Saadet Kimyası: Nefsini Bilen Rabbini Bilir

Nefsin bilgisi, Tanrı bilgisinin anahtarıdır; nitekim şöyle denmiştir: "Kendini bilen, Tanrı'yı bilir." Kur'an'da da şöyle yazılıdır: "Onlara, hakikatin kendilerine açık olması için, hem dış dünyada hem kendi nefislerinde ayetlerimizi göstereceğiz." Sana kendinden daha yakın hiçbir şey yoktur; kendini bilmiyorsan, başka bir şeyi nasıl bilebilirsin? "Kendimi biliyorum" derken kastettiğin şey yalnızca dış görünüşün, bedenin, yüzün, uzuvların ve benzeriyse, böyle bir bilgi Tanrı bilgisinin anahtarı olamaz. İçindeki bilgin de yalnızca acıktığında yemek yediğini, öfkelendiğinde birine saldırdığını fark etmekten ibaretse, bu yolda ileri gidemezsin; çünkü hayvanlar da bunda seninle ortaktır. Gerçek nefis bilgisi şunları bilmekten ibarettir: Kendinde ne olduğunu ve nereden geldiğini; nereye gittiğini ve bir süreliğine burada bulunma amacının ne olduğunu; gerçek saadetinin ve felaketinin neyde bulunduğunu bilmek. Vasıflarının kimi hayvanlara, kimi şeytanlara, kimi de meleklere aittir; bu vasıflardan hangisinin arızi, hangisinin özsel olduğunu bulman gerekir. Bunu bilmedikçe gerçek saadetinin nerede olduğunu göremezsin. Hayvanların işi yemek, uyumak ve dövüşmektir; eğer bir hayvansan, kendini bu işlerle meşgul et. Şeytanların işi fesat çıkarmak, hile ve aldatmadır; onlardan isen, onların işini yap. Melekler Tanrı'nın güzelliğini seyreder ve hayvani vasıflardan tamamen arınmıştır; melek tabiatlıysan, o zaman aslına doğru çabala ki Yüceler Yücesi'ni bilip seyredebilesin ve şehvet ile öfkenin esaretinden kurtulabilesin. Ayrıca şu iki hayvani içgüdüyle neden yaratıldığını da keşfetmelisin: seni boyunduruk altına alıp esir etsinler diye mi, yoksa sen onları boyunduruk altına alıp yükselişinde birini bineğin, ötekini silahın kılasın diye mi?

Nefis bilgisine giden ilk adım, kendinin beden denen bir dış şekilden ve kalp ya da ruh denen bir iç varlıktan oluştuğunu bilmektir. "Kalp" derken bedenimizin solunda duran et parçasını kastetmiyorum; bütün diğer melekeleri kendi araçları ve hizmetkârları olarak kullanan şeyi kastediyorum. Gerçekte bu, görünen âleme değil görünmeyen âleme aittir ve bu dünyaya, bir tüccarın ticaret için yabancı bir ülkeyi ziyaret etmesi gibi gelmiştir; yakında kendi vatanına dönecektir. Tanrı bilgisinin anahtarı, işte bu varlığın ve onun vasıflarının bilgisidir.

Kalbin ya da ruhun hakikatine dair bir fikir, insanın gözlerini kapatıp kendi benliği dışında her şeyi unutmasıyla elde edilebilir. Böylece o benliğin sonsuzluğuna dair de bir sezgi kazanır. Ne var ki ruhun özüne fazla yakından nüfuz etmek Şeriat tarafından yasaklanmıştır. Kur'an'da şöyle yazılıdır: "Sana ruh hakkında soru sorarlar. De ki: Ruh, Rabbimin emrinden bir iştir." Ruh hakkında bilinen şu kadarıdır: O, hükümler âlemine ait, bölünmez bir özdür ve ezelî değil, yaratılmıştır. Ruhun tam felsefi bilgisi, din yolunda yürümenin zorunlu bir ön koşulu değildir; bilakis bu yolda nefis terbiyesinin ve sebatın bir sonucu olarak gelir; nitekim Kur'an'da şöyle buyrulur: "Bizim uğrumuzda cehd edenleri, elbette kendi yollarımıza eriştiririz."

Nefis ve Tanrı bilgisinin elde edildiği bu ruhsal mücadeleyi yürütmek için beden bir krallığa, ruh onun kralına, çeşitli duyular ve melekeler ise bir orduya benzetilebilir. Akıl vezir ya da başvezir, şehvet vergi tahsildarı, öfke ise emniyet görevlisi olarak adlandırılabilir. Şehvet, vergi toplama kisvesi altında sürekli kendi hesabına yağmaya meyillidir; kin ise daima sertliğe ve aşırı şiddete eğilimlidir. Vergi tahsildarı ile emniyet görevlisinin ikisi de krala gereğince tabi kılınmalı, fakat öldürülmemeli ya da kovulmamalıdır; çünkü ikisinin de yerine getirmesi gereken kendi işlevleri vardır. Ama şehvet ve kin akla galip gelirse, ruhun yıkımı kaçınılmaz olarak gerçekleşir. Alt melekelerinin üsttekilere hükmetmesine izin veren bir ruh, bir meleği bir köpeğin gücüne ya da bir Müslümanı bir kâfirin zulmüne teslim eden kimse gibidir. Şeytani, hayvani ya da melek vasıflarının geliştirilmesi, kendilerine karşılık gelen karakterlerin oluşmasıyla sonuçlanır; bunlar Kıyamet Günü'nde görünür şekiller hâlinde ortaya çıkacaktır: şehvet düşkünleri domuz, yırtıcılar köpek ve kurt, temiz olanlar ise melek suretinde belirecektir. Ahlaki terbiyenin amacı, kalbi şehvetin ve kinin pasından arındırıp, tıpkı berrak bir ayna gibi Tanrı'nın nurunu yansıtır hale getirmektir.

Burada biri şöyle bir itirazda bulunabilir: "Ama insan melek vasıflarının yanı sıra hayvani ve şeytani vasıflarla da yaratılmışsa, ikincilerin sadece arızi ve geçici olduğunu, oysa birincilerin onun gerçek özünü oluşturduğunu nereden bilelim?" Buna şöyle cevap veririm: Her yaratığın özü, onda en yüksek ve ona has olan şeyde aranmalıdır. Nitekim at da eşek de yük taşıyan hayvanlardır, fakat atın eşeğe üstünlüğü savaşta kullanılmaya elverişli olmasındadır. Bunda başarısız olursa, yük taşıyan hayvanlar mertebesine düşer. İnsan için de durum böyledir: Onda en yüksek meleke, kendisini Tanrı'yı seyretmeye elverişli kılan akıldır. Bu, insanda baskın gelirse, öldüğünde şehvet ve kin eğilimlerinin tümünü geride bırakır ve meleklerle birlikte olmaya ehil hale gelir. Sırf hayvani vasıfları bakımından insan pek çok hayvandan aşağıdadır, fakat akıl onu bunlara üstün kılar; nitekim Kur'an'da şöyle yazılıdır: "Yeryüzündeki her şeyi insana boyun eğdirdik." Fakat alt eğilimleri galip gelmişse, ölümden sonra da gözü daima yeryüzüne dönük kalacak ve dünyevi zevkleri özleyecektir.

İnsandaki akıllı ruh, hem bilgi hem de güç bakımından harikalarla doludur. Onun sayesinde insan sanatlara ve bilimlere hâkim olur, bir anda yeryüzünden göğe çıkıp yeniden geri dönebilir, gökleri haritalandırıp yıldızlar arasındaki mesafeleri ölçebilir. Yine onun sayesinde denizden balığı, havadan kuşu çekip çıkarabilir; fili, deveyi, atı kendi hizmetine boyun eğdirebilir. Beş duyusu, dış dünyaya açılan beş kapı gibidir; fakat daha da hayret vericisi, kalbinde ruhlar âleminin görünmeyen dünyasına açılan bir penceresi vardır. Duyu yollarının kapandığı uyku halinde bu pencere açılır ve insan görünmeyen âlemden izlenimler, kimi zaman da geleceğe dair sezgiler alır. Kalbi o zaman Kader Levhası'nda yazılanı yansıtan bir ayna gibidir. Fakat uyku halinde bile dünyevi düşünceler bu aynayı bulandırır, öyle ki aldığı izlenimler net olmaz. Ölümden sonra ise bu düşünceler silinir ve şeyler çıplak hakikatleriyle görülür; böylece Kur'an'daki şu söz gerçekleşir: "Senin perdeni kaldırdık, bugün gözün keskindir."

Kalpte görünmeyene doğru açılan bu pencere, herhangi bir duyu kanalından geçmeksizin zihinde sezgilerin fışkırdığı, peygamberlik ilhamına yaklaşan hallerde de meydana gelir. İnsan bedensel şehvetlerden ne kadar arınır ve zihnini Tanrı'ya ne kadar yoğunlaştırırsa, bu sezgilerin o kadar farkında olur. Bunların farkında olmayanların, onların gerçekliğini inkâr etmeye hakkı yoktur.

Bu tür sezgiler yalnızca peygamberlik mertebesindekilere has da değildir. Demir yeterince cilalanınca nasıl bir aynaya dönüşebiliyorsa, herhangi bir zihin de gerektiği gibi terbiye edildiğinde bu tür izlenimleri alabilir hale gelir. Peygamber'in şu sözüyle işaret ettiği hakikat de budur: "Her çocuk İslam'a yatkın bir fıtratla doğar; sonra ana babası onu Yahudi, Hristiyan ya da yıldıza tapan biri yapar." Her insan, bilincinin derinliklerinde "Ben sizin Rabbiniz değil miyim?" sorusunu duymuş ve ona "Evet" diye cevap vermiştir. Fakat bazı kalpler, pas ve kirle öylesine kirlenmiş aynalar gibidir ki net bir yansıma vermezler; oysa peygamberlerin ve velilerin kalpleri — onlar da "bizim gibi tutkulara sahip" insanlar olsa da — ilahi izlenimlere karşı son derece duyarlıdır.

İnsan ruhu, yaratılmışlar arasında en üst mertebeyi yalnızca edinilmiş ve sezgisel bilgisi sayesinde değil, gücü sayesinde de tutar. Melekler unsurlara nasıl başkanlık ediyorsa, ruh da bedenin uzuvlarına öyle hükmeder. Özel bir güç derecesine ulaşan ruhlar yalnız kendi bedenlerine değil, başkalarınınkine de hükmeder. Hasta birinin iyileşmesini isterlerse iyileşir, sağlıklı birinin hastalanmasını isterlerse hastalanır ya da bir kişinin yanlarına gelmesini isterlerse o kişi onlara gelir. Bu güçlü ruhların ürettiği etkiler iyi ya da kötü oluşuna göre mucize ya da büyü diye adlandırılır. Bu ruhlar sıradan insanlardan üç şekilde ayrılır: birincisi, başkalarının ancak rüyada gördüğünü onlar uyanıkken görür; ikincisi, başkalarının iradesi yalnızca kendi bedenlerini etkilerken, onlar irade güçleriyle kendi bedenleri dışındaki bedenleri de hareket ettirebilir; üçüncüsü, başkalarının zahmetli bir öğrenmeyle edindiği bilgi, onlara sezgi yoluyla gelir.

Kuşkusuz bu üçü, onları sıradan insanlardan ayıran tek belirtiler değildir, yalnızca bizim kavrayabildiğimiz belirtilerdir. Tanrı'nın hakiki tabiatını Tanrı'dan başka kimse bilmediği gibi, bir peygamberin hakiki tabiatını da ancak bir peygamber bilir. Buna şaşmamak gerekir; gündelik hayatta da kulağı ritim ve ahenge duyarsız birine şiirin cazibesini, tam kör birine renklerin ihtişamını anlatmanın imkânsız olduğunu görürüz. Salt yetersizliğin ötesinde, ruhsal hakikate ulaşmanın önünde başka engeller de vardır. Bunlardan biri, dışarıdan edinilmiş bilgidir. Bir mecaz kullanacak olursak, kalp bir kuyuya, beş duyu ise ona durmadan su taşıyan beş dereye benzetilebilir. Kalbin gerçek içeriğini bulabilmek için bu derelerin bir süreliğine olsun durdurulması ve getirdikleri tortunun kuyudan temizlenmesi gerekir. Başka bir deyişle, saf ruhsal hakikate ulaşacaksak, dışsal süreçlerle edinilmiş ve çoğu zaman dogmatik bir önyargıya dönüşen bilgiyi bir süreliğine bir kenara bırakmamız gerekir.

Tam tersi bir hata da, Sufi öğretmenlerden kapıp yakaladıkları birkaç sözü tekrarlayarak bütün bilgiyi kötüleyip duran yüzeysel kimseler tarafından yapılır. Bu, simyada mahir olmayan birinin ortalıkta "Simya altından üstündür" deyip gezmesi ve kendisine altın sunulduğunda onu reddetmesi gibidir. Simya gerçekten de altından üstündür, fakat gerçek simyacılar çok nadirdir; gerçek Sufiler de öyle. Tasavvuftan yalnızca yüzeysel bir tat almış olan kimse, bir âlimden üstün değildir; tıpkı simyada birkaç deneme yapmış birinin, zengin bir adamı hor görmeye hakkı olmadığı gibi.

Meseleye bakan herkes, saadetin zorunlu olarak Tanrı bilgisine bağlı olduğunu görecektir. Her melekemiz, yaratıldığı amaç neyse ondan haz alır: şehvet arzuyu gerçekleştirmekten, öfke intikam almaktan, göz güzel şeyleri görmekten, kulak ahenkli sesleri duymaktan haz alır. İnsan ruhunun en yüksek işlevi hakikati idrak etmektir; bu yüzden özel hazzını da bunda bulur. Satranç öğrenmek gibi önemsiz konularda bile bu böyledir ve edinilen bilginin konusu ne kadar yüksekse haz da o kadar büyük olur. Bir kimse bir başvezirin güvenini kazanmaktan hoşnut olur, fakat kralın kendisini yakınına alıp devlet sırlarını açması ne büyük bir haz olurdu!

Bilgisiyle yıldızları haritalayıp seyirlerini betimleyebilen bir gökbilimci, bilgisinden bir satranç oyuncusundan daha fazla haz alır. Öyleyse Tanrı'dan daha yüksek hiçbir şey olmadığına göre, O'nun hakiki bilgisinden doğan haz ne kadar büyük olmalıdır!

Bu bilgiye duyduğu arzuyu yitirmiş bir kimse, sağlıklı yiyeceğe iştahını kaybetmiş ya da ekmek yemek yerine toprak yemeyi tercih eden biri gibidir. Bedensel bütün iştahlar, kullandıkları organlarla birlikte ölümde yok olur, fakat ruh ölmez ve sahip olduğu Tanrı bilgisini korur; hatta onu artırır.

Tanrı bilgimizin önemli bir bölümü, bize Yaratıcı'nın kudretini, hikmetini ve sevgisini açığa vuran kendi bedenimizi incelemek ve üzerinde tefekkür etmekten doğar. O'nun kudreti, sırf bir damladan insanın harika yapısını inşa etmiş olmasında; hikmeti, bu yapının inceliklerinde ve parçalarının birbirine uyumunda; sevgisi ise yalnızca karaciğer, kalp ve beyin gibi varlık için kesinlikle zorunlu organları değil, el, ayak, dil ve göz gibi kesinlikle zorunlu olmayan organları da bahşetmiş olmasında görünür. Bunlara ek olarak, süs olarak saçın karalığını, dudakların kırmızılığını ve kaşların kıvrımını da eklemiştir.

İnsana, kendi içinde küçük bir dünya olduğu için gerçekten de "mikrokozmos" denmiştir; bedeninin yapısı yalnızca doktor olmak isteyenler tarafından değil, Tanrı'yı daha yakından tanımak isteyenler tarafından da incelenmelidir; tıpkı büyük bir şiirdeki dil inceliklerinin ve nüanslarının yakından incelenmesinin bize şairin dehasını gitgide daha çok açması gibi.

Fakat sonuçta, ruhun bilgisi, Tanrı bilgisine götürmede bedenimizin ve işlevlerinin bilgisinden daha önemli bir rol oynar. Beden bir bineğe, ruh da onun binicisine benzetilebilir; beden ruh için, ruh da beden için yaratılmıştır. İnsan kendine en yakın şey olan kendi ruhunu bilmiyorsa, başkalarını bildiğini iddia etmesinin ne yararı vardır? Bu, bir öğün yemeğe bile gücü yetmeyen bir dilencinin bir kasabayı doyurabileceğini iddia etmesi gibidir.

Bu bölümde insan ruhunun yüceliğini bir ölçüde açıklamaya çalıştık. Onu ihmal edip yeteneklerinin paslanmasına ya da yozlaşmasına izin veren kimse, kaçınılmaz olarak hem bu dünyada hem öbür dünyada kaybedecektir. İnsanın gerçek yüceliği, sonsuz ilerleme kapasitesinde yatar; yoksa bu geçici âlemde o, açlığa, susuzluğa, sıcağa, soğuğa ve kedere maruz kalan, var olan şeylerin en zayıfıdır. En çok haz aldığı şeyler çoğu zaman ona en çok zarar veren şeylerdir; kendisine yararlı olan şeyler ise emek ve zahmet olmaksızın elde edilemez. Aklına gelince, beynindeki maddenin ufak bir düzensizliği onu mahvetmeye ya da çıldırtmaya yeter; gücüne gelince, bir eşek arısının sokması onu huzurundan ve uykusundan etmeye yeter; mizacına gelince, ufak bir para kaybı bile onu üzer; güzelliğine gelince, güzel bir deriyle örtülü mide bulandırıcı bir maddeden fazlası değildir. Sık sık yıkanmadan son derece iticidir ve utanç vericidir.

Gerçekte insan, bu dünyada son derece zayıf ve değersizdir; ancak öbür dünyada, eğer "saadet kimyası" sayesinde hayvanlar mertebesinden melekler mertebesine yükselirse bir kıymeti olacaktır. Aksi halde hali, ölüp toza dönüşen hayvanlardan bile beter olacaktır. Yaratılmışların doruğu olarak sahip olduğu üstünlüğün bilincinde olduğu kadar, kendi çaresizliğini de bilmeyi öğrenmesi gerekir; çünkü bu da Tanrı bilgisinin anahtarlarından biridir.