Abraham ibn Ezra'nın astronomik ve astrolojik risalelerini bir araya getiren bu derleme, göklerin ilahi bir düzenin göstergesi olduğu bir dünya tasavvurunu taşır. Aşağıdaki pasaj, aynı cilt içinde yer alan ve gökcisimlerinin yüksekliğini ölçmeye yarayan çeyrek daire aletini anlatan bir bölümden alınmıştır. Yıldız biliminin somut zeminini, yani göğü ölçen aracı gözler önüne serer.

Türkçe çeviri (önizleme) · Çeviren Şira Nur Uysal

Yüce ve heybetli Tanrı'nın adıyla, yabancı dilde çeyrek daire denilen aletin açıklamasını yazmaya başlıyorum. O, bir dairenin dörtte birinden yapılmış bir alettir ve pek şerefli, faydalı ve kıymetli bir araçtır. Onunla insan güneşin ve yıldızların yüksekliğini, ve bunların ekvatordan sapmasını bilebilir. Onunla insan güneşin hangi şehrin ufkunda ne zaman doğacağını bilebilir. Onunla insan herhangi bir yerde günün uzunluğunu bilebilir.

Onunla insan gündüz boyunca dilediği her an geçici saatleri, ve yine dilediği her an eşit saatleri bilebilir. Onunla insan herhangi bir ağacın, duvarın yahut yüksek binanın boyunu bilebilir. Onunla kuyuların derinliğini ve nehirlerin genişliğini, ve yüksekliğini, genişliğini ya da derinliğini ölçmek istediği her şeyi bilebilir.

İşte bilmen yaraşır ki bu araç bir dairenin dörtte birinden yapılmıştır ve doksan eşit dereceye bölünmüştür; her derece ise dakika denilen altmış parçaya ayrılmıştır. Bu, astronomi ilmi adı verilen o üstün ve şerefli bilime göredir.

Özgün metin (İngilizce)

In the name of the Great and Awesome God, I begin to write an explanation of the instrument called in a foreign language quadrant. It is an instrument made from a quarter of a circle, and it is a highly honored, useful, and precious tool. By it, a person may know the altitude of the sun and the stars and their declination from the equator. By it, a person may know when the sun will rise upon the horizon of any city. By it, a person may know the length of the day in any place. By it, one may know the temporal hours at any time one desires during the day, and by it, one may know the equal hours at any time one desires during the day. By it, one may know the height of any tree, wall, or high building. By it, one may know the depth of pits and the width of rivers, and any thing whose height, width, or depth one desires to measure. Behold, it is fitting that you know that this tool is made from a quarter of a circle and is divided into ninety equal degrees, and each degree is divided into sixty parts called minutes. This is according to the excellent and honored science called the science of astronomy.

Bu metin neden önemli

Abraham ibn Ezra (yaklaşık 1089-1164), Avrupa ve Akdeniz'i dolaşan İspanyol-Yahudi bir bilgin, şair ve müneccimdir. En ünlü astroloji eseri Reşit Hokhma yani Bilgeliğin Başlangıcı adını taşır. Buradaki pasaj, onun astronomik derlemesi içinde yer alan ve çeyrek daire (kadran) aletini anlatan bir risaleden alınmıştır; müneccimin göğü fiilen ölçtüğü araç anlatılır. Ortaçağ astrolojisinde yıldızların yorumu, önce onların gökteki konumunun titizlikle ölçülmesine dayanırdı; bu yüzden alet bilgisi, yıldız biliminin ayrılmaz bir parçasıydı.

Eser hakkında

On ikinci yüzyıl Akdeniz dünyasında şekillenen Yahudi bilimsel geleneği, İslam coğrafyasındaki astronomi ve doğa felsefesi birikiminin Avrupa’ya aktarılmasında belirleyici bir köprü vazifesi görmüştür. Abraham ibn Ezra ile başlayan ve Yaakov ben Makir gibi sonraki nesil ilim insanlarıyla zenginleşen bu entelektüel muhit, İbranice telif ve tercümeler aracılığıyla kuramsal gökbilimi pratik gözlem araçlarıyla buluşturmuştur. İncelediğimiz risaleyi de barındıran on beşinci yüzyıl sonuna ait yazma nüsha, söz konusu bilimsel mirasın geç Ortaçağ Avrupa'sında nasıl korunduğunu, elden ele aktarılarak ders halkalarında ve kütüphanelerde canlı tutulduğunu somut biçimde belgelemektedir.

Bu derleme külliyatı, gök cisimlerinin devinimlerini kuramsal bir çerçevede ele almanın ötesine geçerek, bu hareketlerin yeryüzündeki etkilerini ve pratik ölçüm yöntemlerini kapsamlı biçimde tartışır. Metnin omurgasını, evrenin matematiksel bir intizam içinde işlediği ve bu düzenin insan aklı tarafından kavranabilir araçlarla modellenebileceği kabulü oluşturur. Eser boyunca güneşin seyri, yıldızların meridyen geçişleri ve zaman tayini gibi meseleler, geometrik prensiplerle imal edilen mekanik aletlerin kullanımı üzerinden açıklanır. Böylelikle eser, soyut bir kozmoloji anlatısı kurmaktan ziyade, gözlemciye somut dünyanın sınırlarını ve zamanın akışını tayin etme imkanı sunan uygulamalı bir rehber niteliği taşır.

Sayfamızda yer alan pasaj, gök ve yer ölçümlerinde kullanılan çeyrek daire aletinin teknik tanımına ve işlev alanlarına ayrılan bölüme bir giriş teşkil etmektedir. Metin, doksan derecelik yay diliminden meydana gelen bu mütevazı aracın yalnızca semavi cisimlerin yüksekliğini ya da saatleri değil; kuyuların derinliğini, nehirlerin genişliğini ve mimari yapıların boyunu da ölçebildiğini göstererek gökbilim ile yer ölçümünü aynı yöntemsel zeminde buluşturur. Okur, bu satırları incelerken Ortaçağ bilginlerinin gökyüzüne bakışındaki çok katmanlı fayda anlayışını fark edebilir; ilahi intizamın peşindeki bir ilmin, gündelik hayatın ve yeryüzü mekanının tanziminde nasıl dolaysız bir karşılık bulduğunu doğrudan izleyebilir.

Bu eser Astroloji Koleksiyonu'nun parçasıdır →

Künye

Kaynak eser: Astronomical and Astrological Treatises (Abraham ibn Ezra derlemesi)
Neşir: Yazma nüsha, 1476-1500; SourceLibrary çevirisi (CC BY-SA 4.0)
Konum: Sayfa 52 (çeyrek daire risalesinin başı)
Çeviren: Şira Nur Uysal
Dijital nüsha: Source Library

Bu Türkçe çeviri © Şira Nur Uysal, CC BY-SA 4.0 ile paylaşılmıştır (serbestçe kullanın, kaynak gösterin, değiştirirseniz aynı lisansla paylaşın). Kullanım & lisans →

Bu Çeviriye Atıf

Uysal, Ş. N. (Çev.). (2026). Yıldız Biliminin Aleti: Çeyrek Dairenin Hikmeti. Kadim Kütüphane. https://kadimkutuphane.com/ibn-ezra-yildiz-biliminin-aleti

Özgün Sayfalar60 sayfa