Gökler Üzerine: Dönen Kürelerin Kuramı

Kleomedes, Stoacı gökbilimin elimize ulaşan en berrak el kitaplarından birini bırakmış geç antik bir yazardır. "Göksel Cisimlerin Dairesel Devinimi Üzerine" adlı eseri, dünyayı evrenin tam ortasına yerleştiren geosentrik kozmosun mantığını sabırla örer. Aşağıdaki pasaj, güneşin ufukta neden daha büyük göründüğü sorusunu ele alır ve bu görünümü göğün yapısından değil, bizim görüşümüzün havanın yoğunluğuyla kırılmasından çıkarır. Dünyanın küresel biçimi, merkezdeki konumu ve güneş küresine her yandan eşit uzaklığı, kadim düşünürün elinde tek bir tutarlı düzenin parçaları hâline gelir.

Türkçe çeviri · Çeviren Şira Nur Uysal

Zira evrenin ortasında yer alan ve merkez konumunu tutan dünya, güneşin küresine her yandan eşit uzaklıktadır. Güneş ise ne doğuşunda, ne batışında, ne de yolculuğunun başka bir noktasında havaya yaklaşır. Dahası güneş herkes için aynı anda doğmaz. Çünkü dünya yuvarlak biçimli olduğundan, farklı insanlar için farklı zamanlarda doğar, batar ve göğün ortasını tutar.

Öyleyse güneşin kimileri için doğmakta, kimileri içinse göğün ortasında bulunduğu bir an olduğunda, o aynı anda hem daha büyük hem daha küçük olacaktır. Yani doğmakta olduğu kimseler için daha büyük, aynı saatte göğün ortasında bulunan kimseler için daha küçük görünecektir ki, akla bundan daha yabancı bir şey yoktur.

Oysa doğan ve batan güneş bize daha büyük, göğün ortasındaki güneş ise daha küçük görünür. Bunun sebebi şudur: Ufka yakın yerde onu daha kalın ve daha nemli bir havanın içinden görürüz. Göğün ortasında ise onu daha akışkan ve daha saf bir havanın içinden seyrederiz.

Dünya, evrenin ortasında yer alır ve merkez konumunu tutarak güneşin küresine her yandan eşit uzaklıktadır.

Özgün metin (İngilizce)

For the earth, situated in the middle of the world and obtaining the ratio of the center, is equally distant from the sphere of the sun on all sides, and the sun does not approach the air during its rising, its setting, or any other part of its journey. Furthermore, it does not rise at the same time for everyone; but because the earth is of a round shape, it rises, sets, and holds the middle of the sky for different people at different times. Therefore, when it happens that it is rising for some and in the middle of the sky for others, it will be simultaneously larger and smaller; larger, that is, for those for whom it is rising, and smaller for those for whom it is in the middle of the sky at the same hour, than which there is nothing more alien to reason. However, the rising and setting sun appears larger to us, and smaller in the middle of the sky, because near the horizon we see it through thicker and moister air, but in the middle of the sky, through air that is more liquid and pure.

Bu metin neden önemli

Bu satırlar Kleomedes'in eserinin İkinci Kitabının açılış tartışmasından gelir. Yazar, güneşi göründüğü kadar küçük sayan Epikuros okuluna karşı çıkar ve güneşin ufuktaki büyüklüğünü göğün gerçek bir değişimi değil, atmosferik kırılmanın bir yanılsaması olarak açıklar. Argüman, Stoacı kozmolojinin iki temel dayanağına yaslanır: dünyanın küresel olması ve evrenin geometrik merkezinde durması. Böylece gökbilim, çıplak duyunun değil, akıl yürütmenin alanı olarak kurulur.

Bülten

Yeni metinlerden ilk sen haberdar ol

Tam çeviriler, PDF'ler ve yeni eklenen kaynaklar hazırlandıkça e-postana düşsün.

Künye

Kaynak eser: Cleomedis Meteora Graece et Latine (Balfour basımı, 1605) - Kleomedes, Göksel Cisimlerin Dairesel Devinimi Üzerine, İkinci Kitap
Neşir: Robert Balfour tarafından hazırlanan Yunanca-Latince iki dilli basım, Bordeaux, 1605
Konum: Sayfa 96 (İkinci Kitap, atmosferik kırılma tartışması)
Çeviren: Şira Nur Uysal
Dijital nüsha: Source Library

Bu Türkçe çeviri © Şira Nur Uysal, CC BY 4.0 ile paylaşılmıştır (serbestçe kullanın, kaynak gösterin). Kullanım & lisans →

← Kütüphaneye dön