Büyük Yıl Üzerine: Çağların Yedi Farklı Ölçüsü

Şimdiye dek çağdan söz ettik; şimdi sıra daha büyük yıllarda. Bunların büyüklüğü halklara göre öylesine farklı gözlemlenmiş, yazarlara göre öylesine farklı aktarılmıştır ki, kimileri Büyük Yıl'ın iki dönen yıldan, kimileri binlerce yıldan oluştuğunu düşünmüştür. Bunun ne olduğunu şimdi açıklamaya çalışacağım. Eski Yunan kent-devletleri, güneş kendi yıllık dönüşünü tamamlarken bazen on üç kez yeni ayın doğduğunu, bunun sık sık dönüşümlü olarak gerçekleştiğini fark edince, on iki buçuk kamerî ayın doğal yıla denk düştüğünü düşündüler. Böylece medeni yılları öyle düzenlediler ki, ara ay eklemesiyle bir yıl on iki ay, öteki on üç ay olsun; her iki yılı ayrı ayrı 'dönen yıl' saydılar, ikisini birleştirdiklerinde ise 'Büyük Yıl' dediler. Bu süreye trieteris (üç-yıllık) dediler, çünkü üçüncü yılda ara ay eklenirdi, gerçekte bu bir iki yıllık döngü olsa da; Dionysos için her iki yılda bir düzenlenen gizemlere şairlerin 'trieterik' demesi de buradan gelir.

Sonradan bu hesaptaki yanılgı fark edilince, süreyi ikiye katlayıp tetraeteris (dört-yıllık) yaptılar; ama bu, her beşinci yılda tekrarladığı için pentaeteris (beş-yıllık) diye adlandırıldı. Bu Büyük Yıl, dört yıllık döngüden daha uygun görüldü, çünkü güneş yılının 365 gün ve bir günün dörtte biri kadar bir parçadan oluştuğu, bu parçanın da dört yılda bir tam gün tuttuğu anlaşılmıştı. İşte bu yüzden Elis'te Olimposlu Zeus için ve Roma'da Kapitolli Jüpiter için düzenlenen yarışmalar her beşinci yılda tekrarlanarak kutlanır. Ama bu süre de yalnız güneşin devinimine uyup ayınkine uymadığı için, bu kez ikiye katlanıp oktaeteris (sekiz-yıllık) yapıldı; o dönemde enneaeteris (dokuz-yıllık) diye anılıyordu, çünkü ilk yılı her dokuzuncu yılda tekrarlıyordu.

Yunanistan'ın büyük bölümü, tam dönen yıllardan oluştuğu için, gerçek Büyük Yıl'ın bu döngü olduğunu düşündü, çünkü Büyük Yıl'da özsel olarak beklenen tam da budur. Bu döngüde tam olarak 2922 gün, doksan dokuz ay, sekiz dönen yıl vardır. Bu oktaeteris'in Knidoslu Eudoksos tarafından kurulduğuna yaygınca inanılır, ama bazıları önce Tenedoslu Kleostratos'un düzenlediğini, sonra başkalarının kendi oktaeteris'lerini farklı ara ay eklemeleriyle ürettiğini söyler; Harpalos, Nautelis, Menestratos ve aralarında Dositheos'un da bulunduğu ötekiler gibi, ki en çok Eudoksos'a atfedilen oktaeteris onunkidir. Bu yüzden Yunanistan'da birçok dinsel âyin bu zaman aralığında en görkemli biçimiyle kutlanır, Delphoi'deki Pythia oyunları da eskiden her sekizinci yılda düzenlenirdi.

Bu büyüklüğe en yakın olan, on iki dönen yıldan oluşan dodekaeteris'tir. Bu yıla 'Kildani Yılı' denir; müneccimler bunu güneş ve ayın devinimine göre değil, başka gözlemlere göre uyarlarlar, çünkü bu süre içinde hava koşullarının, ürün bolluğunun ya da kıtlığının, ayrıca hastalıkların ve sağlık dönemlerinin döngü çizdiğini söylerler. Bunların yanında daha birçok Büyük Yıl vardır: Atinalı Meton'un on dokuz yıldan oluşturduğu Metonik yıl, bu yüzden enneadekaeteris diye anılır ve yedi kez ara ay eklenir, bu yılda altı bin dokuz yüz kırk gün bulunur. Pythagorasçı Philolaos'un elli dokuz yıldan oluşan, yirmi bir ara ayı olan bir yılı vardır; Kizikoslu Kallippos'un yetmiş altı yıldan, yirmi sekiz ara ayla oluşan bir yılı; Demokritos'un seksen iki yıldan, yine yirmi sekiz ara ayla oluşan bir yılı; Hipparkhos'un ise üç yüz dört yıldan oluşan, yüz on iki kez ara ay eklenen bir yılı vardır. Bu yılların büyüklüğü, müneccimlerin güneşin yılda 365 günden ne kadar fazla, ayın ayda otuz günden ne kadar az sürdüğü konusunda anlaşamamasından ötürü birbirinden ayrılır.

Mısırlıların Büyük Yılı'na gelince, onda ayın hiçbir payı yoktur; buna Yunanca kynikon, Latince canicularis (köpekyıldızı yılı) denir, çünkü başlangıcı, Mısırlıların Thoth dedikleri ayın ilk günü Köpek Yıldızı'nın (Sirius) doğuşuyla alınır. Çünkü onların medeni yılı, hiçbir ara ay eklemeksizin tam olarak 365 günden oluşur.

Bu metin neden önemli

Kütüphanedeki Macrobius'un Büyük Yıl yorumuyla birlikte okunduğunda, antik dünyanın zamanı tek bir doğrusal çizgi olarak değil, iç içe geçmiş, farklı ölçekte döngüler bütünü olarak düşündüğünü somut biçimde gösterir. Metonik döngüden Mısır'ın Sothis yılına dek yedi ayrı 'Büyük Yıl' tanımının yan yana sıralanması, kadim dünyanın zaman hesabı konusunda tek bir mutlak otoriteye değil, rekabet eden birçok geleneğe sahip olduğunu açıkça ortaya koyar.