Kleomedes, Stoacı gökbilimin elimize ulaşan en berrak el kitaplarından birini bırakmış geç antik bir yazardır. "Göksel Cisimlerin Dairesel Devinimi Üzerine" adlı eseri, dünyayı evrenin tam ortasına yerleştiren geosentrik kozmosun mantığını sabırla örer. Aşağıdaki pasaj, güneşin ufukta neden daha büyük göründüğü sorusunu ele alır ve bu görünümü göğün yapısından değil, bizim görüşümüzün havanın yoğunluğuyla kırılmasından çıkarır. Dünyanın küresel biçimi, merkezdeki konumu ve güneş küresine her yandan eşit uzaklığı, kadim düşünürün elinde tek bir tutarlı düzenin parçaları hâline gelir.

Türkçe çeviri (önizleme) · Çeviren Şira Nur Uysal

Zira evrenin ortasında yer alan ve merkez konumunu tutan dünya, güneşin küresine her yandan eşit uzaklıktadır. Güneş ise ne doğuşunda, ne batışında, ne de yolculuğunun başka bir noktasında havaya yaklaşır. Dahası güneş herkes için aynı anda doğmaz. Çünkü dünya yuvarlak biçimli olduğundan, farklı insanlar için farklı zamanlarda doğar, batar ve göğün ortasını tutar.

Öyleyse güneşin kimileri için doğmakta, kimileri içinse göğün ortasında bulunduğu bir an olduğunda, o aynı anda hem daha büyük hem daha küçük olacaktır. Yani doğmakta olduğu kimseler için daha büyük, aynı saatte göğün ortasında bulunan kimseler için daha küçük görünecektir ki, akla bundan daha yabancı bir şey yoktur.

Oysa doğan ve batan güneş bize daha büyük, göğün ortasındaki güneş ise daha küçük görünür. Bunun sebebi şudur: Ufka yakın yerde onu daha kalın ve daha nemli bir havanın içinden görürüz. Göğün ortasında ise onu daha akışkan ve daha saf bir havanın içinden seyrederiz.

Özgün metin (İngilizce)

For the earth, situated in the middle of the world and obtaining the ratio of the center, is equally distant from the sphere of the sun on all sides, and the sun does not approach the air during its rising, its setting, or any other part of its journey. Furthermore, it does not rise at the same time for everyone; but because the earth is of a round shape, it rises, sets, and holds the middle of the sky for different people at different times. Therefore, when it happens that it is rising for some and in the middle of the sky for others, it will be simultaneously larger and smaller; larger, that is, for those for whom it is rising, and smaller for those for whom it is in the middle of the sky at the same hour, than which there is nothing more alien to reason. However, the rising and setting sun appears larger to us, and smaller in the middle of the sky, because near the horizon we see it through thicker and moister air, but in the middle of the sky, through air that is more liquid and pure.

Bu metin neden önemli

Bu satırlar Kleomedes'in eserinin İkinci Kitabının açılış tartışmasından gelir. Yazar, güneşi göründüğü kadar küçük sayan Epikuros okuluna karşı çıkar ve güneşin ufuktaki büyüklüğünü göğün gerçek bir değişimi değil, atmosferik kırılmanın bir yanılsaması olarak açıklar. Argüman, Stoacı kozmolojinin iki temel dayanağına yaslanır: dünyanın küresel olması ve evrenin geometrik merkezinde durması. Böylece gökbilim, çıplak duyunun değil, akıl yürütmenin alanı olarak kurulur.

Eser hakkında

Kleomedes, geç antik dönemde yaşamış ve muhtemelen miladi ikinci yüzyılda ürün vermiş bir gökbilim yazarıdır. Felsefi bakımdan Stoacı geleneğe bağlı olan müellif, dönemin Helenistik bilim havzasında geliştirilen geometrik kozmoloji ile doğa felsefesini bir araya getirmiştir. Eserleri, özellikle Poseidonios gibi kendisinden önceki düşünürlerin evren tasavvurunu ve astronomik yöntemlerini aktarması bakımından değer taşır. Kleomedes, gökyüzü olaylarını metafizik spekülasyonlardan ziyade ölçülebilir, rasyonel ve fiziksel modellerle açıklayan bir akli çizgiyi temsil eder.

Yazarın günümüze ulaşan temel çalışması olan Göksel Cisimlerin Dairesel Devinimi Üzerine, iki kitaptan meydana gelen pedagojik bir kılavuz niteliğindedir. Eserin ana omurgasını, yerin küreselliği, evrenin merkezindeki konumu ve gök cisimlerinin dairesel hareketleri gibi yer merkezli evren anlayışının ilkeleri oluşturur. Kleomedes bu metinde yalnızca göksel düzeni betimlemekle kalmaz; aynı zamanda dönemin farklı felsefi okullarının, bilhassa doğa olaylarını salt duyusal algıya indirgeyen yaklaşımların savlarını geometrik ve mantıksal argümanlarla çürütmeye çalışır. Eratosthenes'in yerin çevresini ölçme yöntemine dair aktardığı ayrıntılı açıklamalar da bu sistemli yapının içindedir.

Bu sayfada sunulan pasaj, eserin İkinci Kitabında yer alan ve göksel fenomenlerin algılanışını ele alan bölümden derlenmiştir. Metin, ufuk çizgisine yakınken daha büyük algılanan güneşin bu durumunu fiziksel bir mesafe değişimiyle değil, bakışın içinden geçtiği ortamın yoğunluğuyla temellendirir. Okur, bu satırları incelerken kadim dünyanın optik yanılsamaları nasıl kavradığını ve geometrik olarak kanıtlanan küresel simetriyi korumak adına atmosferik kırılma benzeri fiziksel koşulları nasıl hesaba kattığını görebilir. Bu yaklaşım, duyuların sağladığı ham verinin matematiksel akıl yürütme süzgecinden geçirilerek evren modeline nasıl dahil edildiğini anlamak için yetkin bir zemin sunar.

Bu eser Kozmoloji Koleksiyonu'nun parçasıdır →

Künye

Kaynak eser: Cleomedis Meteora Graece et Latine (Balfour basımı, 1605) - Kleomedes, Göksel Cisimlerin Dairesel Devinimi Üzerine, İkinci Kitap
Neşir: Robert Balfour tarafından hazırlanan Yunanca-Latince iki dilli basım, Bordeaux, 1605
Konum: Sayfa 96 (İkinci Kitap, atmosferik kırılma tartışması)
Çeviren: Şira Nur Uysal
Dijital nüsha: Source Library

Bu Türkçe çeviri © Şira Nur Uysal, CC BY-SA 4.0 ile paylaşılmıştır (serbestçe kullanın, kaynak gösterin, değiştirirseniz aynı lisansla paylaşın). Kullanım & lisans →

Bu Çeviriye Atıf

Uysal, Ş. N. (Çev.). (2026). Gökler Üzerine: Dönen Kürelerin Kuramı. Kadim Kütüphane. https://kadimkutuphane.com/cleomedes-gokler-uzerine-donen-kureler

Özgün Sayfalar60 sayfa