Hipokrates (yaklaşık MÖ 460-370), Kos adasında doğmuş Yunan hekimdir. Havalar, Sular ve Yerler, Hipokrates külliyatının hekime yer ve iklim bilgisinin önemini anlatan eseridir. Aktarılan bölüm Francis Adams'ın İngilizce çevirisinden alınmıştır.
HAVALAR, SULAR VE YERLER ÜZERİNE.
1. Tıp ilmini usulüne uygun olarak incelemek isteyen herkes şu şekilde ilerlemelidir: İlk olarak yılın mevsimlerini ve bunların her birinin ne gibi etkiler yarattığını dikkate almalıdır (çünkü mevsimler birbirine hiç benzemezler, değişimleri bakımından kendi aralarında çok farklılık gösterirler). Sonra rüzgârları, sıcak ve soğuk olanları, özellikle tüm ülkeler için ortak olanları ve ardından her yöreye özgü olanları incelemelidir. Suların niteliklerini de dikkate almalıyız; çünkü nasıl ki tat ve ağırlık bakımından birbirlerinden ayrılıyorlarsa, nitelikleri bakımından da büyük farklılık gösterirler. Aynı şekilde, bir kimse yabancısı olduğu bir şehre geldiğinde, şehrin konumunu, rüzgârlara ve güneşin doğuşuna göre nasıl yerleştiğini göz önünde bulundurmalıdır; çünkü kuzeye mi yoksa güneye mi, doğan güneşe mi yoksa batan güneşe mi baktığına göre etkisi aynı değildir. Kişi bu hususları son derece dikkatli bir şekilde değerlendirmelidir. Ayrıca bölge sakinlerinin kullandığı suların bataklık ve yumuşak mı, yoksa sert ve yüksek, kayalık yerlerden mi aktığını, sonra tuzluca ve yemek pişirmeye elverişsiz olup olmadığını; toprağın çıplak ve su bakımından yetersiz mi, yoksa ağaçlık ve bol sulu mu olduğunu ve çukur, kapalı bir konumda mı yoksa yüksek ve soğuk bir yerde mi bulunduğunu; halkın yaşayış biçimini ve uğraşlarının neler olduğunu, aşırı yiyip içmeye düşkün ve tembelliğe eğilimli mi, yoksa egzersiz ve çalışmayı seven, yeme içmede aşırılığa kaçmayan kimseler mi olduklarını incelemelidir.
2. Bu hususlardan yola çıkarak diğer her şeyi araştırmaya geçmelidir. Çünkü bir kimse tüm bunları veya en azından büyük bir kısmını iyi bilirse, yabancı bir şehre geldiğinde gerek o yere özgü hastalıkları gerekse yaygın hastalıkların kendine has niteliğini gözden kaçırmaz; böylece hastalıkların tedavisi konusunda tereddüde düşmez veya bu konuları önceden değerlendirmemiş birinin yapması muhtemel hatalara düşmez. Özellikle, mevsim ve yıl ilerledikçe, ister yazın ister kışın olsun, şehri hangi salgın hastalıkların vuracağını ve perhiz değişiminden dolayı her bir bireyin ne gibi tehlikelerle karşılaşacağını önceden söyleyebilir. Çünkü mevsimlerin değişimlerini, yıldızların doğuş ve batışlarını, her birinin nasıl gerçekleştiğini bilerek, nasıl bir yılın takip edeceğini önceden bilebilecektir. Bu araştırmaları yapmış ve mevsimleri önceden bilen bir kimse, her bir ayrıntıya hâkim olmalı, sağlığın korunmasında başarı sağlamalı ve sanatının icrasında kesinlikle başarısız olmamalıdır. Eğer bu konuların tıptan ziyade meteorolojiye ait olduğu düşünülürse, biraz daha düşünüldüğünde, astronominin tıbba az değil, aslında çok büyük bir katkı sağladığı kabul edilecektir. Çünkü mevsimlerle birlikte insanların sindirim organları da değişime uğrar.
3. Ancak yukarıda sözü edilen hususların her birinin nasıl araştırılması ve açıklanması gerektiğini şimdi açık bir şekilde beyan edeceğim. Sıcak rüzgârlara açık olan (bunlar güneşin kış doğusu ile kış batısı arasındadır) ve bu rüzgârların hâkim olduğu, fakat kuzey rüzgârlarından korunan bir şehirde sular bol ve tuzluca olacaktır; yüksek bir kaynaktan aktıkları için yazın zorunlu olarak sıcak, kışın ise soğuk olurlar; halkın baş yapısı nemli ve balgamlı bir mizaca sahiptir ve kafadan aşağı akan balgam nedeniyle karın bölgelerinde sık sık rahatsızlıklar görülür; vücut yapıları çoğunlukla oldukça gevşektir; çok yiyip içmezler; özellikle şarap içmek, hele ki sarhoşluk derecesine varırsa, onlara ağır gelir; ve şu hastalıklar bu bölgeye özgüdür: İlk olarak, kadınlar hastalıklıdır ve aşırı adet görmeye maruz kalırlar; sonra birçoğu tabiattan değil, hastalıktan dolayı kısırdır ve sık sık düşük yaparlar; bebekler, çocuklukla bağlantılı olduğunu düşündükleri ve kutsal bir hastalık (sara) kabul ettikleri havale ve astım krizlerine maruz kalırlar. Erkekler ise kanlı basur, ishal, ılıca humması, kışın kronik hummalar, sık sık gece çıbanı ve anüs etrafında basur krizlerine maruz kalırlar. Zatürre, akciğer iltihabı, şiddetli hummalar ve akut kabul edilen hastalıklar sık görülmez; çünkü bağırsakların gevşek olduğu yerlerde bu tür hastalıklar pek yaygınlaşmaz. Nemli karakterde göz iltihapları görülür, ancak mevsim değişiminden dolayı salgın halinde saldırmadıkça ciddileşmez ve kısa sürer. Ve elli yaşını geçtiklerinde, beyinden inen akıntılar sebebiyle, aniden güneş çarpmasına veya soğuğa maruz kaldıklarında felç olurlar. Bu hastalıklar onlar için endemiktir ve ayrıca mevsim değişimiyle bağlantılı herhangi bir salgın hastalık yaygınlaşırsa, ona da yakalanmaya müsaittirler.
4. Ancak bunun aksi bir konuma, yani güneşin yaz batısı ile yaz doğusu arasındaki soğuk rüzgârlara açık olan, bu rüzgârların hâkim olduğu ve güney ile sıcak esintilerden korunan şehirlerin durumu ise şöyledir. İlk olarak, sular çoğunlukla sert ve soğuktur. Erkeklerin zorunlu olarak sıkı adeleli ve ince yapılı olmaları gerekir; sindirim kanalının aşağı doğru olan boşaltımları sert ve güçlükle gerçekleşirken, yukarı doğru olanlar daha sıvı ve balgamdan ziyade safravidir. Başları sağlam ve serttir ve çoğunlukla (damar?) çatlamalarına yatkındırlar. Aralarında salgın olarak yaygınlaşan hastalıklar zatürre ve akut hastalıklar olarak adlandırılan rahatsızlıklardır. Bağırsaklar bağlı olduğunda durum böyle olmak zorundadır; ve çeşitli nedenlerle birçoğunda akciğer apseleri oluşur ki bunun nedeni vücudun gerginliği ve bağırsakların sertliğidir; çünkü kurulukları ve suyun soğukluğu onları (damar?) yırtılmalarına yatkın kılar. Bu tür bünyeler yeme hususunda aşırılığa eğilimli olmalı, fakat içmede olmamalıdır; çünkü aynı anda hem obur hem de ayyaş olmak mümkün değildir. Sonunda göz iltihapları da baş gösterir; bunlar sert ve şiddetli nitelikte olup kısa sürede gözün yırtılmasıyla sonuçlanır; otuz yaşın altındaki kişiler yazın şiddetli burun kanamalarına maruz kalırlar; sara krizleri nadir fakat şiddetlidir. Bu tür insanların ömrü muhtemelen daha uzun olur; ülserlerine seröz akıntılar eşlik etmez ve kötü huylu değildirler; mizaç olarak nazik olmaktan ziyade vahşidirler. Bahsettiğim hastalıklar erkeklere özgüdür ve ayrıca mevsim değişimlerinden dolayı yaygınlaşabilecek her türlü genel rahatsızlığa da maruz kalabilirler. Kadınlar ise, suların sert, sindirimi zor ve soğuk olmasından dolayı ilk olarak sert bir bünyeye sahiptirler; adet kanamaları düzenli değildir, az miktarda ve ağrılıdır. Doğumları zor olur ama düşüğe pek maruz kalmazlar. Çocuk dünyaya getirdiklerinde ise onları emziremezler; çünkü suyun sertliği ve sindirimi zor niteliği sütlerini keser. Doğumdan sonra sık sık verem baş gösterir, çünkü doğum çabaları sıklıkla yırtılma ve zorlanmalara yol açar. Çocuklar henüz küçükken testislerde su toplanmasına maruz kalırlar, bu durum büyüdükçe kaybolur; böyle bir kasabada erkekliğe geç ulaşırlar. Sıcak ve soğuk rüzgârlar ve bu rüzgârlara maruz kalan şehirler bakımından durum, şimdi belirttiğim gibidir.
5. Yaz ve kış gün doğumu arasındaki rüzgarlara açık olan şehirler ile bunların tam karşısında yer alan şehirler şu özelliklere sahiptir: Gün doğumuna bakan şehirlerin tümünün, aralarında çok kısa bir mesafe dahi olsa, kuzeye dönük olanlara veya sıcak rüzgarlara açık olanlara kıyasla daha sağlıklı olması muhtemeldir. İlk olarak, hem sıcaklık hem de soğukluk daha ılıman olur. Ardından, böyle bir şehirde gün doğumuna doğru akan sular zorunlu olarak berrak, güzel kokulu, yumuşak ve içimi keyifli olmalıdır. Çünkü güneş doğarken ve üzerlerine ışırken, genellikle sabahları hakim olan buharları dağıtarak onları arındırır. Sakinlerin tenleri, herhangi bir hastalık engel olmadığı sürece çoğunlukla iyi renkli ve canlıdır. Sakinlerin berrak sesleri vardır; mizaç ve zeka bakımından kuzeye açık olanlardan üstündürler ve ülkenin tüm ürünleri benzer şekilde daha iyidir. Böyle konumlanmış bir şehir, sıcak ve soğuk arasındaki ılımanlığı bakımından bahara benzer; hastalıklar sayıca azdır, hafif seyirlidir ve sıcak rüzgarlara açık bölgelerde hakim olan hastalıklara benzerlik gösterir. Oradaki kadınlar oldukça doğurgandır ve kolay doğum yaparlar. Bunlarla ilgili durum böyledir.
6. Ancak batıya bakan, doğudan esen rüzgarlardan korunan ve sıcak rüzgarlar ile kuzeyin soğuk rüzgarlarının neredeyse hiç uğramadığı şehirler zorunlu olarak çok sağlıksız bir konumda bulunurlar: İlk olarak sular berrak değildir, bunun nedeni sisin genellikle sabahları hakim olması, suyla karışması ve berraklığını bozmasıdır; çünkü güneş, ufkun iyice üzerine yükselene kadar suyun üzerine ışımaz. Yazın doğudan soğuk esintiler eser ve çiğ düşer; günün ikinci yarısında ise batan güneş özellikle sakinleri kavurur, bu nedenle solgundurlar ve halsizdirler; kısmen yukarıda adı geçen tüm hastalıklara maruz kalırlar fakat hiçbir hastalık sadece onlara özgü değildir. Sesleri, böylesi bir konumda genellikle kirli ve sağlıksız olan havanın durumundan dolayı pürüzlü ve kısıktır, çünkü onu arındıracak kuzey rüzgarlarına sahip değildirler; var olan rüzgarlar ise akşam esintilerinin doğası gereği oldukça nemli bir karaktere sahiptir. Bir şehrin böyle bir konumu, sabah ve akşam arasındaki fark büyük olduğu için, günün değişimleri açısından sonbahara büyük bir benzerlik gösterir. Sağlığa faydalı veya zararlı rüzgarlar bakımından durum böyledir.
7. Ve diğer su türleri hakkında, yani hangilerinin sağlıklı, hangilerinin sağlıksız olduğu ve sudan ne gibi kötü ve iyi etkiler elde edilebileceği konusunda bilgi vermek istiyorum; çünkü su sağlığa çok katkıda bulunur. Bataklık, durgun ve göllere ait sular, akıntıları olmadığı için yazın zorunlu olarak sıcak, yoğun ve ağır kokuludur; ancak sürekli yağmur suyuyla beslendiklerinden ve güneş onları ısıttığından, zorunlu olarak kendi renklerinden yoksun kalırlar, sağlıksızdırlar ve safra yaparlar; kışın kar ve buzla donarlar, soğurlar ve çamurlanırlar, öyle ki balgam oluşturmaya ve ses kısıklığı getirmeye son derece elverişlidirler; bu suları içenlerin dalakları büyük ve tıkalı olur, karınları sert, süzülmüş ve sıcaktır; omuzları, köprücük kemikleri ve yüzleri süzülmüştür; çünkü etleri erir ve dalak tarafından emilir, bu yüzden zayıftırlar; bu kişiler obur ve susuz olurlar; karınları hem üstten hem alttan çok kurudur, bu nedenle en güçlü ilaçlara ihtiyaç duyarlar. Bu hastalık hem yazın hem kışın onlarda alışkanlık yapar ve buna ek olarak son derece ölümcül karakterde su toplamalarına (ödem/hidrops) çok yatkındırlar; yazın sıklıkla basur, ishal ve uzamış dört günlük hummaya yakalanırlar ve bu hastalıklar uzadığında bu tür bünyeleri su toplamaya yatkın hale getirir ve böylece ölümcül olur. Yazın onlara saldıran hastalıklar bunlardır; fakat kışın daha genç olanlar zatürreye ve maniac bozukluklara; daha yaşlı olanlar ise karın sertliğinden kaynaklanan şiddetli hummalara maruz kalırlar. Kadınlar ödem ve lökoflegmasiye maruz kalırlar; hamile kaldıklarında zor doğum yaparlar; bebekleri iri ve şiştir, ardından emzirme sırasında zayıflar ve hastalıklı olurlar ve loğusalık akıntısı doğumdan sonra kadınlarda düzgün ilerlemez. Çocuklar özellikle fıtığa, yetişkinler ise bacaklarında varis ve ülserlere yatkındır, öyle ki bu tür bünyelere sahip kişiler uzun ömürlü olamazlar, normal süreden önce erken bir yaşlılık durumuna düşerler. Ayrıca kadınlar hamile gibi görünürler ve doğum vakti geldiğinde karnın şişliği kaybolur, bu durum rahim su toplamasından kaynaklanır. Dolayısıyla bu tür suları her amaç için kötü sayarım. Kötülükte bunlardan sonra gelenler, pınarları kayalıklarda olan ve bu nedenle zorunlu olarak sert olan sular veya demir, bakır, gümüş, altın, kükürt, şap, zift veya nitron (soda) içeren kaplıca suları üreten bir topraktan gelen sulardır; çünkü bunların hepsi ısının gücüyle oluşur. İyi sular böyle bir topraktan gelemez, ancak sert, ısıtıcı nitelikte, idrarla atılması zor ve bağırsak yoluyla boşaltılması güç sular gelir. En iyileri yüksek arazilerden ve toprak tepelerden akan sulardır; bunlar tatlıdır, berraktır ve az miktarda şarabı kaldırabilir; yazın sıcak, kışın soğukturlar, çünkü derin kuyulardan gelen sular zorunlu olarak böyle olmalıdır. Ancak en çok övülmeye değer olanlar gün doğumuna, özellikle de yaz güneşinin doğuşuna doğru akan sulardır; çünkü bunlar zorunlu olarak daha berrak, güzel kokulu ve hafiftir. Fakat sert, ham ve ağır olanların hiçbiri içmek için iyi değildir. Ancak birazdan açıklayacağım üzere, içildiğinde bu tür suların uygun geldiği belirli bünyeler ve hastalıklar vardır. Özellikleri şöyledir: En iyileri pınarları doğuda olanlardır; ikincisi, yazın gün doğumu ile gün batımı arasındakiler, özellikle de doğuşa doğru olanlardır; üçüncüsü, yaz ve kış gün batımları arasındakilerdir; ancak en kötüleri güneye bakanlar ile kışın gün doğumu ve gün batımı arasındaki kısımlardır; güneye bakanlar çok kötüdür, fakat kuzeye bakanlar daha iyidir. Şu şekilde kullanılmalıdırlar: Sağlığı ve gücü yerinde olan birinin önemsemesine gerek yoktur, her zaman elinin altındakini içebilir. Ancak herhangi bir hastalık için en uygun olanı içmek isteyen kişi, şu talimatlara uyarak amacına ulaşabilir: Karnı sert ve kolayca kuruyan (yanan) kişilere en tatlı, en hafif ve en berrak sular uygun olacaktır; fakat karnı yumuşak, gevşek ve balgamlı olan kişiler en sert, en ham ve en tuzlu olan türleri seçmelidir, çünkü böylece en kolay şekilde kuruyacaklardır; zira kaynatılmaya uygun olan ve çok çözücü nitelikteki sular doğal olarak bağırsakları kolayca gevşetir ve eritir; fakat inatçı, sert ve kaynatılmaya hiç uygun olmayan sular bağırsakları daha ziyade bağlar ve kurutur. İnsanlar tecrübesizlikten dolayı tuzlu sular konusunda kendilerini kandırmışlardır, çünkü bu suların müshil etkili olduğunu düşünürler, oysa durum tam tersidir; zira bu tür sular hamdır ve kaynamaya elverişsizdir, öyle ki karın bunlar tarafından gevşetilmekten ziyade bağlanmaya daha yatkındır. Pınar suları bakımından da durum böyledir.
8. Şimdi yağmur suyu ve kar suyunun durumunu anlatacağım. Yağmur suları en hafif, en tatlı, en ince ve en berrak olanlardır; çünkü başlangıçta güneş, tuzların doğasından da anlaşılacağı üzere suyun en ince ve en hafif kısmını yükseltir ve çeker; nitekim tuzlu kısım kalınlığı ve ağırlığı nedeniyle geride kalır ve tuzları oluşturur; fakat güneş hafifliği nedeniyle en ince kısmı çeker ve bunu sadece göllerden değil, denizden de ve nem içeren her şeyden çeker ki her şeyde nem vardır; ve insan kendisinden bile güneş özsuların en ince ve en hafif kısmını çeker. Bunun güçlü bir kanıtı olarak, bir adam güneşte yürüdüğünde veya üzerinde bir giysiyle oturduğunda, vücudun güneşin ışıdığı kısımları terlemez, çünkü güneş ortaya çıkan teri hemen taşır; fakat giysi veya başka bir şeyle örtülü olan kısımlar terler, çünkü ter tanecikleri güneş tarafından çekilir ve dışarı zorlanır, güneş tarafından dağıtılmamak için örtü tarafından korunur; ancak kişi gölgeye geldiğinde tüm vücut eşit şekilde terler, çünkü güneş artık üzerine ışımıyordur. Bu nedenle, tüm su türleri arasında bunlar en çabuk bozulanlardır; ve yağmur suyunun kötü bir kokusu vardır, çünkü tanecikleri çoğu nesneden toplanır ve bir araya karışır, böylece en çabuk bozulur. Ve buna ek olarak, çekilip yükseltildiğinde, taşınıp havayla karıştığında, bulanık ve koyu olan kısmı diğerinden ayrılır ve uzaklaşır, bulut ve sis haline gelir, fakat en incelmiş ve en hafif kısım kalır ve güneş tarafından ısıtılıp olgunlaştırılarak tatlılaşır, çünkü diğer tüm şeyler olgunlaştığında tatlılaşır. Dağılmış haldeyken ve bir kıvamda değilken yukarıya taşınır. Fakat karşıt rüzgarlar tarafından toplanıp yoğunlaştırıldığında, en çok nerede yoğunlaşırsa oraya düşer. Çünkü bulutlar dinlenmelerine izin vermeyen bir rüzgarla taşınırken ve hareket ederken, aniden karşı yönden başka bir rüzgar ve diğer bulutlarla karşılaştığında bunun gerçekleşmesi muhtemeldir: Orada önce yoğunlaşır ve arkadaki kısım o noktaya taşınır ve böylece kalınlaşır, kararır ve kümelenir, ağırlığıyla aşağı düşer ve yağmur olur.
Kar ve buzdan gelen sular ile bunlara benzeyenler, her türlü amaç için suların en kötüsüdür. Yağmur suyunun ve kar ile buzdan gelen suların nitelikleri böyledir.
9. İnsanlar her türlü suyu ve başka derelerin katıldığı büyük nehirlerden ya da her türden birçok derenin aktığı bir gölden gelen ve oldukça uzak mesafelerden taşınan suları içtiklerinde taş hastalığına yakalanırlar; böbrek hastalıklarına, idrar tutukluğuna (strangury), kalça ağrısına (siyatik) maruz kalırlar ve fıtık olurlar. Çünkü bu tür suların birbiriyle aynı olması imkansızdır; bir tür tatlı, başka bir tür tuzlu ve şaplıdır, bazıları da kaplıca kaynaklarından akar. Bunların hepsi birbiriyle karıştığında uyuşmazlar ve en güçlü kısım her zaman üstün gelir; ancak her zaman aynı tür en güçlü değildir, rüzgarlara göre bazen biri, bazen diğeri güçlü olur; çünkü kuzey rüzgarı bu suya güç verir, güney rüzgarı ise diğerine ve diğer rüzgarlar için de durum böyledir. Bu tür sulardan kapların içinde çamur ve kum çökeltileri oluşmalıdır ve bunlar içildiğinde söz konusu hastalıklar meydana gelmelidir; ancak neden herkese bulaşmadığını şimdi açıklayacağım. Bağırsaklar gevşek ve sağlıklı bir durumda olduğunda ve mesane sıcak olmadığında, mesane boynu da çok büzüşmediğinde, tüm bu kişiler rahatça idrar yaparlar ve mesanede hiçbir taşlaşma oluşmaz; ancak karnı sıcak olan kişilerde mesane de aynı durumda olmalıdır ve anormal derecede ısındığında boynu iltihaplanır; bunlar gerçekleştiğinde mesane idrarı dışarı atamaz, aksine ısısını aşırı derecede artırır. İdrarın en ince kısmı salgılanır ve en saf kısmı idrar şeklinde dışarı atılır, ancak en koyu ve en bulanık kısmı önce küçük miktarda, sonra daha büyük miktarda yoğunlaşır ve katılaşır; idrarın içinde yuvarlandıkça, koyu kıvamda olan ne varsa kendine bağlar ve böylece büyüyüp sertleşir. Bu kişiler idrar yaptıklarında, idrarın zorlamasıyla aşağı inen taş mesanenin boynuna düşer, idrarı durdurur ve şiddetli ağrıya yol açar; bu nedenle taş hastalığı olan çocuklar, idrar engelinin orada olduğunu sanarak edep yerlerini oştururlar ve tırmalarlar. Durumun söylediğim gibi olduğunun bir kanıtı olarak, taş hastası kişilerin idrarı çok berraktır, çünkü en koyu ve en kirli kısım içride kalır ve katılaşır. Taş vakalarında genel durum böyledir. Çocuklarda da süt sağlıklı olmadığında, aksine çok sıcak ve safra yapıcı olduğunda sütün etkisiyle oluşur; çünkü bağırsakları ve mesaneyi ısıtır, böylece idrar da ısınarak aynı değişime uğrar. Çocuklara yalnızca en çok sulandırılmış şarabın verilmesi gerektiğine inanıyorum, çünkü böyle bir şarap damarları en az yakar ve kurutur. Kadınlarda taş o kadar kolay oluşmaz, çünkü onlarda idrar yolu (üretra) kısa ve geniştir, bu yüzden idrar kolayca dışarı atılır; ne edep yerlerini elleriyle oştururlar ne de erkekler gibi kanalla oynarlar; çünkü kadınlarda idrar yolu doğrudan edep yerine açılır, erkeklerde ise durum böyle değildir, onlarda idrar yolu o kadar geniş de değildir ve kadınlar çocuklardan daha fazla sıvı içerler. İste bu sebeplerle ya da buna yakın nedenlerle durum böyledir.
10. Mevsimlerle ilgili olarak, bir yılın hastalıklı mı yoksa sağlıklı mı geçeceği şu gözlemlerden anlaşılabilir: Doğup batan yıldızlarla ilgili belirtiler olması gerektiği gibiyse; sonbaharda yağmurlar varsa; kış ılıman geçip ne çok sıcak ne de mevsimsiz soğuk olursa ve ilkbaharda yağmurlar mevsiminde yağarsa, yazın da durum aynı olursa yılın sağlıklı geçmesi muhtemeldir. Ancak kış kuru ve kuzey rüzgarlı geçerse, ilkbahar yağmurlu ve güney rüzgarlı olursa, yaz zorunlu olarak hummalı bir nitelik kazanacak, göz iltihaplarına (oftalmi) ve dizanteriye yol açacaktır. Çünkü vernal (ilkbahar) yağmurları ve güney rüzgarıyla toprak nemlenmişken aniden boğucu sıcaklar başladığında, yağmurla ıslanmış ve yakıcı güneşle ısınmış olan topraktan gelen sıcaklık ister istemez iki katına çıkar; aynı zamanda insanların karnı düzenli bir durumda değilse ve beyinleri gerektiği gibi kurumamışsa; böyle bir ilkbahardan sonra vücudun ve etin hıltlarla (hümörlerle) dolmaması imkansızdır, öyle ki çok şiddetli hummalar herkesi, ama özellikle balgamlı (flegmatik) mizaçta olanları yakalayacaktır. Dizanteri de kadınlarda ve çok nemli mizaçlı kişilerde görülmeye uygundur. Dogstar'ın (Köpek Yıldızı) doğuşunda yağmur ve kış fırtınaları bastırırsa ve etesiyen rüzgarları eserse, bu hastalıkların duracağına ve sonbaharın sağlıklı geçeceğine umut vardır; ancak öyle olmazsa, çocuk ve kadınlar için ölümcül bir mevsim olması muhtemeldir, ama yaşlılar için en az tehlikelidir; iyileşmekte olanlar dört günlük hummaya (kuartan), dört günlük hummadan da su toplamaya (hidrops) geçecektir; ancak kış güney rüzgarlı, yağmurlu ve ılıman geçerse, ama ilkbahar kuzey rüzgarlı, kuru ve kış havasında olursa, ilk olarak hamile olan ve doğumları ilkbaharda gerçekleşecek kadınların çocuk düşürmeleri muhtemeldir; doğum yapanların ise cılız ve hastalıklı çocukları olur, öyle ki bunlar ya hemen ölürler ya da yaşarlarsa hassas, cılız ve hastalıklı olurlar. Kadınların durumu böyledir. Diğerleri dizanteriye ve kuru göz iltihaplarına maruz kalırlar, bazılarında da baş bölgesinde başlayıp akciğerlere inen nezleler (katar) görülür. Balgamlı mizaçtaki erkeklerin dizanteriye yakalanması muhtemeldir; kadınlar da kendi doğalarının nemliliği nedeniyle beyinden aşağı inen balgamdan dolayı dizanteri olurlar; safralı olanlar da etlerinin sıcaklığı ve kuruluğu nedeniyle kuru göz iltihabına yakalanırlar; yaşlılarda ise damarlarının gevşekliği ve erimesi nedeniyle nezle görülür, öyle ki bazılan aniden ölür, bazıları da sağ veya sol taraflarından felç olurlar. Çünkü kış güney rüzgarlı ve vücut sıcak olduğunda, kan ve damarlar gerektiği gibi büzüşmez; kuzey rüzgarlı, kuru ve soğuk geçen bir ilkbahar geldiğinde, nezle ve ses kısıklığı ile genişlemiş ve temizlenmiş olması gereken beyin o zaman büzüşür ve daralır; böylece yaz aniden geldiğinde ve bir değişim yaşandığında bu hastalıklar ortaya çıkar. Güneşe ve rüzgarlara karşı konumu iyi olan ve iyi sular kullanan şehirler bu değişimleri daha az hissederler, ancak bataklık ve gölet suları kullanan ve rüzgarlar ile güneş açısından iyi konumda olmayan şehirler bunların hepsini daha fazla hissederler. Yaz kuru geçerse bu hastalıklar kısa sürede biter, ancak yağmurlu geçerse uzarlar; herhangi bir yaradan dolayı her türlü sebepten yayılan (fagedenik) yara oluşma tehlikesi vardır; hastalıkların sonunda ishal (lienteri) ve su toplama (hidrops) ortaya çıkar; çünkü bağırsaklar kolayca kurumaz. Ve eğer yaz yağmurlu ve güney rüzgarlı geçerse, ardından gelen sonbahar ve kış zorunlu olarak hastalıklı geçmelidir; balgamlı mizaçta olanları ve kırk yaşından büyük olanları şiddetli hummaların yakalaması muhtemeldir; safralı olanları ise zatürre (pömoni) ve kaburga iltihabı (plörez) yakalar. Ancak yaz kavurucu ve kuzey rüzgarlı geçerse, fakat sonbahar yağmurlu ve güney rüzgarlı olursa, baş ağrısı ve beyin çürümesi (sfakelos) görülmesi muhtemeldir; ek olarak ses kısıklığı, nezle, öksürük ve bazı vakalarda verem oluşur. Fakat mevsim kuzey rüzgarlı ve susuz geçerse, ne Dogstar'dan ne de Arcturus'tan sonra yağmur yağmazsa; bu durum doğası gereği balgamlı olanlarla, nemli mizaçta olanlara ve kadınlara en çok uyum sağlar; fakat safralı olanlar için en düşmanca olanıdır; çünkü son derece kururlar ve kuru nitelikte göz iltihapları baş gösterir, hem akut hem kronik hummalar ve bazı vakalarda karasevda (melankoli) ortaya çıkar; çünkü safranın en nemli ve sulu kısmı tüketildiğinde, en koyu ve en keskin kısmı kalır, kan için de durum böyledir ve bu hastalıklar bunlardan kaynaklanır. Ancak tüm bunlar balgamlı olanlar için faydalıdır, çünkü böylece kururlar ve kışa hıltlarla (hümörlerle) bunalmış olarak değil, kurumuş olarak girerler.
11. Bunları inceleyen ve gözlemleyen kişi, mevsimlerin değişiminden kaynaklanacak etkilerin çoğunu önceden görebilir; ve kişi özellikle en büyük değişimler sırasında kendisini korumalıdır.
Güneşe ve rüzgarlara karşı iyi konumda olan ve iyi sular kullanan kentler bu değişimleri daha az hissederler; ancak bataklık ve durgun sular kullanan, rüzgarlar ile güneş açısından iyi konumda olan kentlerin hepsi bunu daha çok hisseder. Yaz kurak geçerse bu hastalıklar kısa sürede sona erer, ancak yağmurlu geçerse uzarlar; herhangi bir nedenden kaynaklanan her türlü yaranın yiyici bir hal alma tehlikesi vardır; hastalıkların sonunda lienteri ve dropsy ortaya çıkar, çünkü bağırsaklar kolayca kurumaz. Yaz yağmurlu ve güneyli geçer, ardından da sonbahar gelirse, kış ister istemez hastalıklı geçecektir; balgamlı mizaçta olanları ve kırk yaşından büyükleri kızgın hummalar, safravi mizaçta olanları ise zatürre ve kaburga iltihapları yakalamaya meyillidir. Fakat yaz kavurucu ve kuzeyli, sonbahar ise yağmurlu ve güneyli geçerse, baş ağrısı ve beyin çürümesi (sfaselus) görülmesi muhtemeldir; ayrıca ses kısıklığı, nezle, öksürük ve bazı vakalarda verem ortaya çıkar. Ancak mevsim kuzeyli ve susuz geçer, ne Köpek Yıldızı'ndan ne de Arcturus'tan sonra yağmur yağmazsa, bu durum en çok doğuştan balgamlı mizaçta olanlara, nemli mizaçlılara ve kadınlara yarar; fakat safraviler için son derece düşmancadır. Çünkü onlar iyice kururlar ve kuru nitelikte göz iltihapları, hem akut hem de kronik hummalar ve bazı vakalarda melankoli ortaya çıkar; nitekim safranın en nemli ve sulu kısmı tüketildiğinde geriye en koyu ve en keskin kısmı kalır, keza kanın da öyle, bu yüzden bu hastalıklar üzerlerine çöker. Fakat bütün bunlar balgamlılar için faydalıdır, çünkü böylece kururlar ve kışa hıltların baskısı altında değil, onlar kurumuş olarak ulaşırlar.
11. Bu şeyleri inceleyen ve gözlemleyen kişi, mevsimlerin değişiminden kaynaklanacak etkilerin çoğunu önceden görebilir; kişi mevsimlerin en büyük değişimleri sırasında özellikle dikkatli olmalı ve on veya daha fazla gün geçene kadar ne isteyerek ilaç vermeli, ne karına dağlama uygulamalı ne de orada kesiler yapmalıdır. En büyük ve en tehlikeli olanlar iki gündönümüdür, özellikle de yaz gündönümü; ayrıca iki ekinokstur, özellikle de sonbahar ekinoksu. Kişi yıldızların doğuşuna, özellikle Köpek Yıldızı'nın, ardından Arcturus'un doğuşuna ve sonra Ülker'in batışına karşı da tetikte olmalıdır; çünkü hastalıklar bu günlerde kriz geçirmeye özellikle meyillidir ve bazıları ölümcül olur, bazıları geçip gider ve diğer hepsi başka bir biçime ve başka bir yapıya dönüşür. Bu husustaki durum böyledir.
12. Asya ve Avrupa hakkında, her bakımdan birbirlerinden nasıl farklı olduklarını ve halklarının beden yapılarını açıklamak istiyorum, çünkü onlar farklıdır ve birbirlerine hiç benzemezler. Hepsinden bahsetmek uzun bir hikaye olurdu, ancak en büyük ve en belirgin farklılıklar hususunda durumun nasıl olduğunu düşündüğümü size anlatacağım. O halde diyorum ki, Asya hem toprağın ürünleri hem de halkı bakımından her şeyin doğası itibarıyla Avrupa'dan çok farklıdır; çünkü Asya'da her şey çok daha güzel ve iri yetişir; ülke daha ılımandır ve halkın mizaçları da daha yumuşak ve sevecendir. Bunun sebebi mevsimlerin sıcaklığıdır, çünkü Asya doğuya doğru güneşin doğduğu yerlerin ortasında yer alır ve soğuktan (ve sıcaktan) uzaktır; zira iklimde baskın bir nitelik bulunmayıp genel bir sıcaklık eşitliği hüküm sürdüğünde hiçbiri büyümeye ve yumuşaklığa bu kadar katkıda bulunamaz. Asya'nın her yerinde durum aynı değildir; ancak ülkenin sıcak ile soğuk arasında orta yerde kalan kısımları meyve ve ağaç bakımından en zengin olan, en elverişli iklime sahip olan ve gerek göksel gerekse karasal en arı sulara sahip olan yerlerdir. Çünkü onlar ne sıcaktan kavrulurlar ne kuraklıktan ve yağmursuzluktan kururlar ne de soğuktan muzdarip olurlar; bol yağmurlar ve kar ile iyi sulandıkları için, beklenileceği üzere mevsim meyveleri bolca yetişir; hem ekilen tohumdan yetişenler hem de toprağın kendiliğinden ürettiği bitkiler ki halk bunları yabanıl hallerinden ehlileştirip uygun bir toprağa dikerek meyvelerinden yararlanır. Orada yetiştirilen hayvanlar da güçlüdür, özellikle doğurgandır ve en güzel yavruları büyütürler; halkı da iyi beslenmiş, biçim olarak en güzel, iri yarı olup beden yapısı veya boy bakımından birbirlerinden az farklılık gösterirler; ülkenin kendisi de gerek yapısı gerekse mevsimlerinin ılımanlığı bakımından bahara yakın bir benzerlik taşıdığı söylenebilir. Yiğitçe cesaret, acıya dayanma, zahmetli girişimcilik ve yüksek ruh, ne yerli halk arasında ne de başka bir ülkenin insanlarında böyle bir durumda ortaya çıkamazdı, çünkü orada zorunlu olarak haz hüküm sürer. Bu nedenle orada yabanıl hayvanların biçimleri de çok çeşitlidir. Mısırlılar ve Libyalılar için de durumun, düşündüğüme göre, böyle olduğunu sanıyorum.
13. Ancak yazın güneşin doğduğu yerlerin sağ tarafındakiler, Palus Mæotis'e kadar olanlar (çünkü burası Avrupa ile Asya'nın sınırıdır) hakkındaki durum şöyledir: Oradaki halk, mevsimlerin ve toprağın doğasının farklılıkları nedeniyle yukarıda ele aldıklarımdan çok daha fazla birbirlerinden ayrılırlar. Fakat ülkenin kendisi bakımından durum diğer tüm insanlar arasındaki gibidir; nitekim mevsimlerin en büyük ve en hızlı değişimleri geçirdiği yerlerde ülke en yabanıl ve en engebelidir; orada dağların, ormanların, ovaların ve çayırların en büyük çeşitliliğini bulursunuz; ancak mevsimlerin çok değişmediği yerlerde ülke en düzgündür. Kişi bunu düşünürse halk için de durumun aynı olduğunu görür; nitekim bazılarının doğası ağaçlarla kaplı ve iyi sulanan bir ülkeye benzer; bazılarınınki su bakımından fakir ince bir toprağa; bazılarınınki bataklık ve sazlık yerlere; bazılarınınki ise çıplak ve kavrulmuş bir ovaya benzer. Nitekim onların doğal beden yapılarını değiştiren mevsimler çeşitlidir ve bunların çeşitliliği ne kadar büyük olursa biçimlerinin farklılıkları da o kadar büyük olacaktır.
14. Uluslar arasındaki daha küçük farklılıkları geçeceğim, ancak şimdi gerek doğadan gerekse gelenekten kaynaklanan büyük farklılıkları ele alacağım; ilk olarak da Makrokefaller (Uzun Başlılar) hakkında. Başları onlarınkine en ufak bir şekilde benzeyen başka bir insan ırkı yoktur. Başlangıçta başlarının uzunluğunun başlıca nedeni gelenekti, fakat şimdi doğa gelenekle işbirliği yapmaktadır. En uzun başa sahip olanları en soylu sayarlar. Gelenek hususunda durum şöyledir: Çocuk doğar doğmaz, başı henüz körpeyken elleriyle ona biçim verirler ve sargılar ile diğer uygun araçları uygulayarak onu uzun bir biçim almaya zorlarlar; böylece başın küremsi biçimi bozulur ve boyuna uzaması sağlanır. Böylece başlangıçta gelenek etkili olmuş, bu yapı bir zorlamanın sonucu olarak ortaya çıkmıştır; fakat zamanla doğal olarak oluşmuştur, öyle ki geleneğin bununla bir ilgisi kalmamıştır; nitekim meni bedenin tüm uzuvlarından gelir, sağlam uzuvlardan sağlam, hastalıklı uzuvlardan hastalıklı olarak gelir. O halde, kel başlı ebeveynlerden kel başlı çocuklar doğuyorsa ve mavi gözlü ebeveynlerden mavi gözlü çocuklar doğuyorsa ve gözleri şaşı ebeveynlerin çocukları da çoğunlukla şaşı oluyorsa ve bedenin diğer biçimleri için de aynı şey söylenebiliyorsa, uzun başlı bir ebeveynden uzun başlı bir çocuğun dünyaya gelmesini engelleyen şey nedir? Fakat şimdilerde bu şeyler eskiden olduğu gibi gerçekleşmemektedir, çünkü diğer insanlarla temasları nedeniyle bu gelenek artık hüküm sürmemektedir. Onlar hakkındaki durum bana böyle görünmektedir.
15. Phasis sakinlerine gelince, ülkeleri sulak, sıcak, nemli ve ormanlıktır; her mevsimde bol ve şiddetli yağmurlar yağar ve halkın yaşamı bataklıklar arasında geçer; çünkü konutları ahşap ve kamıştan inşa edilmiş olup suların ortasına dikilmiştir; şehre veya pazara yürümeyi nadiren tercih ederler, ancak tek ağaç kütüklerinden yapılmış kanolarla aşağı yukarı kürek çekerler, çünkü orada çok sayıda kanal vardır. Hem güneş altında kokuştuğunda hem de yağmurlarla kabardığında sıcak ve durgun suları içerler. Phasis'in kendisi tüm nehirlerin en durgun olanıdır ve en sakin şekilde akar; orada yetişen tüm meyveler, suyun bolluğu nedeniyle sağlıksız, zayıf ve tam gelişmemiştir ve bu yüzden olgunlaşmazlar, çünkü sulardan yükselen yoğun buhar ülkeyi kaplar. Bu nedenlerle Phasis halkının vücut yapıları diğer tüm insanlardan farklıdır; boyları uzundur ve son derece iri bir yapıya sahiptirler, öyle ki ne bir eklem ne de bir damar görünür; renkleri sarılık hastalığına yakalanmış gibi solgundur. Berrak olmayan, aksine sisli ve nemli bir havayı soludukları için tüm insanlar arasında en boğuk sese sahiptirler; bedensel yorgunluğa katlanma konusunda doğuştan oldukça isteksizdirler. Mevsimler sıcaklık veya soğukluk açısından çok az değişikliğe uğrar; rüzgarlar çoğunlukla güneyden eser, ülkeye özgü, bazen şiddetli, sıcak esen ve cenchron dedikleri bir rüzgar hariç. Kuzey rüzgarı neredeyse hiç ulaşmaz, estiğinde de zayıf ve hafiftir. Asya ve Avrupa sakinlerinin farklı doğası ve yapısı bu şekildedir.
16. Sakinlerinin korkaklığı ve yüreksizliğine gelince, Asyalıların Avrupalılardan daha savaşçı olmamalarının ve daha yumuşak huylu olmalarının başlıca nedeni, sıcaklık veya soğukluk bakımından büyük değişikliklere uğramayan mevsimlerin doğasıdır; çünkü ne zihni heyecanlandıracak ne de bedende mizacı bozacak, onları daima aynı durumda yaşamak yerine düşüncesizce duygu ve tutkuya sevk edecek güçlü bir değişim vardır. İnsanoğlunun anlayışını uyandıran ve durgun bir duruma girmelerine izin vermeyen her türlü değişimdir. Bu nedenlerle bana öyle geliyor ki Asya ırkı zayıftır ve dahası kanunları yüzünden de böyledir; çünkü Asya'nın büyük bölümünde krallık hüküm sürmektedir ve insanların kendi kendilerinin efendisi ya da bağımsız olmadıkları, başkalarının kölesi oldukları yerlerde askeri disiplini nasıl edineceklerini değil, savaşçı görünmemeyi nasıl sağlayacaklarını düşünürler; çünkü tehlikeler eşit olarak paylaşılmaz, nitekim asker olarak hizmet etmek, belki yorgunluğa katlanmak ve çocuklarından, eşlerinden ve diğer dostlarından uzakta efendileri için ölmek zorundadırlar; ve gerçekleştirebilecekleri her türlü soylu ve cesurca eylem yalnızca efendilerinin büyümesine yol açarken, biçtikleri ürünler tehlikeler ve ölümdür; ve tüm bunlara ek olarak, bu tür kişilerin toprakları düşman tarafından harap edilmeli ve bakımsız kalmalıdır. Bu nedenle, eğer bir kimse doğuştan savaşçı ve cesur olsa bile, yapısı kurumlar tarafından değiştirilecektir. Tüm bunların güçlü bir kanıtı olarak, Asya'da despotik bir yönetim biçimi altında olmayan, bağımsız olan ve kendi emeklerinin meyvelerinden yararlanan Grekler veya barbarlar, diğer herkes arasında en savaşçı olanlardır; çünkü bunlar kendi hesaplarına tehlikelere atılırlar, kendi cesaretlerinin ödüllerini alırlar ve aynı şekilde kendi korkaklıklarının cezasını çekerler. Ve Asyalıların birbirlerinden farklı olduğunu görürsünüz, çünkü bazıları daha iyi, bazıları ise daha alçaktır; daha önce belirttiğim gibi, bu farklılıkların nedeni mevsimlerin değişimidir. Asya ile ilgili durum böyledir.
17. Avrupa'da, Sauromatae adı verilen, Palus Maeotis sınırlarında yaşayan ve diğer tüm ırklardan farklı olan bir İskit ırkı vardır. Kadınları ata biner, yay kullanır ve at sırtından mızrak atarlar; bakire kaldıkları sürece düşmanlarıyla savaşırlar; üç düşman öldürene kadar bakireliklerini bozmazlar ve kanuna uygun kurbanları sunmadan erkeklerle ilişkiye girmezler. Bir koca alan kadın, genel bir seferin zorunluluğu gerektirmedikçe ata binmeyi bırakır. Sağ memeleri yoktur; çünkü henüz küçük yaştayken anneleri bu iş için özel olarak yapılmış bakır bir aleti iyice kızdırır ve sağ memeye uygularlar; meme dağlanır ve gelişmesi engellenir, böylece tüm güç ve dolgunluk sağ omuza ve kola verilir.
18. Diğer İskitlerin kendilerine özgü bir biçimi olduğu ve başkalarına benzemedikleri gibi, aynı gözlem Mısırlılar için de geçerlidir; şu kadar ki, ikinciler sıcakla, birinciler ise soğukla baskı altındadır. İskit çölü denen yer, çayırlarla dolu, yüksekte yer alan ve iyi sulanan bir meradır; çünkü ovaların suyunu taşıyan nehirler büyüktür. Orada, evleri olmadığı için vagonlarda yaşayan Nomades denilen İskitler yaşar. Bu vagonların en küçüğü dört tekerlekli, bazıları ise altı tekerleklidir; keçe ile kaplıdırlar ve ev biçiminde inşa edilmişlerdir, bazılarında tek bir bölme, bazılarında ise üç bölme vardır; yağmura, kara ve rüzgara karşı korumalıdırlar. Vagonlar, bazıları iki, bazıları üç öküzlük boyunduruklarla çekilir ve hepsi boynuzsuzdur, çünkü soğuk nedeniyle boynuzları yoktur. Bu vagonlarda kadınlar yaşar, erkekler ise at sırtında taşınır; koyunlar, öküzler ve atlar onlara eşlik eder; hayvanları için yem olduğu sürece oldukları yerde kalırlar, yem bittiğinde ise başka bir yere göç ederler. Haşlanmış et yerler, kısrak sütü içerler ve ayrıca kısrak sütünden yapılan bir peynir olan hippace yerler. Yaşam tarzları ve adetleri böyledir.
19. Mevsimler ve beden yapısı açısından İskit ırkı, Mısır ırkı gibi, diğer tüm uluslardan farklı olarak tekdüze bir benzerliğe sahiptir; hiç de üretken değillerdir ve orada yetişen yaban hayvanları küçük boyutlu ve az sayıdadır, çünkü ülke Kuzey Ayıları ve Rhiphae Dağları altında yer alır, oradan kuzey rüzgarı eser; güneş onlara ancak yaz gündönümünde çok yaklaşır ve onları ancak kısa bir süre için ısıtır, o da güçlü bir şekilde değil; ve yeryüzünün sıcak bölgelerinden esen rüzgarlar onlara ulaşmaz ya da seyrek ve az bir kuvvetle ulaşır; ama kuzeyden gelen rüzgarlar daima kar, buz ve bol su ile donmuş olarak eser, bunlar bu nedenle yaşanamaz hale gelen dağları asla terk etmez. Gündüzleri ovaları yoğun bir sis kaplar ve bunun ortasında yaşarlar, öyle ki kışın daima var olduğu söylenebilir; ya da yazları varsa bile bu sadece birkaç gündür ve sıcaklık çok güçlü değildir.
20. Size onların bünyelerinin nemliliğine (gevşekliğine) dair güçlü bir kanıt sunacağım. İskitlerin büyük çoğunluğunun ve tüm Göçebelerin omuzlarında, kollarında, bileklerinde, göğüslerinde, kalça eklemlerinde ve bel bölgelerinde dağlama izleri bulursunuz; bunun tek sebebi bünyelerinin nemli ve gevşek olmasıdır, çünkü nemlilikleri ve dermansızlıkları yüzünden ne yaylarını gerebilirler ne de omuzlarından cirit fırlatabilirler. Ancak dağlandıklarında eklemlerindeki nemin büyük kısmı kurur; böylece bedenleri daha sıkılaşır, daha iyi beslenir ve eklemleri daha uygun bir duruma gelir. Başlangıçta gevşek ve tıknazdırlar, çünkü Mısır'da olduğu gibi kundaklanmazlar; ayrıca binicilikte uzmanlaşmak için çaba göstermezler ve yerleşik olmayan, hareketsiz bir yaşam sürerler. Çünkü erkekler, at sırtında taşınmadıkları zamanlarda vakitlerinin çoğunu arabada oturarak geçirirler ve sık sık göç etmeleri ile yer değiştirmeleri nedeniyle yürümeyi nadiren pratik ederler. Kadınlara gelince, ne kadar gevşek ve hantal oldukları şaşırtıcıdır. İskit ırkı, güneşin şiddetli sıcağından değil soğuktan esmerdir; çünkü tenin beyazlığı soğuktan kavrulur ve esmerleşir.
21. Böyle bir bünyeye sahip kişilerin üretken olması imkansızdır; çünkü erkeğin bünyesindeki gevşeklik, karnının yumuşaklığı ve soğukluğu nedeniyle cinsel istekleri güçlü değildir; tüm bu nedenlerden ötürü bir erkeğin şehvete düşkün olması pek olası değildir. Ayrıca at sırtındaki egzersizlerden yoruldukları için erkeklerin arzuları zayıflar. Erkekler açısından nedenler bunlardır; kadınlar açısından ise nedenler aşırı kiloluluk ve nemliliktir; çünkü rahim spermi içine alamaz, adet kanaması da olması gerektiği gibi değil, az ve çok uzun aralıklarla olur; rahmin ağzı yağ ile kapalıdır ve spermi kabul etmez; üstelik kadınların kendileri de uyuşuk ve şişmandır, karınları soğuk ve yumuşaktır. Bu nedenlerden ötürü İskit ırkı üretken değildir. Kadın hizmetçileri buna güçlü bir kanıt oluşturur; zira aktif yaşam tarzları ve bedenlerinin inceliği sayesinde, bir erkekle ilişkiye girer girmez hamile kalırlar.
22. Bunlara ek olarak, İskitler arasında kadın işleri yapan ve kadınlar gibi konuşan birçok hadım vardır. Böyle kişilere kadınlaşmış denir. Ülke sakinleri onların iktidarsızlığının nedenini bir tanrıya bağlar ve her biri benzer bir durumun kendi başına gelmesinden korkarak bu kişilere saygı duyar ve tapınır. Fakat bana öyle geliyor ki bu tür rahatsızlıklar da diğer tüm rahatsızlıklar kadar ilahidir; hiçbir hastalık diğerinden daha ilahi veya daha insani değildir, aksine hepsi eşit derecede ilahidir, çünkü her birinin kendine özgü bir doğası vardır ve hiçbiri doğal bir neden olmadan ortaya çıkmaz. Ancak bu rahatsızlığın nasıl başladığını düşündüğümü açıklayacağım. Sürekli at binme egzersizleri nedeniyle, bacakları her zaman atlarının altından aşağı doğru sarktığı için eklemlerinde kronik akıntılara (kedmata) yakalanırlar; daha sonra, en azından bu hastalığa şiddetli şekilde yakalananlar, kalça ekleminden topal ve sertleşmiş hale gelirler. Kendilerini şu şekilde tedavi ederler: Hastalık başladığında her iki kulağın arkasındaki damarı açarlar ve kan aktığında, halsizlikten dolayı üzerlerine uyku çöker, ardından kimisi sağlığına kavuşmuş olarak, kimisi ise kavuşamadan uyanır. Bana öyle geliyor ki sperm bu tedaviyle değişmektedir; çünkü kulakların arkasında kesildiklerinde iktidarsızlığa yol açan damarlar vardır; işte bana göre bu damarlar kesilmektedir. Bu kişiler daha sonra kadınların yanına gidip onlarla ilişkiye giremediklerinde, başlangıçta bunu pek önemsemezler ve sessiz kalırlar; ancak iki, üç veya daha fazla kez denedikten sonra yine başarılı olamayınca, rahatsızlıktan sorumlu tuttukları tanrıya karşı bir suç işlediklerini sanarak kadın giysileri giyerler, kadınlaştıkları için kendilerini suçlarlar, kadın rolü oynarlar ve kadınların yaptığı işleri yaparlar. İskitler arasında buna katlananlar aşağı tabakadan olanlar değil, at bindikleri için en soylu ve en güçlü olan zenginlerdir; çünkü yoksullar ata binmedikleri için daha az etkilenirler. Oysa bu hastalık diğerlerinden daha ilahi olsaydı, sadece İskitlerin en soylularının ve en zenginlerinin başına gelmemeli, herkese eşit şekilde ya da insanlardan bu şekilde ödüllendirilmekten hoşlanıp karşılığında lütuflar bahşediyorlarsa, tanrılara hürmet gösteremedikleri için daha ziyade az şeye sahip olanların başına gelmeliydi. Çünkü zenginlerin servetleri olduğu ve tanrılara taptıkları için tanrılara daha çok kurban kesmeleri ve daha çok adak adamaları olasıdır; oysa yoksullar yokluktan ötürü bu konuda daha azını yaparlar, üstelik kendilerine servet vermedikleri için tanrıları azarlarlar; dolayısıyla az mülkü olanların bu suçların cezalarını çekmesi zenginlerden daha olasıdır. Fakat daha önce de söylediğim gibi, bu rahatsızlıklar da diğerleri kadar ilahidir, çünkü her biri doğal bir nedenden doğar ve İskitler arasındaki bu hastalık belirttiğim gibi bir nedenden kaynaklanır. Ancak hastalık diğer insanlara da benzer şekilde saldırır; ne zaman insanlar at sırtında çok ve çok sık seyahat etseler, birçoğu eklemlerde romatizma, siyatik ve gut hastalığına yakalanır ve şehvette yetersiz kalırlar. Fakat bu şikayetler İskitlerin başına gelir ve yukarıda belirtilen nedenlerden ötürü hem de her zaman pantolon giydikleri ve zamanlarının çoğunu edep yerlerine elle dokunmayacak şekilde at sırtında geçirdikleri için erkeklerin en iktidarsızı olurlar; soğuktan ve yorgunluktan cinsel arzuyu unuturlar ve erkekliklerini kaybedene kadar denemede bulunmazlar. İskit ırkının durumu böyledir.
23. Avrupa'daki diğer ırklar, çok büyük ve sık gerçekleşen mevsim değişiklikleri nedeniyle, ayrıca sıcaklığın yüksek, kışların sert olması, sık yağmurlar, uzayan kuraklıklar ve rüzgarlar sebebiyle hem boy hem de biçim bakımından birbirinden farklılık gösterir; bu etkenlerden çok sayıda ve çeşitli değişimler doğar. Yazın ve kışın ya da yağmurlu ve kurak havalarda bu süreç aynı olamayacağından, bu değişimlerin meninin pıhtılaşması yoluyla üreme üzerinde etkili olması muhtemeldir; bu nedenle Avrupalıların beden yapılarının Asyalılarınkinden daha fazla farklılık gösterdiğini ve aynı şehirde bile boy bakımından birbirlerinden çok farklı olduklarını düşünüyorum; çünkü mevsimlerin sık değiştiği yerlerde meninin pıhtılaşmasındaki bozulmalar, havanın her zaman benzer ve dengeli olduğu yerlere kıyasla daha sık meydana gelir. Aynı durum onların mizaçları için de söylenebilir; zira vahşi, uyumsuz ve tutkulu yapılar böyle bir iklimde ortaya çıkar; zihnin sıkça uyarılması vahşiliği körükler, uyumluluğu ve mizaç yumuşaklığını yok eder. Bu yüzden Avrupa sakinlerinin Asya sakinlerinden daha cesur olduğunu düşünüyorum; çünkü hep aynı kalan bir iklim uyuşukluğa yol açarken, değişken bir iklim hem bedenin hem de zihnin yorucu çabalar göstermesini sağlar; dinlenme ve uyuşukluktan korkaklık doğar, yorucu çabalardan ve sıkıntılardan ise cesaret doğar. Bu nedenle Avrupa sakinleri Asyalılardan daha savaşçıdır ve bu durum onların kurumlarından da kaynaklanır, çünkü ikinciler gibi krallar tarafından yönetilmezler; zira insanların krallar tarafından yönetildiği yerlerde, daha önce belirttiğim gibi, çok korkak olmaları gerekir; ruhları köleleştirilmiştir ve başkasının gücünü artırmak uğruna isteyerek ya da seve seve tehlikelere atılmazlar; oysa özgür olanlar tehlikeleri başkaları için değil kendi hesaplarına üstlenirler, riski arzular ve onu karşılamaya giderler, çünkü zaferin ödüllerini kendileri toplarlar ve böylece kurumları cesaretlerine az katkıda bulunmaz.
Avrupa ve Asya'nın genel karakteri böyledir.
24. Avrupa'da boy, biçim ve cesaret bakımından birbirinden farklı başka topluluklar da vardır: Bu farklılıklar daha önce bahsettiğim ve şimdi daha açık bir şekilde açıklayacağım farklılıklardır. Dağlık, engebeli, yüksek ve bol sulu bir bölgede yaşayan ve mevsim değişikliklerinin çok büyük olduğu yerlerdeki insanların aralarında büyük biçim çeşitliliği olması ve doğuştan girişimci ve savaşçı bir mizaca sahip olmaları muhtemeldir; böyle kişilerin doğasında vahşi ve yırtıcı yönler az değildir. Ancak alçak, çayırlık ve iyi havalanmayan yerlerde yaşayan, soğuk rüzgarlardan çok sıcak rüzgarlara maruz kalan ve sıcak suları kullanan kişilerin iri boylu ya da orantılı olmaları muhtemel değildir; geniş yapılı, etli ve siyah saçlı olurlar; açık renkten ziyade esmer tenlidirler, lenfatik olmaktan ziyade safra karakterli olmaya yatkındırlar; cesaret ve yorucu girişimcilik doğalarında yoktur ama kurumları sayesinde içlerinde geliştirilebilir. Ve eğer ülkede durgun ve yağmur sularını taşıyıp götüren nehirler varsa, bunlar sağlıklı ve berrak olabilir; ancak nehir yoksa ve halk pınar sularını veya durgun ve bataklık sularını içiyorsa, zorunlu olarak belirgin karınlara ve büyümüş dalaklara sahip olurlar. Fakat yüksek, düzlük, rüzgarlı ve bol sulu bir bölgede yaşayanlar iri boylu ve birbirine benzer olurlar; ancak zihinleri erkekçe olmaktan ziyade yumuşak olur. İnce, yetersiz sulanan ve çıplak topraklarda yaşayan ve mevsim değişikliklerinde dengeli bir iklime sahip olmayan kişiler ise, böyle bir ülkede beden olarak sert ve sıkı yapılı, esmerden ziyade sarışın tenli, mizaç ve tutku bakımından ise kibirli ve dik kafalı olmaya yatkındırlar. Çünkü mevsim değişikliklerinin en sık yaşandığı ve birbirinden en çok farklılaştığı yerlerde, insanların biçimlerini, mizaçlarını ve doğalarını en çeşitli halde bulursunuz. Doğal farklılık nedenlerinin en güçlüleri bunlardır; ikincisi ise insanın yaşadığı ülke ve sulardır; nitekim genel olarak insanlığın biçimlerinin ve mizaçlarının ülkenin doğasıyla uyumlu olduğunu görürsünüz; çünkü toprağın verimli, yumuşak, bol sulu olduğu ve yazın sıcak, kışın soğuk olacak şekilde çok yüksek yerlerden gelen sularla beslendiği ve mevsimlerin güzel geçtiği yerlerde insanlar etli, eklemleri belirsiz ve nemli bir mizaçtadır; çalışmaya dayanıklı değillerdir ve çoğunlukla ruhça alçaktırlar; uyuşukluk ve tembellik üzerlerinde görülür, sanata karşı duyarsızdırlar, zeki ve keskin değillerdir. Ülke çıplak, korumasız ve engebeli olduğunda, kışın gazabına uğradığında ve güneşle kavrulduğunda, orada insanları dayanıklı, ince, eklemleri biçimli, sıkı yapılı ve tüylü görebilirsiniz; sıkı bir çalışkanlık ve dikkat böyle bir bünyeye eşlik eder; ahlak ve tutkularda yumuşaktan ziyade sertliğe meyilli, kibirli ve inatçıdırlar; onları sanat konusunda keskin ve yetenekli, askeri konularda ise üstün bulursunuz; keza toprağın diğer tüm ürünleri de toprağın kendisine karşılık gelir. En zıt doğalar ve biçimler bakımından durum böyledir; bunlardan çıkarım yaparak, geri kalanı hakkında hiçbir hata riski olmadan yargıda bulunabilirsiniz.
Özgün metin (İngilizce)
ON AIRS, WATERS, AND PLACES.
1. WHOEVER wishes to investigate medicine properly, should proceed thus: in the first place to consider the seasons of the year, and what effects each of them produces (for they are not at all alike, but differ much from themselves in regard to their changes). Then the winds, the hot and the cold, especially such as are common to all countries, and then such as are peculiar to each locality We must also consider the qualities of the waters, for as they differ from one another in taste and weight, so also do they differ much in their qualities. In the same manner, when one comes into a city to which he is a stranger, he ought to consider its situation, how it lies as to the winds and the rising of the sun; for its influence is not the same whether it lies to the north or the south, to the rising or to the setting sun. These things one ought to consider most attentively, and concerning the waters which the inhabitants use, whether they be marshy and soft, or hard, and running from elevated and rocky situations, and then if saltish and unfit for cooking; and the ground, whether it be naked and deficient in water, or wooded and well watered, and whether it lies in a hollow, confined situation, or is elevated and cold; and the mode in which the inhabitants live, and what are their pursuits, whether they are fond of drinking and eating to excess, and given to indolence, or are fond of exercise and labor, and not given to excess in eating and drinking.
2. From these things he must proceed to investigate everything else. For if one knows all these things well, or at least the greater part of them, he cannot miss knowing, when he comes into a strange city, either the diseases peculiar to the place, or the particular nature of common diseases, so that he will not be in doubt as to the treatment of the diseases, or commit mistakes, as is likely to be the case provided one had not previously considered these matters. And in particular, as the season and the year advances, he can tell what epidemic diseases will attack the city, either in summer or in winter, and what each individual will be in danger of experiencing from the change of regimen. For knowing the changes of the seasons, the risings and settings of the stars, how each of them takes place, he will be able to know beforehand what sort of a year is going to ensue. Having made these investigations, and knowing beforehand the seasons, such a one must be acquainted with each particular, and must succeed in the preservation of health, and be by no means unsuccessful in the practice of his art. And if it shall be thought that these things belong rather to meteorology, it will be admitted, on second thoughts, that astronomy contributes not a little, but a very great deal, indeed, to medicine. For with the seasons the digestive organs of men undergo a change.
3. But how each of the aforementioned things should be investigated and explained, I will now declare in a clear manner. A city that is exposed to hot winds (these are between the wintry rising, and the wintry setting of the sun), and to which these are peculiar, but which is sheltered from the north winds; in such a city the waters will be plenteous and saltish, and as they run from an elevated source, they are necessarily hot in summer, and cold in winter; the heads of the inhabitants are of a humid and pituitous constitution, and their bellies subject to frequent disorders, owing to the phlegm running down from the head; the forms of their bodies, for the most part, are rather flabby; they do not eat nor drink much; drinking wine in particular, and more especially if carried to intoxication, is oppressive to them; and the following diseases are peculiar to the district: in the first place, the women are sickly and subject to excessive menstruation; then many are unfruitful from disease, and not from nature, and they have frequent miscarriages; infants are subject to attacks of convulsions and asthma, which they consider to be connected with infancy, and hold to be a sacred disease (epilepsy). The men are subject to attacks of dysentery, diarrhoea, hepialus, chronic fevers in winter, of epinyctis, frequently, and of haemorrhoids about the anus. Pleurisies, peripneumonies, ardent fevers, and whatever diseases are reckoned acute, do not often occur, for such diseases are not apt to prevail where the bowels are loose. Ophthalmies occur of a humid character, but not of a serious nature, and of short duration, unless they attack epidemically from the change of the seasons. And when they pass their fiftieth year, defluxions supervening from the brain, render them paralytic when exposed suddenly to strokes of the sun, or to cold. These diseases are endemic to them, and, moreover, if any epidemic disease connected with the change of the seasons, prevail, they are also liable to it.
4. But the following is the condition of cities which have the opposite exposure, namely, to cold winds, between the summer settings and the summer risings of the sun, and to which these winds are peculiar, and which are sheltered from the south and the hot breezes. In the first place the waters are, for the most part, hard and cold. The men must necessarily be well braced and slender, and they must have the discharges downwards of the alimentary canal hard, and of difficult evacuation, while those upwards are more fluid, and rather bilious than pituitous. Their heads are sound and hard, and they are liable to burstings (of vessels?) for the most part. The diseases which prevail epidemically with them, are pleurisies, and those which are called acute diseases. This must be the case when the bowels are bound; and from any causes, many become affected with suppurations in the lungs, the cause of which is the tension of the body, and hardness of the bowels; for their dryness and the coldness of the water dispose them to ruptures (of vessels?). Such constitutions must be given to excess of eating, but not of drinking; for it is not possible to be gourmands and drunkards at the same time. Ophthalmies, too, at length supervene; these being of a hard and violent nature, and soon ending in rupture of the eyes; persons under thirty years of age are liable to severe bleedings at the nose in summer; attacks of epilepsy are rare but severe. Such people are likely to be rather long-lived; their ulcers are not attended with serous discharges, nor of a malignant character; in disposition they are rather ferocious than gentle. The diseases I have mentioned are peculiar to the men, and besides they are liable to any common complaint which may be prevailing from the changes of the seasons. But the women, in the first place, are of a hard constitution, from the waters being hard, indigestible, and cold; and their menstrual discharges are not regular, but in small quantity, and painful. Then they have difficult parturition, but are not very subject to abortions. And when they do bring forth children, they are unable to nurse them; for the hardness and indigestible nature of the water puts away their milk. Phthisis frequently supervenes after childbirth, for the efforts of it frequently bring on ruptures and strains. Children while still little are subject to dropsies in the testicle, which disappear as they grow older; in such a town they are late in attaining manhood. It is, as I have now stated, with regard to hot and cold winds and cities thus exposed.
5. Cities that are exposed to winds between the summer and the winter risings of the sun, and those the opposite to them, have the following characters: Those which lie to the rising of the sun are all likely to be more healthy than such as are turned to the North, or those exposed to the hot winds, even if there should not be a furlong between them. In the first place, both the heat and cold are more moderate. Then such waters as flow to the rising sun, must necessarily be clear, fragrant, soft, and delightful to drink, in such a city. For the sun in rising and shining upon them purifies them, by dispelling the vapors which generally prevail in the morning. The persons of the inhabitants are, for the most part, well colored and blooming, unless some disease counteract. The inhabitants have clear voices, and in temper and intellect are superior to those which are exposed to the north, and all the productions of the country in like manner are better. A city so situated resembles the spring as to moderation between heat and cold, and the diseases are few in number, and of a feeble kind, and bear a resemblance to the diseases which prevail in regions exposed to hot winds. The women there are very prolific, and have easy deliveries. Thus it is with regard to them.
6. But such cities as lie to the west, and which are sheltered from winds blowing from the east, and which the hot winds and the cold winds of the north scarcely touch, must necessarily be in a very unhealthy situation: in the first place the waters are not clear, the cause of which is, because the mist prevails commonly in the morning, and it is mixed up with the water and destroys its clearness, for the sun does not shine upon the water until he be considerably raised above the horizon. And in summer, cold breezes from the east blow and dews fall; and in the latter part of the day the setting sun particularly scorches the inhabitants, and therefore they are pale and enfeebled, and are partly subject to all the aforesaid diseases, but no one is peculiar to them. Their voices are rough and hoarse owing to the state of the air, which in such a situation is generally impure and unwholesome, for they have not the northern winds to purify it; and these winds they have are of a very humid character, such being the nature of the evening breezes. Such a situation of a city bears a great resemblance to autumn as regards the changes of the day, inasmuch as the difference between morning and evening is great. So it is with regard to the winds that are conducive to health, or the contrary.
7. And I wish to give an account of the other kinds of waters, namely, of such as are wholesome and such as are unwholesome, and what bad and what good effects may be derived from water; for water contributes much towards health. Such waters then as are marshy, stagnant, and belong to lakes, are necessarily hot in summer, thick, and have a strong smell, since they have no current; but being constantly supplied by rain-water, and the sun heating them, they necessarily want their proper color, are unwholesome and form bile; in winter, they become congealed, cold, and muddy with the snow and ice, so that they are most apt to engender phlegm, and bring on hoarseness; those who drink them have large and obstructed spleens, their bellies are hard, emaciated, and hot; and their shoulders, collar-bones, and faces are emaciated; for their flesh is melted down and taken up by the spleen, and hence they are slender; such persons then are voracious and thirsty; their bellies are very dry both above and below, so that they require the strongest medicines. This disease is habitual to them both in summer and in winter, and in addition they are very subject to dropsies of a most fatal character; and in summer dysenteries, diarrhoeas, and protracted quartan fevers frequently seize them, and these diseases when prolonged dispose such constitutions to dropsies, and thus prove fatal. These are the diseases which attack them in summer; but in winter younger persons are liable to pneumonia, and maniacal affections; and older persons to ardent fevers, from hardness of the belly. Women are subject to oedema and leucophlegmasiae; when pregnant they have difficult deliveries; their infants are large and swelled, and then during nursing they become wasted and sickly, and the lochial discharge after parturition does not proceed properly with the women. The children are particularly subject to hernia, and adults to varices and ulcers on their legs, so that persons with such constitutions cannot be long-lived, but before the usual period they fall into a state of premature old age. And further, the women appear to be with child, and when the time of parturition arrives, the fulness of the belly disappears, and this happens from dropsy of the uterus. Such waters then I reckon bad for every purpose. The next to them in badness are those which have their fountains in rocks, so that they must necessarily be hard, or come from a soil which produces thermal waters, such as those having iron, copper, silver, gold, sulphur, alum, bitumen, or nitre (soda) in them; for all these are formed by the force of heat. Good waters cannot proceed from such a soil, but those that are hard and of a heating nature, difficult to pass by urine, and of difficult evacuation by the bowels. The best are those which flow from elevated grounds, and hills of earth; these are sweet, clear, and can bear a little wine; they are hot in summer and cold in winter, for such necessarily must be the waters from deep wells. But those are most to be commended which run to the rising of the sun, and especially to the summer sun; for such are necessarily more clear, fragrant, and light. But all such as are selfish, crude, and hard, are not good for drink. But there are certain constitutions and diseases with which such waters agree when drunk, as I will explain presently. Their characters are as follows: the best are such as have their fountains to the east; the next, those between the summer risings and settings of the sun, and especially those to the risings; and third, those between the summer and winter settings; but the worst are those to the south, and the parts between the winter rising and setting, and those to the south are very bad, but those to the north are better. They are to be used as follows: whoever is in good health and strength need not mind, but may always drink whatever is at hand. But whoever wishes to drink the most suitable for any disease, may accomplish his purpose by attending to the following directions: To persons whose bellies are hard and easily burnt up, the sweetest, the lightest, and the most limpid waters will be proper; but those persons whose bellies are soft, loose, and pituitous, should choose the hardest, those kinds that are most crude, and the saltest, for thus will they be most readily dried up; for such waters as are adapted for boiling, and are of a very solvent nature, naturally loosen readily and melt down the bowels; but such as are intractable, hard, and by no means proper for boiling, these rather bind and dry up the bowels. People have deceived themselves with regard to salt waters, from inexperience, for they think these waters purgative, whereas they are the very reverse; for such waters are crude, and ill adapted for boiling, so that the belly is more likely to be bound up than loosened by them. And thus it is with regard to the waters of springs.
8. I will now tell how it is with respect to rain-water, and water from snow. Rain waters, then, are the lightest, the sweetest, the thinnest, and the clearest; for originally the sun raises and attracts the thinnest and lightest part of the water, as is obvious from the nature of salts; for the saltish part is left behind owing to its thickness and weight, and forms salts; but the sun attracts the thinnest part, owing to its lightness, and he abstracts this not only from the lakes, but also from the sea, and from all things which contain humidity, and there is humidity in everything; and from man himself the sun draws off the thinnest and lightest part of the juices. As a strong proof of this, when a man walks in the sun, or sits down having a garment on, whatever parts of the body the sun shines upon do not sweat, for the sun carries off whatever sweat makes its appearance; but those parts which are covered by the garment, or anything else, sweat, for the particles of sweat are drawn and forced out by the sun, and are preserved by the cover so as not to be dissipated by the sun; but when the person comes into the shade the whole body equally perspires, because the sun no longer shines upon it. Wherefore, of all kinds of water, these spoil the soonest; and rain water has a bad smell, because its particles are collected and mixed together from most objects, so as to spoil the soonest. And in addition to this, when attracted and raised up, being carried about and mixed with the air, whatever part of it is turbid and darkish is separated and removed from the other, and becomes cloud and mist, but the most attenuated and lightest part is left, and becomes sweet, being heated and concocted by the sun, for all other things when concocted become sweet. While dissipated then and not in a state of consistence it is carried aloft. But when collected and condensed by contrary winds, it falls down wherever it happens to be most condensed. For this is likely to happen when the clouds being carried along and moving with a wind which does not allow them to rest, suddenly encounters another wind and other clouds from the opposite direction: there it is first condensed, and what is behind is carried up to the spot, and thus it thickens, blackens, and is conglomerated, and by its weight it falls down and becomes rain.
And such cities as lie well to the sun and winds, and use good waters, feel these changes less, but such as use marshy and pooly waters, and lie well both as regards the winds and the sun, these all feel it more. And if the summer be dry, those diseases soon cease, but if rainy, they are protracted; and there is danger of any sore that there is becoming phagedenic from any cause; and lienteries and dropsies supervene at the conclusion of diseases; for the bowels are not readily dried up. And if the summer be rainy and southerly, and next the autumn, the winter must, of necessity, be sickly, and ardent fevers are likely to attack those that are phlegmatic, and more elderly than forty years, and pleurisies and peripneumonies those that are bilious. But if the summer is parched and northerly, but the autumn rainy and southerly, headache and sphacelus of the brain are likely to occur; and in addition hoarseness, coryza, coughs, and in some cases, consumption. But if the season is northerly and without water, there being no rain, neither after the Dogstar nor Arcturus; this state agrees best with those who are naturally phlegmatic, with those who are of a humid temperament, and with women; but it is most inimical to the bilious; for they become much parched up, and ophthalmies of a dry nature supervene, fevers both acute and chronic, and in some cases melancholy; for the most humid and watery part of the bile being consumed, the thickest and most acrid portion is left, and of the blood likewise, whence these diseases come upon them. But all these are beneficial to the phlegmatic, for they are thereby dried up, and reach winter not oppressed with humors, but with them dried up.
11. Whoever studies and observes these things may be able to foresee most of the effects which will result from the changes of the seasons; and one ought to be particularly guarded during the greatest changes of the seasons, and neither willingly give medicines, nor apply the cautery to the belly, nor make incisions there until ten or more days be past. Now, the greatest and most dangerous are the two solstices, and especially the summer, and also the two equinoxes, but especially the autumnal. One ought also to be guarded about the rising of the stars, especially of the Dogstar, then of Arcturus, and then the setting of the Pleiades; for diseases are especially apt to prove critical in those days, and some prove fatal, some pass off, and all others change to another form and another constitution. So it is with regard to them.
12. I wish to show, respecting Asia and Europe, how, in all respects, they differ from one another, and concerning the figure of the inhabitants, for they are different, and do not at all resemble one another. To treat of all would be a long story, but I will tell you how I think it is with regard to the greatest and most marked differences. I say, then, that Asia differs very much from Europe as to the nature of all things, both with regard to the productions of the earth and the inhabitants, for everything is produced much more beautiful and large in Asia; the country is milder, and the dispositions of the inhabitants also are more gentle and affectionate. The cause of this is the temperature of the seasons, because it lies in the middle of the risings of the sun towards the east, and removed from the cold (and heat), for nothing tends to growth and mildness so much as when the climate has no predominant quality, but a general equality of temperature prevails. It is not everywhere the same with regard to Asia, but such parts of the country as lie intermediate between the heat and the cold, are the best supplied with fruits and trees, and have the most genial climate, and enjoy the purest waters, both celestial and terrestrial. For neither are they much burnt up by the heat, nor dried up by the drought and want of rain, nor do they suffer from the cold; since they are well watered from abundant showers and snow, and the fruits of the season, as might be supposed, grow in abundance, both such as are raised from seed that has been sown, and such plants as the earth produces of its own accord, the fruits of which the inhabitants make use of, training them from their wild state and transplanting them to a suitable soil; the cattle also which are reared there are vigorous, particularly prolific, and bring up young of the fairest description; the inhabitants too, are well fed, most beautiful in shape, of large stature, and differ little from one another either as to figure or size; and the country itself, both as regards its constitution and mildness of the seasons, may be said to bear a close resemblance to the spring. Manly courage, endurance of suffering, laborious enterprise, and high spirit, could not be produced in such a state of things either among the native inhabitants or those of a different country, for there pleasure necessarily reigns. For this reason, also, the forms of wild beasts there are much varied. Thus it is, as I think, with the Egyptians and Libyans.
13. But concerning those on the right hand of the summer risings of the sun as far as the Palus Mæotis (for this is the boundary of Europe and Asia), it is with them as follows: the inhabitants there differ far more from one another than those I have treated of above, owing to the differences of the seasons and the nature of the soil. But with regard to the country itself, matters are the same there as among all other men; for where the seasons undergo the greatest and most rapid changes, there the country is the wildest and most unequal; and you will find the greatest variety of mountains, forests, plains, and meadows; but where the seasons do not change much there the country is the most even; and, if one will consider it, so is it also with regard to the inhabitants; for the nature of some is like to a country covered with trees and well watered; of some, to a thin soil deficient in water; of others, to fenny and marshy places; and of some again, to a plain of bare and parched land. For the seasons which modify their natural frame of body are varied, and the greater the varieties of them the greater also will be the differences of their shapes.
14. I will pass over the smaller differences among the nations, but will now treat of such as are great either from nature, or custom; and, first, concerning the Macrocephali. There is no other race of men which have heads in the least resembling theirs. At first, usage was the principal cause of the length of their head, but now nature cooperates with usage. They think those the most noble who have the longest heads. It is thus with regard to the usage: immediately after the child is born, and while its head is still tender, they fashion it with their hands, and constrain it to assume a lengthened shape by applying bandages and other suitable contrivances whereby the spherical form of the head is destroyed, and it is made to increase in length. Thus, at first, usage operated, so that this constitution was the result of force: but, in the course of time, it was formed naturally; so that usage had nothing to do with it; for the semen comes from all parts of the body, sound from the sound parts, and unhealthy from the unhealthy parts. If, then, children with bald heads are born to parents with bald heads; and children with blue eyes to parents who have blue eyes; and if the children of parents having distorted eyes squint also for the most part; and if the same may be said of other forms of the body, what is to prevent it from happening that a child with a long head should be produced by a parent having a long head? But now these things do not happen as they did formerly, for the custom no longer prevails owing to their intercourse with other men. Thus it apppears to me to be with regard to them.
20. I will give you a strong proof of the humidity (laxity?) of their constitutions. You will find the greater part of the Scythians, and all the Nomades, with marks of the cautery on their shoulders, arms, wrists, breasts, hip-joints, and loins, and that for no other reason but the humidity and flabbiness of their constitution, for they can neither strain with their bows, nor launch the javelin from their shoulder owing to their humidity and atony: but when they are burnt, much of the humidity in their joints is dried up, and they become better braced, better fed, and their joints get into a more suitable condition. They are flabby and squat at first, because, as in Egypt, they are not swathed (?); and then they pay no attention to horsemanship, so that they may be adepts at it; and because of their sedentary mode of life; for the males, when they cannot be carried about on horseback, sit the most of their time in the wagon, and rarely practise walking, because of their frequent migrations and shiftings of situation; and as to the women, it is amazing how flabby and sluggish they are. The Scythian race are tawny from the cold, and not from the intense heat of the sun, for the whiteness of the skin is parched by the cold, and becomes tawny.
21. It is impossible that persons of such a constitution could be prolific, for, with the man, the sexual desires are not strong, owing to the laxity of his constitution, the softness and coldness of his belly, from all which causes it is little likely that a man should be given to venery; and besides, from being jaded by exercise on horseback, the men become weak in their desires. On the part of the men these are the causes; but on that of the women, they are embonpoint and humidity; for the womb cannot take in the semen, nor is the menstrual discharge such as it should be, but scanty and at too long intervals; and the mouth of the womb is shut up by fat and does not admit the semen; and, moreover, they themselves are indolent and fat, and their bellies cold and soft. From these causes the Scythian race is not prolific. Their female servants furnish a strong proof of this; for they no sooner have connection with a man than they prove with child, owing to their active course of life and the slenderness of body.
22. And, in addition to these, there are many eunuchs among the Scythians, who perform female work, and speak like women. Such persons are called effeminates. The inhabitants of the country attribute the cause of their impotence to a god, and venerate and worship such persons, every one dreading that the like might befall himself; but to me it appears that such affections are just as much divine as all others are, and that no one disease is either more divine or more human than another, but that all are alike divine, for that each has its own nature, and that no one arises without a natural cause. But I will explain how I think that the affection takes its rise. From continued exercise on horseback they are seized with chronic defluxions in their joints (kedmata) owing to their legs always hanging down below their horses; they afterwards become lame and stiff at the hip-joint, such of them, at least, as are severely attacked with it. They treat themselves in this way: when the disease is commencing, they open the vein behind either ear, and when the blood flows, sleep, from feebleness, seizes them, and afterwards they awaken, some in good health and others not. To me it appears that the semen is altered by this treatment, for there are veins behind the ears which, if cut, induce impotence; now, these veins would appear to me to be cut. Such persons afterwards, when they go in to women and cannot have connection with them, at first do not think much about it, but remain quiet; but when, after making the attempt two, three, or more times, they succeed no better, fancying they have committed some offence against the god whom they blame for the affection, they put on female attire, reproach themselves for effeminacy, play the part of women, and perform the same work as women do. This the rich among the Scythians endure, not the basest, but the most noble and powerful, owing to their riding on horseback; for the poor are less affected, as they do not ride on horses. And yet, if this disease had been more divine than the others, it ought not to have befallen the most noble and the richest of the Scythians alone, but all alike, or rather those who have little, as not being able to pay honors to the gods, if, indeed, they delight in being thus rewarded by men, and grant favors in return; for it is likely that the rich sacrifice more to the gods, and dedicate more votive offerings, inasmuch as they have wealth, and worship the gods; whereas the poor, from want, do less in this way, and, moreover, upbraid the gods for not giving them wealth, so that those who have few possessions were more likely to bear the punishments of these offences than the rich. But, as I formerly said, these affections are divine just as much as others, for each springs from a natural cause, and this disease arises among the Scythians from such a cause as I have stated. But it attacks other men in like manner, for whenever men ride much and very frequently on horseback, then many are affected with rheums in the joints, sciatica, and gout, and they are inept at venery. But these complaints befall the Scythians, and they are the most impotent of men for the aforesaid causes, and because they always wear breeches, and spend the most of their time on horseback, so as not to touch their privy parts with the hand; and from the cold and fatigue they forget the sexual desire, and do not make the attempt until after they have lost their virility. Thus it is with the race of the Scythians.
23. The other races in Europe differ from one another, both as to stature and shape, owing to the changes of the seasons, which are very great and frequent, and because the heat is strong, the winters severe, and there are frequent rains, and again protracted droughts, and winds, from which many and diversified changes are induced. These changes are likely to have an effect upon generation in the coagulation of the semen, as this process cannot be the same in summer as in winter, nor in rainy as in dry weather; wherefore, I think, that the figures of Europeans differ more than those of Asiatics; and they differ very much from one another as to stature in the same city; for vitiations of the semen occur in its coagulation more frequently during frequent changes of the seasons, than where they are alike and equable. And the same may be said of their dispositions, for the wild, and unsociable, and the passionate occur in such a constitution; for frequent excitement of the mind induces wildness, and extinguishes sociableness and mildness of disposition, and therefore I think the inhabitants of Europe more courageous than those of Asia; for a climate which is always the same induces indolence, but a changeable climate, laborious exertions both of body and mind; and from rest and indolence cowardice is engendered, and from laborious exertions and pains, courage. On this account the inhabitants of Europe are more warlike than the Asiatics, and also owing to their institutions, because they are not governed by kings like the latter, for where men are governed by kings there they must be very cowardly, as I have stated before; for their souls are enslaved, and they will not willingly, or readily undergo dangers in order to promote the power of another; but those that are free undertake dangers on their own account, and not for the sake of others; they court hazard and go out to meet it, for they themselves bear off the rewards of victory, and thus their institutions contribute not a little to their courage.
Such is the general character of Europe and Asia.
24. And there are in Europe other tribes, differing from one another in stature, shape, and courage: the differences are those I formerly mentioned, and will now explain more clearly. Such as inhabit a country which is mountainous, rugged, elevated, and well watered, and where the changes of the seasons are very great, are likely to have great variety of shapes among them, and to be naturally of an enterprising and warlike disposition; and such persons are apt to have no little of the savage and ferocious in their nature; but such as dwell in places which are low-lying, abounding in meadows and ill ventilated, and who have a larger proportion of hot than of cold winds, and who make use of warm waters—these are not likely to be of large stature nor well proportioned, but are of a broad make, fleshy, and have black hair; and they are rather of a dark than of a light complexion, and are less likely to be phlegmatic than bilious; courage and laborious enterprise are not naturally in them, but may be engendered in them by means of their institutions. And if there be rivers in the country which carry off the stagnant and rain water from it, these may be wholesome and clear; but if there be no rivers, but the inhabitants drink the waters of fountains, and such as are stagnant and marshy, they must necessarily have prominent bellies and enlarged spleens. But such as inhabit a high country, and one that is level, windy, and well-watered, will be large of stature, and like to one another; but their minds will be rather unmanly and gentle. Those who live on thin, ill-watered, and bare soils, and not well attempered in the changes of the seasons, in such a country they are likely to be in their persons rather hard and well braced, rather of a blond than a dark complexion, and in disposition and passions haughty and self-willed. For, where the changes of the seasons are most frequent, and where they differ most from one another, there you will find their forms, dispositions, and nature the most varied. These are the strongest of the natural causes of difference, and next the country in which one lives, and the waters; for, in general, you will find the forms and dispositions of mankind to correspond with the nature of the country; for where the land is fertile, soft, and well-watered, and supplied with waters from very elevated situations, so as to be hot in summer and cold in winter, and where the seasons are fine, there the men are fleshy, have ill-formed joints, and are of a humid temperament; they are not disposed to endure labor, and, for the most part, are base in spirit; indolence and sluggishness are visible in them, and to the arts they are dull, and not clever nor acute. When the country is bare, not fenced, and rugged, blasted by the winter and scorched by the sun, there you may see the men hardy, slender, with well-shaped joints, well-braced, and shaggy; sharp industry and vigilance accompany such a constitution; in morals and passions they are haughty and opinionative, inclining rather to the fierce than to the mild; and you will find them acute and ingenious as regards the arts, and excelling in military affairs; and likewise all the other productions of the earth corresponding to the earth itself. Thus it is with regard to the most opposite natures and shapes; drawing conclusions from them, you may judge of the rest without any risk of error.
Bu metin neden önemli
Havalar, Sular ve Yerler, Hipokrates külliyatında hekime iklimin, mevsimlerin, rüzgârların, suların ve toprağın hastalıklarla ilişkisini anlatan eserdir. Metnin ilk bölümü hekimin yabancı bir şehre geldiğinde neleri araştırması gerektiğini sıralar. Sonraki bölümler yerleşim yerlerine göre hastalıkları, ardından Asya ve Avrupa halklarının yapısını ve karakterini anlatır. Antik tıbbın çevre ve insan tabiatı arasında kurduğu ilişkiyi doğrudan gösterir.
Bu eser Ezoterik Tıp Koleksiyonu'nun parçasıdır →
- Kaynak eser
- Hippocrates, Airs, Waters, and Places, The Genuine Works of Hippocrates içinde, Francis Adams çevirisi
- Neşir
- MÖ 5.-4. yüzyıl / Adams çevirisi
- Konum
- Eserin tamamı, 1-24. bölümler
- Çeviren
- Şira Nur Uysal
- Dijital nüsha
- Internet Archive
Uysal, Ş. N. (Çev.). (2026). Hipokrates, Havalar, Sular ve Yerler. Kadim Kütüphane. https://kadimkutuphane.com/hipokrates-havalar-sular-yerler-hekimin-arastirmasi@misc{kk_hipokrates_havalar_sular_yerler_hekimin_,
author = {Uysal, Şira Nur},
title = {{Hipokrates, Havalar, Sular ve Yerler}},
year = {2026},
publisher = {Kadim Kütüphane},
url = {https://kadimkutuphane.com/hipokrates-havalar-sular-yerler-hekimin-arastirmasi},
note = {Türkçe çeviri, özgün eser: Hipokrates},
}Yeni metinlerden ilk sen haberdar ol
Tam çeviriler, PDF'ler ve yeni eklenen kaynaklar hazırlandıkça e-postana düşsün.
