Gnostik Çarmıh: Işıktan Haç ve İsa'nın Dansı

HAÇ GÖRÜMÜ

1. Ve bunları bizimle birlikte dans ettikten sonra, ey Sevgili, Rab dışarı çıktı. Biz ise, kendimizden geçmiş yahut uykudan uyandırılmış gibi, her birimiz ayrı bir yöne kaçtık. (Metin, İsa'nın müritleriyle daire olup ilahi söyleyerek dans ettiği sahnenin hemen ardından başlar; o dans ayrı bir parça olarak korunmuştur. Burada «dans etmek» mecaz değildir: Çile, müritlere anlatılmaz, oynanır ve onlara oynatılır. Ayinsel bir temsildir.)

2. Ben ise, O'nun çilesinin başlangıcını gördüğüm hâlde sonuna dek duramadım, lâkin olup bitene ağlayarak Zeytin Dağı'na kaçtım.

3. Ve O çarmıh ağacına asıldığında, günün altıncı saatinde bütün yeryüzünü karanlık kapladı.
Ve Rabbim Mağara'nın ortasında durdu, orayı ışıkla doldurdu ve dedi ki: (Anlatı burada kanonik İncillerle bilerek çatallanır: Kalabalık Golgota'da bir infaz görürken, Yuhanna aynı anda Zeytin Dağı'ndaki bir mağarada Rab'le konuşmaktadır. Altıncı saatteki karanlık ise Sinoptik anlatıdan alınmış ortak bir ayrıntıdır. Gnostik metin dışarıdaki olayı yalanlamaz; onu içerideki hakikatin dış perdesi sayar.)

4. «Yuhanna, aşağıdaki kalabalık için, Yeruşalim'de çarmıha gerilmekteyim, mızraklarla ve kamışlarla delinmekteyim, bana içmem için sirke ve ödağacı verilmektedir. Sana ise şimdi konuşuyorum; söylediğime kulak ver. Bu Dağ'a çıkasın diye yüreğine koyan bendim, tâ ki müridin Üstat'tan, insanın Tanrı'dan öğrenmesi gerekeni işitesin.»

5. Ve böyle söyledikten sonra bana dikilmiş bir Işıktan Haç gösterdi; Haç'ın çevresinde uçsuz bir kalabalık vardı, hepsi tek bir biçimde ve birbirinin benzeri görünüşteydi; Haç'ın içinde ise tek bir biçimi olmayan başka bir kalabalık vardı.

6. Ve Rabbin kendisini Haç'ın üstünde gördüm. Lâkin O'nun hiçbir şekli yoktu, yalnızca bir ses gibiydi — hem de alışkın olduğumuz şu ses değil, kendine mahsus, iyilik saçan ve gerçekten Tanrı'dan olan bir ses. Bana şöyle diyordu:

7. «Yuhanna, o şeyleri Benden işitecek biri elbet gerek; zira işitecek birini özlüyorum.

8. «Bu Işıktan Haç, sizin uğrunuza Benim tarafımdan kimi zaman Söz (Logos), kimi zaman Zihin, kimi zaman İsa, kimi zaman Mesih, kimi zaman Kapı, kimi zaman Yol, kimi zaman Ekmek, kimi zaman Tohum, kimi zaman Diriliş, kimi zaman Oğul, kimi zaman Baba, kimi zaman Ruh, kimi zaman Hayat, kimi zaman Hakikat, kimi zaman İman, kimi zaman İnayet diye adlandırılır.

9. «Şimdi bunlar, insanlara dönük olarak [söylenen adlardır]; lâkin kendisi hakikatte ne ise, kendi anlamıyla kendine göre ne ise ve Bize bildirildiği hâliyle ne ise, [o] her şeyin sınırlanması (yahut hudutlandırılması), yani sabit olan şeylerin kararsız olanlardan ayrılıp pekiştirilmiş zorunluluğu ve Bilgelik'in «uyumu»dur. (Işıktan Haç — Yunancası Stauros — burada bir işkence aleti değil, kozmik bir ayırıcı ve sınır ilkesidir: Yukarıyı aşağıdan, kalıcıyı geçiciyi ayıran, aynı anda hepsini bir arada tutan hudut. Valentinusçu metinlerde de Stauros/Horos, Doluluk'un çevresini çeviren sınır olarak geçer.)

10. «Ve o, «uyum» içindeki Bilgelik olduğundan, Sağ'da olanlar ve Sol'da olanlar vardır — kudretler, yetkeler, başkanlıklar ve daimonlar, enerjiler, tehditler, gazap güçleri, iftiralar — ve bir de oluş içindeki şeylerin kendisinden çıkıp geldiği Aşağı Kök. («Sağ» ile «Sol» ahlâkî bir iyi-kötü ayrımından çok, Haç'ın iki yanına dizilmiş kozmik kuvvet düzenlerini imler; ikisi birlikte bir gerilim, yani «uyum» meydana getirir.)

11. «İşte bu, Söz (Logos) eliyle her şeyi «çapraz kirişleyen» Haç'tır — aynı anda hem oluştan gelen şeyleri ve onun altındakileri [yukarıdakilerden] ayırır, hem de hepsini tek bir şeye toplayıp sıkıştırır. («Çapraz kirişlemek» garip durabilir; Yunanca fiil, bir yapının kirişlerini çaprazlama geçirip bağlamak anlamındadır. Kastedilen, evrenin dokusunu bir arada tutan çarpı biçimli örgüdür — Platon'un Timaios'unda evren ruhunun X biçiminde çaprazlanması imgesiyle akrabadır.)

12. «Lâkin bu, buradan aşağı indiğinde göreceğin tahta haç değildir; Ben de o haçın üzerindeki kimse değilim — [Ben] ki şimdi beni görmüyorsun, yalnızca bir ses işitiyorsun.

13. «Ben olmadığım şey sanıldım, birçokları için de olduğum şey olarak görülmedim; hayır, Bana yakışmayan, aşağılık başka bir ad takacaklar. Şu hâlde Dinlenme Yeri nasıl ne görülür ne de dile getirilirse, onun Rabbi olan Ben çok daha ziyade ne görülürüm [ne de dile getirilirim].

14. «Şimdi Haç'ın çevresindeki tek görünüşlü kalabalık, Aşağı Tabiat'tır. Haç'ın içinde gördüklerine gelince, eğer onların da tek bir biçimi yoksa, [bunun sebebi] aşağı inmiş Olan'ın bütün Soyu'nun (yahut her bir Uzvu'nun) henüz bir araya toplanmamış olmasıdır. (Yunanca sözcük hem «soy/cins» hem de «uzuv» okumasına açıktır; Mead ikisini de vermiştir. El yazması bu ciltteki birçok yerde bozuktur ve köşeli parantez içindeki eklemeler çevirmenin tamamlamalarıdır — çeviri eksikliği değil, kaynağın kendi durumudur.)

15. «Fakat Yukarı Tabiat, evet, Sesime itaat ederek Bana gelmekte olan Soy yukarı alındığında, o vakit şimdi Beni dinleyen sen, o olacaksın; ve o artık şimdi olduğu şey olmayacak, lâkin Benim şimdi olduğum gibi onların üstünde olacak.

16. «Zira sen kendine Benim diyesiye dek, Ben olduğum şey değilim. Lâkin Beni dinlersen, işiterek sen de Benim olduğum gibi olacaksın; ve sen kendimle birlikte Benim olduğum gibi [olduğunda], Ben de bir zamanlar olduğum şey olacağım; zira sen bundansın.

17. «Şu hâlde çoğunluğa aldırma, sırrın dışında kalanları da az bir şey say; zira bil ki Ben bütünüyle Baba ile birlikteyim ve Baba Benimle.

18. «Öyleyse Benim hakkımda söyleyecekleri şeylerin hiçbirini çekmedim; hayır, sana ve ötekilere dans ederek gösterdiğim o Çile'nin dahi bir sır diye anılmasını isterim. (Metnin kilit cümlesi: Çile, bir tarih parçası olmaktan çok, ayin içinde tekrarlanan ve mürit tarafından bizzat oynanan bir gizemdir.)

19. «Sen ne isen onu görüyorsun; sana gösterdiğim buydu. Lâkin Ben ne isem, bunu yalnız Ben bilirim, [ve] başka kimse bilmez.

20. «Şu hâlde Benim olanı saklamama izin ver; lâkin senin olanı Benim aracılığımla gör. Beni gerçekte olduğum gibi görmek mümkün değildir dedim; ancak [Bana] akraba olduğun (yahut aynı Soy'dan geldiğin) ölçüde tanıyabileceğin şeyi görebilirsin.

21. «Acı çektiğimi işitiyorsun; oysa acı çekmedim: Acı çekmediğimi; oysa acı çektim. Delindiğimi; oysa vurulmadım. Asıldığımı; oysa asılmadım. Benden kan aktığını; oysa akmadı. Tek sözle, Benim hakkımda söyledikleri şeyler bende yoktu; söylemedikleri şeyleri ise çektim. Şimdi bunların ne olduğunu senin için bilmeceye çevireceğim; zira biliyorum ki anlayacaksın. (Bu paradoks dizisi bir çelişki değil, iki düzlemin üst üste bindirilmesidir: Bedende olan biten ile Söz'de olan biten aynı cümlede söylenir. İkinci yüzyıl kilise yazarları bu tür pasajları «doketizm», yani İsa'nın bedeninin görünüşten ibaret sayılması diye suçlamıştır; metnin kendisi ise mesele olarak bedeni değil, kimin çektiğini tartışmaktadır.)

22. «Öyleyse Bende bir Söz'ün (Logos'un) öldürülmesini, bir Söz'ün delinmesini, bir Söz'ün kanını, bir Söz'ün yaralanmasını, bir Söz'ün asılmasını, bir Söz'ün çilesini, bir Söz'ün çivilenmesini (yahut bir araya getirilmesini), bir Söz'ün ölümünü anla.

23. «Ve böyle konuşurken insanı ayırıyorum. Şu hâlde önce Söz'ü anla, sonra Rabbi anlayacaksın; ve ancak üçüncü sırada insanı ve onun ne çektiğini.»

24. Ve bunları ve O'nun kendi istediği gibi söylemeyi beceremeyeceğim başka şeyleri bana söyledikten sonra, kalabalıktan hiç kimse O'nu görmeksizin yukarı alındı.

25. Ve aşağı indiğimde, O'nun hakkında ne yaptıklarını bana anlattıklarında hepsine güldüm; içimde yalnızca şu [hakikate] sımsıkı sarılmıştım: Rab her şeyi simgesel olarak ve insanın dönüşü ile kurtuluşu için [kendi] tedbirince tertip etmişti.