Dionysios Areopagita, Göksel Hiyerarşi

Göksel Hiyerarşi Üzerine

Aklı başında hiçbir insanın, uyumsuz olanın zihnimizi benzerliklerden daha fazla yücelttiğini inkâr etmeyeceğini sanıyorum, çünkü göksel şeylerin daha yüce tasvirleriyle ilgili olarak, Göksel Varlıkların altın görünümünde birtakım yaratıklar ve ışık görünümünde, şimşek gibi parıldayan, yakışıklı, parlak ve ışıldayan giysiler kuşanmış, zararsız bir alev saçan birtakım adamlar olduğunu düşünerek yoldan çıkma ihtimalimiz vardır, Tanrı Sözü'nün Göksel Zihinleri kendileriyle resmettiği diğer tüm biçimler ve uygun şekiller için de durum böyledir.

İnsanların, onların güzel görünüşlerinden daha yüce bir şey olmadıklarını düşünerek bundan zarar görmemeleri için, dindar ilahiyatçıların yücelten bilgeliği, dünyevi parçamızın aşağı imgelerde sabit kalmasına izin vermeyerek, aksine ruhun yukarıya doğru yönelimini teşvik ederek ve ifadelerin uygunsuzluğuyla onu dürterek, en dünyevi kavrayışlar için bile en göksel ve Tanrısal vizyonların gerçekte bu kadar aşağı şeylere benzemesinin ne meşru ne de görünür bir gerçekliğe ait olduğunu görmesi için saygıyla uyumsuz benzemezliklere yönlendirir.

Ayrıca şu husus da özellikle akılda tutulmalıdır ki, var olan şeylerin hiçbiri güzelden pay almaktan tamamen yoksun değildir, çünkü apaçık olduğu ve Vahiylerin hakikati doğruladığı üzere, her şey çok güzeldir.

O halde, her şeyden zihinde iyi tefekkürler çerçevelemek ve maddi şeylerden, hem anlaşılır olan hem de anlayan için söz konusu benzemez benzerlikleri tasvir etmek mümkündür, zira anlayanlar, duyusal şeylere atfedilen şeyleri farklı bir biçimde tutarlar.

Örneğin, akılsız yaratıklarda iştah, tutkulardan kaynaklanır ve onların iştah şeklini alan hareketleri her türlü akılsızlıktan pay alır.

Fakat anlayanlar söz konusu olduğunda, iştahı başka bir biçimde düşünmeliyiz, bu benim yargıma göre onların erkekçe tarzını ve kararlı sebatlarını ifade eder.

Aynı şekilde, akılsız yaratıklarla ilgili olarak, şehvetin, doğuştan gelen bir hareketten veya değişime tabi şeylerdeki yakınlıktan ve bedensel arzunun tüm organizmayı şehvani eğilim nesnesine doğru sürükleyen akılsız üstünlüğünden ölçüsüzce kaynaklanan, ihtiyatsız ve dünyevi tutkulu bir bağlılık olduğunu söyleriz.

Fakat ruhani varlıklara benzemez benzerlikler giydirerek "şehvet" atfettiğimizde, bunun maddi olmayana duyulan, ifade ve düşüncenin ötesinde Tanrısal bir aşk, yüce saf ve tutkusuz tefekküre ve o saf ve en yüce ihtişamdaki, kalıcı ve güzelleştirici cemaldeki gerçekten ebedi ve anlaşılır ortaklığa yönelik bükülmez ve kararlı bir özlem olduğunu düşünmeliyiz.

Ve "ölçüsüzlüğü", Tanrısal güzelliğe duyulan saf ve değişmez aşk ve tamamen gerçekten arzulanan şeye yönelik eğilim nedeniyle hiçbir şeyin geri püskürtemeyeceği kararlı ve bükülmez olan için alabiliriz.

Fakat akılsız canlı varlıklar veya ruhsuz maddeler söz konusu olduğunda, onların akılsızlığını ve duyusal algı yoksunluğunu, haklı olarak akıl ve duyusal algıdan mahrumiyet olarak adlandırırız.

Maddi olmayan ve zihni varlıklar söz konusu olduğunda ise, onların dünyalar üstü varlıklar olarak, bizim söylemsel ve bedensel aklımıza ve cisimsiz Zihinlere yabancı olan maddi duyu algımıza olan üstünlüklerini saygıyla kabul ederiz.

O halde, göksel varlıklara, maddenin en az onurlu kısımlarından bile uyumsuz olmayan biçimler tasvir etmek caizdir, çünkü o bile başlangıcını Özü Gereği Güzel olandan aldığından, maddenin tüm yelpazesi boyunca zihni cemalin bazı yankılarına sahiptir ve bunlar aracılığıyla maddi olmayan arketiplere ulaşmak mümkündür, en benzer şeyler, denildiği gibi, benzemez bir şekilde alınır ve özdeşlikler aynı şekilde değil, zihni ve duyusal varlıklar açısından uyumlu ve uygun bir şekilde tanımlanır.

Gizemli İlahiyatçıların bu şeyleri sadece Göksel Düzenlerin tasvirlerinin etrafına değil, bazen de bizzat en yüce Tanrısal Vahiylerin etrafına sardıklarını görürüz.

Nitekim bazen O'nu, Adalet Güneşi, zihinde Tanrısal bir şekilde doğan Sabah Yıldızı ve tefekkür için perdesiz aydınlatan Işık gibi yüce imgeler altında överler, bazen de aramızdaki şeyler aracılığıyla, zararsız ışığını saçan Ateş, yaşam doluluğu sağlayan ve sembolik olarak konuşmak gerekirse, bir karna akan ve durdurulamaz bir şekilde akan nehirler fışkırtan Su olarak, bazen de en uzak şeylerden, hoş kokulu merhem, Köşe Taşı olarak tasvir ederler.

Fakat O'na vahşi hayvan biçimleri de giydirirler ve O'na bir Aslan ve Panter ile özdeşlik yüklerler ve O'nun bir Pars ve koşan bir Ayı olacağını söylerler.

Hepsinden daha onursuz ve en uyumsuz görünenini de ekleyeceğim, yani seçkin ilahiyatçılar O'nu bize kendisini bir solucan biçiminde temsil ederken göstermişlerdir.

Böylece tüm Tanrısal bilgeler ve gizli ilhamın yorumcuları, kutsalların kutsalını inisiye olmamışlardan ve kutsal olmayanlardan uzak tutmak, onları belirsiz kılmak için ayırırlar ve kutsal şeylerin benzemez tasvirini tercih ederler, böylece hem Tanrısal şeylere saygısızlar tarafından kolayca ulaşılmasın, hem de Tanrısal imgeleri gayretle tefekkür edenler tiplerde sanki gerçekmiş gibi kalmasınlar ve böylece Tanrısal şeyler, gerçek olumsuzlamalarla ve kendi uygun benzerliklerinden farklı olan en aşağı şeylerle karşılaştırmalarla onurlandırılsın.

O halde, yukarıda belirtilen nedenlerden ötürü, Göksel Varlıkların bile uyumsuz benzemez benzerlikler altında tasvir edilmesinde absürt bir yön yoktur.

Çünkü melekleri temsil eden tasvirlerin çirkinliği bizi sarsmasaydı, zihnimizin uyumsuz tasvirlerde oyalanmasına izin vermeyip bizi dünyevi eğilimleri tamamen reddetmeye teşvik etmeseydi ve bizi görünen şeyler aracılığıyla onların dünyalar üstü gizemli anlamlarına yükselmeye alıştırmasaydı, muhtemelen yolumuzu görememekten ötürü bir araştırmaya, Tanrısal şeylerin doğru bir şekilde incelenmesi yoluyla gizemli anlama ulaşmak bir yana, girişmezdik bile.

Kutsal Vahiylerdeki kutsal Meleklerin maddi ve uyumsuz tasvirleri nedeniyle bu kadarının söylenmiş olması yeterlidir.

Hiyerarşinin kendi içinde ne olduğunu ve bir Hiyerarşiye sahip olanların bundan ne gibi bir fayda sağladığını tanımlamak gerekir.

Fakat eğer söylemem caizse, benim olan, tüm Hiyerarşik vahiylerin İlhamı olan Mesih söze rehberlik etsin.

Ve sen oğlum, hiyerarşi geleneğimizin dindarca kaidesi uyarınca, dindarca dile getirilen şeyleri dindarca dinle, ilham edilmiş şeylerin talimi vasıtasıyla ilham bul; İlahi şeyleri aklının gizli dehlizlerinde sakladığında, onları bir bütün halinde kutsallıktan nasipsiz kalabalıktan özenle koru, zira Kutsal Kelam’ın buyurduğu üzere, lekesiz, parlak ve güzelleştirici zarafetini domuzların önüne sermek caiz değildir.

Kanaatimce hiyerarşi, İlahi taklit gayesiyle, elden geldiğince Tanrı’nın benzerliğine intibak ettirilmiş ve Tanrı’dan kendine bahşedilen aydınlanmalara istidadı nispetinde ulaştırılmış kutsal bir mertebe, ilim ve ameldir. Tanrı’ya yaraşan Güzellik, yalın, iyi ve inisiyasyonun kaynağı olarak her türlü benzemezlikten tamamen uzaktır, her birine kendi liyakati nispetinde kendine has ışığını bahşeder ve kendine ahenkle inisiye edilenlerin sapmayan tecellisine yaraşır biçimde, en İlahi inisiyasyonla kemale erdirir.

Hiyerarşinin gayesi, Tanrı’yı bütün dinî ilim ve amelin Önderi bilerek, O’nun en İlahi cemaline sarsılmaksızın nazar ederek ve mümkün mertebe O’nu örnek alarak Tanrı’ya erişebildiği ölçüde benzemek ve O’nunla birleşmektir, kendi bağlılarını İlahi suretler, en parlak ve kusursuz aynalar kılarak yetkinleştirmek, ilk ışığı ve mutlak İlahi şuaı kabul etmeye hazır hale getirmek, kendilerine emanet edilen nurla huşu içinde dolmak ve yine bu nuru, mutlak İlahi nizamlar uyarınca, ardından gelenlere cömertçe yaymaktır.

Zira kutsal şeylerin Gizemli Ayinleri yahut dindarca ifa edilen ameller için, kendi asli vazifelerinin kutsal kaidelerinin ötesinde herhangi bir şeyi tatbik etmek caiz değildir.

Hatta O’nun tanrılaştıran ihtişamına ermeyi arzuluyorlarsa, O’na dindarca nazar ediyorlarsa ve her bir mukaddes aklın misali üzere şekilleniyorlarsa, başka türlüsüne tevessül dahi etmemelidirler.

Şu halde hiyerarşi diyen kimse, mutlak İlahi letafetin bir sureti olan, kendi aydınlanmasının gizemlerini hiyerarşik dereceler ve ilimler dahilinde icra eden ve meşru olduğu ölçüde kendi Yüce Başına benzetilen, bütünüyle Mukaddes bir Düzeni kasteder.

Zira hiyerarşiye çağrılanların her biri, kendi hususi mertebesinde İlahi taklide yöneltilmekte; hepsinden daha İlahi olanı ise, Kutsal Kelam’ın buyurduğu üzere, Tanrı ile bir işbirlikçi haline gelmekte ve İlahi tecelliyi mümkün mertebe kendisinde zahir kılmakta kemalini bulur. Zira bazılarının arındırılması ve diğerlerinin arındırması, bazılarının aydınlatılması ve diğerlerinin aydınlatması, bazılarının kemale erdirilmesi ve diğerlerinin kemale erdirmesi hiyerarşik bir kaidedir, İlahi taklit her birini bu surette intibak ettirecektir.

İlahi kutluluk, insan kavrayışına göre konuşacak olursak, hakikaten her türlü benzemezlikten münezzehtir ve görünmez nur ile doludur, yetkindir ve hiçbir kemale muhtaç değildir, temizleyen, aydınlatan ve kemale erdirendir, evet, bilakis mukaddes bir arınma, aydınlanma ve yetkinliktir, arınmanın fevkinde, nurun fevkinde, zatı gereği yetkin, her hiyerarşinin kendinden yetkin kaynağı ve illeti, her mukaddes şeyin fevkine zatıyla yükselendir.

Kanaatimce, arındırılanların lekesizce, bütünüyle kemale ermesi ve tüm benzemez karmaşadan kurtulması icap eder, aydınlatılanların İlahi Nur ile dolması, aklın tüm saflığı içinde temaşa melekesine ve kabiliyetine sevk edilmesi gerekir, inisiye edilenlerin ise noksan olandan tefrik edilmesi ve temaşa edilen kutsal şeylerin o kemale erdirici ilmine mazhar olması elzemdir.

Dahası, arındıranların kendi saflıklarının bolluğundan kendilerine has kudsiyeti bahşetmeleri gerekir, aydınlatanların ise nuru kabul etmek ve aktarmak vazifesiyle mükellef, mukaddes bir sevinçle vecd içinde dolmuş daha nurani akıllar olarak, kendi taşan nurları nispetinde, aydınlanmaya layık olanlara doğru taşmaları icap eder, kemale erdirenlerin de, yetkinliği bahşetmede mahir kimseler olarak, kemale erdirilenleri temaşa edilen mukaddes şeylerin ilmindeki mukaddes talim vasıtasıyla yetkinleştirmeleri lazımdır.

Böylece Hiyerarşik Düzen’in her bir derecesi, Tanrı’yı seven Akılların erişilebilir taklidi uğruna, Tanrılıkta (thearkhia) fıtraten ve doğaüstü olarak bulunan, O’nun tarafından cevherin ötesinde (aşkınlık) tahakkuk ettirilen ve hiyerarşik olarak tezahür eden şeyleri lütuf ve Tanrı vergisi kudret vasıtasıyla ifa ederek, kendi mertebesinde İlahi işbirliğine sevk edilir.

"Melekler" İfadesiyle Ne Kastedilmektedir?

Kanaatimce bizzat hiyerarşi kafi derecede tarif edildiğine göre, bundan sonra Melekî Hiyerarşiyi tebcil etmeli ve gizemli tasvirler vasıtasıyla onların İlahî surette parıldayan yalınlığına uruc edebilmek, bütün hiyerarşik ilmin kaynağını Tanrı’ya yaraşır bir tazim ve şükranla tebcil edebilmek gayesiyle, Kutsal Kelam’da tasvir edilen mukaddes teşekküllerini dünya-ötesi gözlerle temaşa etmeliyiz.

Lakin her şeyden evvel şu hakikat ikrar edilmelidir, cevherin ötesindeki Tanrılık, var olan şeylerin bütün cevherlerini tayin ederek onları sırf iyiliği sebebiyle varlığa getirmiştir.

Zira var olan her bir mertebenin kendi nispetince takdir edilmiş olması gibi, var olan şeyleri Kendi zatına iştirake davet etmek, her şeyin İlleti’nin ve her şeyi aşan iyiliğin zatına mahsus vasfıdır.

Zira var olan bütün şeyler, her şeyin İlleti olan, cevherin ötesindeki Uluhiyet’ten fışkıran bir İnayet’ten pay alır.

Çünkü var olan şeylerin Cevherine ve Aslına iştirak etmemiş olsalardı, var olamazlardı.

Şu halde cansız olan bütün şeyler, O’na salt varlıklarıyla iştirak ederler.

Zira her şeyin varlığı, varlığın fevkindeki Uluhiyettir, yaşayan şeyler O’nun bütün hayatın fevkindeki hayat bahşeden kudretine iştirak eder, akıl sahibi ve aklî olanlar ise O’nun bütün nutkun ve aklın fevkindeki kendinden-yetkin ve mutlak surette yetkin hikmetine iştirak eder.

Aşikardır ki, O’na türlü suretlerde iştirak etmiş olan bütün o Varlıklar O’nun çevresindedir.

Şu halde Semavi Varlıkların mukaddes mertebeleri, yalnızca var olan yahut akıldan mahrum bir hayat süren ya da bizim gibi akıl sahibi olan şeylere kıyasla, mutlak İlahi iştirakten daha yüksek bir derecede pay alırlar.

Zira kendilerini İlahi taklide kavranılır surette intibak ettirerek, mutlak İlahi benzerliğe dünya-ötesi bir nazarla bakarak ve aklî suretlerini tezyin etmeye gayret ederek, yakın bulunmaları ve elden geldiğince daima yukarıya doğru hareket etmeleri sebebiyle, O’nunla tabiatları gereği daha cömert münasebetlere maliktirler, [metin burada kesiliyor]

şeriate uygun olarak, İlahi sarsılmaz sevginin şiddetiyle kendilerini yükselterek, ilk aydınlanmaları dünyevi bir leke olmaksızın kabul ederek, kendilerini bunlara göre tanzim ederek ve tüm hayatlarını aklî kılarak yaşarlar. O halde bunlar, bizzat ve pek çok suret altında Tanrısallığa iştirak eden ve bizzat, pek çok suret altında en yüce Tanrısal Gizliliği bildirenlerdir.

Bu sebeple, her şeyin ötesinde, en yüce Tanrısal aydınlanmanın kendilerine ilk elden ulaştığı ve onlar vasıtasıyla bizlerin fevkindeki tezahürlerin bizlere intikal ettiği gerekçesiyle Meleksi tesmiyesine en layık olanlar kabul edilirler.

Böylelikle Şeriat, Tanrı Kelamı’nın da teyit ettiği üzere, bizlere Meleklerin hizmetiyle verilmiştir, nitekim Melekler Şeriat’tan önce ve Şeriat’tan sonra şanlı atalarımızı İlahi Varlık’a iletmişlerdir, bunu ya onları yapılması gerekene sevk ederek ve yanılgıdan, kutsallıktan uzak bir hayattan hakikatin doğru yoluna döndürerek ya da kutsal hükümleri, gizli rüyetleri, dünya-üstü sırları yahut Peygamberler vasıtasıyla vuku bulan kimi İlahi ön-bildirimleri onlara malum kılarak yapmışlardır.

Fakat şayet biri, İlahi tezahürlerin doğrudan ve vasıtasız surette kimi mukaddes zatlara bahşedildiğini iddia edecek olursa, en Kutsal Vahiylerden apaçık öğrensin ki, Kadir-i Mutlak Tanrı’nın kendi zatındaki "gizli" [NOT: Metindeki bozuk Grekçe ibare: τὸ κρύφιον, 'gizli olan'] mahiyetini hiç kimse görmemiştir ve asla göremeyecektir.

İlahi tezahürler dindarlara, Tanrı’nın ifşaatlarına yaraşır biçimde, yani onları müşahede edenlerin mertebesine uygun düşen kimi mukaddes rüyetler vasıtasıyla vaki olmuştur.

Her şeye kâdir Tanrı Kelamı (Theologia), şekilsizin bir şekle bürünüşünde olduğu gibi kendi içinde tasvir edilen İlahi benzerliği, müşahede edenlerin İlahi Varlık’a yükselişinden hareketle izhar eden bu hususi rüyeti tabiatıyla Teofani olarak adlandırır, zira bu vasıtayla müşahede edenlere ilahi bir aydınlanma erişir ve bu ilahi zatlar bizzat dindarca bir sırra vakıf kılınırlar.

Lakin şanlı atalarımız, bu İlahi rüyetlere Semavi Güçlerin tavassutuyla erdirilmişlerdir.

Vahiyler geleneği, Musa’ya bahşedilen Şeriat’ın mukaddes kanunlarını, bizlere bunun İlahi ve mukaddes bir kanun koyuşun ana hatları olduğu hakikatini talim etmek maksadıyla doğrudan Tanrı’dan gelmiş gibi tasvir etmez mi?

Fakat Tanrı Kelamı, kendi Hikmetiyle şunu da talim eder, o bizlere Melekler vasıtasıyla intikal etmiştir, sanki İlahi nizam, birinciler vasıtasıyla ikincilerin İlahi Varlık’a ulaştırılacağı kaidesini vazetmektedir.

Zira yalnızca üst ve alt mertebedeki akıllar için değil, aynı derecede bulunanlar için dahi bu Kanun, cevher-üstü yüce nizam tarafından tesis edilmiştir, öyle ki her hiyerarşi (kutsal düzen) dâhilinde birinci, orta ve son rütbeler ile güçler mevcuttur ve daha ilahi olanlar, daha az olanların İlahi vuslata, aydınlanmaya ve iştirake yönelişinde muallimleri ve kılavuzlarıdır.

Fakat müşahede etmekteyim ki, evvela Melekler İsa’nın insana yönelik sevgisinin İlahi sırrına vakıf kılınmış, ardından onlar vasıtasıyla bu bilginin lütfu bizlere intikal etmiştir.

Nitekim en ilahi Cebrail, Hiyerarş Zekeriya’ya, Tanrısal lütuf vasıtasıyla umudun ötesinde kendisine doğacak olan oğulun, İlahi iyiliğe yaraşır biçimde, cihanın kurtuluşu uğruna izhar edilecek olan Rab İsa’nın Tanrı-tecessüm etmiş fiilinin bir peygamberi olacağını bildirmiştir, yine Meryem’e, telaffuz olunamaz Tanrı-oluşun en yüce Tanrısal sırrının onun rahminde nasıl vücut bulacağını ifşa etmiştir.

Bir diğer Melek ise Yusuf’a, atası Davud’a İlahi olarak vaat edilenlerin hakikat üzere nasıl kemale ereceğini talim etmiştir.

Bir başkası, kalabalıktan tecrit olmaları ve sükûnet içindeki hayatları hasebiyle arınmış bulunan çobanlara müjdeyi vermiş ve onunla birlikte Semavi Ordudan bir cemaat, yeryüzündekilere o dillerden düşmeyen tesbihi ilan etmiştir.

Öyleyse Vahiylerde saklı en yüce nurani tezahürlere uruç edelim, zira sema-üstü Varlıkların cevher-üstü İlleti olan bizzat İsa’nın dahi, tebeddül etmeksizin bizim suretimize büründüğünde, bizzat tertip ettiği ve kuşandığı beşeriyete yaraşan güzel nizamın dışına çıkmadığını, aksine Melekler vasıtasıyla Peder’in ve Tanrı’nın takdirlerine bizzat boyun eğdiğini görmekteyim, nitekim Peder tarafından takdir edilen Oğul’un Mısır’a hicreti ve Mısır’dan Yahudiye’ye avdeti Yusuf’a onların tavassutuyla bildirilmiştir.

Ve Melekler vasıtasıyla O’nun, Peder’in emirlerine tâbi olduğunu müşahede ederiz.

Zira hiyerarşik geleneğimizin öğretisini bilen birine hitap ettiğimden, gerek Rab İsa’ya kuvvet veren Melekten, gerekse bizzat İsa’nın, hayırhah kurtuluşumuzun güzel fiilini izhar etmek üzere teşrif ettiğinde Büyük İstişare Meleği tesmiye edilmesinden bahis açmaktan imtina ederim. Zira O bizzat, bir Melek edasıyla, "Peder’den ne işittiyse bizlere tebliğ ettiğini" buyurmuştur.

Bütün Semavi Varlıkların Neden Umumiyetle Melek Tesmiye Edildiğine Dair

Bizim kanaatimizce, Vahiylerdeki Meleksi tesmiyesinin hikmeti işte budur.

Şimdi sanırım, tanrıbilimcilerin ne sebepten ötürü cümle Semavi Varlıkları müştereken "Melekler" diye tesmiye ettiklerini, lakin dünya-üstü mertebelerin daha dakik bir tavsifine geldiklerinde, İlahi ve Semavi Orduların kemalâtını tamamlayan zümreyi münhasıran "meleksi rütbe" olarak adlandırdıklarını tahkik etmemiz icap eder.

Bunun öncesinde ise, Başmelekler, Riyasetler, Hâkimiyetler, Kudretler Mertebelerini ve Vahiylerin ifşa edici geleneklerinin kendilerinden üstün tanıdığı cümle Varlıkları en mümtaz mevkide tanzim ederler.

Şimdi ikrar ederiz ki, her mukaddes nizam boyunca üst rütbeler, kendi madunlarının aydınlanmalarına ve güçlerine maliktir, lakin en alttakiler kendilerinden üstün olanlarla aynı güçlere malik değildir.

Tanrıbilimciler en yüce Varlıkların en mukaddes rütbelerini de "Melekler" olarak tesmiye ederler, zira onlar da en yüce tanrısallık (thearkhia) aydınlanmasını bildirirler.

Lakin semavi Akılların en alt rütbesine Riyasetler, Tahtlar veya Serafim denmesi için bir sebep yoktur.

Zira o en yüce güçlere malik değildir, fakat nasıl ki o, ilham ehli Hiyerarşlarımızı kendi malumu olan Uluhiyetin celaletine sevk ederse, aynı veçhile, onun fevkindeki Varlıkların mukaddes güçleri de Meleksi Hiyerarşileri tamamlayan o Mertebeyi İlahi Varlık’a sevk edicidirler.

Belki birisi, tüm semavi güçlerin Tanrısal benzerliğe doğru ast ve üst düzeydeki iletişimi ve Tanrı’dan gelen ışık lütfu bakımından, meleklerin tüm adlandırmalarının ortak olduğunu da söyleyebilir.

Ancak konunun daha iyi araştırılabilmesi için, Kutsal Metinlerde her bir semavi mertebe hakkında ortaya konan kutsal nitelikleri huşuyla inceleyelim.

Gök Sakinlerinin ilk mertebesi hangisidir?

Göklerin ötesindeki varlıkların mertebelerinin kaç tane ve ne türden olduğunu ve hiyerarşi (hiyerarşi) yapılarının kendi aralarında nasıl sınıflandırıldığını, yalnızca onların takdis edilişinin tanrısallık (thearkhia) veren Müellifinin açıkça bildiğini, dahası, onların kendi özel güçlerini, aydınlanmalarını, kutsal ve dünya ötesi düzenlerini kendilerinin bildiklerini beyan ederim.

Zira göklerin ötesindeki Zihinlerin gizemlerini ve onların en mukaddes yetkinliklerini bilmemiz, ancak ve ancak Tanrılığın, kendi durumlarını kusursuzca bilen onlar aracılığıyla bize vahyettiği ölçüde mümkündür.

O halde biz kendimizden hiçbir şey söylemeyeceğiz, aksine Tanrı’nın kutsal Peygamberleri tarafından müşahede edilen melek rüyetleri her ne ise, bunlara inisiye olmuş kişiler olarak, elimizden geldiğince ortaya koyacağız.

Tanrı’nın Kelamı, tüm Semavi Varlıkları, işlevlerini gösteren adlandırmalarla dokuz olarak belirlemiştir.

Ayrıca her zaman Tanrı’nın çevresinde olanın ilk olduğunu, bunun diğerlerinden önce, O’na yakından ve vasıtasızca birleştiğinin gelenek tarafından bildirildiğini söyler.

Çünkü Kutsal Metinlerin öğretisinin, en Mukaddes Tahtların ve İbranice adlarıyla Kerubim ve Serafim olarak anılan çok gözlü ve çok kanatlı orduların, her şeyden üstün bir yakınlıkla, doğrudan Tanrı’nın çevresinde kurulduğunu beyan ettiğini söyler.

İşte bu üçlü mertebeden, şanlı Rehberimiz tek bir mertebe, eşit rütbede ve gerçekten ilk hiyerarşi olarak bahsetmiştir ki, bundan daha Tanrısal ya da Tanrılığın en erken aydınlanmalarına doğrudan daha yakın bir başkası yoktur.

Ancak Hükümranlıklar, Egemenlikler ve Güçlerden oluşan mertebenin ikinci olduğunu, semavi hiyerarşilerin en altındakine gelince, Melekler, Başmelekler ve Riyasetler mertebesinin ise üçüncü olduğunu söyler.

Serafim, Kerubim ve Tahtlar ile onların ilk hiyerarşisi hakkında.

Bizler, kutsal hiyerarşilerin düzeni olarak bunu kabul etmekle birlikte, semavi Zihinlerin her bir adlandırmasının, her birinin Tanrısal niteliğini ifade ettiğini beyan ederiz, İbranice bilenler ise, Serafim’in kutsal adının onların tutuşturan ya da yakan olduklarını, Kerubim’in ise bilginin doluluğunu ya da bilgelik akıntısını ifade ettiğini doğrularlar.

Doğal olarak, Semavi Hiyerarşilerin ilki, en yüce Varlıklar tarafından idare edilir, çünkü bu hiyerarşi, doğrudan Tanrı’nın çevresinde kurulmuş olması ve ilk elden işlenmiş Tanrısal tezahürler ile yetkinliklerin kendilerine daha önce geçmesi sebebiyle, her şeyden üstün bir rütbeye sahiptir.

O halde onlara, bir anlamda "Yakanlar", Tahtlar ve Bilgelik Akıntısı denir.

Serafim adlandırması, onların Tanrısal olanın etrafındaki daimi hareketlerini, sebatlarını, sıcaklıklarını, keskinliklerini, o ısrarlı, boyun eğmez ve bükülmez ebedi hareketin kaynayışını, astlarını yeni bir yaşam vererek ve onları aynı ısıya yeniden kavuşturarak güçlü bir şekilde kendilerine benzetip yükseltmelerini, ateş ve yakmalık sunu yoluyla arındırmalarını, asla gizlenemeyen veya tüketilemeyen, her zaman aynı kalan, her türlü belirsiz karanlığı yok eden ve dağıtan ışık benzeri ve ışık saçan niteliklerini açıkça öğretir.

Kerubim adlandırması ise onların bilgisini ve Tanrı’yı rüyetlerini, ışığın en yüce lütfunu almaya hazır oluşlarını, Tanrı-ötesi cemali ilk vahyedilen gücüyle temaşa etme yeteneklerini, bilge kılan paylaşımla yeniden dolmalarını ve kendilerine verilen bilgeliğin akıntısıyla bunu yanlarındakilere cömertçe iletmelerini ifade eder.

En yüce ve mümtaz Tahtlar adlandırması, onların her türlü aşağılık bayağılığın üzerindeki bariz yüceliklerini, daha yüksek şeylere yönelik dünya ötesi eğilimlerini, tüm uzaklıklardan sarsılmaz kopuşlarını, güçlerinin tüm kuvvetiyle hakiki En Yüce Olan’ın etrafındaki değişmez ve sımsıkı yerleşikliklerini, her türlü tutkudan ve dünyevi eğilimden uzak olarak yüce Tanrısal yaklaşımı kabul edişlerini, Tanrı’yı taşımalarını ve Tanrısal kabuller için kendilerini şevkle genişletmelerini ifade eder.

İşte elimizden geldiğince verebildiğimiz ölçüde, onların isimlerinin vahyi budur, şimdi onların hiyerarşisinin ne olduğunu düşündüğümüzü söylemeliyiz.

Zira her hiyerarşinin amacının, Tanrısal Benzerliğin tanrısal taklidine sarsılmaz bir bağlılık olduğunu ve her hiyerarşik işlevin, lekesiz bir arınmanın, Tanrısal Işığın ve yetkinleştirici ilmin kutsal kabulü ve dağıtımı için ayrıldığını yukarıda yeterince gösterdiğimizi sanıyorum.

Ve şimdi en yüce Zihinler hakkında, aralarındaki hiyerarşinin Kutsal Metinler aracılığıyla nasıl sergilendiğine dair layıkıyla konuşabilmeyi niyaz ediyorum.

O halde, bu hiyerarşinin, kendilerine Varlık veren Tanrılıktan hemen sonra kurulan, adeta O’nun eşiğinde saf tutan, görünmeyen ve görünen her yaratılmış gücü geride bırakan ilk Varlıklarla akraba ve her bakımdan benzer olduğu düşünülmelidir.

Dolayısıyla onları, kutsal olmayan lekelerden ve kusurlardan kurtulmuş ya da dünyevi hayalleri kabul etmezlermiş gibi değil, en yüksek saflık derecesine yakışır şekilde, her türlü ihmalkarlık lekesinden ve her türlü aşağı kutsallıktan çok yüce, en Tanrısal güçlerin üzerinde kurulmuş, Tanrı’ya olan değişmez sevgilerinde kendi kendinden hareket eden ve hep aynı şekilde hareket eden rütbelerine sarsılmaz bir şekilde bağlı, daha kötüye doğru hiçbir sapmanın bilincinde olmayan saf varlıklar olarak görmeliyiz.

durumunda değil, kendi tanrısal kimliklerinin lekesiz sebatına sahip olarak, asla düşmeye maruz kalmaksızın ve daima sarsılmaz biçimde bulunurlar, ve yine, tefekküre dalanlar olarak, aklî sembolleri duyulur biçimde tefekkür edenler olmadıkları gibi, tefekkür amacıyla yazılmış kutsal tasvirlerin muhtelif dokusuyla İlahi Varlık’a yöneltilenler de değillerdir, bilakis daha yüce ışığın her türlü gayrimaddi bilgisiyle dolmuş, cevher-üstü ve üç kez tezahür etmiş tefekkürün güzelleştirici ve asli güzelliğiyle izin verildiğince doymuşlardır, ve böylece, İsa ile Birlik’e layık görülerek, tanrılaştırıcı benzerliği ilahi surette biçimlenmiş imgelerle resmedercesine mühürlemezler, bilakis O’na gerçekten yakın olarak, O’nun tanrılaştırıcı aydınlanmalarının bilgisinin ilk iştirakinde yer alırlar, dahası, Tanrı’nın taklidi onlara mümkün olan en yüksek derecede bağışlanmıştır ve ilk tezahürün kudretiyle, O’nun tanrılaştırıcı ve insanı seven erdemlerine kendilerine izin verildiği ölçüde iştirak ederler, ve benzer şekilde "yetkinleşmişler" olarak, kutsal çeşitliliğin analitik bir bilimiyle aydınlanmış değillerdir, aksine Meleklerde mümkün olabilen, Tanrı’nın işlerinin en yüce bilimine yaraşır şekilde, ilk ve üstün bir tanrılaşma ile doldurulmuşlardır.

Zira diğer kutsal Varlıklar aracılığıyla değil, doğrudan doğruya O’na yükselerek, her şeyi aşan kudretleri ve mertebeleriyle bizzat tanrısallıktan (thearkhia) beslenirler, her türlü dönme gölgesinden uzak biçimde En Kutsal Olan’ın yanı başında yerleşirler, izin verildiğince gayrimaddi ve kavranılır zarafeti tefekküre sevk edilirler ve Tanrı’nın hemen yanında ve ilk sırada yer alarak, kutsama kaynağının ta kendisinden en yüksek derecede beslenip, Tanrı’nın işlerinin ilmî usullerine inisiye edilirler.

İşte ilahiyatçılar açıkça şunu göstermektedir ki, Semavi Varlıkların alt mertebeleri, ilimleri düzenli bir biçimde üst mertebelerden öğrenirler, ve hepsinden daha yüksekte bulunanlar ise İlahi sırların vahiylerinde, izin verildiğince bizzat tanrısallıktan aydınlatılırlar.

Zira ilahiyatçılar, bu varlıklardan bazılarının daha yüksek mertebedekiler tarafından dini olarak eğitildiğini, İnsan olarak Göğe yükselen O’nun, Semavi Kudretlerin Rabbi ve İzzetin Kralı olduğunu bildirdiklerini aktarırlar, diğerleri ise bizim adımıza gerçekleştirdiği İlahi işinin ilmini öğrenmeyi arzulayarak doğrudan İsa’nın Kendisine sual ederler, İsa Kendisi onlara vasıtasızca öğretir ve insan sevgisinden doğan lütufkâr işini onlara ilk elden gösterir, zira O şöyle der, "Ben adaletten ve Kurtuluş hükmünden bahsetmekteyim." Şimdi ben, Gök’teki Varlıkların ilklerinin ve her şeyin bu denli fevkinde olanların dahi, aracı Varlıklar gibi, en yüce İlahi aydınlanmaların ardınca hürmetle gayret göstermelerine hayret etmekteyim. Zira onlar doğrudan doğruya, "Neden giysilerin kırmızıdır?" diye sormazlar, bilakis bu suali evvela kendi aralarında ortaya koyarlar, böylece öğrenmeyi arzuladıklarını, tanrılaştırıcı bilgiyi iştiyakla beklediklerini ve İlahi bir tarzda bahşedilen aydınlanmanın önüne geçmediklerini gösterirler.

O halde, Semavi Akılların ilk hiyerarşisi, inisiyasyonun asıl Faili’nden beslenerek, doğrudan O’na yükselmesi yoluyla arındırılır, aydınlatılır ve yetkinleştirilir, mertebesine göre, inisiyasyonun yetkin-öncesi kaynağının ulaşılamaz Işığının bütünüyle en kutsal arınmasıyla dolar, gerçekten hiçbir ihmalle lekelenmez, asli Işıkla doludur ve ilk verilen bilgiye ve ilme iştirakiyle yetkinleşir.

Fakat hülasa etmek gerekirse, en yüce İlahi İlmin kabulünün hem arınma, hem aydınlanma, hem de yetkinleşme olduğunu söylemem yersiz olmaz, liyakate göre bağışlanan daha yetkin vahiylerin bilgisiyle cehaletten arındırır, aynı İlahi bilgiyle aydınlatır, ki onun vasıtasıyla aynı zamanda arındırır, daha önce tefekkür etmemiş olanı şimdi daha yüksek aydınlanma ile aşikâr kılınan şeyleri tefekküre sevk eder, ve aynı Işıkla, açıkça tezahür eden sırların kalıcı ilmi aracılığıyla daha da yetkinleştirir.

İşte benim ilmime göre, Tanrı’yı çevreleyen ve doğrudan O’nun etrafında duran Semavi Varlıkların ilk mertebesi böyledir, sembolsüz ve kesintisizce, Meleklerde olduğu gibi, en yüce ve daima hareket halindeki sebat içinde O’nun ebedi bilgisinin etrafında raks eder, saf bir biçimde pek çok ve kutlu tefekkürleri temaşa eder, yalın ve vasıtasız ihtişamlarla nurlanır, İlahi gıda ile doyar, ilk bahşedilen bolluk cihetinden çok, fakat en yüce İlahi ziyafetin çeşitlilik barındırmayan ve birleştirici birliği bakımından birdir, mükemmel melekelerini ve fiillerini ulaşılabildiği ölçüde O’na benzeterek Tanrı ile pek çok iştirake ve iş birliğine layık görülür, pek çok İlahi şeyi üstün bir tarzda bilir, hak olduğu üzere en yüce İlahi ilme ve bilgiye iştirak eder.

Bu sebeple Tanrı’nın Kelamı, yeryüzündekilere ilahilerini nakletmiştir, ki bunlarda bu mertebenin en yüce aydınlanmasının üstünlüğü İlahice sergilenmektedir.

Zira onun bazı mensupları, duyulur idrak tarzıyla konuşacak olursak, "gürül gürül suların sesi" gibi, "Mekânından Rabbin izzetine hamdolsun" diye haykırır, diğerleri ise Tanrı’nın o pek sık tekrarlanan ve en azametli ilahisini terennüm eder, "Kutsal, Kutsal, Kutsal, Orduların Rabbi, bütün yeryüzü O’nun izzetiyle doludur." Semavi-üstü Akılların bu en mükemmel ilahiyatlarını "İlahi İlahiler Üzerine İnceleme" adlı eserimizde gücümüz yettiğince zaten şerh ettik ve o İnceleme’de bunlara dair kâfi derecede söz söyledik, oradan bir hatırlatma kabilinden, şimdiki vesile için lazım geldiği kadarını zikretmek kâfidir, yani, "Bu en yüce İlahi iyilikten, teolojik ilimde izin verildiğince aydınlanmış olan ilk Mertebe, bu İyiliği yansıtan bir hiyerarşi olarak kendisinden hemen sonra gelenlere aktarmıştır", kısaca şunu öğretmektedir, "Kendisi hem her türlü övgünün fevkinde olan hem de her türlü övgüye layık bulunan azametli tanrısallığın, Tanrı’yı kabul eden akıllar tarafından ulaşılabildiği ölçüde bilinmesi ve yüceltilmesi adil ve doğrudur, zira onlar Tanrı’nın suretleri olarak, Kelam’ın buyurduğu üzere, en yüce İlahi sükûnetin İlahi mekânlarıdır, ve dahası O, semavi-üstü Akıllardan yeryüzünün en aşağısına kadar var olan her şeye en lütufkâr inayetini gönderen, üç-hipostazlı monad (teklik) ve Birliktir, her cevherin başlangıç-üstü Başlangıcı ve İlletidir, ve her şeyi cevher-üstü bir tarzda karşı konulamaz bir kucaklayışla sarmalar."

Hâkimiyetler, Kudretler ve İktidarlar Hakkında ve Bunların Orta Hiyerarşisi Hakkında

Şimdi Semavi Akılların orta Mertebesine geçelim, gücümüz yettiğince, dünya-üstü gözlerle o Hâkimiyetlere ve İlahi İktidarlar ile Kudretlerin gerçekten dehşet verici rüyetlerine nazar edelim.

Zira üzerimizdeki Varlıkların her bir tesmiyesi, onların İlahi Benzerliğe dair Tanrı-yı taklit eden hususiyetlerini izhar eder.

Kanaatimce Kutsal Hükümranlıklar nitelemesi, hür kimselere yaraşır veçhile, bayağı bir kulluktan berî, kölelikten uzak bir yüceliğe delalet eder, zalim bir Hükümranlık gibi tiranvari benzeşmezliklerden hiçbirine katiyen boyun eğmez, her türlü yaltakçı kölelikten üstündür, her türlü itaatkârlığa boyun eğmezdir ve her benzeşmezliğin fevkindedir, daima hakiki Hükümranlığa ve Hükümranlığın menbaına yönelir, iyiliğin bir sureti olarak hem kendini hem de ardından gelenleri, erişilebildiği nispette Hükümranlık duruşuna göre şekillendirir, beyhude görünen şeylerin hiçbirine yönelmeksizin bütünüyle Hükümran Varlığa döner ve Tanrı'nın Hükümran Benzerliğine gücü yettiğince durmaksızın iştirak eder, Kutsal Güçler tesmiyesi ise, içlerindeki tüm o Tanrısal enerjiler bakımından cesur ve sarsılmaz bir metanete delalet eder, kendisine bahşedilen İlahi aydınlanmaların hiçbirini kabulde zaaf göstermez, İlahi taklide doğru şevkle sevk olunur, kendi korkaklığı yüzünden Tanrısal hareketi terk etmez, bilakis cevher-ötesi ve kudret bahşeden güce sarsılmadan bakar, erişilebildiği ölçüde bunun kudret benzeri bir sureti haline gelir, Gücün Menbaı olarak buna kudretle yönelir ve mertebece kendisinden sonra gelenlere Güç ihsanı ve Tanrı'ya benzerlik bahşederek tecelli eder, İlahi Hükümranlıklar ve Güçler ile aynı mertebede bulunan Kutsal İktidarlar tesmiyesi ise, İlahi kabuller hususundaki letafetli ve iltibassız nizamı, dünya-ötesi ve aklî iktidarın disiplinini ifade eder, iktidar sahibi güçleri adi gayeler için tahakkümkârane kullanmaz, bilakis yılmaksızın, nizam dairesinde İlahi şeylere doğru yönelir ve ardından gelenleri lütufla sevk eder, izin verildiği nispette İktidarın Muktedir Menbaına benzer kılınır ve bunu, Meleklere mümkün olduğu derecede, kendi içindeki iktidar gücünün intizamlı mertebelerinde görünür kılar.

Bu Tanrısal hususiyetlere malik olan Semavi Akılların orta Düzeni, ilk Hiyerarşik Düzen vasıtasıyla kendisine ikinci elden bahşedilen ve bu orta düzeyden ikincil bir tecelli olarak geçen İlahi aydınlanmalarla tasvir edilen veçhile arındırılır, aydınlatılır ve yetkinleştirilir.

Şüphe yok ki, bir melekten diğerine geçtiği söylenen mesaja gelince, bunu uzaktan tamamlanan ve ikinci mertebeye intikali sebebiyle perdelenen bir yetkinleşmenin timsali kabul edebiliriz.

Zira mukaddes inisiyasyonlarımızda mahir kimselerin buyurduğu üzere, doğrudan doğruya bizlere izhar olunan İlahi hakikatlerin doluluğu, başkaları vasıtasıyla aktarılan İlahi temaşalardan daha yetkinleştiricidir.

Böylece, kanaatimce, birinci derecede Tanrı'ya yükseltilmiş Meleki mertebelerin vasıtasız iştiraki, başkalarının aracılığıyla yetkinleşenlerden daha berraktır.

Bu sebepledir ki ruhban geleneğimizce ilk Akıllar, kendileri vasıtasıyla her şeyin cevher-ötesi Menbaına sevk olunan ve kendilerine müsaade edildiği nispette takdis edici arınmalara, aydınlanmalara ve yetkinleşmelere iştirak eden tabi mertebelerin yetkinleştirici, aydınlatıcı ve arındırıcı Güçleri olarak tesmiye edilir.

Zira nizamın İlahi menbaı tarafından, ikincilerin en yüce İlahi aydınlanmalara ilkler vasıtasıyla iştirak etmesi kati surette ve ilahî bir tarzda tesis olunmuştur.

Bunun ilahiyatçılar tarafından pek çok veçhile beyan edildiğini görürsünüz.

Zira insana yönelik İlahi ve Pederane Sevgi, rehberlik ettiği halkını daha iyi şeylere yönelten muhtelif sevklerle, dini muhafazaları adına İsrail kavmini ıslah için tedip edip korkunç ve vahşi kavimlerin eline teslim ettikten sonra, hem onları sefaletlerinden azat ettiğinde hem de merhametiyle eski huzurlu hallerine hilm ile döndürdüğünde, ilahiyatçılardan biri olan Zekeriya, kanaatimce ilk Meleklerden birini ve Tanrı'ya yakın olanı (zira söylediğim gibi Melek tesmiyesi hepsine şamildir), bizzat Tanrı'dan bu meseleye dair teselli edici sözleri öğrenirken görür, daha alt mertebeden bir başka Melek ise aydınlanmayı kabul ve ona iştirak etmek üzere ilkinin huzuruna çıkar, akabinde onun vasıtasıyla bir Başrahip huzurundaymışçasına İlahi gayeye dair talimat alır ve ilahiyatçıya Yeruşalim'in insan çokluğuyla gani gani dolacağını bildirmekle vazifelendirilir.

Bir diğer ilahiyatçı Hezekiel ise, bunun Kerubimlerin üzerinde mukim olan izzetli Tanrısallık (thearkhia) tarafından adaletle buyrulduğunu söyler.

Zira insana yönelik Pederane Sevgi, dediğimiz gibi tedip yoluyla İsrail'i daha iyi şeylere sevk ederken, Tanrı'ya yaraşır bir adaletle suçluları masumlardan ayırmayı münasip görmüştür.

Bu, ilk olarak Kerubimlerin ardındakilerden birine vahyolunur, bellerine safir kuşanmış ve bir Hiyerarşi timsali olarak ayaklarına kadar inen cübbesini aşikâr kılmış olana.

Lakin İlahi İdare, savaş baltalarını taşıyan diğer Meleklere, bu husustaki İlahi hükme dair öncekinden talimat almalarını emreder.

Zira birine, Yeruşalim'in ortasından geçmesini ve masum insanların alınlarına işareti koymasını buyurmuş, diğerlerine ise, "Onun ardınca şehre girin ve vurun, gözünüzü sakınmayın, lâkin üzerinde işaret olan hiç kimseye yaklaşmayın," demiştir.

Daniel'e, "Söz sadır oldu," diyen Melek hakkında, yahut Kerubimlerin ortasından ateşi alan o ilk melek hakkında, yahut Melekler arasındaki hüsnünizamı göstermek bakımından bundan daha şayanıdikkat olan, Kerubimlerin ateşi kutsal libası giymiş olanın ellerine bırakması hakkında, yahut en ilahi Cebrail'i çağırıp ona, "Bu adama rüyeti anlat," diyen Zat hakkında, veyahut kutsal ilahiyatçılar tarafından Semavi Hiyerarşilerin Tanrısal nizamına dair kaydedilen sair şeyler hakkında ne denebilir, zira hiyerarşimizin intizamı, mümkün mertebe buna benzetilmek suretiyle, adeta bir akis halinde Meleki letafete bürünecek, onun vasıtasıyla şekillenecek ve her Hiyerarşideki cevher-ötesi nizam Menbaına sevk olunacaktır.

Riyasetler, Başmelekler ve Melekler ile onların nihai Hiyerarşisi hakkında

Hürmet dolu temaşamız için geriye, Meleki Hiyerarşileri tamamlayan bir Mertebe kalmaktadır,

Tanrısal Riyasetler, Başmelekler ve Melekler olarak taksim olunan mertebe.

Ve kanaatimce elzem olan, evvelemirde onların mukaddes tesmiyelerinin manasını kudretim yettiğince beyan etmektir.

Göklerdeki Hükümranlıklar

Göklerdeki Hükümranlıkların (Principalities) durumu, onların ilahi örneğe uygun olarak, dinsel ve Hükümranlığa en yaraşır bir düzenle, hükümdarlık ve önderlik işlevlerini ortaya koyar, tamamen hükümdarlar üstü Hükümdar’a yönelmişlerdir, başkalarına hükümdarca önderlik ederler, mümkün mertebe o hükümdar kılan Hükümranlığın Kendisine göre şekillenirler ve hükümdarlık güçlerinin düzenliliğiyle O’nun öz-üstü hükümdarlık düzenini beyan ederler.

Kutsal Başmelekler Düzeni, göklerdeki Hükümranlıklar ile aynı mertebedendir.

Zira daha önce de belirttiğim gibi, onlarla Meleklerin hiyerarşi (hiyerarşi) ve Bölünüşü birdir.

Fakat ilk, orta ve son güçleri barındırmayan hiçbir hiyerarşi olmadığından, Başmeleklerin kutsal düzeni, hiyerarşide uçlar arasındaki orta konumu işgal eder, çünkü hem en kutsal Hükümranlıklara hem de kutsal Meleklere aittir, Hükümranlıklara aittir çünkü hükümdarca öz-üstü Hükümranlığa yönelmiştir ve ulaşılabildiği ölçüde O’na göre şekillenmiştir, Melekleri kendi iyi düzenlenmiş, sıralanmış ve görünmez önderlikleri tarzında birleştirir, Meleklere de aittir çünkü haberci Düzenindendir, ilk güçlerden ilahi aydınlanmaları hiyerarşik olarak alır ve bunları Meleklere tanrısal bir tarzda bildirir, Melekler aracılığıyla da, aydınlanan tanrısal kişilerin her birinin dinsel yeteneği oranında bize beyan eder.

Zira Melekler, daha önce de söylediğimiz gibi, Melek özelliğine sahip olan Gök Varlıklarının son Düzeni olarak, Gök Zihinlerinin tüm serisini tamamlar, hatta bizim tarafımızdan Melek diye adlandırılmaya daha yüksek derecedekilerden daha layıktırlar, çünkü onların hiyerarşisi daha aşikar olanla meşguldür ve dünyanın işleriyle daha hususi olarak ilgilenir.

En yüksek Düzen, Gizli Olan’ın yanında ilk sırada yer aldığından, ikinci düzeni manevi şeylerde gizlice yönlendiriyor olarak kabul edilmelidir, kutsal Efendilikler, Güçler ve Yetkilerden oluşan ikinci düzen ise, Hükümranlıklar, Başmelekler ve Melekler hiyerarşisine, ilk hiyerarşiden daha açık, fakat kendisinden sonraki Düzenden daha gizli bir şekilde önderlik eder, Hükümranlıkların, Başmeleklerin ve Meleklerin ifşa edici düzeni ise, yükselişin, dönüşün, birlikteliğin ve Tanrı ile birleşmenin usulünce olması ve ayrıca Tanrı’dan tüm hiyerarşilere lütufla bahşedilen ve herkese ortaklaşa geçen feyzin en mukaddes düzenlilikle gerçekleşmesi için, birbiri aracılığıyla, insanlar arasındaki hiyerarşilere riyaset eder.

Bu nedenle Tanrı’nın Kelamı, Yahudi halkının Önderi olarak Mikail’i ve diğer ulusların üzerine diğerlerini adlandırarak hiyerarşimizi Meleklere tahsis etmiştir.

En Yüce Olan, ulusların sınırlarını Tanrı’nın Meleklerinin sayısına göre belirlemiştir.

Fakat eğer biri, "O halde nasıl oldu da sadece İbranilerin halkı en yüce İlahi aydınlanmalara yönlendirildi?" diye soracak olursa, diğer ulusların tanrı olmayanların peşinden gitmesinin suçunu Meleklerin doğrudan rehberliğine atmamamız gerektiğini, aksine kendilerinin, kendi sapmalarıyla, kibir ve dikbaşlılık yüzünden ve kendilerine Tanrı’ya layık görünen şeylere akıl dışı hürmetleri nedeniyle, İlahi Varlık’a doğru olan doğrudan önderlikten uzaklaştıklarını söyleyerek cevap vermeliyiz.

İbrani halkının bile aynı şeyi yaşadığı söylenir, zira O, "Tanrı bilgisini fırlatıp attın ve kendi yüreğinin peşinden gittin" der, çünkü ne zorunlulukla yönetilen bir hayatımız vardır, ne de inayete mazhar olanların özgür iradesi yüzünden inayetsel aydınlanmanın İlahi ışınları körelir, aksine zihni görüşlerin yetersizliği, pederane iyiliğin taşan ışık armağanını ya direnişleriyle tamamen paylaşılamaz veya nüfuz edilemez kılar ya da tek kaynak olan ışının paylaşımlarını, o ışın tek ve basit, her zaman aynı ve durmaksızın taşan olsa da, farklı, küçük veya büyük, sönük veya parlak hale getirir, zira diğer ulusların (ki biz de onlardan, herkesin kabule hazır olması için kolayca genişleyen o sınırsız ve cömert İlahi Işık denizine çıktık) üzerinde yabancı olmayan bazı tanrıların riyaset etmesi adet olmuşsa da, herkesin tek bir Başı vardır ve her ulusu dinsel olarak yönlendiren Melekler, kendilerini takip edenleri buraya ulaştırırlar.

Melkisedek’i, Tanrı’ya en sevgili bir Hiyerarş olarak kabul edelim, (var olmayan tanrıların değil, gerçekten en yüce Tanrı’nın hiyerarşı), zira tanrısal bilgelere sahip olanlar Melkisedek’i sadece Tanrı’nın sevgilisi olarak çağırmadılar, aynı zamanda Rahip dediler, ta ki bilge olanlara, sadece kendisinin gerçek Tanrı’ya yönelmekle kalmayıp, dahası tek ve gerçek tanrısallık (thearkhia) mertebesine yükselişin Hiyerarşı olarak başkalarına da rehberlik ettiğini açıkça göstersinler.

Bunu da hiyerarşik muhakemenize hatırlatmama izin verin, hem Mısırlılara riyaset eden Melek’ten Firavun’a, hem de kendi Meleği’nden Babil Hükümdarı’na, her şey üzerindeki İnayet ve Rabliğin uyanık ve yönetici ihtimamı rüyalarla tefsir edilmiştir ve bu uluslar için, Meleklerin rüyalarıyla şekillenen ve Tanrı’dan Meleklere yakın kutsal adamlar olan Daniel ve Yusuf’a Melekler aracılığıyla vahyedilen şeylerin tefsiri için, gerçek Tanrı’ya tapanlar önder olarak tayin edilmiştir.

Zira herkesin üzerinde tek bir Hükümdar ve İnayet vardır.

Ve asla Tanrı’nın kurayla Yahudilerin önderi olduğunu ve Meleklerin, bağımsız olarak veya eşit mertebede yahut muhalif olarak ya da diğer bazı tanrıların diğer uluslara riyaset ettiğini düşünmemeliyiz.

Ancak İlahi Kelam’ın bu özel ifadesi, Tanrı’nın yönetimi diğer tanrılar veya melekler arasında paylaştırdığı ve kendisinin de kura ile İsrail’in yönetimi ve liderliğine seçildiği şeklinde değil, şu kutsal amaç doğrultusunda kabul edilmelidir, En Yüce Olan’ın herkes üzerindeki tek inayeti, tüm insanlığı kurtarıcı bir şekilde kendi meleklerinin yönlendirici idaresine teslim etmişken, İsrail, neredeyse diğer tüm ulusların aksine tek başına ışık lütfuna ve gerçek Rabbin bilgisine yönelmiştir, dolayısıyla Tanrı’nın Kelamı, İsrail’in gerçek Tanrı’ya ibadet etmek için kendisini seçtiğini göstermek üzere, "O, Rabbin payı oldu" der, ve onun da diğer uluslarla eşit şekilde, onun aracılığıyla her şeyin Başını tanıması için kutsal meleklerden birine atandığını belirtmek üzere, "Mikael (Yahudi) halkının lideri oldu" diyerek, görünen ve görünmeyen tüm güçlerin üzerinde aşkınlık (transandans) ile kurulmuş tek bir evrensel inayet olduğunu ve her ulusun başında bulunan tüm meleklerin, kendilerini gönüllü bir zihinle takip edenleri, kendi asıl Başları olan bu inayete mümkün olduğunca yükselttiğini açıkça ortaya koyar.

Melek Disiplininin Tekrarı ve Özeti

Tanrı’nın etrafındaki Zihinlerin en saygın hiyerarşi (kutsal düzen) basamağının, doğrudan kendisine yükselme yoluyla gerçekleşen yetkinleştirici aydınlanma aracılığıyla hizmet ettiğini, tanrısallık (thearkhia) katından gelen, hem daha gizli hem daha aşikar olan bir ışık lütfuyla arındırıldığını, aydınlatıldığını ve yetkinleştirildiğini kabul etmiş bulunuyoruz, daha gizlidir, çünkü daha anlaşılır, daha basitleştirici ve daha birleştiricidir, daha aşikardır, çünkü ilk lütuf ve ilk tezahürdür, daha eksiksizdir ve şeffaf olduğu için ona daha çok nüfuz etmiştir.

Ve bu basamaktan yine kendi derecesine göre ikincisi, ikincisinden üçüncüsü ve üçüncüsünden de bizim hiyerarşimiz, ilahi uyum ve ölçü içindeki düzenli düzenliliğin aynı yasasına göre, tüm iyi düzenin başlangıç üstü Kaynağına ve Sonuna hürmetle yönlendirilir.

Şimdi tüm melekler, kendilerinin üzerindekilerin tercümanlarıdır, en saygın olanlar onları harekete geçiren Tanrı’nın, diğerleri ise kendi derecelerine göre Tanrı tarafından harekete geçirilmiş olanların tercümanlarıdır.

Çünkü her şeyin aşkın uyumu, akli ve zihni varlıkların her birinin dini düzenini ve düzenli davranışını öylesine sağlamıştır ki, hiyerarşilerin her bir rütbesi kutsal bir düzene yerleştirilmiştir ve biz her hiyerarşinin ilk, orta ve son Güçlere ayrıldığını gözlemleriz.

Ancak tam olarak konuşmak gerekirse, O her bir Bölümü de aynı ilahi uyumlarla ayırt etmiştir, bu nedenle ilahiyatçılar en ilahi Serafimlerin birbirlerine seslendiğini söylerler, bence bu, birincilerin ilahi şeylere dair bilgilerini ikincilere aktardıklarını açıkça gösterir.

Buna uygun olarak şunu da ekleyebilirim ki, her semavi ve insani zihin, hiyerarşik aydınlanmaların yukarıda belirtilen özel mistik anlamları için kendi içinde kendi özel ilk, orta ve son rütbelerine ve güçlerine sahiptir, bunlara göre her biri, kendisine helal ve ulaşılabilir olduğu ölçüde, en lekesiz arınmaya, en bol ışığa ve üstün yetkinliğe katılır.

Çünkü gerçekten Kendi Kendine Yetkin olan ve her şeyin üzerinde Yetkin olan dışında, kendi kendine yetkin olan veya yetkinleşmeye kesinlikle ihtiyaç duymayan hiçbir şey yoktur.

Hangi Sebepten Ötürü Tüm Semavi Varlıkların Ortaklaşa Semavi Güçler Olarak Adlandırıldığı Üzerine

Bunları tanımladığımıza göre, tüm melek varlıklarını neden bir arada çağırmaya alışkın olduğumuzu düşünmeye değer.

Çünkü melekler için söyleyebileceğimiz gibi, kutsal Güçler düzeninin hepsinin en sonuncusu olduğunu söylemek mümkün değildir.

Üstün varlıkların düzenleri, sonuncuların kutsal aydınlanmasını paylaşır, fakat sonuncular birincilerinkini hiçbir şekilde paylaşamaz, bu nedenle tüm ilahi Zihinlere Semavi Güçler denir, fakat asla Serafim, Tahtlar ve Hükümranlıklar denmez.

Çünkü sonuncular, en yüksek olanların tüm özelliklerine sahip değildir.

Çünkü melekler ve meleklerin üzerindekiler, yani Tanrı’nın Kelamı tarafından Güçlerden sonra yerleştirilen Başmelekler, Beylikler ve Yetkiler, diğer kutsal varlıklarla birlikte tarafımızdan genellikle ortaklaşa Semavi Güçler olarak adlandırılır.

Ancak, hepsi için ortaklaşa Semavi Güçler unvanını sıkça kullanırken, her bir düzenin özelliklerinde bir tür kafa karışıklığı yaratmadığımızı onaylıyoruz.

Fakat tüm ilahi Zihinler, kendileri hakkında verilen dünya üstü tanımlamaya göre üç kısma, yani öz, güç ve enerjiye ayrıldıklarından, hepsinden veya bazılarından ayrım gözetmeksizin Semavi Varlıklar veya Semavi Güçler olarak bahsettiğimizde, bahsettiğimiz varlıkları genel bir şekilde kendi özlerinden veya güçlerinden hareketle ortaya koyduğumuzu düşünmeliyiz. Çünkü daha önce yeterince ayırt ettiğimiz o kutsal Güçlerin üstün özelliklerini, melek rütbelerinin karışıklık içermeyen düzenini bozacak şekilde, onlardan tamamen aşağıda olan varlıklara uygulamamalıyız.

Daha önce de sık sık verdiğimiz doğru açıklamaya göre, üstün düzenler aşağıdakilerin kutsal özelliklerine bolca sahiptir, ancak en alttakiler daha saygın olanların üstün eksiksizliğine sahip değildir, çünkü ilk tezahür eden aydınlanmalar onlara, ilk düzen aracılığıyla, kapasiteleri oranında vahyedilir.

İnsanlar Arasındaki Hiyerarşilerin Neden Melek Olarak Adlandırıldığı Üzerine

Fakat bu durum bazen anlaşılır vahiylerin gayretli gözlemcileri tarafından da sorulur, en alt düzenler üstün olanların eksiksizliğine sahip olmadığı halde, bizim hiyerarşimiz vahiyler tarafından neden "Egemen Rabbin Meleği" olarak adlandırılmaktadır?

Şimdi bu ifade, bence daha önce tanımlanmış olanla çelişmemektedir, çünkü sonuncuların, daha saygın bölümlerin eksiksiz ve üstün Gücünden yoksun olduğunu söylüyoruz, çünkü onlar, her şeyin tek bir uyumlu ve bağlayıcı ortaklığına göre, kısmi ve analojik olana katılırlar.

Örneğin, kutsal Kerubim rütbesi daha yüksek bir bilgelik ve bilgiye katılır, ancak onların altındaki varlıkların bölümleri de bilgeliğe ve bilgiye katılırlar, fakat yine de onlara kıyasla kısmen katılırlar.

Çünkü bilgelik ve bilgiye katılım, Tanrı’nın suretini taşıyan tüm zihinler için ortaktır, ancak yakın ve birinci veya ikinci ve aşağıda olmak ortak değildir, her biri için kendi derecesine göre belirlenmiştir.

Bütün İlâhî Akıllar hususunda da şu hüküm güvenle verilebilir, zira ilk mertebedekiler kendilerinden aşağıdakilerin kudsî vasıflarına fazlasıyla sahip oldukları gibi, son mertebedekiler de üstlerindekilerin vasıflarına, şüphesiz aynı derecede olmasa da, tâbi bir mertebede mâliktirler.

Şu halde, bana öyle geliyor ki, Tanrı Kelâmı bizim Başrahibimizi (hierarches) "Melek" diye adlandırdığında bunda hiçbir yadırganacak cihet yoktur, çünkü o da Meleklerin haberci vasfından kendi kabiliyeti nispetinde pay almakta ve insan için erişilebilir olduğu ölçüde, kendini onların benzerliğine yükseltmektedir.

Lâkin Tanrı Kelâmı'nın hem üzerimizdeki Semavî Varlıkları hem de aramızdaki Tanrı'nın en sevgilisi olan mukaddes insanları tanrılar olarak adlandırdığını görürsünüz, gerçi İlâhî Gizlilik her şeyin fevkinde aşkınlık ile yükselmiş ve müesses kılınmıştır ve yaradılmış hiçbir Varlığın O'na bihakkın ve bütünüyle benzediği söylenemez, meğerki bunlar, imkân nispetinde bütünüyle O'nun Bir'liğine yönelmiş olan, O'nun İlâhî nurlarına, güçleri yettiğince Tanrı'yı taklit etmek suretiyle, tabir caizse, durmaksızın yükselen ve aynı ilâhî ada lâyık görülen aklî ve nâtık Varlıklar olsun.

İşaya Peygamber'in Hangi Sebepten Ötürü Serâfîm Tarafından Arındırıldığının Söylendiğine Dair

Haydi öyleyse, Serâfîm'in İlâhiyatçılardan birine gönderildiğinin söylenmesindeki hikmeti gücümüz yettiğince tedkik edelim, zira bir kimse, arındırmayı icra edenin daha alt mertebedeki Meleklerden biri değil de en muhterem Varlıklar arasında zikredilen o yüce melek oluşuna itiraz edebilir.

Nitekim bazıları, bütün Akılların birbirleriyle olan münasebetine dair daha evvel serdedilen tanıma binaen, Kutsal Kelâm'ın (logion), İlâhiyatçı'nın arındırılması için gelen varlığı Tanrı'nın etrafındaki en yücelerden biri olarak tesmiye etmediğini ileri sürerler, bilakis Peygamber'in arındırılmasında mukaddes bir Hadim olarak üzerimize tayin edilmiş Meleklerden birinin Serâfîm adıyla anıldığını, zira bahsi geçen kusurların izalesinin ve arındırılan kimsenin İlâhî vazifeye iadesinin ateş vasıtasıyla vuku bulduğunu savunurlar, yine derler ki Kutsal Kelâm burada Tanrı'nın etrafında yerleşmiş olanlardan birini değil, sırf arındırma gayesiyle üzerimize tayin edilmiş Kudretlerden biri olan Serâfîm'den birini kastetmektedir.

Buna mukabil bir başka zat da mezkûr kabule dair bana hiç de yabana atılamayacak bir müdafaa sundu.

Zira o zat, ilâhiyatçıya İlâhî hakikatleri talim etmek maksadıyla bu rüyeti husule getiren Melek her kim idiyse, o yüce varlığın kendi arındırma vazifesini Tanrı'ya ve Tanrı'dan sonra da ilk amil hiyerarşi mertebesine isnat ettiğini söyledi.

Zira bunu söyleyen zat, her şeyi ziyaret eden en yüce İlâhî Kudretin her şeye mukavemet olunamaz bir surette nüfuz edip ilerlediğini, buna mukabil sırf her şeyin fevkinde cevher-üstü bir aşkınlıkla yükselmiş olmasından ötürü değil, inayetine matuf enerjilerini her şeye gizlice intikal ettirmesinden ötürü de herkese görünmez kaldığını teyit etti, evet, bilakis o, bütün aklî Varlıklara lâyık oldukları mertebede tecelli eder ve kendi Nur bağışını en muhterem Varlıklara sevk ederek, onlar vasıtasıyla, ilk mertebede olanlar gibi, her bir Zümrenin Tanrı rüyetine tahammül kudretine göre ikincil olanlara intizam dairesinde tevzi eder, yahut daha dakik konuşmak ve bilinen misallerle izah etmek gerekirse (zira bunlar her şeyin fevkinde olan Tanrı'nın Celâli karşısında nakıs kalsalar da bizim fehmimiz için daha aydınlatıcıdırlar), güneş şuaının intikali her şeyden daha şeffaf olan ilk maddeye (prima materia) kolayca tevzi olunarak geçer ve onun vasıtasıyla daha büyük bir vuzuhla kendi parıltılarını ışıtır, lâkin daha kesif maddelere çarptığında, nurlanan maddelerin Nur bağışını geçirmeye elverişsizliğinden ötürü tevzi olunan parlaklığı matlaşır ve bu sebepten fıtraten büzülür, öyle ki Nurun geçişini neredeyse bütünüyle meneder. Keza ateşin harareti de en çok kendi tabiatına kabiliyetli, ram olan ve kendine benzeşmeye zemin hazırlayan şeylere intikal eder, lâkin mukavemet gösteren zıt maddelere gelince, ya kendi ateşli enerjisinden geriye hiçbir iz bırakmaz yahut pek hafif bir iz bırakır, kendi hususi tesirine müsait maddeler vasıtasıyla uygun olmayan nesnelerle temas ettiğinde, evvelemirde ısınmaya meyyal nesneleri ısıtır ve onlar vasıtasıyla suyu yahut kolay ısınmayan başka bir şeyi münasip nispette hararete kavuşturur.

Şu halde, Tabiat'ın intizamlı usulünün bu kaidesi mucibince, hem görünen hem de görünmeyen bütün nizamın düzeni, kendi Nur ihsanının tabiatüstü parlaklığını en ali Varlıklara gür ırmaklar halinde ilk tecelliyle izhar eder ve bunlar vasıtasıyla, kendilerinden sonra gelen Varlıklar İlâhî şuadan pay alırlar.

Zira bunlar, Tanrı'yı ilk bilenler ve her şeyden evvel İlâhî fazilete ve ilk amiller olmaya cehdedenler olarak, Tanrı'nın taklidi için mümkün mertebe kudret ve enerjiye lâyık görülürler, bunlar da kendilerinden sonra gelen varlıkları, kendi üzerlerindeki haşmeti onlara cömertçe bahşetmek suretiyle imkân nispetinde bir mertebeye lütufla yükseltirler, bunlar da yine alt mertebedekilere aktarırlar ve üstün olan, kendisinden sonra gelen her varlık için, İlâhî şuaların kendi vasıtasıyla ona akıtılması hasebiyle bir kaynaktır.

O halde mütebaki bütün Melekî Varlıklar, Semavî Akılların en yüksek Mertebesini, Tanrı'dan sonra her Tanrı-bilgisinin ve Tanrı-taklidinin kaynağı olarak fıtraten addederler, zira onlar vasıtasıyla en yüce tanrısallık (thearkhia) nuru herkese ve bize tevzi edilir.

Bu sebepledir ki, Tanrı'yı taklit etmenin her mukaddes enerjisini İllet olarak bizzat Tanrı'ya, fakat İlâhî hakikatlerin ilk amilleri ve muallimleri olarak ilk Tanrı-benzeri Akıllara isnat ederler.

Şu halde, mukaddes Meleklerin ilk Mertebesi, her şeyden ziyade ateş vasfına, en yüce İlâhî hikmetin coşkun tevziatına, İlâhî nurların en yüksek ilmini bilme melekesine ve Tanrı'nın kabulü için inbisatlarını sergileyen Tahtlar (thronoi) vasfına mâliktir, tâbi Varlıkların safı ise şüphesiz bu semavî, hikmetli, arif ve Tanrı-kabul edici melekeye tâli derecede sahiptir ve ilklere nazar ederek, onlar vasıtasıyla, ilk amelde İlâhî taklide lâyık görülmüş olarak, Tanrı'nın erişilebilir benzerliğine sevk olunurlar.

Kendilerinden sonra gelen Varlıkların ilkler vasıtasıyla haiz oldukları mezkûr mukaddes vasıfları, Tanrı'dan sonra Başrahipler (hierarkhai) olarak bizzat o Varlıkların kendilerine atfederler.

Bunu söyleyen zat, mezkûr rüyetin İlâhiyatçı'ya meleklerden biri vasıtasıyla gösterildiğini teyit etmekteydi.

Üzerimize tayin edilmiş kutsal ve kutsanmış Melekler ve onun aydınlatıcı rehberliği sayesinde, sembolik olarak ifade etmek gerekirse, en yüce Varlıkların Tanrı’nın altında, Tanrı ile birlikte ve Tanrı’nın etrafında oturduğunu ve aşkınlık (thearkhia) mertebesindeki o mutlak hükümdarlık ihtişamının, onların ve her şeyin üzerinde anlatılmaz bir şekilde yükselerek yüce Güçlerin ortasında, en yüksekte taht kurduğunu gördüğü o zihni tefekküre yükseldi.

İlahiyatçı daha sonra görülen şeylerden öğrendi ki, her bir tözüstü üstünlükle karşılaştırıldığında İlahi Varlık, görünen ve görünmeyen her gücün kıyaslanamaz derecede üzerinde taht kurmuştur, hatta O, her şeyin Hakikati olarak, Mutlak olan olarak her şeyin üzerinde yücelmiştir, yaratılmış Varlıkların birincisine bile benzemez, dahası O, en yüce Güçlerin kendilerinin varlığının ve esenliğinin kaynağı, tözselleştirici Sebebi ve sarsılmaz bir şekilde devam eden birliğinin değişmez Sabitliğidir.

Ardından, kutsal adları Kutsal Ateşliler anlamına gelen ve hakkında yakında elimizden geldiğince konuşacağımız en kutsal Seraphimlerin tanrısal güçlerinin, göksel gücün yükselişlerini İlahi benzerliğe yönlendirdiğini ifşa etti.

Ve kutsal İlahiyatçı, rüyetinde gördüğü üzere, altı kanadın İlahi Varlığa doğru özgür ve en yüce yükselişinin ilk, orta ve son tasavvurlarındaki tasvirini, dahası onların sonsuz ayaklarını, birçok yüzlerini ve açılmış kanatlarını, birinin ayaklarının altında, diğerinin ise yüzlerinin üzerinde olduğunu ve orta kanatlarının durmaksızın hareket ettiğini müşahede ederek, görülen şeylerin akledilir bilgisine ulaştırıldı, zira ona en yüce zihinlerin derinlemesine nüfuz etme ve tefekkür etme gücü, daha yüksek ve daha derin gizemlerin cesur, yürekli ve ulaşılamaz bir şekilde incelenmesine karşı dünyaüstü bir tarzda duydukları kutsal hürmet ve tanrısal enerjilerinin uygun nispetlerdeki durmaksızın ve yüksek uçuşlu ebedi hareketi gösterilmişti.

Fakat ona, o yüce İlahi ve pek hürmet edilen Övgü İlahisinin gizli sırları da öğretildi, bu sırada rüyeti şekillendiren Melek, kendi kutsal bilgisini elinden geldiğince İlahiyatçıya aktarıyordu.

Ona şunu da öğretti ki, yüce İlahi ve nurlu saflığa ulaşılabildiği ölçüde iştirak etmek, ne kadar saf olursa olsun saf olanlar için bir arınmadır, ve bu arınma, bizzat Tanrısallık (thearkhia) tarafından en yüce sebepler vasıtasıyla, tüm kutsal Zihinler için tözüstü bir gizlilikle gerçekleştirildiğinden, bir bakıma daha nettir ve Kendisinin etrafındaki en yüksek güçlere daha yüksek bir derecede tezahür edip dağılır, fakat ikinci derecedekilere, yani biz en alt zihni güçlere gelince, her biri İlahi benzerlikten ne kadar uzaksa, O da kendi gizliliğinin tek bilinmezine doğru parlak aydınlanmasını o kadar daraltır.

Ve ikinci derecedekileri, sırasıyla, birinciler vasıtasıyla aydınlatır, ve kısaca söylemek gerekirse, ilk olarak birinci güçler vasıtasıyla gizlilikten tezahüre ulaştırılır.

İşte bu, İlahiyatçıya, kendisini Işığa götüren Melek tarafından öğretildi, yani arınma ve tüm yüce İlahi faaliyetler, birinci Varlıklar vasıtasıyla aydınlatarak, her birinin tanrısallaştırıcı iştiraklerle olan ilişkisine göre diğer tüm varlıklara dağıtılır.

Bu yüzden o, haklı olarak, Tanrı’dan sonra ateşle arındırma vasfını Seraphim’e atfetmiştir.

Öyleyse, Seraphim’in Peygamber’i arındırdığı söylense bile bunda abes bir durum yoktur. Zira Tanrı, her arınmanın sebebi olarak herkesi arındırdığı gibi, hatta daha ziyade (çünkü tanıdık bir örnek kullanıyorum) hiyerarşi (hiyerarşi) liderimiz, kendi Leitourgoi’leri veya Rahipleri vasıtasıyla arındırırken veya aydınlatırken, onun vasıtasıyla takdis edilen rütbeler kendi kutsal faaliyetlerini ona atfettikleri için kendisinin arındırdığı ve aydınlattığı söylenir, aynı şekilde İlahiyatçı’nın arınmasını gerçekleştiren Melek de kendi arındırıcı ilmini ve gücünü Sebep olarak Tanrı’ya, fakat ilk faal Hiyerarş olarak Seraphim’e atfeder, nitekim herhangi biri, kendisi tarafından arındırılan birine öğretirken Meleksi bir hürmetle şöyle diyebilir, "Benden sana ulaşan temizliğin üstün bir Kaynağı, Özü, Faili ve Sebebi vardır, O ki hem ilk Varlıkları Varlığa getirir, hem de onları Kendi etrafındaki sabitlikleriyle bir arada tutar, onları değişmeden ve düşmeden korur, Kendi inayetsel enerjilerinin ilk iştiraklerine doğru hareket ettirir (çünkü bana bunları öğreten kişi, bunun Seraphim’in vazifesini gösterdiğini söylerdi), fakat Tanrı’dan sonra Hiyerarş ve Lider olarak, en yüce Varlıkların Mareşali, kendisinden Tanrı’nın örneğine göre arındırmayı öğrendiğim kişi, işte seni benim vasıtamla temizleyen odur, onun vasıtasıyla tüm temizliğin Sebebi ve Yaratıcısı Kendi inayetsel enerjilerini Gizli olandan bize kadar ulaştırmıştır." İşte o bana bunları öğretti, ben de onları sana aktarıyorum.

Gerek ileri sürülen sebeplerin her birini itirazdan beri kılmak ve ihtimal dahilinde, akla uygun ve belki de hakikat olduğu için bunu diğerine tercih edip onurlandırmak, gerekse gerçek hakikate daha yakın bir şeyi kendi kendine bulup çıkarmak veya bir başkasından öğrenmek (elbette Tanrı ifadeyi bahşederek ve Melekler onu sağlayarak) ve biz Melek dostlarına, eğer öyle olacaksa, daha aydınlık ve benim için özellikle makbul bir görüşü ifşa etmek senin zihni ve ayırt edici becerinin bir parçası olsun.

Meleklerin geleneksel sayısının neyi ifade ettiği üzerine.

Bence şu husus da zihni bir dikkate değerdir ki, Melekler hakkındaki Vahiylerin geleneği, onların binlerce binler ve on binlerce on binler olduğunu teyit eder, sayılarımızın en yüksek sınırlarını kendilerine göre biriktirip çoğaltır ve bunlar vasıtasıyla, Göksel Varlıkların saflarının bizim tarafımızdan sayılamayacağını açıkça gösterir.

Zira dünyaüstü zihinlerin kutsanmış orduları pek çoktur, maddi sayımızın zayıf ve dar ölçümünü aşarlar ve yalnızca, kendilerine yüce İlahi ve Her Şeyi Bilen Bilgeliğin Kurucusu, tözselleştirici Sebep, birleştirici Güç ve yaratılmış tüm şeylerin bir aradaki kuşatıcı Sınırı tarafından bolca verilen kendi dünyaüstü ve göksel zekaları ve ilimleri tarafından kesin olarak bilinirler.

Meleksi Güçlerin biçimsel benzerlikleri nelerdir?

Haydi öyleyse, eğer istersen, zihni bakışımızı Meleklere yakışan o yüce tefekkürün gerginliğinden dinlendirelim ve Meleksi formların çok şekilli çeşitliliğinin bölünmüş ve çok yönlü genişliğine inelim, ve ardından görüntülerden yükselir gibi, analitik olarak aynı yoldan Göksel Zihinlerin sadeliğine geri dönelim.

Fakat ilkin şu husus senin için açık kılınmalıdır ki, kutsal surette tasvir edilen benzerliklerin açıklamaları, Göksel Varlıkların aynı mertebelerini bazen hükmeden, bazen de hükmedilen olarak temsil eder, ve sonuncuları hükmeden, birincileri ise hükmedilen olarak gösterir, ve daha önce söylendiği üzere, aynı varlıkların ilk, orta ve son güçlere sahip olduğunu, tasvire hiçbir saçmalık dahil etmeksizin, aşağıdaki açıklama yöntemi uyarınca beyan eder.

Zira şayet bazılarının kendi üzerlerindekiler tarafından yönetildiğini, sonra da bunların aynı varlıklara hükmettiğini ve yukarıdakilerin, aşağıdakileri yönetirken, bizzat yönettikleri o varlıklar tarafından yönetildiğini söyleseydik, bu durum açıkça saçma olur ve her türlü karmaşayla malul bulunurdu.

Fakat aynı olanların hem hükmettiğini hem de hükmedildiğini, lakin artık tamamen aynı bakımdan veya tamamen aynı olandan ötürü değil de, her birinin kendinden öncekilerce yönetilip kendinden aşağıdakilere hükmettiğini söylersek, Kutsal Kelam’daki İlahi surette resmedilen temsillerin bazen hem ilk, hem orta, hem de son güçlere bizzat aynı vasfı layıkıyla ve hakikaten atfettiği yerinde bir biçimde söylenebilir.

İmdi, yukarıdaki şeylere doğru gayretle yükselmek ve kendi öz güçlerinin muhafızları olarak birbirleri etrafında sapmaksızın çekilmek ve karşılıklı irtibat vasıtasıyla altlarındakileri gözetmek üzere inayetkâr kudretten pay almak, her ne kadar bazılarında, sıklıkla söylediğimiz gibi, üstün ve eksiksiz surette, bazılarında ise kısmen ve tâli derecede olsa da, hakikaten tüm Göksel Varlıklara pek uygundur.

Lakin sözümüzü sınırlar dahilinde tutmalı ve simgelerin ilk izahında, Tanrı Sözü’nün ateşin kutsal tasvirini neden neredeyse diğer tüm tasvirlere yeğlediğini araştırmalıyız.

Böylece onun yalnızca ateşten tekerlekleri değil, aynı zamanda ateşten canlı varlıkları ve adeta şimşek gibi çakan insanları temsil ettiğini, bizzat Göksel Varlıkların etrafına kor yığınları ve karşı konulmaz bir kudretle akan alev ırmakları yerleştirdiğini görürsün, ayrıca tahtların ateşten olduğunu söyler, ve en yüce Serafim’in ateşle parıldadığını onların isminden gösterir, onlara ateşin karakteristiğini ve enerjisini atfeder, ve baştan başa, yukarıda ve aşağıda, ateş imgesiyle temsil etmeyi her şeye üstün tutarak yeğler.

O halde, ateş benzerliğinin Göksel Akılların Tanrı’ya olan benzeyişini en yüksek derecede ifade ettiğini düşünüyorum, zira kutsal teologlar, eğer böyle söylememe müsaade edilirse, görünen şeylerde olduğu gibi, Tanrısal vasfın en üstün benzerliklerine pek çok bakımdan sahip olan cevher-ötesi ve biçimsiz özü sıklıkla ateş ile tarif ederler.

Zira duyulur ateş, tabir caizse, her şeyin içindedir ve her şeyin içinden karışmaksızın geçer ve her şeyden fışkırır, ve tümüyle ışık saçarken, kendi öz mahiyetinde adeta gizli ve bilinmezdir, ta ki yanı başında kendi öz enerjisini gösterebileceği bir madde bulunmayagörsün.

O hem zaptedilemez hem de görünmezdir, her şeyi kendi kendine boyun eğdirir ve içinde bulunabileceği her şeyi kendi enerjisinin altına alır, değişkenlik gösterir, her ne olurlarsa olsunlar yakınındaki tüm şeylere kendini aktarır, uyandırıcı ısısıyla yeniler ve perdesiz aydınlatmalarıyla ışık verir, mağlup edilemez, karışmaz, ayrıştırır, değişmez, yükseltir, nüfuz eder, yücedir, hiçbir alçaltıcı düşüklüğe tabi olmaz, daima hareket halindedir, kendi kendini hareket ettirir, diğer şeyleri hareket ettirir, kuşatır, kuşatılamaz, başkasına muhtaç değildir, fark edilmeksizin kendini çoğaltır, kendini kabul eden maddelere kendi azametini sergiler, faaldir, kudretlidir, herkese görünmezce mevcuttur, fark edilmez, yokmuş gibi görünür ve bir nevi arayışla sanki sürtünme vasıtasıyla kendi öz mahiyetine göre aniden tezahür eder, ve yine neşeyle dolu tüm kendi dağılımlarında hiç eksilmeksizin, elle tutulamaz bir şekilde uçup gider.

Ve kişi, duyulur imgelerde olduğu gibi, en üstün İlahi Enerjiyi sergilemeye uygun, ateşe dair pek çok hususiyet bulabilir.

O halde Tanrısal bilgeliğe erenler bunu bilerek, semavi Varlıkları ateşten tasvir ederler, onların Tanrı-benzerliğini ve erişilebilir olduğu ölçüde Tanrı’yı taklit edişlerini gösterirler.

Lakin onları aynı zamanda aklî yetilerinden ötürü ve yukarıya bakma güçlerine, dosdoğru ve dik bir surete, doğuştan gelen yönetme ve yönlendirme kabiliyetine sahip olmaları hasebiyle, akıldan yoksun yaratıkların diğer güçlerine kıyasla fiziki kuvvette en zayıf olsalar da, aklın üstün kudretiyle ve akli ilimden ileri gelen hâkimiyetleriyle, ruhun doğuştan gelen köleleşmez ve boyun eğmez tabiatıyla her şeye hükmettikleri için insanların suretinde de tasvir ederler.

O halde, sanırım bedenimizin pek çok cüzü içinde, Göksel Güçlerin ahenkli imgelerini bulmak mümkündür, görme güçlerinin İlahi ışıklara doğru en berrak yükselişi ve yine en üstün İlahi aydınlanmaların her türlü tutkudan azade, latif, akıcı, itici olmayan, bilakis hassas, saf ve açık kabul edilişini bildirdiğini ikrar ederek.

İmdi, burun deliklerinin ayırt etme güçleri, idrakin ötesindeki o güzel kokulu ihsanı erişilebildiği ölçüde kabul edebilmeyi ve öyle olmayan şeyleri tam bir doğrulukla ayırt edip tümüyle reddetmeyi bildirir.

Kulakların güçleri, en üstün İlahi ilhama iştiraki ve bunun bilinçli kabulünü bildirir.

Tat alma güçleri, kavranılır gıdaların doluluğunu ve İlahi ile besleyici akıntıların kabulünü bildirir.

Dokunma güçleri, uygun olan ile zararlı olanın maharetle ayırt edilmesini bildirir.

Göz kapakları ve kaşlar, Tanrı’yı gören kavrayışların muhafazasını bildirir.

Erkeklik ve gençlik figürleri, hayatın daimi tazeliğini ve dinçliğini bildirir.

Dişler, bize verilen besleyici mükemmelliğin taksim edilmesini bildirir, zira her bir aklî Varlık, daha İlahi olandan kendisine verilen birleşmiş kavrayışı, daha aşağıda olanın nispî yükselişi uğruna, inayetkâr bir yetiyle böler ve çoğaltır.

Omuzlar ve dirsekler, ve dahası eller, yapma, işletme ve tamamlama kudretini bildirir.

Kalp ise, kendi hayat verici kudretini, hayra yaraşır şekilde kendi inayetinin muhataplarına dağıtan Tanrı-benzeri hayatın bir simgesidir.

Göğüs ise, kalbin üzerinde yer alması hasebiyle, hayat verici dağıtımın mağlup edilemez ve koruyucu yetisini bildirir.

Sırt, hayatın tüm üretici güçlerinin bir arada tutulmasını bildirir.

Ayaklar, İlahi şeylere doğru ilerleyen daimi hareketin devingenliğini, süratini ve maharetini bildirir.

Bu sebeple Tanrı’nın Kelamı, mukaddes Akılların ayaklarını kanatlarının altına yerleştirmiştir, zira kanat, yukarı doğru yükselten sürati, daha ulvi olan şeylere yönelik semavi ilerleyişi ve yukarı çıkış sebebiyle bayağı ve sürünen her şeye olan üstünlüğü sergiler; kanatların hafifliği ise onların hiçbir bakımdan dünyevi olmadıklarını,

bilakis lekesizce ve hafiflikle yüce olana yükseldiklerini gösterir, çıplak ve yalınayak oluşları ise onların bağsız, çevik, dizginsiz, her türlü harici fazlalıktan azade olduklarını ve ulaşılabildiği ölçüde İlahi sadeliğe benzediklerini ifade eder.

Fakat mademki hem sade hem de türlü nakışlarla bezeli hikmet çıplağı giydirmekte ve taşımaları için onlara birtakım aletler dağıtmaktadır, gelin, gücümüz yettiğince, semavi Akılların mukaddes libaslarını ve vasıtalarını şerh edelim.

Işıltılı ve alev saçan giysiler, kanaatimce, ateş suretindeki İlahi benzerliği, Işığın bulunduğu Semada sükûn bulmalarının neticesi olan aydınlanmalarını, kavranılır surette eksiksiz aydınlatmalarını ve aklî olarak nurlanmalarını simgeler, ruhban cübbesi ise onların İlahi ve mistik müşahedelere rehberlik etmelerini ve bütün hayatlarının takdisini ifade eder.

Kuşaklar ise onların üretici kudretleri üzerindeki muhafazayı, yeknesak bir şekilde O’na yönelme itiyadını ve intizamlı bir daire içinde, kesintisiz bir özdeşlikle bizzat Kendi etrafında toplanmalarını gösterir.

Asalar, her şeyi dosdoğru kılan melikane ve sevk edici melekeyi simgeler, mızraklar ve savaş baltaları ise benzeşmeyen şeylerin tefrik edilmesini,

ayırıcı kudretlerin keskin, enerjik ve tesirli ameliyesini ifade eder.

Geometrik ve teknik aletler, kurmayı, bina etmeyi, ikmal etmeyi ve alt Mertebeler için yükseltici ve yol gösterici inayete ait diğer her şeyi gösterir.

Fakat kimi zaman mukaddes Meleklere tahsis edilen aletler, Tanrı’nın bizlere yönelik hükümlerinin sembolleridir, bazıları O’nun ıslah edici talimini yahut intikam alıcı adaletini temsil ederken, diğerleri tehlikeden kurtuluşu, terbiyenin nihayete ermesini, eski esenliğe kavuşulmasını veya küçük yahut büyük, duyulur veya kavranılır diğer lütufların ilave edilmesini simgeler.

Ayırt etme kabiliyetine sahip bir akıl, hiçbir surette, görünür şeyleri görünmeyen şeylere layıkıyla tatbik etmekte güçlük çekmeyecektir.

Onlara rüzgâr denmesi ise neredeyse bir anda bütün varlıklara intikal eden süratli fiillerini, yukarıdan aşağıya ve tekrar aşağıdan yukarıya geçişteki nakledici hareketlerini, ikinci mertebedekileri yukarıdaki yüceliğe yükseltmelerini ve birincileri alt Mertebelerin ortak ve inayetkâr terakkisine sevk etmelerini ifade eder.

Fakat belki bir kimse, bu havadar ruha rüzgâr tesmiye edilmesinin, Semavi Akılların İlahi benzerliğine de delalet ettiğini söyleyebilir, zira bu da, Tabiatın hareket ettirici, hayat verici, süratli ve karşı konulmaz inkişafına ve hareket eden kaynakların ve neticelerin bizler için meçhul ve görünmez olan Gizliliğine muvafık olarak, en yüce İlahi kudretin bir benzerliğini ve tipini taşır (sembolik teolojide, dört unsuru izah ederken bunu daha etraflıca ispat etmiştik).

Zira O, “Nereden gelip nereye gittiğini bilmezsin” buyurmaktadır. Lakin Tanrı’nın Kelamı onlara bir bulut sureti de atfeder; bununla mukaddes akılların, bu ilk tecelliyi bir tefahür vesilesi kılmaksızın gizli Işık ile dünya-üstü bir tarzda dolduğunu, bu nuru ikincilere, onların kabiliyetleri nispetinde talî bir tecelli olarak cömertçe dağıttıklarını simgeler, dahası, verimli yağmurlarla yeryüzünün alıcı rahmini hayat verici doğum sancılarına çağıran kavranılır sağanakların zuhuru veçhile, üretici, hayat verici, artırıcı ve kemale erdirici kudretin onların derununda muhafaza edildiğini gösterir.

Ayrıca Tanrı’nın Kelamı, Semavi Varlıklara Pirinç, Elektrum ve rengârenk taşlar benzerliği atfeder.

Elektrum, kısmen altına, kısmen gümüşe benzediği cihetle, altında olduğu gibi bozulmaz, tükenmez, eksilmez ve lekesiz bir parlaklığı, gümüşte olduğu gibi aydınlığı, nurlu ve semavi bir ışıltıyı ifade eder.

Pirinç ise, serdedilen gerekçelere göre, ya ateşin yahut altının benzerliğine hamledilmelidir.

Taşların çok renkli tezahürlerinin, beyaz olarak nurlu olanı, kırmızı olarak ateşli olanı, sarı olarak altınî olanı, yeşil olarak ise genç ve kemale ermiş olanı simgelediğini kabul etmeliyiz, her benzerliğin içinde, bu remzî suretlerin deruni manasını talim eden bir izah bulacaksınız.

Fakat kanaatimce, gücümüz nispetinde bu husus kâfi derecede zikredildiğinden, Semavi Akılların yırtıcı hayvanlar vasıtasıyla vazedilen İlahi temsillerinin mukaddes izahına geçelim.

Aslan suretinin, öncü, metin ve boyun eğmez olanı ve aklî ayak izlerinin gizlenmesiyle, İlahi aydınlanma esnasında O’na götüren yolun mistik bir vekarla örtülmesiyle, telaffuz olunamaz Tanrısallığa (thearkhia) mümkün mertebe benzemeyi simgelediğini kabul etmeliyiz [NOT: Aslanın ayak izlerini kuyruğuyla sildiği kabul edilirdi].

Öküz Sureti, semavi ve üretici sağanakların kabulü için aklî saban izlerini süren kuvvetli ve olgun olanı, Boynuzlar ise koruyucu ve mağlup edilemez vasfı ifade eder.

Kartal temsili, melikane, semalara süzülen, uçuşu süratli ve kuvvet bahşeden gıdayı aramada çabuk olanı, uyanıklığı, çevikliği ve mahareti, görme kudretinin metanetle yayılmasıyla birlikte, güneşin İlahi ışınlarının cömert ve parlak ihtişamına karşı dikilen engelsiz, dosdoğru ve sebatkâr nazarı simgeler.

Atların sureti, itaati ve uysallığı temsil eder, beyaz olanlar parlaklığı ve bilhassa İlahi Işığa yakınlığı, koyu mavi olanlar Gizli olanı, kızıl olanlar ateşli ve zinde olanı, alaca olanlar ise zıt kutupların içlerinden geçen kudret vasıtasıyla birleşmesini, birincinin ikinciye, ikincinin de birinciye mütekabilen ve inayetle bağlanmasını ifade eder.

Şayet kelamımızın hududunu gözetmeseydik, mezkûr canlı varlıkların hususi vasıflarını ve onların bütün bedensel temsillerini, benzemez benzerlikler ilkesi mucibince Semavi Kudretlere pekala tatbik edebilirdik, misal olarak, onların öfke tezahürlerini, öfkenin en uzak aksi olduğu aklî yiğitliğe, arzularını İlahi aşka hamletmek ve hülasa kabilinden söylersek, hissi idraklerin tamamını ve akıldan yoksun varlıkların birçok cüzünü, Semavi Varlıkların gayrimaddi tasavvurlarına ve tevhit edilmiş Kudretlerine irca etmek mümkündü.

Şimdi bu yalnızca bilgeler için yeterli olmakla kalmaz, aynı zamanda benzemez temsillerden birinin dahi izahı, benzer şeylerin aynı tarzda ve dakik bir biçimde tasviri için yeterli olacaktır.

Fakat göksel varlıklara nehirlerin, tekerleklerin ve arabaların atfedildiği olgusunu incelememiz gerekir.

Ateş nehirleri, onlara esirgemez ve kesintisiz bir akış sağlayan ve hayatın üretici güçlerini besleyen yüce tanrısal akıntıları bildirir, arabalar, aynı mertebedekilerin birleşik iştirakini gösterir, tekerleklerin kanatlı olması ve dönmeksizin, sapmaksızın ilerlemesi ise, onların her bir aklî izinin tereddütsüz ve dosdoğru hamlesine, dünyaüstü derecede düz ve dolaysız yoluna doğru, dosdoğru ve dolaysız bir güzergâh dâhilindeki ilerleyen enerjilerinin gücünü ifade eder.

Ayrıca aklî tekerleklerin kutsal tasvirini başka bir mistik anlama göre açıklamak da mümkündür, zira tanrıbilimcinin dediği gibi, onlara Gel, Gel adı verilmiştir.

Bu ad, İbrani diline göre dönüşleri ve vahiyleri gösterir.

Zira ampirik ve tanrısal tekerlekler, İyi’nin Kendisi etrafındaki daimî hareketleriyle hakikaten dönüşlere, gizli şeylerin tezahürüyle, ayaklarımızın altındaki şeylerin yükseltilmesiyle ve yüce aydınlanmaların aşağıdaki şeylere doğru inen sudûruyla da vahiylere sahiptir.

Dakik bir izah için geriye, Göksel Mertebelerin sevinç duymasına dair ifade kalmaktadır, zira onlar bizim ihtiraslı hazzımızdan tamamen uzaktır.

[okunamadı] Tanrı’ya yönelenlerin ihtimamı ve kurtuluşu üzerine duyulan o tanrısal ve esirgemez sevinç ile, tanrısal iyi tabiatlarına yaraşır biçimde, kaybolanın bulunması üzerine Tanrı ile birlikte sevinirler, ve tanrısallığın (thearkhia) tanrılaştırıcı aydınlanmaları üzerlerinde dururken, kutsal insanların da sıklıkla pay aldığı, tarifin ötesindeki o sevinçten pay alırlar.

O halde, şüphesiz dakik izahlarının gerisinde kalan, fakat zannımca bizi tiplerin benzerliğine kölece kapılmaktan alıkoyacak olan bu kadarını Tanrısal temsiller hakkında söylemiş olmak kâfi gelsin.

Fakat eğer vahiylerde tasvir edilen bütün Meleki Güçleri, fiilleri yahut benzerlikleri sırasıyla zikretmediğimizi söyleyecek olursanız, hakikatle cevap veririz ki, bazılarının aşkınlık arz eden dünyaüstü ilmine sahip değiliz, dahası, onlara dair bizi ışığa götürecek ve vahyedecek bir başkasına muhtacız.

Diğer şeyleri ise, söylenenlere paralel olduklarından, kelâmın tenasübünü gözeterek dışarıda bıraktık, ve kapasitemizi aşan gizliliği sükût ile ta’zim ettik.