Mistik Teoloji

BÖLÜM I — İlahî Karanlık Nedir

Bütün Varlığı, İlahlığı ve İyiliği aşan Teslis! Hıristiyanlara göksel bilgeliğini öğreten Sen! Bizi, ışığı aştığından çok daha fazla bilgiyi de aşan, mistik öğretinin en yüce doruğuna eriştir; öyle bir doruk ki orada göksel Hakikat'in yalın, mutlak ve değişmez sırları, kör edici karanlıkla gizli Sessizlik içinde saklıdır — bu karanlık kendi yoğunluğuyla her parlaklığı gölgede bırakır ve kör olmuş zihinlerimizi, her güzelliği aşan görkemlerin tümüyle el değmemiş ve görünmez asaletiyle doldurur. Duam budur; ve sana, sevgili Timotheos, öğütlerim şudur: mistik tefekkürün ciddi çabası içinde duyuları, zihnin faaliyetlerini, duyuların ya da zihnin algılayabileceği her şeyi, hem yokluk dünyasındaki hem de varlık dünyasındaki her şeyi geride bırak; ve anlayışın dinlenmeye bırakılmış hâlde, ne varlığın ne de anlayışın kuşatamayacağı O'nunla birleşmeye doğru gücün yettiğince ilerle. Zira kendinden ve her şeyden aralıksız ve mutlak feragatla, saflık içinde her şeyi bir kenara bırakacak, her şeyden kurtulacak ve böylece her varoluşu aşan o ilahî Karanlığın Işını'na doğru yükseltileceksin.

Bunları eremiş olmayan hiç kimseye açıklamamalısın — eremiş olmayanlardan kastım, insan düşüncesinin nesnelerine sıkı sıkıya tutunan ve bunun ötesinde öz-üstü bir hakikat olmadığını sanan, Karanlığı kendi gizli meskeni edinmiş Olan'ı insan anlayışıyla bildiklerini zanneden kimselerdir. Ve eğer İlahî Erginleşme bu kişilerin bile ötesindeyse, varlığın en aşağı mertebesinden aldıkları niteliklerle her şeyin Aşkın Nedeni'ni tarif eden, ama O'nun kendi cehaletleri içinde uydurdukları çeşitli dinsiz sanrılardan hiçbir şekilde üstün olmadığını iddia eden başkaları için ne söylenebilir? O, evrenin bütün olumlu niteliklerine sahiptir (çünkü evrensel Neden'dir), ama daha katı bir anlamda onlara sahip değildir, çünkü hepsini aşar; bu yüzden O'na bu nitelikleri hem yükleyip hem de reddetmek arasında bir çelişki yoktur — çünkü O her türlü yoksunluğu hem önceler hem aşar, olumlu ve olumsuz ayrımların ötesindedir.

En azından kutsanmış Bartholomeos'un öğretisi budur. Zira der ki, İlahi Bilim'in konusu hem geniş hem de küçüktür, ve İncil kendinde hem genişliği hem darlığı birleştirir. Sanırım bu sözleriyle, her şeyin İyi Nedeni'nin konuşkan olduğu kadar az söz söylediğini, ya da daha doğrusu hiç söylemediğini nasıl hayranlık verici biçimde kavradığını göstermiştir; ne söze ne anlayışa sahiptir, çünkü her şeyi öz-üstü bir tarzda aşar, ve yalnızca güzel ile çirkin karşıtlığının tam ortasından geçenlere, kutsal yükselişin en yüce zirvelerini aşıp geride bırakanlara, tüm ilahi aydınlanmaları, sesleri ve göksel sözleri arkada bırakıp Kutsal Yazı'nın dediği gibi her şeyin ötesindeki O Bir'in gerçekten yaşadığı Karanlığa dalanlara çıplak hakikatiyle açığa çıkar.

Musa'nın Karanlığa Çıkışı

Zira sebepsiz değildir ki kutsanmış Musa'ya önce kendisinin arınması, sonra arınmamışlardan ayrılması buyrulur; ve tüm arınmadan sonra çok sesli borazanları işitir, saf ve çeşit çeşit akan ışınlarla parıldayan birçok ışık görür, sonra kalabalıklardan ayrılıp seçilmiş kâhinlerle birlikte İlahî Yükselişin en yüce zirvesine doğru ilerler. Yine de Tanrı'nın kendisiyle karşılaşmaz — O'nu değil (çünkü O görünmezdir) ama O'nun oturduğu yeri görür. Ve bunun, bedenin ya da zihnin gözleriyle algılanan şeylerin en ilahi ve en yücesinin bile, kendisi hepsini aşan O'na tabi olan şeylerin yalnızca simgesel dili olduğu anlamına geldiğini düşünüyorum. Bu şeyler aracılığıyla O'nun kavranamaz varlığı, zihin tarafından algılanan kutsal mekânlarının yükseklerinde yürürken gösterilir; ve sonra hem görülen şeylerden hem de bunları görenlerden fışkırarak dışarı çıkar ve gerçek erginleşmiş kişiyi, anlayışının tüm kavrayışlarından vazgeçtiği, tamamen dokunulmaz ve görünmez olana sarmalandığı ve ne kendisinin ne bir başkasının olup bütünüyle her şeyin ötesindeki O'na ait olduğu Bilinemezliğin Karanlığına daldırır; ve tüm akıl yürütme güçlerinin edilgin sükûneti içinde en yüce yetisiyle tümüyle Bilinemez olan O'yla birleşir — O'ndan böylece her bilgiyi reddederek, anlayışını aşan bir bilgiye sahip olur.

BÖLÜM II — Her Şeyin Üstünde ve Nedeni Olan O'yla Birleşmenin ve O'na Övgü Sunmanın Nasıl Gerekli Olduğu

Işığın ötesindeki bu Karanlığa erişebilmemiz için dua ederiz; görme ve bilme kaybı yoluyla görüye ulaşabilelim ve böylece görmeyi ve bilmeyi bırakarak, her türlü algı ve anlayışın ötesindeki şeyi bilmeyi öğrenebilelim (çünkü yetilerimizin bu boşalması gerçek görme ve bilgidir) ve her şeyi aşan O'na, aşkın bir ilahi övgü sunabilelim — bunu, var olan her şeyi olumsuzlayarak ya da geri çekerek yaparız; tıpkı mermerden bir heykel yontan kişilerin, gizli imgenin açık seçik algılanışına engel olan her şeyi kaldırıp, yalnızca bu kaldırmayla gizli heykeli kendi gizli güzelliği içinde ortaya çıkarmaları gibi. Şimdi bu olumsuz yöntemi olumlu ifadelerinkinden tümüyle ayırmalıyız. Zira olumlu ifadeler yaparken en evrensel ifadelerle başlamış, sonra ara terimler aracılığıyla en sonunda tikel unvanlara ulaşmıştık; ama şimdi tikelden evrensel kavrayışlara doğru yükselerek, var olan her şeyde bütün bilgi nesneleriyle sarmalanmış olan o Bilinemezliğin çıplak bilgisine ulaşmak ve var olan şeylerdeki bütün ışığın gizlediği o öz-üstü Karanlığı görmeye başlamak için tüm nitelikleri soyup atıyoruz.

BÖLÜM III — Tanrı Hakkındaki Olumlu İfadeler Nelerdir, Olumsuz İfadeler Nelerdir

Şimdi İlahiyat Ana Hatları adlı eserimde olumlu yönteme en uygun düşen kavramları ortaya koymuş, Tanrı'nın kutsal doğasının hangi anlamda tek, hangi anlamda üçlü diye adlandırıldığını, O'na yüklediğimiz Babalık ve Oğulluğun doğasının ne olduğunu, Ruh'a dair inanç maddelerinin ne anlama geldiğini, maddesiz ve bölünmez İyi'den O'nun iyiliğinin içsel ışınlarının nasıl var olup hem Kökenleri içinde hem kendi içlerinde, kendilerini O'ndan doğuran edimle ezelî-ebedî olan o dinginlik hâlinde devinimsizce kaldığını; her özün ötesinde olan İsa'nın, insan doğasının bütün hakikatlerinin buluştuğu özsel bir hâle nasıl eğilip indiğini; ve İlahiyat Ana Hatları'mın ele aldığı Kutsal Yazı'nın diğer bütün vahiylerini göstermiştim. Ve İlahi İsimler kitabında, Tanrı'ya dair İyi, Var Olan, Yaşam, Bilgelik, Güç unvanlarının ve anlayışın oluşturduğu diğer unvanların anlamını incelemiştim; ve Simgesel İlahiyat'ımda, duyular dünyasından alınıp Tanrı'nın doğasına uygulanan mecazi unvanları, Tanrı hakkında oluşturduğumuz zihinsel ya da maddi imgeleri, O'na yüklediğimiz etkinlik işlevlerini ya da araçlarını, O'nun oturduğu yerleri ve süslendiği giysileri, Tanrı'nın öfkesinin, kederinin ve hiddetinin, ya da ilahi sarhoşluğunun ve gazabının ne anlama geldiğini, Tanrı'nın yemini ve laneti, uykusu ve uyanışı ile alegorik simgeciliğin diğer tüm esinlenmiş imgelerinin ne anlama geldiğini incelemiştim. Son eserdeki terimlerin ilklerdekinden ne kadar daha bol olduğunu senin de fark ettiğinden kuşkum yok; zira Tanrı'nın Doğası'na dair öğretiler ve İsimlerinin açıklanması, Simgesel İlahiyat'tan daha kısa olmaktan başka türlü olamazdı. (Dionysios burada kendi başka eserlerine gönderme yapar: İlahi İsimler günümüze ulaşmıştır, ama İlahiyat Ana Hatları ve Simgesel İlahiyat kayıptır — yalnızca yazarın kendi atıflarından adları bilinir.)

Ne kadar yükseğe doğru yükselirsek, dilimiz o kadar salt zihinsel kavramların sınırlarına hapsolur; tıpkı şimdiki durumda, zihnin ötesindeki Karanlığa dalarken kendimizi yalnızca söz kısalığına değil, hem söz hem düşünce bakımından mutlak dilsizliğe indirgenmiş bulacağımız gibi. Önceki incelemelerde tartışmanın seyri, en yüksek kategorilerden en alçaklarına inerken, her aşamada artan sayıda genişleyen kavramı kucaklıyordu; ama şimdiki incelemede, aşkınlık kategorisine doğru aşağıdan yukarı yükselir, ve yükseldikçe terminolojisini daraltır, ve tüm yükseliş tamamlandığında sözcüklerin betimleyemeyeceği O'yla nihayet tam birleşerek tümüyle dilsiz kalacaktır. Ama olumlu yöntemde en yüksek kategoriden başlarken, olumsuz olan bu yöntemde neden en alçak kategoriden başladığımızı soracaksınız? Çünkü tüm olumlamayı aşan O'nun varlığını olumlarken, O'na en yakın olandan başlamak, sonra geri kalanının dayandığı olumlamayı yapmak zorundaydık; ama olumsuz yöntemi izlerken, tüm olumsuzlamanın ötesindeki O'na ulaşmak için, nihai amaçtan en çok farklılaşan niteliklere olumsuzlamalarımızı uygulayarak başlamalıyız. Kuşkusuz Tanrı'nın yaşam ve iyilik olduğunu olumlamak, hava ya da taş olduğunu olumlamaktan daha doğrudur; ve O'na sarhoşluk ya da öfke yüklenebileceğini olumsuzlamak, O'na insan düşüncesinin kategorilerini uygulayabileceğimizi olumsuzlamaktan daha doğrudur.

BÖLÜM IV — Duyularla Algılanan Her Şeyin Üstün Nedeni Olan O'nun, Duyularla Algılanan Şeylerden Hiçbiri Olmadığı

Bu yüzden, her şeyi aşan evrensel Nedenin ne kişiliksiz ne cansız, ne akıldan ne anlayıştan yoksun olduğunu; kısacası, maddi bir cisim olmadığını, dolayısıyla dışsal bir şekle ya da anlaşılır bir forma, niteliğe, niceliğe ya da katı bir ağırlığa sahip olmadığını; görme ya da dokunma yoluyla algılanabilecek herhangi bir yerel varlığı olmadığını; algılama ya da algılanma gücüne sahip olmadığını; dünyevi tutkuların karışıklığından kaynaklanan hiçbir sıkıntı ya da düzensizlik çekmediğini, maddi rastlantıların zorbalığından kaynaklanan hiçbir zayıflık ya da ışık yoksunluğu yaşamadığını; hiçbir değişime, çürümeye, bölünmeye, yoksunluğa, gel-gite ya da duyuların algılayabileceği başka herhangi bir şeye tabi olmadığını öne sürüyoruz. Bunların hiçbiri O'nunla özdeşleştirilemez ya da O'na yüklenemez.

BÖLÜM V — Anlaşılır Olarak Algılanan Her Şeyin Üstün Nedeni Olan O'nun, Anlaşılır Olarak Algılanan Şeylerden Hiçbiri Olmadığı

Bir kez daha, daha da yükseğe çıkarak, O'nun ruh ya da akıl olmadığını, hayal gücü, tahmin, akıl yürütme ya da anlama yetisiyle donanmış olmadığını; O'nun akıl yürütmenin ya da anlamanın hiçbir edimi olmadığını; aklın O'nu betimleyemeyeceğini ya da anlayışın O'nu algılayamayacağını, çünkü O sayı, düzen, büyüklük ya da küçüklük, eşitlik ya da eşitsizlik olmadığından, ve devinimsiz ya da devinim hâlinde ya da durgun olmadığından, hiçbir güce sahip olmadığından ve güç ya da ışık olmadığından, yaşamadığından ve yaşam olmadığından; kişisel öz, ezelîlik ya da zaman olmadığını; bilgi ya da hakikat olmadığından anlayışla kavranamayacağını; hükümranlık ya da bilgelik olmadığını; ne bir olduğunu ne birlik olduğunu; ne İlahlık ne İyilik olduğunu; bizim anladığımız anlamda bir Ruh olmadığını, çünkü Oğulluk ya da Babalık olmadığından; bizim ya da başka herhangi bir varlığın bilgi sahibi olabileceği başka herhangi bir şey olmadığını; ne yokluk ne varlık kategorisine ait olduğunu; var olan varlıkların O'nu gerçekte olduğu gibi bilmediğini, O'nun da onları gerçekte oldukları gibi bilmediğini; aklın O'na ulaşıp O'nu adlandıramayacağını ya da bilemeyeceğini; ne karanlık ne ışık, ne yanılgı ne hakikat olduğunu; O'na hiçbir olumlama ya da olumsuzlamanın uygulanamayacağını öne sürüyoruz; çünkü O'na en yakın varlık mertebelerine olumlama ya da olumsuzlama uygularken, O'na ne olumlama ne olumsuzlama uygularız, zira O, her şeyin kusursuz ve biricik Nedeni olarak tüm olumlamayı aşar, ve yalın ve mutlak doğasının üstünlüğüyle, her sınırlamadan azade ve hepsinin ötesinde olarak tüm olumsuzlamayı aşar.