiketlenmiş iki geometrik şema.]

47716430... 885464089'un [?]'si ve 1527245763... 1954854089'un [?]'si. Söz konusu cismin sekizgen piramitlerinin hacmi böyledir. Şimdi sekiz üçgen piramidin hacmi için; yüzeylerinin 33633 63 kalanından [?] 1081566362 70398 83521 çıkarılmış halinin [?]'si olduğunu bildiğinize göre, kürenin merkezinden çıkan ve sekiz üçgenden birinin merkezinde sonlanan ekseni bulun; bunu [?] 12 1377 2601 olarak bulacaksınız. Bunu sekiz üçgenin yüzeyinin üçte biri olan 3737 63 eksi [?] 13350102 398 83521 ile çarpın; 42133 77 [?] 171815148... 1954854089 eksi [?] 1642470066... 1955143089 ve [?] 1697005205... 1954854089 755 yapar. Önerilen cismin sekiz üçgen piramidinin hacmi böyledir. Ve böylece, onu çevreleyen kürenin ekseni 10 olduğunda, altısı sekizgen ve sekizi üçgen olan 14 tabanlı cismin hacminin; 73274 4838 4913 kalanından [?] 16571467... 1954854089, [?] 171815148... 1954854089 ve [?] 550 869 155864089 ile birleşmiş, [?] 47716430... 1954854089 ve [?] 1527245763... 1954854089 çıkarılmış halinin [?]'si ile, buna ek olarak 42133 77 [?] kalanından [?] 171815148... 1954854089 ile birleşmiş, [?] 1642470066... 1955143089 ve [?] 1697005205... 1955143089 çıkarılmış halinin [?]'si olduğunu elde edersiniz. Önerilen cismin hacmi böyledir.

Örnek 6.

Ekseni 12 olan bir küre vardır; bu kürenin içine, köşeleri kürenin içbükey yüzeyine değen, 4'ü üçgen ve 4'ü 6 kenarlı olmak üzere 8 tabanlı düzensiz bir cisim yerleştirilmiştir. Kenar, yüzey ve hacim sorulmaktadır. Bunu şöyle yap: dört eşkenar tabanı al. Eğer ekseni 3 eşit parça ise, kenarlarının her biri 216 olacaktır, bundan her birini yaparsın. Bu nedenle 3 olsun, çarpıldığında 9 verir; 24 olan kenarla birleştiğinde 33 yapar, bu da kürenin yarıçapıdır ve biz bunun 36 olmasını istiyoruz. Öyleyse, 33 kenar olarak 24 verirse, 36 ne verir? 24'ü 36 ile çarp, 864 yapar; 33'e böl, sonuç 26 2/33 çıkar. Demek ki 26 2/33, sorulan 8 tabanın kenarıdır. Şimdi yüzey için, elinde böyle bir cismin 8 tabanı vardır; 128 üçgene bölünen 4 altıgen ve 4 eşkenar üçgen. Yarısını al, bu 14'tür; kendisiyle çarp, 196 yapar; bunu bir tabanın yüksekliği olan 19 7/33 ile çarp. 3848 8/33 söz konusu cismin yüzeyidir. Bu cisim, 4 üçgen tabandan, 4 köşesi kesilerek oluşturulur. Böyle bir cismi bildiğine göre, tabanı 26 2/33 olarak al; 33 yapar. 26 2/33 olanı al, yarısını alırsan 6 7/33 olur. Bunu 16 7/33'ten çıkar, geriye yükseklik olan 19 7/33 kalır; 26 2/33'ten çıkar, geriye bir üçgenin ekseni olan 17 7/33 kalır. 6 7/33'ü 19 7/33 ile çarp, 118 7/33 yapar; bunu 3'e böl, 2'ye getirildiğinde sonuç 14 7/33 çıkar; bunu 17 7/33 ile çarp, 249 137/1331 yapar ve 249 137/1331, 4 noktadan birinin hacmidir ve sen bunlardan 4 tane istiyorsun. Kuvvete getir, 16 yapar; 16 ile 249 137/1331 çarpıldığında 3988 388/1331 yapar. 4 noktanın hacmi böyledir. Aklında tut: kenarı 235 7/33 olan daha büyük piramide dön, yükseklik 176 7/33 olacaktır; bunu tabanın yarısı olan 58 7/33 ile çarp, 10410 7/33 yapar ve bunu eksenin üçte biri olan 17 7/33 ile çarp, 181716 708/1331 yapar. Önerilen cismin kendisinden oluşturulduğu eşkenar üçgen piramit böyledir, yani 181716 708/1331. 4'ü üçgen olan 8 tabanlı cismin hacmi için, onu çevreleyen kürenin çapının sorulan olduğu yerde, 181716 eksi 5988 388/1331'dir.

Durum 7.

Bir kenarı 2, diğeri 3 ve öbürü 4 olan bir üçgen vardır. 3 kenarından 2 uzaklıktaki bir noktadan bir doğru çıkar ve üçgeni dik açıyla iki eşit parçaya böler. Doğrunun büyüklüğü sorulmaktadır. Üçgen olsun. 4, 3, 2 olsun. Şimdi yüzeyin ne olduğuna bak, bunu 87 olarak bulacaksın. Açısından inen yüksekliği bul. Üçgenin dışına insin, noktasından kenarın yarısı kadar; bu yarıyı kendisiyle çarp, yapar; 'nin kuvveti olan 4'ten çıkar, geriye 5 3 kalır; 3 yüksekliktir, bu da 'dir, ile çarpılıp 2'ye getirildiğinde 45 yüzey yapar ve 3 yükseklik verir; sen ise yüzeyin yarısını istiyorsun. Bu nedenle 45'in yarısını al; şunun 45'i olacaktır...

[s. 128] [Not: a, b, c, d, e, f, m, l, s ve 8 olarak etiketlenmiş iç doğruları ve noktalarıyla a-b-c üçgenini gösteren geometrik bir çizim. Çizim, üçgenin alanının bölünüşünü göstermektedir.]

yüzey ve 33 yüksekliğinden, onu 14'e indirge ve bunu a-b-c üçgeninin yüzeyinin yarısıyla çarp; yarısı 7, 4'tür, 19.625/2352 yapar; bu da 11.25'e bölündüğünde 2552/2352 gelir, 2125/2352'nin, artı 1, artı bir sayı ve üçgeni 2 eşit parçaya bölen doğru budur.

Durum 8.

a-b'nin 13, b-c'nin 14 ve a-c'nin 15 olduğu a-b-c üçgeni verilmiştir ve içinde, b-c doğrusuna yakın, a-c doğrusundan 2 birim, 5 birim uzaklıkta bir d noktası verilmiştir; d noktasından geçen düz bir doğru söz konusu üçgeni iki eşit parçaya bölmektedir, bölen doğrunun büyüklüğünü ve a-c doğrusuna ve b-c doğrusuna hangi noktada değdiğini bulunuz.

a-b-c üçgeninde, üçgeni bölen doğrunun içinden geçmesi gereken d noktası verilmiştir. Önce a açısından b-c kenarına inen yüksekliği [Not: özgünü: "cateto"] çizmelisiniz, bu da a-e doğrusudur. Ardından b-c doğrusuna eşit uzaklıkta bulunan, d noktasından geçen, a-e doğrusuna f noktasında ve a-c doğrusuna g noktasında değen bir doğru çiziniz, bu da f-g doğrusudur. Sonra, d-g ile çarpıldığında a-c ile c-b çarpımının yarısı olan 105 sayısını verecek bir c-a parçası çiziniz ve bu c-h olsun, yani 105 sayısı d-g'ye bölündüğünde c-h elde edilir. O zaman d-g'nin ne kadar olduğunu görmek gerekir; a-e yüksekliğinin 12 ve f-e'nin 2 olduğunu bulursunuz ve b-c'den uzak olduğu için a-f 10, a-e 12 olur, 9 olan e-c'den, şayet 9'dan 12 ise, bu 7'den 10'u verecektir, o halde f-g kendi f-m yüksekliğine göre 6'dır, bu da f-g'yi 7 olarak verir. Dolayısıyla bu size 5 olan d-i yüksekliğini verecektir. 5'i 7 ile çarpınız, 35 yapar, 6'ya bölünüz, 6.1/6 elde edilir; d-g böyledir, bununla a-c ile b-c çarpımının yarısı olan 105'i bölünüz, 16.3/7 elde edilir, bunu 2.1/7 olan g-c ile çarpınız, 42 yapar. Şimdi geriye 28.5/7 kalır, sonra 18 ile, birbiriyle çarpıldığında 42 eden bu tür parçalardan. Bu nedenle, bir parçanın r kökü ve diğerinin 16.2/3 eksi r olduğunu söyleyiniz, 16.2/3 eksi r yoluyla, 16.2/3 eksi r yapar ve parçaları eşitleyiniz, elinizde 1'e, r'ye ve sayı olarak 42'ye eşit olan 16.2/3 r olacaktır. r'yi ikiye bölünüz, 8.1/3 olacaktır, kendisiyle çarpınız 70 yapar, 42 olan sayıyı çıkarınız, 28.5/9 kalır, sonra r, 18, r'nin yarısı olan 8.1/3'ün çıkarılmasıyla. r geçerlidir, dolayısıyla bir parça 8.1/3 eksi 28.5/9 idi ve diğeri 8.1/3 artı 28.5/9'dur, c-h böyledir. Bu nedenle, b noktasından çıkan, d'den geçen ve b-c doğrusuna k noktasında değen bir doğru çiziniz, bunun a-b-c üçgenini iki eşit parçaya böldüğünü söylerim. h-k-c üçgeninin k noktasından h-c doğrusu üzerindeki l noktasına inen yüksekliğini bulunuz. Herhangi bir üçgenin alanının tabanının yarısına bölünmesinin o üçgenin yüksekliğinin miktarını verdiğini bildiğinizden, yukarıda h-k-c üçgeninin alanının 17 olduğu söylenmişti, h-c tabanı 8.5/9 artı 28.5/9'dur, yarısını alınız, 4 artı 7.2/9 olacaktır, bununla 42'yi bölünüz; önce 4 artı 7.2/9 ile 4 eksi 7.2/9'u çarparak böleni bulunuz, bölen olan 10.5/9'u verir. Sonra 42'yi 42 ile çarpınız, 1764 yapar, 10.5/9'a bölünüz, 162 elde edilir. Şimdi 42'yi [?]'ye getiriniz, 1764 yapar, 7.2/9 ile çarpınız, 1259.4/9 yapar, bu da 10.5/9'a bölünüp [?]'ye getirildiğinde 114, yani 114.6/9 elde edilir, k-l yüksekliği böyledir, yani 16.3/9 eksi 114.6/9'dur. Elinizde k-c'nin u eksi 178.5/9 ve l-c'nin n eksi 64.8/9 olduğu vardır, o halde b-l, 178.5/9 sayısı başına 18.5/9 artı 64.8/9 eksi 4.5/9'dur... [Not: metin hesaplamalarla devam ediyor]

Durum 9.

Kenarları 2'nin 3'e ve 4'e oranı gibi orantılı olan ve çapı bir olan bir çemberle çevrelenmiş bir üçgen vardır; kenarları, alanı ve ağırlık merkezi sorulmaktadır. Bir çemberle çevrelenen her üçgende, yüksekliğin kuvvetinden iki kenarın kuvvetine olan bu oran mevcut olduğundan...

[s. 129] İNCELEME 15

[Not: Çemberler içine çizilmiş üçgenleri gösteren, merkez noktalarda kesişen doğrular içeren, harflerle (a, b, c, d, e, f, g, n, m, x) ve sayılarla (9) etiketlenmiş iki geometrik çizim.]

karşısındakiyle birbiriyle çarpımıdır, bu da iki kenarın kuvvetinin birbiriyle çarpımının, onu içine alan çemberin çapının kuvvetine oranıdır. Bu nedenle, kenarları bilinen ve bu orantıda, yani 2'nin 3'e ve 3'ün 4'e oranı gibi olan bir üçgen al, bunlar 4, 6 ve 8 olsun. Ve üçgen l-m-n olsun, l-m kenarı için 9 [Not: muhtemelen 8 kastedilmektedir], m-n için 6, l-n için 4 olsun. n'den l-m üzerine inen yüksekliği bul, bu 8 7/8'dir; l'nin yanına 2 3/8'de düşer. Sonra iki kenarı birbiriyle çarp, 6 olan m-n ile 4 olan l-n, 24 eder. Bunu kuvvetine [karesine] dönüştür, 576 eder, bunu da yükseklik olan 8 7/8'e böl, 64 4/7 çıkar, bu da çemberin çapının kuvvetidir. Böylece, kenarları biri 4, diğeri 6, üçüncüsü 8 ve n-r olan yüksekliği 8 7/8 olan üçgen için çapın kuvveti budur. Şimdi üçgenin dışına düşen diğer iki yüksekliğe gelince, l açısından inen yükseklik n'nin yanına 1 mesafede düşer, bu l-s'dir ve 15'tir; m açısından inen yükseklik n'nin yanına 1 5/8 mesafede düşer, bu m-t'dir ve 33 3/4'tür. Şimdi üçgenin kenarlarını eşit parçalara bölmek istenirse, l-m o noktasında bölünür ki l-o 4'tür, m-n q noktasında bölünür ki f-q 4'tür [?]. Sonra l-n p noktasında bölünür ki t-p 3 1/2'dir. Ardından, ağırlık merkezi için x noktasında kesişecek olan l-q, m-p, n-o doğruları gelir ve ağırlık merkezi l-q, m-p, n-o doğrularında zorunlu olarak bunların kesişiminde olmalıdır, bu da x noktasıdır ki ben buna l-m-n üçgeninin ağırlık merkezi derim. Fakat bu üç doğrunun miktarları bulunmak istenirse, birincisi l-m doğrusu üzerine düşendir, 4'ün yanına düşer; yüksekliğin düştüğü noktadan o noktasına olan farka bak, bu 1/8'dir, kendisiyle çarpıldığında 1/64 eder, bunu 8 7/8 olan n-r yüksekliğine eklersen 10 eder, 10'dur ki bu da n-o'dur. Sonra q'dan yüksekliğin düştüğü yere kadar ne kadar olduğuna bak, bu 4'tür, kendisiyle çarp, 16 eder, 15 olan l-f [l-s] yüksekliğiyle birleştir, 31 eder, l-q 31'dir. Şimdi m-p doğrusu için, p'den m-t yüksekliğinin düştüğü yere kadar ne kadar olduğuna bak, bu 3 1/4'tür, kendisiyle çarp, ... eder, m-t yüksekliğinin kuvveti olan 33 3/4 ile birleştirildiğinde 46 eder, m-p 46'dır. Ve üç doğruya sahipsin, birincisi 10 olan n-o, 31 olan l-q, üçüncüsü 46 olan m-p. Ve biz, kendisini içine alan çemberin çapı 1 olan a-b-c üçgeninin doğrularını istiyoruz. Bir çemberin çapından onu çevreleyen üçgenin kenarlarına olan orantı, daha küçük veya daha büyük başka bir çemberin bir çapından onun içerdiği üçgenin kenarlarına olan orantıyla aynı olduğundan, zira üçgenler benzerdir. Bu nedenle, çapı 1 olan bir çembere, kenarları 2'nin 3'e ve 3'ün 4'e oranı gibi orantılı olan bir üçgen yerleştirmek istendiğinde: l-m-n üçgenini içeren çemberin çapı elindedir ki bu 68 4/7'dir [Not: metinde daha önce 64 4/7 geçmişti], üçgenin daha küçük kenarı için 16'dır. Bu nedenle, a-b-c çemberinin çapı için 1 al, 1 eder, 1'i 16 ile çarp, 16 eder, 68 4/7'ye böl, 16 / 68 4/7 çıkar, bu a-c olan daha küçük kenardır. Şimdi ikincisi için, 1'i 36 ile çarp, 36 eder, 68 4/7'ye böl, 36 / 68 4/7 çıkar, b-c böyledir. Üçüncüsü için, 16 / 68 4/7 olan birincisini iki katına çıkar, a-b böyledir, yani 32 / 68 4/7'dir. Şimdi a-b-c üçgeninin, l-m-n üçgeninin yükseklikleriyle orantılı olan yüksekliklerini bul; l-m-n'nin daha küçük yüksekliği 8 7/8'dir, bunu 1 ile çarp, 8 7/8 eder, 68 4/7'ye böl, c-k olan 6 65/1024 çıkar. İkincisi için, 1'i 33 3/4 ile çarp, 33 3/4 eder, 68 4/7'ye böl, 33 3/4 çıkar, b-i 33 3/4'tür [?]. 15 olan üçüncüsü için, 1'i 15 ile çarp, 15 eder, 68 4/7'ye böl, 15 / 68 4/7 çıkar, a-h böyledir. Üç yüksekliğe sahipsin, birincisi c-k olup 6 65/1024'tür ve a'nın yanına 8 65/16384 mesafede düşer, a-h 15 / 68 4/7'dir ve c'nin yanına 15 / 68 4/7 mesafede düşer, b-i 33 3/4'tür, c'nin yanına düşer ve 33 3/4'tür. Şimdi a-b-c üçgeninin üç kenarını eşit parçalara böl, a-b'yi f noktasında, b-c'yi d noktasında, a-c'yi e noktasında; sonra g noktasında kesişen a-d, b-e, c-f doğrularını çiz ki biz bunların miktarını arıyoruz. Bu nedenle, 68 4/7 çap 10 olan n-o'yu verirse, arkası [?] ne verir, de. 1'i 10 ile çarp, 10 eder, 68 4/7'ye böl, 10 / 68 4/7 çıkar, bu c-f doğrusudur. Sonra de ki, 68 4/7 31 verirse, 1 ne verir? 1'i 31 ile çarp, 68 4/7'ye böl, 31 / 68 4/7 çıkar, bu a-d'dir. 68 4/7 46 verirse, 1 ne verir? 1'i 46 ile çarp, 46 eder, 68 4/7'ye böl, 46 / 68 4/7 çıkar, bu b-e'dir. g noktasında kesişen üç doğrunun miktarlarına sahipsin ki bu g noktasının üçgenin ağırlık merkezi olduğunu söylerim. Şimdi g'den her bir açıya kadar olan mesafenin ne kadar olduğunu görmek istenirse, üç doğrunun her birinin üçte ikisini al; çünkü açılarından doğrular çıkıp karşılarındaki kenarların yarılarında sonlanan her üçgende, bu doğrular üçte ikilerinde kesişir. Bu nedenle, 10 / 68 4/7 olan c-f doğrusunun üçte ikisini al, 9'a bölündüğünde 10 / 68 4/7'nin ... gelir...

[s. 130] ...bunun gibi f-g de öyledir; bu 5/16 olarak ikiye katlandığında c-g de öyle olur. a-d'nin 5/16'sını al, bu 9/16'dır, [?] 9, sonuç 81/256 çıkar; d-g 5/16 olup 81/256 olarak ikiye katlandığında 162/256 yapar, a-g de böyledir. Ve b-e'nin 4/16'sını al, bu 20/256'dır, 9'a böl, sonuç 81/256 çıkar, c-e de böyledir; bu 5/16 olarak ikiye katlandığında b-g de öyle olur. Dolayısıyla b-g 81/256'dır, e-g 81/256'dır, a-g 162/256'dır, d-g 81/256'dır, c-g 81/256'dır, f-g 81/256'dır. Ve a-b-c üçgeninin kenarları b-c, a-b'dir. Şimdi yüzey için, 5/16 olan c-k yüksekliğini, a-b'nin yarısı olan 5/16 ile çarp, 25/256 yapar; kenarları 2'ye 3 ve 3'e 4 oranında olan ve onu çevreleyen dairenin çapı 1 olan a-b-c üçgeninin yüzeyi böyledir, ki önerilen de buydu.

[Not: Bir karenin içine çizilmiş, iç çizgileri p, q, r, k, x, d, i, n, m, b, c harfleriyle etiketlenmiş bir daireyi gösteren geometrik bir şema.]

Durum 10.

Çapı 4 olan, yani tabanlarının her biri 4 olan silindirik bir sütun [Not: özgün metin: "colona toda"] vardır ve benzer kalınlıkta başka bir sütun onu dik açıyla delip geçer. Bu delme işlemiyle birinci sütundan ne miktarda parça eksildiği, yani o delikle sütundan ne kadar miktar çıkarıldığı sorulur.

Bilmeli ki, delinen sütun eğriliğinde, deliğin başladığı ve karşıt eğrilikte bittiği yerde, doğru çizgi üzerindedir ve sütunun ekseni, delinen sütunun ekseninden dik açıyla geçer ve bunların çizgileri eğriliklerinde bir kare meydana getirir; yukarıda ve aşağıda iki noktada, yani biri yukarıda ve diğeri aşağıda birleşirler. Örnek: delinen sütun h olsun ve onu delen sütun g olsun, delik a-b-c-d olsun ve eğriliklerinin temas noktaları e-f olsun; bu deliğin miktarı aranmaktadır. Her bir sütunun kalınlığının 4 olduğu söylenmiştir, bu nedenle a-b-c-d karesinin bir kenarı 4'tür; bu kenar kendisiyle çarpıldığında 16 yapar ve c-f de sütunun kalınlığı olup 4'tür; bu da tabanın yüzeyi olan 16 ile çarpıldığında 64 yapar, bu 3'e bölündüğünde 21 1/3 çıkar ve bu ikiyle çarpıldığında 42 2/3 yapar; söz konusu delikle h sütunundan 42 2/3 eksilmiştir. Yapacağın kanıt şudur: söz konusu sütunlar delikte a-b-c-d olan bir kare meydana getirir; bu nedenle benzer boyutta, yine a-b-c-d olan kare bir yüzey yap, içine i-k-l-m olan bir daire çiz ve merkezi n olsun. Bundan sonra, karşıt iki kenarının her biri sütunun deliğinin a-c köşegenine eşit ve diğer iki kenarının her biri a-b'ye eşit olan t-u-x-y adında başka bir yüzey yap; bunun içine, böyle bir karenin her bir kenarına o-p-q-r noktalarında teğet olan orantılı bir daire çiz ve merkezi s olsun. Derim ki, a-b-c-d karesinin t-u-x-y karesine oranı, i-k-l-m dairesinin o-p-q-r dairesine oranı gibidir ve i-k-l-m dairesinin kendi a-b-c-d karesine olan oranı, o-p-q-r dairesinin t-u-x-y karesine olan oranı gibidir; Arşimet'in De conoidalibus adlı eserinin üçüncü kitabının 4. ve 5. önermeleri uyarınca. Şimdi a-b-c-d karesini k-m çizgisiyle eşit parçalara böl, ardından k-l, m-l çizgilerini çek, k-l-m üçgenini oluşturacaktır; ve t-u-x-y karesini p-r çizgisiyle eşit parçalara böl, ardından p-q, q-r çizgisini çek, p-q-r üçgenini oluşturur. Derim ki, k-l-m üçgeninin p-q-r üçgenine oranı, a-b-c-d karesinin t-u-x-y karesine oranı gibidir ve k-l-m üçgeninin kendi a-b-c-d karesine olan oranı, p-q-r üçgeninin kendi t-u-x-y karesine olan oranı gibidir. Ve yukarıda i-k-l-m dairesinin a-b-c-d yüzeyine olan oranının, o-p-q-r dairesinin t-u-x-y yüzeyine olan oranı gibi olduğu söylenmişti, dolayısıyla ortak bilim gereğince k-l-m üçgeninin kendi i-k-l-m dairesine oranının, p-q-r üçgeninin kendi o-r-p-q dairesine oranı gibi olduğu sonucu çıkar. Ve bu anlaşıldıktan sonra cismani şekilleri yapacağız: birincisi e-k-m-f ile işaretlenmiş küre olsun, ekseni e-f olsun ve diğeri u-s olsun; bunlar r noktasında ve s noktasında kesişir; bu cismani şekillerin her birinde bir piramit yapacağım: e-k-m-f küresinde k-m çizgisini çekeceğim, sonra diğer cismani şekilde, yani t-r-y-r-x-r-u-r şeklinde diğer piramidi yapacağım; bu piramitler, düzlem yüzeylerde yukarıda gösterildiği gibi, tıpkı içinde inşa edildikleri cismani şekiller olan anaları gibi kendi aralarında orantılıdır; nitekim t-r-x-s dairesi t-u-x-y yüzeyinin o-p-q-r dairesine eşittir ve t-r-x piramidinin kenarları p-q-r üçgeninin iki kenarına, yani p-q, q-r'ye eşittir, kürenin piramidinin k ve m kenarları, yani k-e...

[Not: İçinde kesişen çizgiler bulunan ve t, u, x, y, i, g, m harfleriyle etiketlenmiş noktaları olan bir daireyi gösteren geometrik bir şema.]

[s. 131] [Not: İçine daire çizilmiş bir üçgen ile dikey bir doğru parçası bulunan daha büyük bir üçgeni gösteren, A, B, H, M, 4, K, G, e harfleriyle etiketlenmiş geometrik bir şema.]

e-m, i-k-l-m dairesinin k-l-m üçgeninin iki kenarına, yani k-l, l-m'ye eşittir. Bu nedenle, t-r-y-r-x-r-u-r piramidinin kendi t-r-u-s cismine oranının, tabanı dairesel i-k-l-m olan k-e-m piramidinin kendi küresel k-e-m-f cismine olan oranı gibi olduğu sonucuna varırım. Dolayısıyla, Arşimet'in Küre ve Silindir Üzerine adlı eserinin birinci kitabının 33. önermesi uyarınca, ki burada her kürenin, tabanı o kürenin büyük dairesine eşit ve ekseni herhangi bir çapa eşit olan konisinin dört katı olduğunu söyler; bu nedenle bir kenarı 4 olan t-u-x-y tabanını al, kendisiyle çarp, 16 yapar, bunu 2 olan ekseniyle çarp, 32 yapar ve bunu 3'e böl, sonuç 10 2/3 çıkar ve t-r-x-s cismi bunun 4 katıdır; bu yüzden 10 2/3'ü 4 ile çarp, yukarıda söylendiği gibi 42 2/3 yapar ve söz konusu delikle h sütunundan eksilenin 42 2/3 olduğunu bulursun.

Her bir cephesi 8 ve yüksekliği hem kemerlerin tepesinde hem de tonozun ortasında 4 olan çapraz tonozun [Not: özgünü: "volta a cruciera"] içbükey yüzeyi sorulmaktadır. Bilesin ki çapraz tonoz, birbiriyle kesişen iki yarım silindirden [Not: özgünü: "messi canoni"] meydana gelir; kavuşumlarında, top torbalarının 4 ucu tarzında 4 köşe oluştururlar ve 4 temel üzerindeki tabanlar ikişer ikişer birleşerek, gösterimde görüldüğü üzere tek bir noktada son bulurlar; öyle ki tabanı a-b-c-d'dir ve birinci kemer a-g-b, ikincisi b-h-c, üçüncüsü c-i-d, dördüncüsü d-k-a, çapraz a-e-c-b ve eksen e-f'dir; bu tonozun söz konusu iki yarım silindirinin, yani a-g-b-c-i-d ile diğeri a-k-d-b-h-c'nin içbükey yüzeyi aranmaktadır; bunların her birinin çapı 8 ve yüksekliği 4 olup bir araya getirildiklerinde bu iki yarım silindir kusursuz yuvarlak bir silindir meydana getirir ve çapı 8, boyu 8 olur, böylece içbükey yüzeyi 201 eder; bundan 4 parçanın [Not: özgünü: "cacheti"] a-e-b, b-e-c, c-e-d, d-e-a yüzeyinin çıkarılması istenir. Yuvarlak piramidin yarım küresine oranının, kare taban aynı yükseklikte olduğunda kare piramidin dairesel cismine olan oranıyla aynı olduğunu bildiren önceki kısmın yardımıyla ve Arşimet'in Küre ve Silindir Üzerine adlı eserinin birinci kitabının 33. önermesinden, tabanı kürenin büyük dairesi ve ekseni bu kürenin yarıçapına eşit olduğunda kürenin konisinin dört katı olduğunu bildiren kural gereğince, yarım küre konisinin iki katıdır. Ve elimizde a-e-b-e-c-e-d-e konisi vardır; a-b-c-d tabanının her bir kenarı 8 olup yüzeyi 64 eder, bu da 4 olan eksenle çarpıldığında 256 yapar ve 3'e bölündüğünde 85 1/3 çıkar; a-e-b-e-c-e-d-e piramidi böyledir, bunun iki katı 170 2/3 yapar, a-e-c-e cismi kareye çevrildiğinde böyledir ve biz bunun 4 parçasının yüzeyini arıyoruz; bu yüzden 170 2/3'yi 3 ile çarp, 512 yapar, bunu 4 olan e-f eksenine böl, 128 çıkar; bunu silindirin yüzeyi olan 201'den çıkar, geriye 73 kalır; her bir cephesi 8 olan çapraz tonozun içbükey yüzeyi bu olacaktır.

Durum 12. Tabanı b-c-d ve tepe noktası a olan bir a-b-c-d üçgen piramidi vardır; b-c 14, b-d 13, c-d 15'tir; bu tabana ekseni 6 olan bir küre yerleştirilmiştir ve yerleştirme noktası tabanın her bir kenarına 4 birim mesafede olup yüzeyiyle piramidin her bir kenarına teğettir; a-b kenarı, a-c kenarı ve a-d kenarı sorulmaktadır. Tabanı b-c-d olan 4 üçgen tabanlı a-b-c-d piramidine sahipsin; b-c kenarı 14, b-d 13, c-d 15'tir ve tabanda her bir kenara 4 mesafede e noktası oluşturulmuştur; söz konusu e'den b-c çizgisi üzerine e-h dikmesini indir ki bu 4 olacaktır; b-d üzerine e noktasından e-f dikmesini indir ki bu da 4 olacaktır ve benzer şekilde c-d üzerine de yap, bu da e-g olup yine 4 olacaktır; sonra pergelin bir ayağını e noktasına koy ve diğeriyle kürenin 6 olan çapında bir daire çiz ki e noktasında değdiğini varsayıyoruz; e-h'nin 4 olduğunu biliyoruz ve h ile e'den çıkıp yine küreye teğet olan çizgi, e-b, e-f, e-g ile aynı miktarda olacaktır. Bu yüzden 4 olan bir e-h çizgisi çiz, sonra e üzerine ucu olmayan bir dikme çıkar, bunun üzerinde e-o'su 3 olan o noktası olsun ve o noktasına pergelin bir ayağını koyup diğer ayağıyla e-o miktarınca, yani 3 kadar döndür; e-k-i yarım dairesini oluşturacaktır, sonra bu noktadan bir çizgi çiz...

[s. 132] [Not: Bir çizim iki geometrik şekli göstermektedir: üstteki dik çizgiler barındıran, içine kare çizilmiş bir daireyi; alttaki ise harflerle belirtilmiş çeşitli köşelerden oluşan bir piramit yapısını göstermektedir.]

Durum 13. Tabanı kare ve diğer yüzleri üçgen olan bir piramit vardır. Tabanı b-c-d-e ve tepe noktası a'dır. Tabanın her bir kenarı 6'dır. Düz bir yüzey bunu eğik olarak kesmekte, a-b'yi g noktasında, a-e'yi h noktasında kesmekte ve tabanın kenarları olan c ve d noktalarında son bulmaktadır. Ekseni 12 olarak verildiğine göre parçaları sorulmaktadır.

Şöyle ilerle: a-b-a-c-a-d-a-e piramidini ve a-f eksenini kur. Kesit a-b'yi g noktasında, a-e'yi h noktasında kessin ve c ile d noktalarında son bulsun. g-c, a-f eksenini t noktasında kessin ve g-h tabandan 4 yukarıda olsun. Her kenarı 6 olan tabana sahipsin ve a-f ekseni 12'dir. Bu sebeple g noktasından tabana paralel çizildiğinde a-c'yi k noktasında kesecektir ve bu g-k 4 olacaktır. g noktasından inen dikme e-b çizgisinin içine ve b-c çizgisinin içinde l noktasında düşsün ki bu g-l olacaktır. h'den inen diğeri de benzer olsun, bu da h-m olacaktır. Sonra l-m çizgisi b-c'yi n noktasında ve e-d'yi o noktasında keser. Sonra l'den geçen ve b-c çizgisine paralel olan çizgiyi çiz, bu e-b'yi p noktasında ve c-d çizgisini q noktasında böler. d-e'ye paralel diğer çizgi b-e'yi r noktasında ve c-d'yi f noktasında keser; tıpkı düzlem şekilde gördüğün gibi, yani tabanı b-p-l-n olan g-b-g-f-g-l-g-n piramidinin tabanıdır. Diğer piramit tabanı e-o-m-r olan b-e-h-o-h-m-h-r'dir ve her biri...

[s. 133] İNCELEME

[Not: Geometrik bir çizim, iç köşegenleri ve harflerle işaretlenmiş merkezi bir düşey ekseni olan kare bir tabanı göstermektedir.]

...her bir kenar için 1'dir ve eksenleri 4'tür. Bu iki kare piramit 2'dir, ve 1 artı 1, ve artı 4, ve benzer şekilde i-m ve l-g 4'tür. l-p'yi r ile çarp, 4 eder, ve taban olan 4 ile yükseklik 4 olan l-g çarpıldığında 16 eder. Yarısını al, 8 eder, 2 2/3 ile birleştirildiğinde 10 2/3 eder. Bu, b-e-n-o g-b karesidir. Şimdi g-l-g-n-g-q olan bir piramit oluşturan l-n-o ve f-g'yi kareye al. Dolayısıyla 1 olan l-n'yi 8 olan n-c ile çarp, 8 eder, ve bunu 4 olan l-g ile çarp, bir piramit olan 32 eder. 8'i al, 6 2/3 eder. Diğer piramit h-m-h-o-h-d-b-s de böyledir, 6 2/3. 6 ve üçte iki ile birleştirildiğinde 13 1/3 eder. 10 2/3 ile birleştir, 24 eder. Şimdi g-b-l-m-q-s'yi kareye al. l-m'nin 4 ve l-q'nun 5 olduğunu görürsün. 4 kere 8, 20 eder [Not: metinde 4 kere 8 denmiş fakat 20 yazılmıştır], bunu 4 olan g-l ile çarp, 80 eder. Yarısını al, 40 eder. 24 ile birleştirildiğinde 64 eder. Bu, tabanın parçası ve a tepesine doğru olan üst parçadır, ve 80'dir, ve bütün piramit 144'tür, ve g-h-c-d ile b-c-d-e-b-e düz yüzeyi ile bölünmüştür, 64 ve a-g-h-c-d 80'dir. Şimdi başka bir yöntemle, öyle ki o yolla yapılamayan yuvarlak piramitler bölünebilsin, bu nedenle bu diğer yöntemi uygulayacağız. Bilmelisin ki g-c doğrusu 41'dir, g-l 4'tür ve l-c 5'tir. g-l-c üçgeninin l noktasından g-c doğrusu üzerine düşen yüksekliği bul, bunu 52,9 1/2 olarak bulacaksın, ve bu l-u olsun. Şimdi g-c üzerinde ekseni t-x olan bir piramit yap, ve bu, l-u yüksekliği ile, 4 olan g-l'nin 9 1/2 olan a-t'ye oranıyla orantılı olsun...

[Not: İki geometrik çizim, düşey eksenleri ve kesişen doğruları olan, G, F, P, L, C, T harfleriyle etiketlenmiş üçgenleri göstermektedir.]

Durum 14. Tabanı b-c-d olan üçgen bir piramit vardır, burada b-c 14, b-d 13 ve c-d 15'tir, ekseni a-f ise 16'dır. Bunun içine, yerleştirilebilecek en büyük küre kapatılmıştır. Söz konusu kürenin ekseninin piramidin kenarlarından olup olmadığını araştır. Tabanı b-c-d olan a-b-a-c-a-d piramidine sahipsin...

[s. 134] ...yani p-l'dir, bu da r-n olan r-272 m-4'ü verir. r-272'yi 4 ile çarp, r'ye getirildiğinde 4352 eder, bunu r'ye getirilen 16'ya böl, sonuç r-17 çıkar. Ardından 4 kere 4'ü çarp, 16 eder, 16'ya böl, sonuç i-m çıkar. q-n bu kadardır, yani kürenin yarıçapı olan r-17 m-i-p sayısıdır, ve tüm eksen r-68 m-2 p sayısıdır. Böylece tabanı b-c-d'nin bir kenarı 14, diğeri 13 ve öbürü 15 olan a-b-c-d piramidindeki kürenin ekseninin r-68 m-2 olduğunu elde edersin. Piramidin a-b kenarı a-f ve f-b doğruları kadardır. Bilirsin ki b-e 6'dır, karesi 36'dır, f-e 4'tür, yani 16'dır; 36'ya eklendiğinde 52 eder. b-f'nin kuvveti bu kadardır, bu da a-f'nin kuvveti olan 256 ile birleştirildiğinde 308 eder. r-308, a-b'dir. a-c kenarı f-c ve a-f kadardır. f-c, c-e ve f-e kadardır. c-e'nin karesi 64'tür, f-e 4'tür, yani 16'dır; 64 ile birleştirildiğinde 80 eder. f-c'nin kuvveti bu kadardır, bu da a-f'nin kuvveti olan 256 ile birleştirildiğinde 336 eder. r-336, a-c'dir. Şimdi a-f ve f-d kadar olan a-d kenarı için. f-d, d-g ve f-g kadardır. f-g 4'tür, karesi 16'dır. d-g 7'dir, karesi 49'dur; 16 ile birleştirildiğinde 65 eder. d-f'nin kuvveti bu kadardır, bu da a-f'nin kuvveti olan 256 ile birleştirildiğinde 321 eder. r-321, a-d'dir, ki bu da sorulan şeydir.

[Not: Dairesel bir çizim A, b, c, d, e noktaları ve 10 sayısı ile etiketlenmiştir.]

Durum 15. Ekseni 10 olan küresel bir cisim vardır. Biri bunu ortasından bir matkapla delerek z kenarından diğerine geçirir. Yuvarlak deliğin çapı 2'dir. Küresel cismin ve bu deliğin karelenmesinde ne olduğunu sor.

[Not: Geometrik bir çizim, bir çember içine çizilmiş çokgeni ve etiketlenmiş çeşitli noktaları göstermektedir.]

a-b-c-d-e-f-o küresel cismine sahipsin, merkezi g'dir. Matkabın açtığı delik b-c-e-f'dir. Bir taraftaki b-c doğrusu deliğin çapıdır ve diğer taraftaki c-f de çaptır. Her doğru 2'dir. h noktasındaki b-e ekseni, k noktasındaki c-f doğrusu. Ve çemberlerde kesişen doğrular, bir doğrunun bir parçasının diğer parçasında yaptığı kadar, diğer doğrunun bir parçası da kendi diğer parçasında yapar. Dolayısıyla c-k'nin k-f'de yaptığı kadar, d-k da k-a'da yapar. Bilirsin ki c-k 1'dir ve k-f 1'dir. 1'i 1 ile çarparsan 1 eder. 10 olan a-d'den olmalıdır, öyle ki birbiriyle çarpılan iki parça 1 etsin...

Durum 16. Fıçılarımın diplerinin her birinin çapı 2'dir ve karnında 2 2/3'tür. Dipleri ile karnı arası 2 2/3'tür ve 2 uzunluğundadır. Karelendiğinde ne kadar olacağını sor.

şöyle, dibi kendisiyle çarp, ki 2'dir, 4 eder. Ardından karın ile dip arasındaki 2 2/3'ü kendisiyle çarp; bunları birbirine ekle, 8 8/9 eder. Sonra 2 ile 2 2/3'ü çarp, 4 4/3 eder. Bunu 8 8/9 ile birleştir, 13 1/9 eder. 3'e böl, 4 4/9 çıkar, yani 4 4/9'dur, kendisiyle çarpıldığında 4 4/9 eder...

[s. 135] [Not: Geometrik bir çizim, bir karenin içine çizilmiş bir çemberi ve ölçüleri belirten doğruları göstermektedir.]

Bunu yukarıdakiyle, yani 4 11/24 ile birleştirirseniz 9 17/24 eder; bunu 31 ile çarpıp 14'e bölerseniz 7 39/56 çıkar; söz konusu fıçının karesi bu kadardır. Bu yöntem, tüm ölçümler birbirinden eşit uzaklıkta olduğunda kullanılabilir. Fakat eşit uzaklıkta olmadıklarında şu diğer yöntemi kullanın: diyelim ki uçların her birinin çapı 5 ve tıpa deliğinin çapı 10 olsun. İlk ucun çapı a-f, arka ucun çapı e-k ve fıçının boyu 10 olsun. Ve a-f'nin yakınında 9 olan b-g bulunsun. Ve tıpa deliği c-h 10'dur. Ve üçüncüsü e-k'den 2 uzaklıkta olan ve 9 eden d-i'dir. Şimdi, önce tıpa deliği c-h'yi, yani 10'u kendisiyle çarpın, 100 eder. Sonra b-g'yi, yani 9'u kendisiyle çarpın, 81 eder. Bunları birbirine ekleyin, 181 eder. Şimdi c-h'yi b-g ile çarpın, 90 eder. Bunu 181 ile birleştirin, 271 eder. Bunu 3'e bölün, 90 1/3 çıkar; bunu 11 ile çarpıp 14'e bölün, 70 5/6 çıkar. Ve bunu b-g'den d-i'ye kadar olan 6 ile çarpın, 425 eder. Ve bu toplamda 9 olan b-g'yi kendisiyle çarpmıştınız, 81 etmişti. Şimdi 8 olan a-f ucunu çarpın, 64 eder. Bunları birbirine ekleyin, 145 eder. Ve 8'i 9 ile çarpın, 72 eder. Bunları birbirine ekleyin, 217 eder. Bunu 3'e bölün, 72 1/3 çıkar; bunu 11 ile çarpıp 14'e bölün, 56 2/3 çıkar. Bunu 4 ile çarpın, çünkü a-f doğrusundan b-g doğrusuna 2'dir ve d-i doğrusundan e-k doğrusuna 2'dir, dolayısıyla 4 eder. Bu yüzden, 4 kere 56 2/3, 227 1/3 eder. Bunu daha önce bulduğunuz 428 1/3 ile birleştirin, 656 1/3 eder; söz konusu fıçının karesi bu kadardır, yani 656 1/3'tür, bu da önermedir.

Durum 17. Kimi zaman mermer veya metalden yapılmış canlı, cansız yahut akılsız suretlerin heykelleri gibi, çizgiler yoluyla karelemesini elde edemeyeceğiniz düzensiz ölçülere ve cisimlere sahip olabileceğinizden, bu tür cisimleri karelemek için şu yöntemi tutmanız gerektiğini söylüyorum. Diyelim ki 3 uzunluğunda ve düzgün oranlara sahip çıplak bir insan heykelinin karelemesini bilmek istiyorsunuz. Boyu 3 1/2, eni 1 ve yüksekliği 1 olan ahşap veya başka bir malzemeden, kare, yani dik açılı ve suyun kesinlikle sızmaması için iyice yalıtılmış bir kap yapın. Sonra bunu düz bir yere koyun ve üst kenara üçte bir kalacak seviyeye kadar yeterince su koyun. Ardından suyun seviyesinde kapta bir işaret yapın ve sonra ölçmek istediğiniz heykeli içine koyun. Suyun durulmasını bekleyin, sonra ne kadar yükseldiğini görün ve su seviyesinin en üstünde, öncekiyle aynı hizada başka bir işaret yapın. Sonra heykeli çıkarın ve ilk işaretten ikinciye kadar olan mesafeyi ölçün. Diyelim ki 4 olsun. Şimdi kabın uzunluğu olan 3 1/2'yi genişliği olan 1 1/2 ile çarpın, 4 7/8 eder. Bunu suyun ne kadar yükseldiğini gösteren 4 ile çarpın, 19 1/2 eder; söz konusu heykelin karesi bu kadardır. Ve bu tür cisimleri ölçmek için tutacağınız yol budur.

Durum 18. b-c tabanı 14 olan bir a-b-c üçgeni vardır. Bunun üzerinde çapı 8 olan bir iç teğet çember bulunur ve temas noktası e, b'den 6 uzaklıktadır. Söz konusu çembere teğet olan, a-b kenarı f noktasında ve a-c kenarı g noktasında temas eden üçgenin diğer iki kenarını, yani a-b ve a-c'yi soruyorum. İçinde o-e-f-g çemberi çizilmiş a-b-c üçgenine sahipsiniz ve bunun merkezi d'dir; çapı 8 olup b-c tabanına e noktasında oturur. d merkezinden d-b, d-c, d-f ve d-g doğrularını çizin. Yunan geometricinin birinci kitabının sondan bir önceki önermesi uyarınca, b-d'nin karesi b-e ve d-e'nin kareleri toplamı kadardır. b-e 6'dır, karesi 36'dır ve d-e çapın yarısıdır, yani 4'tür, karesi 16'dır; 36 ile birleştiğinde 52 eder. Ve 52, b-d'dir. Birbirine benzer ve eşit olan iki üçgeniniz vardır, b-d-e ve b-d-f. Bunlarda, b-d doğrusunu h noktasında kesen e-f doğrusunu çizerseniz, onu dik olarak kesecektir ve f-h, b-d-f üçgeninin yüksekliği [Not: özgün metinde: "cateto"] olacaktır ve e-h, b-d-e üçgeninin yüksekliği olacaktır. Şimdi bu yüksekliklerin miktarını bulmak istenirse, 52 olan b-d'ye sahipsiniz ve f-d 52-16'dır. Her birini kendisiyle çarpın, birleştiklerinde 68 ederler. Bundan b-f'nin kuvveti olan 36'yı çıkarın, geriye 32 kalır; bunun karesi [Not: özgün metinde: "reca a 32", kare almayı veya kuvvetini belirlemeyi kasteder] 1024 eder. Taban olan b-d'nin iki katına bölün, ki bu 52'dir; 52'nin iki katı 104 eder. Bununla 1024'ü bölerseniz 4 4/5 çıkar. Bunu f-d'nin kuvveti olan 5'ten çıkarın, geriye 4 1/5 kalır. Ve f-h 4 1/5'tir, bunu 4 4/5 gibi ikiye katlayın, 8 4/5 eder. Ve şimdi f-i yüksekliğini istediğimiz üçgene sahibiz. 52, 44 1/3 olan f-e kenarına sahipsiniz. Ve b-e ile f-b birbirine eşittir, bu yüzden geriye bir şey kalmaz. Bu nedenle 44 1/3'ü iki katına bölün...

[s. 136] TERTIVS 27

...b-e'nin, ki 12 eder; 3 çıkar. Bunu 6'dan çıkarınca geriye 2 kalır. Kendisiyle çarpınca 5 eder. Bunu b-f'nin kuvvetinden, yani 36'dan çıkarınca geriye 30 kalır ve 12-30 f-i yüksekliğidir. Şimdi g'den b-c tabanına inen yükseklik bulunmak istenirse, c-d-e ve c-d-g üçgenlerinin benzer ve eşit olduğu d-c doğrusuna sahipsin. d-c doğrusunu k noktasında dik açıyla bölecek olan g-e doğrusu, c-d-g üçgeninin yüksekliği olan g-k ve c-d-e üçgeninin yüksekliği olan e-k olacaktır. 8 olan c-e'ye sahipsin ve kuvveti 64'tür; d-e ise 16'dır. Birlikte toplandığında 80 eder, bu da d-c'nin kuvvetidir. Yukarıda yaptığım gibi, d-g'nin kuvveti olan 16'yı d-c'nin kuvveti olan 80 ile birleştirip 96 yap. c-g'nin kuvveti olan 64'ü çıkarınca geriye 16 kalır. Karesini almak 1024 eder. c-d'nin iki katı olan 320'ye böl; 3 çıkar, bu da d-k'dir. Bunu d-g'nin kuvveti olan 16'dan çıkarınca geriye 13 kalır. Ve 12'nin olduğu gibi ikiye katlandığında 51 eden g-k, 5'tir. Bu da e-g'dir. c-e-g üçgenine sahipsin ve g'den e-c üzerine inen yüksekliği istiyorsun, ki bu 8'dir ve c-g de 8'dir. 8'den 8'i çıkarınca geriye hiçbir şey kalmaz. 5 olan e-g'ye sahipsin; e-c'nin iki katı olan 16'ya böl, 3 çıkar. Kendisiyle çarparak 10 yap. Bunu 5'ten çıkarınca geriye 40 kalır; ve 12-40, e-g-c üçgeninin g-l yüksekliğidir. Ve 2-30 ise 5-3'tür. Bu nedenle, 5 olan f-i, 12-3 olan b-i'den çıkarılırsa, 6 olan g-l'yi verecektir. 2-3'ü 6 ile çarp, 26 eder. 3 olan f-i'ye böl, 2 çıkar. Bunu 4 olan c-l ile birleştir, 7-3 eder. Şimdi 6'dan 7-7 çıkarılırsa, 14 olan b-c'yi vereceğini söyle. 14'ü 6 ile çarp, 8 eder. 7-7'ye böl, üçgenin yüksekliği olan 12 çıkar. Şimdi c-g olan 8'den g-l olan 6 çıkarılırsa, 12'yi vereceğini, 15 olan a-c'yi vereceğini söyle. Ve eğer 6 olan b-f'den 5-7 olan f-i çıkarılırsa, 12'yi verecektir, 15 olan a-b'yi verecektir. Bu nedenle, a-b kenarının 13, a-c kenarının 15 olduğunu söyle, ki sorulan da buydu.

[Not: İçine çember çizilmiş büyük bir üçgeni gösteren geometrik bir şema. Noktalar A, B, C, D, E, F, G, K, L olarak etiketlenmiştir. Çizgiler ve doğru parçaları boyunca sayısal değerler yer almaktadır.]

FINIS.

Brescia'lı muhterem Paganinus de Paganinis tarafından Venedik'te basılmıştır. Kamusal ferman gereğince, o şehirde ya da tüm hâkimiyet alanında hiç kimse 15 yıl boyunca bunu basamaz veya bastıramaz. Ve bahsi geçen imtiyazda yer alan cezalar uyarınca, başka yerde basılmış nüshaları hiçbir bahaneyle kamu alanına getiremezler. Kurtuluşumuzun 1509. yılında, Haziran ayının ilk gününde. Venedik Doju Leonardo Loredan'ın yönetimi altında. Papa II. Julius'un papalığının 6. yılında.

[s. 137] TETRAEDRON

[Not: Geometrik bir şema, bir çemberi çevreleyen eşkenar bir üçgeni göstermektedir; iç çizgiler pentagram benzeri bir yapı oluşturmakta ve köşeler ile kesişimler harflerle etiketlenmektedir.]

d. b. c. e. f. g. h. i. k. l. m. n. o. p. q. r. s. t. u. x. y. z. &. Ve eşkenar üçgenin tanımına göre: her bir kenarının eşit olduğunu ve her bir açısının eşit olduğunu söyler; ve çemberin tanımına göre: merkezden çevreye giden her doğrunun eşit olduğunu söyler; ve çapın tanımına göre: merkezden geçen ve çemberi iki eşit parçaya bölen doğru olduğunu söyler; ve kirişin tanımına göre: çemberi kesen doğru olduğunu söyler; ve dairesel parçanın [segment] tanımına göre: çemberin bir parçası olduğunu söyler; ve daire diliminin [sektör] tanımına göre: çemberin bir parçası olduğunu söyler; ve merkezin tanımına göre: çevrenin her noktasından eşit uzaklıktaki nokta olduğunu söyler; ve çevrenin tanımına göre: çemberi çevreleyen eğri çizgi olduğunu söyler; ve yarıçapın tanımına göre: merkezden çevreye giden doğru olduğunu söyler; ve kesenin [sekant] tanımına göre: çemberi iki noktada kesen doğru olduğunu söyler; ve teğetin tanımına göre: çembere yalnızca bir noktada değen doğru olduğunu söyler; ve dikmenin tanımına göre: başka bir doğrunun üzerine dik açılar yaparak inen doğru olduğunu söyler; ve paralelin tanımına göre: asla birleşmeyen doğrular olduğunu söyler; ve dik açının tanımına göre: doksan derece olan açı olduğunu söyler; ve dar açının tanımına göre: doksan dereceden küçük olan açı olduğunu söyler; ve geniş açının tanımına göre: doksan dereceden büyük olan açı olduğunu söyler.

FINIS.

V. A. M. I. I. A. IV. O. A. M. V.

[s. 138] Diuina Proportio

[Not: İlahi oran ilkelerini gösteren, geometrik bir ızgara içine çizilmiş bir insan başının profilden görünümü. Başın arkasında, arka planda soluk bir şekilde büyük bir 'A' harfi görünmektedir.]

Bu şekle bakınız, mimarlık bölümü, folio 25.

[Not: Sayfanın altındaki metin çizim tarafından kısmen kapatılmıştır ve daha büyük bir paragrafın parçası gibi görünmektedir.]

...sağ tarafta olan, elde edilen yüksekliğin dokuzda biri kadar kalın olmalıdır. Sol bacak, kalın bacağın yarısı kadar olmalıdır. Her bir bacağın yüzünün kendi başına genişliği onu keser. Burada, zarif çizimlerle burada gördüğünüz şeyin nitelik bakımından en güzeli gösterilmektedir.

[s. 139] Diui-na Proportione

[Not: Oranları göstermek amacıyla geometrik çizgiler ve ızgaralar kullanılarak çizilmiş, bir insan başının profilden görünümü. Çizim Leonardo da Vinci'ye atfedilmektedir.]

[Not: "Diui-na" ve "Proportione" metni, muhtemelen baskı sürecinden ya da kalıp yönünden ötürü, sırasıyla sol üst ve sağ üst köşelerde baş aşağı ve ters yansımış olarak görünmektedir.]

[s. 140] [Not: İlahi oran ve mimari harfleme ilkelerini gösteren, bir kare ve dairelerden oluşan geometrik bir çatı içinde çizilmiş büyük, üsluplaştırılmış büyük harf 'A'.]

Bu A harfi, daireden ve onun karesinden çizilir, sağ taraftaki bacağın kalınlığı yüksekliğin dokuzda biri kadar olmalıdır. Sol bacak kalın bacağın yarısı kadar olmalıdır. Orta bacak kalın bacağın üçte biri kadar olmalıdır. Bahsi geçen harfin enlemesine çubuk vasıtasıyla her bir bacağının genişliği, ortadaki bacak burada işaretlenmiş çaplarda gördüğünüz üzere biraz daha alçaktadır.

[s. 141] [Not: Luca Pacioli'nin De Divina Proportione eserinde tarif edilen çizim yöntemlerinin özelliğini taşıyan, bir kare ve dairelerin içine çizilmiş büyük, geometrik olarak oluşturulmuş büyük harf 'A'.]

Kare dairesinin bu A'sı. harfin kalın iki dairesinin sağında. Kalın ikinin solu şunun. Orta ikinin altındaki kısım bahsi geçen kısmın ilk harfini kalın deliğin [?]. Ortadaki daha güzel ile buradaki şemaya bakın.

[s. 142] [Not: İlahi oran ve mimari harfleme ilkelerini gösteren, bir ızgara içine çizilmiş büyük, geometrik olarak oluşturulmuş 'B' harfi.]

Bu B harfi iki daireden meydana gelir ve alttaki daire dokuz parçanın daha büyüğü olmalıdır, yani çapı için yüksekliğinin dokuzda beşi kadar olmalıdır. Üstteki daire de aynı şekilde çapı için dokuzda dört kadar olmalıdır, nitekim burada yukarıda huzurdakilerin gözleri önünde orantılı olarak gösterilmiştir.

[s. 143] [Not: İlahi oran ilkelerini gösteren, bir kare ve dairelerin içine çizilmiş büyük, geometrik 'A' harfi çizimi.]

[Not: Sol kenar boşluğu boyunca dikey olarak "İlahi Oran Üzerine Kitap" yazısı uzanmaktadır.]

[Not: Sağ tarafta, geometrik çizim çizgilerini gösteren kısmi bir 'E' harfi görünümü yer almaktadır.]

Bu A harfi, dairenin ve karenin kuralına göre meydana getirilmiş ve biçimlendirilmiştir, diğer tüm harflerin ilkidir ve şekliyle diğerlerinin hepsinden daha değerlidir. Genişliği ve yüksekliğiyle diğerlerinin en mükemmelidir, tabanı ve tepe noktasıyla diğerlerinin en dengelisidir ve orantısıyla diğerlerinin en güzelidir.

[s. 144]

Bu B harfi iki daireden meydana gelir ve alttaki daire dokuz parçanın daha büyüğü olmalıdır, yani çapı için yüksekliğinin dokuzda beşi kadar olmalıdır. Üstteki daire de aynı şekilde çapı için dokuzda dört kadar olmalıdır, nitekim burada yukarıda huzurdakilerin gözleri önünde orantılı olarak gösterilmiştir.

[s. 145] [Not: İlahi oran ve mimari harfleme ilkelerini sergileyen, kare bir ızgara içine çizilmiş büyük, geometrik olarak oluşturulmuş büyük harf 'B'.]

[Not: İllüstrasyonun altındaki metin, sayfanın arkasındaki mürekkep geçmesinden dolayı ters (ayna görüntüsü) basılmıştır.]

[s. 146]

Bu C harfi daireden ve onun karesinden oyulmuştur, dördüncü kısım hem dıştan hem de içten kalınlaştırılmıştır. Üst baş çap ve çevrenin kesişim noktasının üzerinde biter. Alttaki ise kesişim noktasını dokuzda bir oranında geçerek şekilde görüldüğü gibi karenin kenarına değer ve bir O gibi oyulmuştur.

[s. 147] [Not: Merkezden çevreye uzanan ışınsal çizgilerle bir karenin içine çizilmiş bir daire ve dairenin sağ tarafına bindirilmiş büyük, üsluplaştırılmış bir 'C' harfi içeren geometrik çizim.]

Karede gördüğünüz bu C, onluğumuzun tabanının karesidir. Ki kutlamamızın tabanının şeklidir. Dolayısıyla mükemmellik, şekildeki ve süslemeli kareden daha fazla fark edilebilir.

[s. 148]

Bu D harfi daireden ve kareden oyulmuştur. Düz bacağın kesişimlerin içinde kalması ve dokuz parçadan biri kadar kalın olması gerekir. Gövde diğer daireler gibi kalınlaşır. Üst bağlantı kalın bacağın üçte biri kadar, alttaki ise dörtte biri veya üçte biri kadar kalın olmalıdır.

[s. 149]

[Not: Resmin altındaki metin, karşı sayfadan geçen bir ayna görüntüsü ya da ofset baskı lekesi gibi görünmektedir ve mevcut yönüyle okunaksızdır.]

okunaksız metin, ayna görüntüsü lekesi

[s. 150] [Not: Oranlarını belirlemek için kullanılan geometrik daireler ve köşegen çizgiler barındıran, kare bir ızgara içinde çizilmiş büyük, ahşap baskı büyük harf 'E'.]

Bu E harfi daireden ve onun karesinden oyulmuştur. Kalın bacağın dokuz parçadan biri kadar olması gerekir. Üst bacak kalın bacağın yarısı kalınlığında olmalıdır, alt bacak da aynı şekilde. Ortadaki bacak, A'nın ortasındaki gibi kalın bacağın üçte biri kadar olmalıdır ve bahsi geçen harf karesinin yarısı genişliğinde olmalıdır, böylece gayet mükemmel olacaktır.

[s. 151]

Bu, dairenin ve karenin biçimidir. E'nin bacağı dik değil, A harfinin bacağı gibi eğimlidir. Bu biçim açıklık sağlamak için gösterilmiştir. Bu, genişliği tepeden başlayan orta A'nın biçimidir.

[s. 152] [Not: Oranlarını belirlemek için kullanılan daireler ve köşegen çizgiler barındıran, bir karenin içine çizilmiş büyük, geometrik 'F' harfi çizimi.]

Bu F harfi, E harfiyle tamamen aynı biçimde oluşturulur, ne bir eksik ne bir fazla; yalnızca F harfinde üçüncü bacak bulunmaz, tıpkı daha önce söz konusu E harfinin yerinde bütün oranlarıyla açıklandığı gibi. Dolayısıyla burada bu kadarı kafi gelecektir.

[s. 153] [Not: Oranlarını belirlemek için kullanılan çemberler ve köşegen çizgiler barındıran, bir karenin içine çizilmiş 'E' harfinin geometrik inşası.]

E harfinin kuruluş biçimi böyledir, ne eksik ne fazla; yalnızca F harfinin alt kısmı diğer E'den farklıdır, burada görülen bütün oranla birlikte.

[s. 154]

Bu G harfi, C gibi, kendi çemberinden ve karesinden oluşturulur. Alttaki düz bacağın, karesinin yüksekliğinin üçte biri ve karesinin yüksekliğinin kalınlığının dokuzda biri olması gerekir.

[s. 155] [Not: Bir karenin içine çizilmiş, iç inşa çizgileri ve bir çember barındıran, geometrik olarak inşa edilmiş büyük bir 'G' harfi.]

Bu G, çemberin G'sini oluşturur; bu da çemberin içindeki bacaktan meydana gelir ve geri kalanı karenin genişliğinin dokuzda birinden [oluşur].

[s. 156]

Bu H harfi, çemberden ve karesinden çizilir. Kalın bacakları merkezlerden [Not: özgünü: "crofiere"], yani çember ile karesinin çaplarının kesiştiği yerden yapılır. Söz konusu bacakların kalınlığı yüksekliğin dokuz parçasından biri olmalıdır ve ortadaki bacak çap boyunca yapılır; kalınlığı, tıpkı A'nın enine çizgisi gibi, kalın bacağın üçte biri kadar olmalıdır.

[s. 157] [Not: Harfin oranlarını belirlemek için kullanılan dairesel yaylar ve köşegen çizgiler barındıran, bir karenin içine çizilmiş 'H' harfinin büyük, geometrik inşası.]

Bu H harfinde, karenin içindeki söz konusu çevreler aracılığıyla karenin oranı görülür; bunlar, kendisinden önce oluşturulmuş olan A, B, C'nin yöntemini değiştirmeksizin mesafeyi gösterir.

[s. 158] [Not: Bir karenin içine çizilmiş büyük, koyu, siyah bir 'I' harfi. Kare, bir 'X' oluşturan iki köşegen çizgiyle bölünmüştür ve karenin kenarlarının orta noktalarına teğet olacak biçimde içine bir çember çizilmiştir. Karenin köşelerine, ortadaki 'I'ya ve dış çembere teğet dört küçük çember yerleştirilmiştir.]

Bu I harfi, çemberden ve kareden çizilir. Kalınlığı dokuz parçadan biri olmalıdır, bu da diğerleri arasında oluşumunu kolaylaştıracaktır.

[s. 159] [Not: Merkezde kesişen köşegen çizgileriyle bir çember içeren kare ve karenin köşelerine yerleştirilmiş dört küçük çember barındıran geometrik bir inşa. Kompozisyonun merkezinde dikey, dikdörtgen bir çubuk yer alır.]

Bu I harfi, karenin biçimine ve I'nın oranının biçimine dairdir.

[s. 160]

Bu K harfi, çemberden ve karesinden türetilir. Karenin çapı boyunca bir çizgi çekildiğinde, bu çizgi iki bacağı kalın bacağın ortasında durdurur ve sonlandırır. Alttaki bacak, diğer bacaklar gibi dokuz parçadan biri kadar kalın olmalıdır. Üstteki, tıpkı A'nın sol tarafı gibi, kalınlığın yarısı kadar olmalıdır. Alttaki bacak, kesişme noktasına kadar ya da dış kısımda uzun olmalıdır. Üstteki ise kesişme noktasının içinde kalmalıdır.

[s. 161] [Not: Harf biçiminin oranlarını belirlemek için kullanılan kesişen çemberler ve köşegen çizgiler barındıran, bir karenin içine çizilmiş 'K' harfinin geometrik inşası.]

Bu K'nin kendi çemberi vardır; karenin çizgisi aracılığıyla, K'nin karesi vasıtasıyla birleştiği noktalar. Kare, K'nin baktığı üst kısım. K'nin baktığı kare, kare. K. K'nin uzunluğu. a. b. o. Bizim karemizden bunlardan birini geçerim.

[s. 162] [Not: Uçlarında geometrik inşa çizgileri ve daha küçük çemberler barındıran, bir kare ve çember içine çizilmiş büyük, üsluplaştırılmış L harfi.]

Bu L harfi, çemberden ve karesinden türetilir. Kalınlığı, yüksekliğinin dokuz parçasından biri olmalıdır. Genişliği yarım karedir. Yukarıda bahsedilen bu çemberlerle birlikte, alttaki ince bacak, tıpkı E ve F'deki gibi yarı kalınlıkta olmalıdır.

[s. 163]

Bu L. Karenin çemberinden. Bu L. Yarım kare uzunluğunun gerçek noktasının oranı, oran ile çemberin içindeki parçanın oranına dair, B. B.'ninki gibi.

[s. 164]

Bu M harfi, çemberden ve karesinden türetilir. İnce bacaklar, tıpkı A'nın sol tarafı gibi, kalın olanların yarı kalınlığında olmalıdır. Dış bacaklar biraz karenin içinde kalmalıdır. Ortadakiler, aralarında ve çapların kesişimlerinde, yukarıdaki şekilde açıkça anlayabileceğiniz gibi, hem kalın hem de ince kalınlıklarını A'nınkilerden alır.

[s. 165] [Not: Luca Pacioli tarafından tarif edilen ilahi oran ilkelerini gösteren, çemberler ve çizgilerle örtüşen, geometrik olarak inşa edilmiş büyük bir 'M' harfi.]

Bu M. Karenin çemberinden yapılmış olup, bunu başka bir şekilde tasarlıyorum, tıpkı A'nın gösterdiği gibi, zira orada yuvarlak kare vardır, çapı ve kalınlığı aynı olan ve karenin üstünde kalan kısmı kapsayan.

[s. 166] [Not: İlahi oran ilkelerini gösteren, bir kare ve çemberler içine çizilmiş, geometrik olarak inşa edilmiş büyük bir N harfi.]

Bu N harfi kendi çemberinden ve ayrıca kareden türetilmiştir. İlk bacak, çapların kesişim noktasının dışında olmalıdır. Ortadaki enine çubuk, çaprazlama alındığında kalınlığın dokuzda biri kadar olmalıdır. Üçüncü bacak, kesişimin dışında olmalıdır. İlk ve son bacaklar, kalın bacağın, yani bir başın kalınlığının yarısı kadar olmalıdır.

[s. 167] [Not: Pacioli'nin eseri için Leonardo da Vinci tarafından yapılan geometrik alfabe tasarımlarının tipik bir örneği olan, köşelerinde çember yayları ve bir köşegen çizgi bulunan, bir kare içine çizilmiş, geometrik olarak inşa edilmiş büyük bir 'N' harfi.]

Bu N harfi, elinizdeki esere girişin ilk harfi olan M karesinin içindedir. Çizginin gösterilmesiyle ilgili olduğundan, V'nin çizgisiyle gösterilir. Türetildiği çizginin karesini alıyorum.

[s. 168] [Not: Bir kare içine çizilmiş, büyük, kalın, dairesel bir 'O' harfi. Çemberin içi, merkezden yayılan geometrik inşa çizgilerini içerir.]

Bu O harfi en kusursuzudur.

[Not: Çizimin altındaki metin son derece siliktir ve sayfanın arka yüzünden kaynaklanan bir gölge ya da leke gibi görünmekte olup büyük ölçüde okunaksızdır. Bu sayfanın ana içeriğine ait değildir.]

[s. 169] [Not: Bir kare içine çizilmiş bir çemberi gösteren geometrik bir şema. Çember kalın bir kenarlıkla gölgelendirilmiştir. Birkaç çizgi çemberin merkezinde kesişerek çevreye doğru uzanır.]

Çember O kare.

[s. 170] [Not: Merkezden karenin köşelerine ve kenarlarına uzanan geometrik inşa çizgileri içeren, bir kare içine çizilmiş büyük, kalın bir 'O' harfi.]

Bu O harfi, çemberden ve onun karesinden türetilmiştir. Dört parçaya, yani bir haça bölünmüştür. Dört çizginin ortasından geçerek gövdesi, kalınlığın dokuzda biri kadar olmalıdır; gövdesinin üst kısmı, kalınlığının tam ortasında bulunmalıdır. Kıvrımları, biri yukarıya diğeri aşağıya doğru eğilmelidir. Gövdenin kalınlığı, kıvrımının üçte biri kadar olmalıdır. Bu hususta iki görüş bulunduğundan, kendi zevkime göre en kusursuz olan bir başkasını buraya koydum, dilediğinizi alabilirsiniz ve aşağıda kendi yerinde anlayacağınız üzere Q harfini bunlardan oluşturacaksınız.

[s. 171] [Not: Merkezden çemberin çevresine ve karenin köşelerine uzanan ışınsal çizgilerle, bir kare içine çizilmiş bir çemberi gösteren geometrik bir şema.]

Bu O, karenin çemberi. önce kareyi ayırt ederek. çemberin çizgileriyle. karenin çizgileriyle. önce karede görülür yan kısımla. E. çemberin gölgesini yerleştirerek çünkü çember kusursuzdur. bağlantılı. O, karenin çemberi.

[s. 172] [Not: Tasarımında kullanılan oranları belirten çember yayları ve köşegen çizgiler içeren, bir kare içine çizilmiş, geometrik olarak inşa edilmiş büyük bir 'P' harfi.]

Bu P harfi, çemberden ve onun karesinden türetilmiştir. Kalın bacağı dokuz parçadan biri kadar olmalıdır. Çemberin biçimi, aşağıdaki B harfindeki gibi büyük olmalı ve kıvrımın kalınlığı, kalın bacakla aynı olmalıdır. Söz konusu harfe büyük çemberin kesişimlerinden, yani çapların kesişim noktalarından başlanmalıdır, böylece en kusursuz halini alacaktır.

[s. 173] [Not: Pacioli'nin eseri için Leonardo da Vinci'ye atfedilen geometrik alfabe tasarımlarının tipik bir örneği olan, kare ve çemberlerden oluşan geometrik bir çerçeve içinde inşa edilmiş, stilize edilmiş büyük bir 'P' harfi.]

P harfini gösteren çizim. Kendi içinde yukarıda anılanın biçimini ve büyük orana değil, yalnızca biçimin gösterilmesine ve üslubun icadına hizmet eden üslubun kuruluşunu barındırır.

[s. 174] [Not: Harf biçiminin oranlarını belirlemek amacıyla merkezden yayılan geometrik çizgiler içeren, kare bir ızgara içinde inşa edilmiş büyük, tezyini bir 'Q' harfi.]

Bu Q harfi, yukarıda söylediğim gibi, bacağı karenin altında üç baş yüksekliğinde, yani karesinin dokuz parçasından üçü yahut burada oranlandığı gibi görünen çemberinin çapı kadar sonlandırılarak O harfinden türetilmiştir. O harfi için söylendiği gibi yerleştirilmiş kalın kıvrımlar ve bunların karşıtları yönlendirilmiştir. Bacağı dokuz baş uzunluğunda, yani karesi yahut dikdörtgeni kadar uzun olmalı ve ucu yüksekte bulunup kalınlığının kademeli olarak azalmasıyla kalemin eğriliğini takip ederek yüksekliğin dokuzda birindeki bir uçla bitmelidir.

[s. 175]

Kendisinden türediği O harfini anıyoruz. Yüzeyinin tarzını gösteren çap işlevi gören ilk çemberin çevresini, kalınlığı olan genişliği, merkezi olan O harfini, yine merkezi olan oranı ve şeklin büyüklüğü olan çizgiyi tasavvur ederiz.

[s. 176] [Not: Oranlanmasında kullanılan çember yayları ve köşegen çizgiler içeren, bir kare içine çizilmiş, geometrik olarak inşa edilmiş büyük bir 'R' harfi.]

Bu R harfi, B harfinden çıkarılmıştır. Yuvarlak kısmı, merkezin yarım bacak altındadır. Karenin sonuna kadar gitmesi gereken köşegen bacak hariç, bu harfin tamamı haçların içinde kalmalıdır. Söz konusu köşegen bacak dokuzda bir parça kalınlığında olmalı, burada örnekte açıkça görüldüğü üzere, kavisli çizgiler tarzında karenin köşesinde bir noktada sonlanmalıdır.

[s. 177] [Not: Pacioli'nin De Divina Proportione adlı eserindeki yazı tipi tasarımlarının tipik bir örneği olan, bir kare ve çember içine çizilmiş, geometrik olarak inşa edilmiş büyük bir 'R' harfi.]

[Not: Aşağıdaki metin özgün el yazmasında ters olarak basılmıştır.]

Ölçüleriyle tarif edilen R harfinin biçimi budur. Bu, karenin oranıyla tarif edilen harftir. Tabanı, karenin tabanından yükselerek alt kısmın toplamının düz çizgisi üzerinde tarif edilir ve alan budur.

[s. 178] [Not: Pacioli'nin tipografi çalışmalarına özgü dairesel yaylar ve çizim çizgileri içeren, kare bir ızgara içine yazılmış, geometrik olarak inşa edilmiş büyük bir 'S' harfi.]

Bu S harfi sekiz daireden çizilir ve buradaki örnekte görüldüğü gibi kuralı budur. Merkezlerini paralelleri aracılığıyla bularak, alttakilerin üsttekilerden karesinin dokuzda birinin üçte biri kadar daha büyük olduğunu göreceksiniz. Orta karın kalınlıkça yüksekliğin tam olarak dokuzda biri olmalıdır. İnce kısımlar kalınlığın üçte biridir, uç kısımları zarafetleriyle nihayete erer.

[s. 179] [Not: Harf biçimini tasarlamak için kullanılan matematiksel oranları gösteren silik çizim çizgileri, daireler ve noktalar içeren, bir kare içine yazılmış, geometrik olarak inşa edilmiş büyük bir 'S' harfi.]

Bu S sekiz noktadan oluşur. Bu kural eldeki örnekte açıkça görülmektedir. Ölçüsüne göre, S'nin boyutuyla başlayan, S'mizin bir yaprağı üzerine derecelendirilmiş üçüncünün adının büyük tasvirini oluşturabileceksiniz.

[s. 180] [Not: Harf biçiminin oranlarını gösteren, bir kare ve daire içine yazılmış, büyük, geometrik bir 'T' harfi çizimi.]

Bu T harfi karesinden ve dairesinden çizilir. Kalın bacak tam olarak I için söylendiği gibi olmalıdır. Bu enine çubuk, E ve F'nin üzerindekilerin yarısı kadar kalın olmalı ve karesinin kenarlarından yana doğru yarım baş mesafesinde bitmelidir, böylece göze en hoş gelen hali alacaktır.

[s. 181] [Not: Harfin oranlarını gösteren daireler ve çapraz çizgiler içeren, bir kare içine yazılmış bir T harfinin geometrik çizimi.]

Bu, kare kutunun T'sidir. Kareye göre oranlanmıştır. Usulü ve biçimi, karenin tabanının kullanışlı olduğunu gösteren gövdenin kalınlığının ölçüsüyledir.

[s. 182]

Bu V harfi karesinin tamamından çizilir. Sol bacak, karesinin dokuzda biri kalınlığında olmalı, A'nın sağ tarafı ve N'nin enine çubuğu gibi çapraz yapılmalıdır. Sağ taraf, A'nın sol tarafı gibi çapraz alınan kalınlığın yarısı kadardır ve dairenin çapının ucunda, karenin tabanında bir noktada son bulur.

[s. 183] [Not: Pacioli'nin De Divina Proportione adlı eserindeki alfabe tasarımlarının karakteristiği olan, kare bir çerçeve içinde daireler ve düz çizgiler kullanılarak tasarlanmış, geometrik olarak inşa edilmiş büyük bir büyük 'V' harfi.]

Bu V harfinin kalınlığı, A harfinin sütununun çapına eşit olmalı ve yüksekliği, onu tarif edeceğimiz karenin tabanının genişliğine eşit olmalıdır.

[s. 184] [Not: Oranlarını belirlemek için kullanılan kesişen daireler ve çizgiler içeren, bir kare içine yazılmış 'X' harfinin büyük, geometrik bir çizimi.]

Bu X harfi, bacaklarını çapların kesişiminde çaprazlayarak karesinin tamamını gerektirir. Ve bir bacak kalınlıkça yüksekliğin dokuzda biri olmalıdır. Diğeri çaprazlama alınan bu kalınlığın yarısı olmalı, bacaklarını küçük dairelerin kuvvetine göre uygun bir zarafetle sonlandırmalıdır.

[s. 185] [Not: Pacioli'nin çalışmasındaki tipografik araştırmaların karakteristiği olan, daireler ve çizgilerden oluşan geometrik bir çerçeve içinde inşa edilmiş büyük, üsluplaştırılmış bir 'X' harfi.]

Bu X, çapların kesişim noktalarından ilerleyen karesine sahiptir. Ve uzatılmış çizgimiz. Ve güney kısmı, anılan derece ile birleşerek küçük dairenin şeklini oluşturur.

[s. 186] [Not: Pacioli'nin çalışmasındaki geometrik alfabe tasarımlarının karakteristiği olan, daireler ve kesişen çizgiler de dahil olmak üzere geometrik ilkeler kullanılarak bir kare içinde inşa edilmiş büyük, üsluplaştırılmış bir 'Y' harfi.]

Bu Y harfi karenin tamamını gerektirir. Sağ ve sol bacaklar, çapların kesiştiği yerde bir noktada son bulmaları haricinde, V'ninkilerin oranları kadar kalın olmalıdır ve oradan aşağıya doğru, birleşimleri karenin tabanına, kalınlıkça karenin dokuzda biri kadar çizilir, üstteki uçlar gördüğünüz gibi daireleri üzerinde biter.

[s. 187] [Not: Pacioli'nin çalışmasında Leonardo da Vinci'ye atfedilen geometrik alfabe tasarımlarının özelliği olan dairesel yaylar ve kesişimler içeren, geometrik ilkeler kullanılarak bir kare içinde inşa edilmiş büyük, üsluplaştırılmış bir 'Y' harfi.]

Ah, kare Y'nin biçimi ki oranıyla, her şeyin temellendiği karenin tabanına yerleştirilen ilahi oranda V ve B'nin yöneldiği ve amaçladığı şeydir.

[s. 188] [Not: Kudüs'teki "Porta Templi Domini Dicta Speciosa" olarak tanımlanan klasik bir kapının ayrıntılı mimari gravürü. Yapıda, kemerli orta kapının iki yanında kaideler üzerinde duran iki büyük sütun, üstte bir korkuluk ve kemerli yoldan görülebilen döşeli bir zemin bulunmaktadır. Kaidelerin üzerinde "MA" ve "LV" harfleri görünmektedir.]

KUDÜS'TE

RABBİN GÜZEL DİYE ANILAN TAPINAK KAPISI

MA.

LV.

[s. 189] [Not: Klasik bir zafer takının veya taçkapının silik, mimari çizgi çizimi. Yapının üst kısmında bir alınlık, yazıtlı bir friz, bir korkuluk ve kaideler üzerindeki sütunlarla çevrelenmiş merkezi kemerli bir açıklık bulunmaktadır. Sol ve sağ kaidelerin tabanında küçük, dairesel bir matbaacı işareti veya monogram vardır.]

RABBİN TAPINAK KAPISI, DOĞRU KİŞİLER ORADAN GİRECEKTİR

[Not: Alınlık içindeki metin aynalanmış ve son derece siliktir, şu şekilde görünmektedir: "HILKOGODIVIS" (muhtemelen Latince bir ifadenin ters çevrilmiş veya üsluplaştırılmış bir sunumu).]

[s. 190] [Not: Derinlik ve perspektifi belirtmek için çapraz taramalı gölgelendirmeye sahip, görünür üç üçgen yüzü gösteren bir dörtyüzlünün geometrik gravürü.]

Dörtyüzlü, Düzlem, Katı

Dörtyüzlü, Düzlem, Katı

[s. 191] [Not: Geometrik bir çizim, üç boyutlu formu belirtmek için gölgelendirmeyle işlenmiş, üçgen tabanlı bir piramit olan bir dörtyüzlüyü tasvir etmektedir.]

Dörtyüzlü, Düzlem, Katı

[s. 192] Dörtyüzlü, Düzlem, Boş [Not: Grekçe aslı: "τετραεδρον επιπεδον vkeon"]

[Not: Büyük ve ayrıntılı bir gravür, cismin kenarlarını ve iç iskelet yapısını açığa çıkaran tel kafes bir dörtyüzlüyü (tetrahedron) betimlemektedir.]

Dörtyüzlü, Düzlem, İçi Boş

Dörtyüzlü, Düzlem, İçi Boş

[s. 193] Eşkenar Üçgen

[Not: Geometrik bir çizim, merkezi bir noktada birleşen üç küçük üçgene bölünmüş bir eşkenar üçgeni göstermektedir; muhtemelen ilahi oranla bağlantılı bir izdüşümü veya yapısal şemayı temsil etmektedir.]

[Not: Sayfanın alt kısmında "Eşkenar Üçgen" metni tersten basılmıştır ve sol kenar boşluğu boyunca dikey olarak "Eşkenar Trigon" tersten basılmıştır; bu durum muhtemelen özgün ciltteki karşı sayfadan kaynaklanan bir ofset baskı hatasından ya da mürekkep geçmesinden ileri gelmektedir.]

[s. 194] Dörtyüzlü, kesik, dolu [Not: Yunanca aslı: "τετραεδρον ἀποτετμημενον στερεον"]

Dörtyüzlü, kesik, dolu

Dörtyüzlü, kesik, dolu

[Not: Geometrik bir çizim, yüzleri ve kenarları gölgelendirilmiş dolu gövdeyi gösteren bir kesik dörtyüzlüyü betimlemektedir.]

[s. 195] Kesik dolu cisim

Kesik dolu cisim

[Not: Geometrik bir çizim, derinlik ve gölgelendirmeyi belirtmek için çapraz taramayla işlenmiş, muhtemelen kesik sekizyüzlü veya benzeri bir çokyüzlü biçimindeki dolu bir cismi betimlemektedir.]

[Not: Bu sayfadaki metin, muhtemelen ciltleme veya saklama sürecinde karşı sayfadan geçen baskı sebebiyle tersten görünmektedir.]

[s. 196] Dörtyüzlü, kesik, içi boş [Not: Yunanca aslı: "τετραεδρον αποτετμημενον κενον"]

[Not: Geometrik bir çizim, kenarları ve iç yapıyı vurgulayan tel kafes tarzında bir kesik dörtyüzlüyü göstermektedir.]

Dörtyüzlü, kesik, içi boş

Dörtyüzlü, kesik, içi boş

[s. 197] Kesik dörtgen, içi boş

[Not: Geometrik bir çizim, tel kafes bir yapı olarak perspektif içinde işlenmiş kesik bir dörtgeni ya da kesik bir altıyüzlüyü betimlemektedir.]

Kesik dörtgen, içi boş

[s. 198] V

[Not: Büyük ve ayrıntılı bir gravür, hem gölgelendirilmiş dolu bir nesne olarak hem de arkasında tel kafes bir yapı olarak gösterilen bir dörtyüzlüyü betimlemektedir. Gölgelendirmede, derinlik ve hacmi belirtmek amacıyla ince ve yoğun tarama çizgileri kullanılmıştır.]

Dörtyüzlü, tanımlanmış, dolu [Not: Yunanca aslı: "Τετραεδρον ειρημενον αστερεον"]

Dörtyüzlü, tanımlanmış, dolu

Dörtyüzlü, yükseltilmiş, dolu

[Not: En alttaki metin son derece siliktir: "Bunların mucidi, Borgo Sansepolcro'lu Küçük Kardeşler Tarikatı'ndan Üstat Luca Pacioli'dir."]

[s. 199] [Not: Bir dörtyüzlünün, derinlik ve perspektifi göstermek amacıyla çapraz taramayla işlenmiş geometrik bir çizimi.]

Yükseltilmiş Dolu Dörtyüzlü

[s. 200] VI İçi Boş Dörtyüzlü [Not: Yunanca aslı: "Επιμενον κενον"]

[Not: Leonardo da Vinci'ye atfedilen, cismin yapısal kenarlarını gösteren tel kafes bir dörtyüzlünün geometrik çizimi.]

Dörtyüzlü, içi boş olarak tanımlanmış [Not: Yunanca aslı: "epirmenon cenon"].

Dörtyüzlü, yükseltilmiş ve oyuk.

Bunların mucidi, Borgo Sansepolcro'lu Küçük Kardeşler Tarikatı'ndan Üstat Luca Pacioli'dir.

[s. 201] 17 Oyuk Dörtyüzlü

[Not: İç kenarları ve köşeleri gösteren tel kafes bir yapı olarak betimlenmiş oyuk bir dörtyüzlünün geometrik çizimi.]

Oyuk Dörtyüzlü.

Borgo Sansepolcro'lu Küçük Kardeş- ler Tarikatı'ndan Üstat Luca Pacioli'nin onuruna.

[s. 202] VII

Altıyüzlü ya da küp, düz dolu cisim [Not: Yunanca aslı: "εξαεδρον η κυβος επιπεδον στερεον"]

[Not: Perspektif ve çapraz taramalı gölgelendirmeyle işlenmiş bir altıyüzlünün (küp) ahşap baskı çizimi.]

Altıyüzlü. Veya Küp, düz dolu cisim.

Altıyüzlü. Veya Küp, düz dolu cisim.

[s. 203] 117

[Not: Gölgelendirme ve derinliği belirtmek amacıyla ince paralel tarama çizgileriyle işlenmiş bir küpün (Altıyüzlü) perspektif çizimi.]

Altıyüzlü ya da Dolu Cisim.

[s. 204] VIII

[Not: Cismin kenarlarını gösteren bir küpün (altıyüzlü) perspektif tel kafes çizimi. Küpün arkasında silik, hayaletimsi bir dörtyüzlü taslağı görünmektedir.]

[Not: Yunanca metin: "İçi boş altıyüzlü"]

Altıyüzlü. İçi boş düz yüzey.

Altıyüzlü. Düz, oyuk.

[s. 205] LIIII

[Not: Bir küpün (Altıyüzlü) tel kafes perspektif çizimi.]

Oyuk, düz yüzlü Altıyüzlü.

Oyuk Altıyüzlü.

[s. 206] VIIII Kesik dolu cisim [Not: Yunanca aslı: "αποτετμημενον στερεον"]

[Not: Derinlik ve gölgelendirmeyi göstermek için çapraz taramayla işlenmiş bir kesik altıyüzlünün (köşeleri kesilmiş bir küp) geometrik çizimi.]

Altıyüzlü. Kesilip çıkarılmış. Dolu.

[s. 207] LIII

[Not: Geometrik bir gravür, cismin yüzeylerini ve yüzeyleri üzerindeki ışık oyununu belirtmek için hassas çapraz taramalarla işlenmiş kesik bir altıyüzlüyü betimlemektedir.]

[s. 208] X

Kesik dolu cisim [Not: Yunanca aslı: "ἀποτετμημενον στερεον"]

[Not: Geometrik bir gravür, cismin iç kenarlarını ve iskelet yapısını açığa çıkaran tel kafes tarzında kesik bir altıyüzlüyü göstermektedir.]

Altıyüzlü kesik. oyuk.

Altıyüzlü. Kesik Boşluk.

[s. 209] X

[Not: Geometrik bir gravür, tüm iç kenarların ve köşelerin perspektif içinde algılanmasına olanak tanıyan tel kafes tarzında işlenmiş tam bir altıyüzlüyü (küp) sergilemektedir.]

Altıyüzlü Mutlak Boşluk.

[Not: "Hexaedron Abfolutum Vacuum" metni, özgün ahşap baskı kalıbının düzenini yansıtacak şekilde sayfa yönüne göre baş aşağı durmaktadır.]

[s. 210] XI Yükseltilmiş dolu cisim [Not: Yunanca aslı: "ἐπιμενον στερεον"]

[Not: Geometrik bir gravür, derinlik kazandırmak amacıyla çapraz taramayla işlenmiş, küpün yüzlerinin piramitler halinde genişletildiği yükseltilmiş bir altıyüzlüyü göstermektedir.]

Altıyüzlü. Yükseltilmiş dolu.

Altıyüzlü. Yükseltilmiş Dolu Cisim.

[Not: Alttaki silik metinde şunlar yazılıdır: "Bunların mucidi, Borgo Sansepolcro'lu Küçük Kardeşler Tarikatı'ndan Üstat Luca Pacioli'dir."]

[s. 211] [Not: Geometrik bir gravür, gölgelendirilmiş üçgen yüzleriyle bir yirmiyüzlüyü (ikosahedron) betimlemektedir. "Hexahedron Elevated Solid" başlığı kenar boşluklarında iki kez, ayna görüntüsü halinde basılmıştır.]

Altıyüzlü Yükseltilmiş Dolu Cisim

[s. 212] XII

[Not: Karmaşık geometrik bir gravür, tel kafes perspektifinde merkezi bir küpün yüzlerinden piramitlerin izdüşümünü gösteren yükseltilmiş bir altıyüzlüyü sergilemektedir.]

Altıyüzlü, yani küp, yükseltilmiş, oyuk.

Altıyüzlü, yükseltilmiş oyuk,

Bunların mucidi. Borgo Sansepolcro'lu Küçük Kardeşler Tarikatı'ndan Üstat Luca Pacioli.

[s. 213] DE DIVINA PROPORTIONE

[Not: Geometrik bir gravür, iki dörtyüzlünün bileşimi olarak da bilinen, üç boyutlu tel kafes perspektifinde işlenmiş bir yıldızsı sekizyüzlüyü betimlemektedir.]

Altıyüzlü oyuk ve sivri.

Küçük Kardeşler Kutsal Tarikatı'ndan, ilahi insan Luca Pacioli'nin maharetiyle.

[s. 214] XIII Kesik yükseltilmiş dolu cisim [Not: Yunanca aslı: "αποτετμημενου επημενου στερεον"]

[Not: Geometrik bir gravür, kübik bir taban üzerindeki piramit biçimlerinin karmaşık kesişimini gösteren yıldızsı bir altıyüzlüyü sergilemektedir.]

Altıyüzlü. Veya Küp kesik. yükseltilmiş dolu cisim:

Altıyüzlü. Veya Küp, Kesik, Yükseltilmiş dolu cisim.

[s. 215] [Not: Geometrik bir gravür, cismin karmaşık biçimde kesişen üçgen yüzlerini gösteren yıldızsı bir oniikiyüzlüyü (dodekahedron) betimlemektedir.]

Altıyüzlü ya da Kesilmiş Küp, Yükseltilmiş Dolu Cisim.

[Not: Sayfadaki metin, muhtemelen bir baskı hatasından ya da özgün ciltteki karşı sayfadan geçen mürekkepten dolayı tersten basılmıştır.]

[s. 216] [Not: Bir mimari şemada harflerle (a-p) işaretlenmiş kısımlarıyla iki sütun gösterilmektedir. Soldaki sütun, kaidesi ve başlığıyla eksiksiz bir İyon veya Korint tarzı sütundur. Sağdaki sütun, bir kaide tablası üzerindeki ayaklığa oturan kesik bir sütundur.]

Bu adların önemi ve çeşitliliği için kitabın başına yerleştirilen dizine başvurunuz; o sizi ilgili bölüme yönlendirecektir. Orada bunların antik, modern ve diğer tarihlerini tam anlamıyla kavrayacaksınız.

Eskiler tarafından övgüyle anılan üç ana sütun türü, yani İyon, Dor ve Korint sütunları bulunsa da, bu işle uğraşanlar daha derin incelemelerle pek çok başkalarını da bulmuşlardır. Henüz kendilerine tam olarak bir ad verilmemiş olsa da, Pisa tarzındakiler ile Floransa'daki San Spirito ve Medici hanedanının soylu bir eseri olan San Lorenzo'dakiler gibi, göze hoş gelen ve binalar için yeterli olan sütunlar mevcuttur.

Başlığı, abaküsü ve kymationu bakımından Korintli; kaidesi ve başlığı bakımından İyonik ve pulvinuslu olarak adlandırılan sütun; nitekim Vitruvius kitabında tüm bunlara ilişkin geniş açıklamada bulunur.

Burada mimarlıktan bütünüyle söz edilemez, zira kişinin kendi yetkin zihnini buna hasretmesi gerekir ki sizin de bundan nasibinizi aldığınıza inanıyorum. Ve burada yalnızca kısa bir değinmeyle yetinilmiş olsa da (aşağıda yerlerine eklenen nedenlerden ötürü), uyanık bir zihnin tamamen bu noktada takılıp kalmaması gerekir. Bu, (ikincil dereceden de olsa) bir bilim ve sanat olduğundan, bu alanda yetkin olan birinin muhakemesi için en üstün incelemeyi gerektirir. Ancak oranlar ve orantılılık konusunda uyarılmamış olan bir kimsenin Vitruvius'umuzu kınaması haksızlıktır. Bu yüzden ey okuyucu, uykuyu üzerinden at, çünkü uyanık olanlara bir taç vaat edilmiştir ve uyuyarak yüksek mertebelere erişemezsin.

[Not: Kesik bir sütun, "Kesik sütun veya kesilmiş parça" şeklinde etiketlenmiştir.]

[Not: Bir ayaklık, "Vitruvius buna stilobat der, modernler ise küçük sütun veya kaide derler. Kendi seviyesine kadar yerin altında kalan ve kaidesi kadar geniş olan temele ise stereobat denir" şeklinde etiketlenmiştir.]

[s. 217] [Not: Teknik bir mimari çizimde sağda Korint başlıklı klasik bir sütun, solda ise kısmi bir sütun gövdesine sahip bir ayaklık kaidesi gösterilmektedir. Çizim, geometrik ve mimari oranlar için çeşitli referans harfleri (a, b, c, d, e, f, g, h) içermektedir.]

Bu kısımda, gövde çapının ölçüsüne göre başlığı ve kaidesiyle birlikte sütun görülmektedir; bu, Vitruvius'un sütunların oranı için tarif ettiği kuraldır.

Bu kısımda, çizimde görüldüğü üzere, gövde çapının ölçüsüne göre bir plinthos ve torustan oluşan sütun kaidesi görülmektedir; bu, Vitruvius'un sütunların oranı için tarif ettiği kuraldır.

Kaidenin ortasında bulunan o boşluk, sütunun yerleştirildiği yerdir ve bunu yapmanın yolu budur.

Bu kısımda, çizimde görüldüğü üzere, gövde çapının ölçüsüne göre bir plinthos ve torustan oluşan kaidenin planı görülmektedir; bu, Vitruvius'un sütunların oranı için tarif ettiği kuraldır. Ve bunu yapmanın yolu budur; bu da çizimde görüldüğü üzere Vitruvius'un sütunların oranı için tarif ettiği kuraldır.

[s. 218] [Not: Ayrıntılı bir mimari şemada, metne karşılık gelen harflerle (a-m) etiketlenmiş çeşitli kısımlarıyla klasik bir korniş ve saçaklığın kesiti sergilenmektedir.]

Eskiler buna süslemeli ayaklık der; modernler ise korniş cetveli der.

Eskiler bunlara taç silmesi der; modernler damlalık der.

Eskiler bunlara diş kesimi der; modernler küçük dişler veya törpü silmesi der.

Herkes buna friz kymationu veya friz der.

Sütun, arşitrav ve kornişe dair buraya konulanlar, bütünün yalnızca kısa bir örneğidir. Uygun düzenlemelerinde gereken oran ve orantılılığın büyük çeşitliliği sebebiyle burada kısaca tam bir açıklama verilemez. Bütün bunlar, saygıdeğer antik mimarımız Vitruvius Pollio'nun yüce cildiyle açık kılınmıştır. Sizi ona ve basiretli Platoncu ve Megaralı filozofumuz Öklid'in Aritmetik, Geometri ve beşinci kitabına havale ediyorum. Onların öğretisi olmadan pratik ve teorik konularda yetkinleşmek mümkün değildir, zira Kadir-i Mutlak her şeyi sayı, ağırlık ve ölçüyle düzenlemiştir.

"Güzel Kapı" olarak adlandırılan yapının aşağıdaki çiziminde iki kısım buraya getirilmiştir, başlığı, kaidesi, stilobatı ve stereobatıyla yuvarlak sütun; ve frizi ile kornişiyle epistil. Ey okuyucu, keskin zihninin bunu, aşağıdaki tabloda bulacağın kayıtlarla birlikte kavrayışına sunacağına inanıyorum.

Eskiler buna içbükey silme der; modernler arşitrav boğazı der.

Buna eskiler tarafından yumurta biçimli silme, modernler tarafından ise ovolo denir.

Eskiler buna düz kuşak, bazen de alınlık veya kuşak der; modernler de öyle der.

Yukarıda herkes tarafından söylendiği gibi bir kuşak veya alınlık.

Yukarıdaki gibi, eskiler ve modernler tarafından bir alınlık veya kuşak.

Frizden aşağıya doğru olan tüm bileşime eskiler tarafından arşitrav, modernler tarafından da arşitrav denir; bunun üzerindeki tüm bileşime ise eskiler tarafından korniş, modernler tarafından da korniş denir.

[s. 219] [Not: Ayrıntılı bir mimari gravürde, karmaşık geometrik silmeler ve profiller barındıran klasik bir sütun başlığı ve saçaklık tasvir edilmektedir.]

Kornişin kornişi olarak adlandırılan, A'nın birinci kornişi.

Kornişin kornişi olarak adlandırılan, B'nin ikinci kornişi.

Kornişin kornişi olarak adlandırılan, C'nin üçüncü kornişi.

Kornişin kornişi olarak adlandırılan, D'nin ardından gelen kısmı.

Bu şekilde, bu kornişin ilk ögesi olan A kısmı takip eder. Bahsi geçen sütunun başlığının üzerine yerleştirilmiştir. Kendi oranı vasıtasıyla, bahsi geçen kornişin ilk ögesi olduğu görülür.

Kornişin kornişi olarak adlandırılan, E'nin dördüncü kornişi.

Kornişin kornişi olarak adlandırılan, F'nin beşinci kornişi.

Kornişin kornişi olarak adlandırılan, G'nin altıncı kornişi.

Kornişin kornişi olarak adlandırılan, H'nin yedinci kornişi.

Kornişin kornişi olarak adlandırılan, I'nın sekizinci kornişi.

Kornişin kornişi olarak adlandırılan, K'nin dokuzuncu kornişi.

[s. 220] Kesik yükseltilmiş boş cisim [Not: özgün Grekçe: "αποτετμημενον επημενον κενον"]

[Not: Karmaşık bir geometrik çizim, derinlik ve perspektif göstermek amacıyla ince çizgi taramalarıyla betimlenmiş, muhtemelen yıldızsı bir altıyüzlü olan yıldızsı bir çokyüzlüyü tasvir etmektedir.]

Altıyüzlü. Kesik, Yükseltilmiş, İçi Boş.

Altıyüzlü, kesik, yükseltilmiş, içi boş.

[s. 221] [Not: Bir ahşap baskı resim, kesişen iki dörtyüzlüden meydana gelen geometrik bir cisim olan sekiz köşeli yıldız biçiminde yıldızsı bir sekizyüzlüyü tasvir etmektedir.]

Altıyüzlü Kesik, İçi Boş.

[s. 222] Sekizyüzlü, düzlemsel cisim [Not: özgün Grekçe: "Οκταεδρον επιπεδον στερεον"]

[Not: Geometrik bir gravür, gölgelendirilmiş üçgen yüzleriyle katı bir nesne olarak bir sekizyüzlüyü tasvir etmektedir.]

Sekizyüzlü, Düzlemsel Cisim.

Sekizyüzlü, Düz Cisim.

[s. 223] ON SEKİZİNCİ İÇİ BOŞ CİSİM XV

[Not: Büyük bir geometrik gravür, derinlik ve perspektif belirtmek amacıyla ince tarama çizgileriyle betimlenmiş, üçgen yüzlü karmaşık bir çokyüzlüyü tasvir etmektedir.]

Belirsiz Düzlemsel Cisim

[s. 224] [Not: İçi boş sekizyüzlü olarak bilinen, cismin tel kafes yapısını göstermek üzere perspektifli çizilmiş içi boş bir sekizyüzlünün büyük geometrik çizimi.]

Sekizyüzlü, düzlemsel, içi boş [Not: özgün Grekçe: "Οκταεδρον επιπεδον κενον"]

Octaedron Epipedon Cenon

Sekizyüzlü, Düzlemsel, İçi Boş

[s. 225] [Not: Geometrik bir çizim, yaygın olarak küp diye bilinen tel kafes bir altıyüzlüyü perspektiften tasvir etmektedir. Bu eser Leonardo da Vinci'ye atfedilmektedir.]

[Not: Sekizyüzlü, düzlemsel, içi boş]

Sekizyüzlü, Yedigen, Küp

[s. 226] Kesik Sekizyüzlü Cisim [Not: özgün Grekçe: "Οκταεδρον αποτετμημενον στερεον"]

[Not: Geometrik bir çizim, katı, kesik bir sekizyüzlüyü tasvir etmektedir. Sanatçı, yüzleri belirginleştirmek ve üç boyutlu hacim hissi vermek için çapraz tarama kullanmıştır.]

Katı Kesik Sekizyüzlü

[s. 227] [Not: Geometrik bir gravür, yapısal biçimini ortaya koymak amacıyla perspektif çizgileriyle ayrıntılandırılmış kesik bir küpü ya da bununla ilişkili çokyüzlü bir cismi tasvir etmektedir.]

Katı Kesik Sekizyüzlü

[s. 228] Kesik Sekizyüzlü İçi Boş [Not: özgün Grekçe: "Οκταεδρον αποτετμημενον κενον"]

[Not: Geometrik bir çizim, içi boş, kesik bir sekizyüzlüyü tasvir etmektedir. Tel kafes üslubu, şeklin iç yapısını ve kesişen ayrıtlarını gözler önüne sermektedir.]

İçi Boş Kesik Sekizyüzlü

[s. 229] XXVII

[Not: Geometrik bir çizim, Leonardo da Vinci'nin elinden çıktığı kabul edilen, perspektifle betimlenmiş kesik bir küpü ya da benzeri bir Arşimet cismini tasvir etmektedir.]

İçi Boş Kesik Sekizyüzlü

[s. 230] Yıldızsı Sekizyüzlü Cisim [Not: özgün Grekçe: "Οκταεδρον επημενον στερεον"]

[Not: Geometrik bir çizim, stella octangula olarak da bilinen yıldızsı bir sekizyüzlüyü tasvir etmektedir. Çapraz tarama, cismin sivri, yıldız benzeri çıkıntılarını vurgulamak için gölgeleme sağlamaktadır.]

Katı Yıldızsı Sekizyüzlü

Yıldızsı Sekizyüzlü Cisim [Not: özgün Grekçe: "Octaedron Epimenon Stereon"]

[s. 231] İçi Boş Yıldızsı Sekizyüzlü

[Not: Geometrik bir gravür, yıldızsı bir sekizyüzlüyü tasvir etmektedir. Kısmen gölgelendirilmiş yüzleriyle üç boyutlu tel kafes bir cisim olarak temsil edilmiştir.]

Katı Yıldızsı Sekizyüzlü

[s. 232] [Not: Karmaşık bir geometrik çizim, iç derinliği göstermek üzere tel kafes bir yapı olarak betimlenmiş yıldızsı bir sekizyüzlüyü tasvir etmektedir.]

Yükseltilmiş İçi Boş [Not: özgün Grekçe: "ἐπημενον κενον"]

İçi Boş Yıldızsı Sekizyüzlü

İçi Boş Yıldızsı Sekizyüzlü

[s. 233] [Not: Karmaşık bir geometrik çizim, iki dörtyüzlünün kesişiminden kurulmuş, Leonardo da Vinci'nin elinden çıktığı kabul edilen yıldızsı bir sekizyüzlüyü tasvir etmektedir.]

İçi Boş Yıldızsı Sekizyüzlü.

İçi Boş Yıldızsı Sekizyüzlü

[s. 234] Katı Düzlem Yirmiyüzlü [Not: özgün Grekçe: "εἰκοσάεδρον ἐπίπεδον στερεόν"]

[Not: Yirmi üçgen yüzden oluşan düzgün bir çokyüzlü olan yirmiyüzlünün ayrıntılı gravürü, üç boyutlu hacim hissi vermek amacıyla çapraz taramayla betimlenmiştir.]

Katı Düzlem Yirmiyüzlü

Katı Düzlem Yirmiyüzlü

[s. 235] Katı Düzlem Yirmiyüzlü

[Not: Yirmi üçgen yüzden oluşan düzgün bir çokyüzlü olan yirmiyüzlünün geometrik gravürü, perspektif gölgelendirmesiyle gösterilmiştir.]

Katı Düzlem Yirmiyüzlü

[s. 236] İçi Boş Düzlem Yirmiyüzlü [Not: özgün Grekçe: "εικοσαεδρον επιπεδον κενον"]

[Not: İçi boş bir yirmiyüzlünün ayrıntılı perspektif çizimi, cismin üçgen yüzlerini meydana getiren birbirine bağlı kirişlerden kurulmuştur.]

İçi Boş Düzlem Yirmiyüzlü

İçi Boş Düzlem Yirmiyüzlü

[s. 237] İçi Boş Düzlem Yirmiyüzlü

[Not: Bir yirmiyüzlünün geometrik çizimi, kalın, pahlı ayrıtları olan tel kafes bir yapı olarak betimlenmiştir.]

İçi Boş Düzlem Yirmiyüzlü

[s. 238] Katı Kesik Yirmiyüzlü [Not: özgün Grekçe: "εἰκοσάεδρον ἀποτετμημένον στερεόν"]

[Not: Beşgen ve altıgen yüzlere sahip geometrik bir cisim olan kesik yirmiyüzlünün büyük, ayrıntılı bir ahşap baskı gravürü, üç boyutlu hacim hissi vermek amacıyla çapraz taramayla betimlenmiştir.]

Kesik Yirmiyüzlü Cisim

Kesik Yirmiyüzlü Cisim

[s. 239] XXXII

[Not: Yarı düzgün bir Arşimet cismi olan yirmionikiyüzlünün büyük, ayrıntılı gravürü, derinlik ve hacim belirtmek amacıyla çapraz taramalı gölgelendirmeyle beşgen ve altıgen yüzlerini sergilemektedir.]

Katı Yirmionikiyüzlü

[s. 240] İçi Boş Kesik Yirmiyüzlü [Not: özgün Grekçe: "εἰκοσαεδρον ἀποτετμημενον κενον"]

[Not: Kesik bir yirmiyüzlünün büyük, ayrıntılı ahşap baskı çizimi, kalın ayrıtları olan içi boş, tel kafes benzeri bir yapı olarak betimlenmiştir.]

Kesik Yirmiyüzlü İçi Boş

Kesik Yirmiyüzlü İçi Boş

[s. 241] XXIIII

[Not: Beşgen ve altıgen yüzlere sahip geometrik bir cisim olan kesik bir yirmiyüzlünün büyük, ayrıntılı gravürü Leonardo da Vinci'ye atfedilmektedir.]

Mutlak İçi Boş Yirmiyüzlü

Beşgenli ve altıgenli içi boş cisim

[s. 242] Yükseltilmiş katı yirmiyüzlü [Not: özgün metin: "eicosaedron epermenon stereon"]

[Not: Büyük, ayrıntılı bir gravür, gölgelendirilmiş üçgen yüzleriyle geometrik yapıyı gösteren yıldızsı bir yirmiyüzlüyü tasvir etmektedir.]

Yükseltilmiş Yirmiyüzlü [Not: özgün metin: "Icolaedron Epirmenon stereon"]

Katı Yükseltilmiş Yirmiyüzlü [Not: özgün metin: "Icosaedron Eleuatum Solidum"]

[s. 243] XXV

[Not: Yıldızsı bir onikiyüzlünün geometrik çizimi, üçgen yüzlerin derinliğini ve gölgelenmesini belirtmek üzere karmaşık çapraz taramalar barındırmaktadır.]

İçi boş yükseltilmiş onikiyüzlü [Not: özgün metin: "Dodecaedron eleuatum uacuum"]

Katı yükseltilmiş onikiyüzlü [Not: özgün metin: "Dodecaedron eleuatum solidum"]

[s. 244] XXVI

İçi boş yükseltilmiş yirmiyüzlü [Not: özgün metin: "eicosaedron epermenon kenon"]

[Not: Karmaşık bir geometrik çizim, yıldızsı bir yirmiyüzlüyü içi boş, tel kafes bir yapı olarak tasvir etmektedir.]

İçi boş yükseltilmiş yirmiyüzlü [Not: özgün metin: "Icolaedron epimenon Cenon"]

İçi boş yükseltilmiş yirmiyüzlü [Not: özgün metin: "icofaedron Eleuatum Vacuum"]

[s. 245] [Not: Karmaşık bir geometrik şekil, bilhassa yıldızsı bir onikiyüzlü, ince çizgilerle betimlenmiştir.]

İçi boş yükseltilmiş [Not: özgün metin: "Vacuam Elevatum Vacuum"]

[s. 246] [Not: Geometrik bir gravür, on iki beşgen yüzden oluşan düzgün bir çokyüzlü olan onikiyüzlüyü perspektif gölgelendirmesiyle tasvir etmektedir.]

Düz katı onikiyüzlü [Not: özgün metin: "dodecaedron epipedon stereon"]

Düz katı onikiyüzlü [Not: özgün metin: "Dodecaedron Epipedon stereon"]

Düz katı onikiyüzlü [Not: özgün metin: "Dodecaedron Planum Solidum"]

[s. 247] [Not: Geometrik bir gravür, on iki beşgen yüzden oluşan düzgün bir çokyüzlü olan onikiyüzlüyü perspektiften tasvir etmektedir.]

Düz katı onikiyüzlü [Not: özgün metin: "Dodecahedron planum solidum"]

[Not: "Dodecahedron planum solidum" metni sayfanın altında baş aşağı görünmekte ve "Dodecahedron planum solidum" sol kenar boşluğu boyunca dikey olarak, yine baş aşağı yer almaktadır. "XXII" sayfa numarası sol üstte görünmektedir.]

[s. 248] XXVIII

[Not: İçi boş bir onikiyüzlünün (Dodecaedron Planum Vacuum) geometrik çizimi, yüzlerin ve ayrıtların iç yapısını göstermektedir.]

İçi boş düz onikiyüzlü [Not: özgün metin: "dodecaedron epipedon kenon"]

İçi boş düz onikiyüzlü [Not: özgün metin: "Dodecaedron Epipedon Cenon"]

İçi boş düz onikiyüzlü [Not: özgün metin: "Dodecaedron Planum Vacuum"]

[s. 249] XLVIII

[Not: Bir onikiyüzlünün geometrik gravürü, iç ayrıtları ve beşgen yüzleri gösteren tel kafes üslubunda betimlenmiştir.]

İçi boş düz onikiyüzlü [Not: özgün metin: "Dodecaedron planum vacuum"]

[s. 250] XXIX Kesik katı onikiyüzlü [Not: özgün Grekçe: "δωδεκαεδρον αποτετμημενον στερεον"]

[Not: Büyük ve ayrıntılı bir gravür, karmaşık geometrik yapısını göstermek üzere yüzeyleri gölgelendirilerek işlenmiş masif bir cisim olan kesik bir onikiyüzlüyü (dodekaedron) tasvir etmektedir.]

Masif kesik onikiyüzlü [Not: özgünü: "Dodecaedron abſciſum Solidum"]

[s. 251] XXIX

[Not: Büyük ve ayrıntılı bir gravür, derinliğini ve hacmini belirginleştirmek için çapraz taramayla işlenmiş, yirmi yüzden oluşan dışbükey bir çokyüzlü olan bir yirmiyüzlüyü (ikosaedron) tasvir etmektedir.]

İçi boş kesik onikiyüzlü [Not: özgünü: "Dodecaedron abfcifum uacuum"]

[Not: Bu sayfadaki metin, muhtemelen De Divina Proportione'nin 1509 tarihli özgün baskısındaki bir baskı hatası veya özel bir mizanpaj tercihi nedeniyle ayna görüntüsü yönünde basılmıştır.]

[s. 252] İçi boş kesik onikiyüzlü [Not: özgün Grekçe: "δωδεκαεδρον ἀποτετμημενον κενον"]

[Not: Ayrıntılı bir ahşap baskı illüstrasyon, cismin geometrik iskeletini açığa çıkaracak şekilde içi boş, kafes yapıda bir kesik onikiyüzlüyü sergilemektedir.]

İçi boş kesik onikiyüzlü [Not: özgünü: "Dodecaedron Abscisum Vacuum"]

[s. 253] XXXII

[Not: Büyük ve ayrıntılı bir gravür, kesişen üçgen yüzleri aracılığıyla cismin geometrik çatısını sergileyen yıldızıl bir onikiyüzlüyü tasvir etmektedir.]

İçi boş kesik onikiyüzlü [Not: özgünü: "Dodecaedron Abscisum Vacuum"]

[s. 254] XXXI Yükseltilmiş masif onikiyüzlü [Not: özgün Grekçe: "δοδεκαεδρον επημενον στερεον"]

[Not: Geometrik bir illüstrasyon, yıldızıl onikiyüzlü olarak da bilinen ve gölgeli üçgen yüzlere sahip yükseltilmiş masif bir onikiyüzlüyü tasvir etmektedir.]

Yükseltilmiş masif onikiyüzlü [Not: özgün Grekçe: "Dodecahedron Epimenon stereon"]

Yükseltilmiş masif onikiyüzlü [Not: özgün Latince: "Dodecahedron Eleuatum Solidum"]

[s. 255] XXXI

[Not: Hacmi belirtmek için ince noktalamalar ve çizgi gölgelendirmeleriyle perspektif içinde işlenmiş, yirmi üçgen yüzden oluşan bir çokyüzlü olan bir yirmiyüzlünün geometrik illüstrasyonu.]

İçi boş yirmiyüzlü [Not: özgünü: "Icosaedron uacuum uacuum"]

[s. 256] XXXII İçi boş yükseltilmiş onikiyüzlü [Not: özgün Grekçe: "δοδεκαεδρον επημενον κενον"]

[Not: Büyük ve ayrıntılı bir ahşap baskı illüstrasyon, Leonardo da Vinci'ye atfedilen, içi boşaltılmış yıldız benzeri yüzlere sahip geometrik bir cisim olan içi boş yükseltilmiş bir onikiyüzlüyü sergilemektedir.]

İçi boş yükseltilmiş onikiyüzlü [Not: özgünü: "Dodecahedron Elevatum Vacuum"]

İçi boş yükseltilmiş onikiyüzlü [Not: özgün Grekçe: "Dodecaedron Epimenon Cenon"]

[s. 257] XXXII

[Not: Üç boyutlu yapısını sergilemek amacıyla perspektifle işlenmiş, yirmi üçgen yüzden oluşan bir çokyüzlü olan bir yirmiyüzlünün ayrıntılı geometrik gravürü.]

İçi boş yükseltilmiş onikiyüzlü [Not: özgünü: "Dodecaedron Eleuatum Vacuum"]

[s. 258] XXXIII

[Not: Derinlik ve perspektifi belirtmek için üçgen yüzleri gölgelendirilmiş olarak cismi gösteren, yıldızıl bir onikiyüzlünün karmaşık geometrik illüstrasyonu.]

Kesik yükseltilmiş masif onikiyüzlü [Not: özgünü: "δωδεκαεδρον αποτετμημενον επημενον στερεον"]

Masif Kesik Yükseltilmiş Onikiyüzlü [Not: özgünü: "Dodecaedron Abscisum Eleuatum Solidum"]

[s. 259] [Not: Leonardo da Vinci'ye atfedilen, yıldızıl bir onikiyüzlünün geometrik illüstrasyonu.]

Masif Kesik İçi Boş Onikiyüzlü [Not: özgünü: "Dodecaedron Abscisum Vacuum Solidum"]

[s. 260] Kesik içi boş onikiyüzlü [Not: özgün Grekçe: "δοδεκαεδρον αποτετμημενον εφημενον κενον"]

[Not: Yıldızıl bir onikiyüzlünün, özellikle derinlik ve perspektif göstermek için girift çizgi gölgelendirmeleriyle işlenmiş bir "Dodecaedron Abscisum Eleuatum Vacuum"un (içi boşaltılmış, yükseltilmiş, kesik onikiyüzlü) karmaşık geometrik illüstrasyonu.]

İçi Boş Yükseltilmiş Kesik Onikiyüzlü [Not: özgünü: "Dodecaedron Abscisum Eleuatum Vacuum"]

[s. 261] XXXII

[Not: İnce çizgi işçiliğiyle işlenmiş yıldızıl bir çokyüzlünün, özellikle yıldızıl bir onikiyüzlünün geometrik illüstrasyonu.]

İçi Boş Kesik Onikiyüzlü [Not: özgünü: "Dodecaedron Abfciffum Vacuum"]

[s. 262] XXXV

[Not: Yirmi üçgen yüzlü bir cisim olan bir yirmiyüzlünün geometrik illüstrasyonu.]

Masif düz yirmi altı yüzlü cisim [Not: özgün Grekçe: "εικοσιεξαεδρον επιπεδον στερεον"]

Masif Düz İkosieksaedron [Not: özgünü: "Icosiexaedron Epipedon stereon"]

Masif düz yirmi altı tabanlı cisim [Not: özgünü: "Vigintisex basium planum Solidum"]

[s. 263] XXXV

[Not: Yarı düzgün bir Arşimet cismi olan kesik bir sekizyüzlünün (oktaedron), derinlik ve gölgeyi belirtmek için çapraz taramayla işlenmiş geometrik gravürü.]

Masif düz yirmi tabanlı cisim [Not: özgünü: "Viginti basis planum Solidum"]

[s. 264] İçi boş düz yirmi altı yüzlü cisim [Not: özgün Grekçe: "εικοσιεξαεδρον επιπεδον κενον"]

[Not: Leonardo da Vinci tarafından yapılmış, cismin geometrik yapısını gösteren bir yirmiyüzlü (özellikle kafes benzeri, "boş" veya içi oyulmuş bir versiyonu) ahşap baskı illüstrasyonu.]

İçi Boş Düz İkosieksaedron [Not: özgünü: "Icoliexaedron. Eptpedon Cenon"]

İçi boş düz yirmi altı tabanlı cisim [Not: özgünü: "Vigintisex basium Planum Vacuum"]

[s. 265] XXXVI

[Not: Kafes bir yapı olarak tasvir edilmiş, yarı düzgün bir Arşimet cismi olan bir küboktaedronun ayrıntılı ahşap baskı illüstrasyonu.]

İçi boş düz yirmi altı tabanlı cisim [Not: özgünü: "Vigintisex basium Planum Vacuum"]

[s. 266] XXXVII

Yıldızıl yirmiyüzlü masif

[Not: Geometrik bir gravür, üçgen yüzler ve dışa doğru uzanan yıldız benzeri çıkıntılarla karakterize edilen karmaşık bir çokyüzlü olan yıldızıl bir yirmiyüzlüyü tasvir etmektedir.]

,

Masif yirmi altı tabanlı kesik ve yükseltilmiş şekil

[s. 267] LIIII

[Not: Karmaşık bir geometrik illüstrasyon, Leonardo da Vinci'ye atfedilen, ileri düzey perspektif ve uzamsal kurgu sergileyen yıldızıl bir onikiyüzlüyü tasvir etmektedir.]

Yirmi altı tabanlı beyaz masif

[s. 268] εικοσιεξαεδρον αποτετμημενον εξηρμενον κενον Yıldızıl yirmiyüzlü içi boş

[Not: Çokyüzlünün iç yapısını ve kesişen üçgen yüzlerini açığa çıkaran, kafes tarzında işlenmiş yıldızıl bir yirmiyüzlünün karmaşık geometrik gravürü.]

İçi boş yıldızıl yirmiyüzlü

İçi boş yirmi altı tabanlı kesik ve yükseltilmiş şekil

[s. 269] XXXIIII

[Not: Hacim hissi vermek için perspektif ve gölgelendirmeyle işlenmiş, muhtemelen yıldızıl bir onikiyüzlü olan yıldızıl bir çokyüzlünün karmaşık geometrik illüstrasyonu.]

Kesik, yükseltilmiş, içi boş şekil

[s. 270] XXXIX

[Not: Derinliği ve gölgeleri belirginleştirmek için çapraz taramayla işlenmiş, yetmiş iki yüzden oluşan bir çokyüzlü olan bir hebdomekontaedronun büyük ve ayrıntılı gravürü.]

Yetmiş iki yüzlü masif

Yetmiş iki tabanlı masif

[s. 271] XIX

[Not: Derinlik ve hacmi belirtmek için ince çizgi gölgelendirmesiyle işlenmiş, muhtemelen kesik veya artırılmış masif bir cisim olan karmaşık bir çokyüzlünün geometrik illüstrasyonu.]

Sphaeroidum Solidum Sferoit masif

[s. 272] εβδομηκονταδισσαεδρον κενον İçi boş yetmiş iki yüzlü masif XL

[Not: İç düzenini açığa çıkarmak üzere içi boş, iskelet bir çatı olarak tasvir edilmiş, yetmiş iki yüzlü bir çokyüzlü olan bir heptakontadissaedronun büyük ve ayrıntılı gravürü.]

İçi boş yetmiş iki yüzlü masif

İçi boş yetmiş iki yüzlü masif

[s. 273] DE DIVINA PROPORTIONE

[Not: Muhtemelen kesik bir yirmiyüzlü olan karmaşık bir çokyüzlü yapının, kesin perspektif çizgileriyle işlenmiş büyük ve ayrıntılı geometrik illüstrasyonu.]

İçi boş yetmiş iki yüzlü masif

[s. 274] Masif üçgen sütun

[Not: Geometrik bir gravür, üç boyutlu hacmini ve perspektifini göstermek üzere gölgelendirilmiş bir üçgen prizmayı tasvir etmektedir.]

Masif üçgen sütun

Masif üçgen sütun

[s. 275] 32

[Not: Büyük ve ayrıntılı bir geometrik gravür, çok yüzlü yapısını açığa çıkarmak için kesin perspektif çizgileriyle işlenmiş, muhtemelen kesik bir yirmiyüzlü olan karmaşık bir çokyüzlüyü göstermektedir.]

İçi boş yetmiş iki yüzlü masif

[s. 276] Masif üçgen sütun XLI

[Not: Geometrik bir gravür, derinliği belirtmek için gölgeli yüzlere sahip bir sütun olarak işlenmiş masif bir üçgen prizmayı sergilemektedir.]

Masif üçgen sütun

[s. 277] [Not: Geometrik bir illüstrasyon, perspektif içinde gösterilmiş bir üçgen prizmayı tasvir etmektedir.]

Masif üçgen sütun

[s. 278] [Not: Geometrik bir gravür, iç yapısını ve perspektifini ayrıntılarıyla gösteren içi boş bir üçgen sütunu sergilemektedir.]

İçi boş üçgen sütun

İçi boş üçgen sütun

İçi boş üçgen sütun

[s. 279] XII

[Not: Geometrik bir çizim, üçgen bir prizmanın tel kafes perspektifini sunmaktadır.]

İçi boş üçgen sütun

[s. 280] [Not: Geometrik bir gravür, gölgelendirmeyi ve derinliği vurgulamak için çapraz tarama tekniğini kullanarak dörtyüzlü olarak da bilinen üçgen bir piramidi betimlemektedir.]

Dolu üçgen piramit

Dolu üçgen piramit

Dolu üçgen piramit

[s. 281] XLIIII

[Not: Geometrik bir gravür, tabanını ve üç ayrı yüzünü gösteren perspektifte üçgen bir piramidi betimlemektedir.]

Dolu üçgen piramit

[s. 282] İçi boş üçgen piramit [Not: özgün metin: "πυραμις πλευρωδης τριγωνος κενη"]

[Not: Geometrik bir gravür, iç kenarlarını ve iskelet yapısını gösteren içi boş bir üçgen piramidi betimlemektedir.]

İçi boş üçgen piramit [Not: özgün metin: "Pyramis Laterata Triangula Vacua"]

İçi boş üçgen piramit [Not: özgün metin: "Pyramis pleurodis Trigonos Ceni"]

İçi boş üçgen piramit [Not: özgün metin: "Pyramis pleurodis Trigonos Ceni"]

[s. 283] BİRİNCİ KİTAP

[Not: Geometrik bir gravür, geometrik biçimini vurgulamak için ince çizgilerle çizilmiş üçgen bir piramit veya prizma yapısını sunmaktadır.]

İçi boş üçgen piramit [Not: özgün metin: "Pyramis Triangula Vaca"]

[s. 284] XLV

[Not: Geometrik bir çizim, derinliği ve hacmi belirtmek için ince paralel taramalarla çizilmiş, kare tabanlı sütun olarak da bilinen dolu bir dikdörtgenler prizmasını betimlemektedir.]

Dolu kare tabanlı sütun [Not: özgün metin: "κίων πλευροδης τετραγωνος στερεως"]

Dolu kare tabanlı sütun [Not: özgün metin: "Cion pleurodis Tetragonos Stereos"]

Dolu kare tabanlı sütun [Not: özgün metin: "Colunna Laterata Quadrangula solida"]

[s. 285] XLV

[Not: Geometrik bir gravür, perspektiften bakılan dikdörtgen bir prizmayı veya sütunu göstermektedir.]

Dolu kare tabanlı sütun [Not: özgün metin: "Columna Latera Quadrangula Solida"]

[s. 286] XLVI

[Not: Geometrik bir çizgi çizimi, açık yapısını göstermek için perspektifte çizilmiş içi boş bir dikdörtgen prizmayı veya kare sütunu betimlemektedir.]

İçi boş kare tabanlı sütun [Not: özgün metin: "κίων πλευροδης τετραγωνος κενος"]

İçi boş kare tabanlı sütun [Not: özgün metin: "Columna Laterata Quadrangula Vacua"]

İçi boş kare tabanlı sütun [Not: özgün metin: "Cion pleurodis Tetragonos Cenos"]

[s. 287] LXI

[Not: Geometrik bir tel kafes çizimi, cismin perspektif yapısını gösteren dikdörtgen bir paralel yüzlü veya prizmayı betimlemektedir.]

İçi boş kare tabanlı sütun [Not: özgün metin: "Columna Latera Quadrangula Vacua"]

İçi boş kare tabanlı cisim [Not: özgün metin: "Corpo quadrangula latera vacua"]

[s. 288] XLVII

[Not: Geometrik bir çizim, gölgelemeyi ve derinliği belirtmek için ince yatay taramalarla çizilmiş dolu kare tabanlı bir piramidi betimlemektedir.]

Dolu kare piramit [Not: özgün metin: "πυραμὶς πλευροδὴς τετράγωνος στερεὰ"]

Dolu kare piramit [Not: özgün metin: "Pyramis Laterata Quadrangula Solida"]

Dolu kare piramit [Not: özgün metin: "Pyramis pleurodis Tetragonos Sterea"]

[s. 289] LXIV

[Not: Geometrik bir tel kafes çizimi, dikdörtgen bir prizmayı veya paralel yüzlüyü betimlemektedir.]

Düz kare tabanlı sütun [Not: özgün metin: "Columna Latera Quadrangula Recta"]

[s. 290] Dolu kare kenarlı piramit [Not: özgün Grekçe: "πυραμὶς πλευροδὴς τετράγωνος στερεά"]

[Not: Geometrik bir çizim kare tabanlı bir piramidi göstermektedir. Gölgelemeyi ve derinliği belirtmek için ince yatay taramalar kullanılmıştır.]

Dolu kare kenarlı piramit [Not: özgün Grekçe: "Pyramis pleurodis Tetragonos Sterea"]

Dolu kare kenarlı piramit

[s. 291] XLII

[Not: Geometrik bir gravür, hacim hissi vermek amacıyla yüzleri gölgelendirilmiş halde perspektiften görülen bir piramidi veya dörtyüzlüyü göstermektedir.]

Dolu düz kare piramit

[s. 292] XLVIII

[Not: Tel kafes bir perspektif çizimi, tabanın kenarlarını ve bir tepe noktasında birleşen dört üçgen yüzü göstererek içi boş kare tabanlı bir piramidi betimlemektedir.]

İçi boş kare kenarlı piramit [Not: özgün Grekçe: "πυραμις πλαυροδης τετραγωνος κενη"]

İçi boş kare kenarlı piramit

İçi boş kare kenarlı piramit [Not: özgün Grekçe: "Pyramis pleurodis Tetragonos Ceni"]

[s. 293] XLVIII

[Not: Geometrik bir çizim, içi boş bir kare piramidi tel kafes yapı olarak betimlemektedir.]

İçi boş kare piramit. V.

[s. 294] Dolu beşgen kenarlı sütun [Not: özgün Grekçe: "κίων πλευρώδης πεντάγωνος στερεός"]

[Not: Geometrik bir çizim, beşgen tabanlı dolu bir sütun olan beşgen bir prizmayı göstermektedir. Çapraz tarama derinliği ve gölgeyi belirtir.]

Dolu beşgen kenarlı sütun [Not: özgün Grekçe: "Cion Pleurodis pentagonos Stereos"]

Dolu beşgen kenarlı sütun

[s. 295] [Not: Geometrik bir çizim, derinliği ve gölgelendirmeyi belirtmek için çapraz taramayla çizilmiş beşgen bir prizmayı göstermektedir.]

[Not: Üst kısımda baş aşağı basılmış metin: "Body in the other solid form"]

Diğer katı formdaki cisim

[s. 296] İçi boş beşgen kenarlı sütun [Not: özgün Grekçe: "κίων πλευρώδης πεντάγωνος κενός"]

[Not: Geometrik bir çizim, iç yapısını belirtmek için çizgi gölgelendirmesiyle perspektif olarak çizilmiş içi boş beşgen bir prizmayı göstermektedir.]

İçi boş beşgen kenarlı sütun [Not: özgün Grekçe: "Cion Pleurodis pentagonos Cenos"]

İçi boş beşgen kenarlı sütun

[s. 297] [Not: Geometrik bir çizim, tel kafes perspektifinde çizilmiş beşgen bir prizmayı göstermektedir.]

İçi boş beşgen sütun

[s. 298] [Not: Geometrik bir çizim, hacmini ve ışığın yüzeyleri üzerindeki etkisini vurgulamak için ayrıntılı çapraz taramayla çizilmiş dolu beşgen bir piramidi sergilemektedir.]

Dolu beşgen yan piramit [Not: özgün metin: "πυραμις πλευροδης πενταγωνος στερεα"]

Dolu Beşgen Yanal Piramit

[s. 299] [Not: Geometrik bir çizim, Leonardo da Vinci'nin mimari çalışmalarına özgü, net ve çizgisel bir perspektifle sunulan kare tabanlı dik açılı bir piramidi göstermektedir.]

[Not: Burada piramidin küçük bir geometrik simgesi sergilenmektedir.]

Düz kare piramit

[s. 300] İçi boş beşgen yanal piramit

[Not: Geometrik bir çizim, nesnenin iç yapısını ortaya çıkarmak için iskelet tel kafes olarak tasvir edilen içi boş beşgen bir piramidi göstermektedir.]

İçi Boş Beşgen Yanal Piramit

[s. 301] [Not: Geometrik bir gravür, kenarlarının uzamsal ilişkilerini göstermek amacıyla iskelet tel kafes tarzında çizilmiş kare tabanlı içi boş bir piramidi betimlemektedir.]

İçi boş kare piramit

[s. 302] [Not: Geometrik bir çizim, derinliği ve altı dikdörtgen kenarı üzerindeki gölge oyununu belirtmek için çapraz taramayla çizilmiş dolu altıgen bir prizmayı göstermektedir.]

Dolu altıgen yan sütun [Not: özgün metin: "κίων πλευρώδης εξαγωνος στερεος"]

Dolu Altıgen Yan Sütun [Not: özgün metin: "Cion Pleurodis Hexagonos Stereos"]

Dolu Altıgen Yanal Sütun

[s. 303] [Not: Geometrik bir gravür, geometrik düzenliliğini vurgulayacak biçimde dik duran altıgen bir prizmayı göstermektedir.]

Dolu Altıgen Sütun

[s. 304] [Not: Geometrik bir çizim, yapısal biçimini göstermek için perspektif gölgelendirmesiyle çizilmiş içi boş altıgen bir sütunu betimlemektedir.]

İçi boş altıgen yan sütun [Not: özgün metin: "κίων πλευρωδης εξαγωνος κενος"]

İçi Boş Altıgen Yan Sütun [Not: özgün metin: "Cion Pleurodis Hexagonos Cenos"]

İçi Boş Altıgen Yanal Sütun

[s. 305] [Not: Geometrik bir çizim, katı formun tel kafes kenarlarını öne çıkaracak şekilde perspektifle çizilmiş altıgen bir prizmayı göstermektedir.]

İçi Boş Altıgen Sütun

[s. 306] [Not: Geometrik bir çizim, gölgelendirme çizgileriyle çizilmiş, arkasında aynı şeklin soluk bir silueti bulunan üçgen bir piramidi veya dörtyüzlüyü betimlemektedir.]

Kenarları eşit olmayan dolu üçgen piramit

Kenarları eşit olmayan dolu üçgen piramit

Kenarları eşit olmayan dolu üçgen piramit

[s. 307] VI

[Not: Geometrik bir gravür, iki yüzü gölgelendirilmiş halde perspektiften gösterilen üçgen bir piramidi veya dörtyüzlüyü betimlemektedir.]

Dolu içi boş üçgen piramit

[Not: "Pyramis Triangularis uacua Solida" İçi boş som üçgen piramit metni sayfanın altına baş aşağı basılmıştır. Sol kenar boyunca dikey uzanan metinde ters yönde basılmış "Pyramis Triangularis uacua Solida" yazmaktadır.]

[s. 308] Som üçgen piramit, içi boş

[Not: Geometrik bir çizim, Leonardo da Vinci'ye atfedilen, iç kenarları görünür halde içi boş bir üçgen piramidi, yani dörtyüzlüyü tasvir etmektedir.]

Eşit olmayan kenarlı içi boş üçgen piramit

Eşit olmayan kenarlı içi boş üçgen piramit

[s. 309] [Not: Dörtyüzlünün geometrik tel kafes çizimi kenarları ve iç yapıyı göstermektedir.]

İçi boş eşkenar üçgen şekli

İçi boş eşkenar üçgen şekli

[s. 310] Yuvarlak som sütun

[Not: Geometrik bir çizim, hacim ve gölgeyi belirtmek için çapraz taramayla işlenmiş som bir silindiri tasvir etmektedir.]

Yuvarlak som sütun

Som yuvarlak sütun

[s. 311] [Not: Geometrik bir çizim som bir silindiri tasvir etmektedir.]

[s. 312] L V I I I

Som yuvarlak piramit

[Not: Geometrik bir çizim Yunanca, Latince ve İtalyancalaşmış Latince etiketlenmiş bir koniyi tasvir etmektedir.]

Som yuvarlak piramit

Som yuvarlak piramit

[s. 313] [Not: Geometrik bir çizim, hacim belirtmek için gölgelendirmeyle işlenmiş bir koniyi tasvir etmektedir.]

[Not: LVII]

Som yuvarlak piramit

[Not: Bu sayfadaki metin, muhtemelen baskı sürecinden ötürü ters basılmıştır.]

[s. 314] Som Küre

[Not: Büyük, dairesel bir gravür, üç boyutlu görünecek şekilde gölgelendirilmiş ve çapraz taramayla gösterilen içi oyulmuş veya içbükey bir kesiti olan bir küreyi tasvir etmektedir.]

Som Küre

Som Küre

[s. 315] İLAHİ ORAN ÜZERİNE

[Not: Büyük, dairesel bir gravür, hacim belirtmek için ince çizgilerle gölgelendirilmiş bir küreyi tasvir etmektedir. Kürenin altında "Som Küre" metni ters (ayna yazısı) basılmıştır.]

[Not: Sayfanın sağ kenarındaki karmaşık dallı bir şemanın (ağaç yapısı) kısmi görünümü, oranlar ve matematiksel sınıflandırmalarla ilgili "Sürekli", "Süreksiz", "Basit" ve "Bileşik" dahil olmak üzere çeşitli terimler içermektedir.]

[Not: Merkezi çizimin altında ayna yazısıyla "Spera solida" metni yer almaktadır.]

[s. 316] Ge Geometrici için oranları bütünüyle tartışmak son derece önemlidir. Zira aritmetikçi, Öklid'in 5. öğesinde en açık şekilde gösterildiği üzere, oranın doğasını bütün sayılarda bulamaz.

Birim nasıl sayıların başıysa, eşitlik de oranların ilkesidir. Müziğin 2. Kitabı, 5. Bölüm: Benzerlik dostluk değildir.

ORAN VE ORANTILILIK AĞACI

[Not: Karmaşık, ağaç benzeri hiyerarşik bir şema olan "Arbor Proportionis", matematiksel oranların sınıflandırılmasını göstermektedir. Şema, merkezi bir gövdeden aşağıya doğru dallanan, metin içeren şerit benzeri çok sayıda sancak barındırmaktadır.]

* Aritmetik * Tam anlamıyla adlandırılan * Harmonik * Yaygın biçimde adlandırılan * Sürekli * Süreksiz * Geometrik * Sürekli * Süreksiz * İrrasyonel * Rasyonel * İrrasyonel * Rasyonel * Eşitlik * Eşitsizlik * Küçük eşitsizlik * Büyük eşitsizlik * Basit * Bileşik * Katlı * Basit kesirli * Bileşik kesirli * Katlı basit kesirli * Katlı bileşik kesirli * İki katlı * Dört katlı * Üç katlı * İki bölü üçlü basit kesir * Dört bölü beşli basit kesir * Sesquialtera [bir buçuk kat] * Üç kat bir çeyrek * Sesquialtera [bir buçuk kat] * Üç bölü dörtlü basit kesir * Sesquiquarta [bir tam bir çeyrek kat] * İki katlı iki bölü üçlü * Sesquitertia [bir tam bir bölü üç kat] * Üç katlı üç bölü dörtlü * Dört katlı dört bölü beşli

Ve en nihai türlerde bu şekilde sonsuza dek sürer. Bütün bu münferit unsurlar, kuramsal ve uygulamalı aritmetik ve geometri özetimizde, birinci incelemenin altıncı ayrımında birer birer beyan edilmiştir. Bu nedenle oraya başvurmalısınız ve Öklid'in 5. kitabını unutmaksızın tatmin olacaksınız.

[s. 317] [Not: Büyük dairesel bir gravür, hacim ve derinlik belirten gölgelendirmeyle bir küreyi temsil etmektedir.]

Som Küre

[s. 318] ORAN VE ORANTILILIK AĞACI

[Not: Büyük, karmaşık, soykütüğü tarzında bir ağaç şeması, matematiksel oranların sınıflandırılmasını göstermektedir.]

Geometrici için oranları bütünüyle tartışmak son derece önemlidir. Zira aritmetikçi, Öklid'in Öğeler'inin 5. kitabında en açık şekilde yer aldığı üzere, oranın sonsuz doğasını bütün sayılarda bulamaz.

Birim nasıl sayıların başıysa, eşitlik de oranların ilkesidir. Müziğin 2. Kitabı, 5. Bölüm: Benzerlik dostluk değildir.

Yaygın biçimde adlandırılan Aritmetik Tam anlamıyla adlandırılan Harmonik Sürekli Süreksiz Geometrik İrrasyonel Sürekli Süreksiz Eşitlik Rasyonel İrrasyonel Rasyonel Eşitsizlik Küçük eşitsizlik Basit Büyük eşitsizlik Bileşik Katlı Basit kesirli Bileşik kesirli Katlı basit kesirli Katlı bileşik kesirli İki katlı Dört katlı İki bölü üçlü basit kesir Dört bölü beşli bileşik kesir Katlı sesquialtera Üç katlı sesquiquarta Üç katlı Sesquialtera [bir buçuk kat] Üç bölü dörtlü basit kesir Sesquiquarta [bir tam bir çeyrek kat] İki katlı iki bölü üçlü Sesquitertia [bir tam bir bölü üç kat] Üç katlı üç bölü dörtlü Dört katlı dört bölü beşli

Ve en nihai türlerde bu şekilde sonsuza dek sürer. Bütün bu münferit unsurlar, kuramsal ve uygulamalı aritmetik ve geometri özetimizde, birinci incelemenin altıncı ayrımında birer birer beyan edilmiştir. Bu nedenle oraya başvurmalısınız ve Öklid'in 5. kitabını unutmaksızın tatmin olacaksınız.

Bu metin neden önemli

Luca Pacioli (yaklaşık 1447-1517), çift girişli muhasebeyi Avrupa'ya tanıtan Fransisken rahibi ve matematikçidir. De Divina Proportione, Milano'da Leonardo da Vinci ile geçirdiği yıllarda yazılmış olup Leonardo'nun çizdiği düzgün cisim tasvirlerini içerir. Eser, altın oranı, yani uç ve orta orantıyı, hem geometrik hem de teolojik bir çerçevede ele alarak kutsal geometri geleneğinin en etkili metinlerinden biri hâline gelmiştir. Pasajdaki beş düzgün cismin unsurlara atfı, doğrudan Platon'un Timaios diyaloğuna dayanır.

Eser hakkında

On beşinci yüzyılın sonları ile on altıncı yüzyılın başlarında Kuzey İtalya hümanizmi, antik felsefi miras ile Hristiyan teolojisini matematiksel bir zeminde buluşturma çabasına sahne olmuştur. Fransisken tarikatına mensup bir din adamı ve matematikçi olan Luca Pacioli, bu entelektüel iklimin merkezinde yer alır. Pacioli, manastır disiplininden gelen teolojik birikimini dönemin gelişen saray akademilerindeki geometri ve sanat tartışmalarıyla birleştirmiştir. Bu çok yönlü gelenek, matematiği salt pratik bir hesap aracı olarak değil, kâinatın düzenini ve metafizik hakikatleri kavramanın başlıca yolu olarak gören Platoncu ve Pisagorcu anlayışı yeniden canlandırmıştır.

Venedik'te 1509 yılında neşredilen Luca Pacioli, İlahi Oran Üzerine, kâinattaki estetik ve yapısal uyumu geometrik ilkeler üzerinden anlamlandırma gayretinin bir ürünüdür. Eserin ana savı, Öklid geometrisinde uç ve orta orantı olarak bilinen irrasyonel bağıntının, evrenin fiziksel ve biçimsel inşasındaki temel nizamı teşkil ettiğidir. Pacioli, bu orantıyı yalnızca kuramsal bir aksiyom şeklinde sunmakla kalmaz; mimariden heykeltıraşlığa, insan bedeninin orantılarından doğadaki düzenli formlara kadar geniş bir alana tatbik eder. Metin boyunca geometri ile ilahiyat arasında kurulan bağ, evrensel uyumun tesadüfi olmadığını, rasyonel bir kozmolojik tasarıma dayandığını göstermeyi amaçlar.

Seçilen bu pasaj, eserin kuramsal omurgasını teşkil eden beş temel analojiyi doğrudan sergilemektedir. Pacioli burada, altın oranın matematiksel özelliklerini Tanrı'nın zatı, nitelikleri ve yaratılış düzeniyle doğrudan eşleştirdiği bir akıl yürütme geliştirir. Birliğin tevhidi, üç terimli yapının kutsal teslis ile benzerliğini ve irrasyonel yapının aşkınlıkla ilişkisini adım adım açıklar. Okur, bu metni incelerken Rönesans düşüncesinin sayıları yalnızca soyut nicelikler değil, aynı zamanda metafizik semboller olarak okuma yöntemini göz önünde bulundurmalıdır. Beşinci adımda Platon'un kozmolojisiyle kurulan bağ ise antik felsefenin Hristiyan ilahiyatı dairesinde nasıl yeniden yorumlandığını açıkça ortaya koyar.

Bu eser Kutsal Geometri ve Mimari Koleksiyonu'nun parçasıdır →

Künye
Kaynak eser
Luca Pacioli, De Divina Proportione (İlahi Oran Üzerine), Leonardo da Vinci'nin çizimleriyle, Venedik, Paganino de Paganini, 1509; Source Library İngilizce çevirisinden
Neşir
Venedik, A. Paganius Paganinus, 1509
Konum
Kitabın tamamı (s. 5-318): İlahi Oran Özeti (oranın on üç etkisi ve düzgün cisimler), Mimarlık Risalesi (sütun düzenleri ve harflerin kökeni), Düzgün Cisimler Kitapçığı (üç risale), geometrik olarak kurulan Roma büyük harfleri, Leonardo da Vinci'nin çizdiği cisim levhalarının açıklamaları ve Oran ve Orantılılık Ağacı
Çeviren
Şira Nur Uysal
Dijital nüsha
Source Library
Kutsala Dönüş
Kadim Kaynaklar'da özgün metni gör →
Bu Türkçe çeviri © Şira Nur Uysal, CC BY-SA 4.0 ile paylaşılmıştır (serbestçe kullanın, kaynak gösterin, değiştirirseniz aynı lisansla paylaşın). Kullanım & lisans →
Bu Çeviriye AtıfUysal, Ş. N. (Çev.). (2026). Luca Pacioli, İlahi Oran Üzerine. Kadim Kütüphane. https://kadimkutuphane.com/pacioli-ilahi-oran
Bülten

Yeni metinlerden ilk sen haberdar ol

Tam çeviriler, PDF'ler ve yeni eklenen kaynaklar hazırlandıkça e-postana düşsün.

← Kütüphaneye dön