Yedi Göğün Yaratıcısının Adıyla

Eser hakkında

On ikinci yüzyılın sonları ile on üçüncü yüzyılın başlarında Nişabur çevresinde yaşamış olan Ferîdüddîn Attâr, Farsça kaleme aldığı manzum eserleriyle klasik tasavvuf edebiyatının kurucu şahsiyetleri arasında yer alır. Döneminin Horasan havzasında gelişen tasavvuf düşüncesini, zengin metaforlar ve alegorik anlatılar vasıtasıyla şiire aktaran müellif, bireysel arayışı ilahi vuslat gayesiyle birleştiren bir tefekkür dünyası kurmuştur. Eczacılık ve hekimlik mesleğiyle de anılan Attâr, felsefi ve kelami tartışmaların ötesine geçerek hakikati akli çıkarımlardan ziyade sezgisel bir idrak ve aşk yoluyla arayan Horasan melamet ve irfan geleneğinin edebi dilini biçimlendirmiştir.

Attâr’ın manzum mesnevilerinden biri olan İlâhînâme, bir hükümdarın dünyevi arzular peşinde koşan oğullarına verdiği manevi öğütler ve bu çerçevede anlatılan hikâyeler etrafında kurgulanmıştır. Eser, insanın geçici heveslerden arınarak ruhani olgunluğa erişmesini, nefsin terbiye edilmesini ve nihayetinde varlığın birliğine ulaşılmasını hedefler. Didaktik bir kurguya sahip olan bu metin, klasik İslam yazınındaki geleneksel tevhid ve münacat bölümleriyle açılarak, evrenin ve insanın yaratılış gayesini aşkın bir Yaratan tasavvuru zemininde ele alır. İlâhînâme, çok katmanlı anlatımıyla insanın kozmik düzendeki yerini ve hakikat arayışındaki sınırlarını tahlil eden bütünlüklü bir seyrüsülük rehberi niteliği taşır.

Sayfada yer alan açılış pasajı, İlâhînâme’nin omurgasını oluşturan ontolojik ve teolojik kabulü doğrudan ortaya koymaktadır. Klasik edebiyatta esere başlarken Tanrı’nın birliğini, yüceliğini ve vasıflarını ikrar eden tevhid faslı, burada aklın acziyeti ile varlığın ilahi tezahürü arasındaki ilişkiyi sergiler. Metni okurken, insani idrakin sınırlarına yapılan vurguya ve varlığın kaynağına duyulan hayrete dikkat etmek gerekir; zira bu dizeler, eserin ilerleyen kısımlarındaki ahlaki ve manevi yolculuğun kuramsal zeminini hazırlar. Okur, bu ifadeleri salt retorik bir giriş olarak değil, metnin bütününde işlenen varlık ve idrak meselesinin ilk felsefi ilkesi olarak değerlendirebilir.