Hâris el-Muhâsibî

Basra'da doğup Bağdat'ta yaşayan Hâris el-Muhâsibî (781-857), erken dönem tasavvufunun kurucu isimleri arasında sayılır. Lakabı, nefsin sürekli hesaba çekilmesi anlamına gelen muhâsebe kavramından gelir. Kelam tartışmalarına katılması nedeniyle Ahmed bin Hanbel çevresinin eleştirisine uğradığı aktarılır.

Muhâsibî, iç dünyanın dikkatle gözlenmesini, niyetin arındırılmasını ve riyanın incelikli biçimlerinin fark edilmesini manevi hayatın merkezine koydu. Başlıca eseri er-Riâye li-hukûkillâh, kulun Allah'a karşı yükümlülüklerini gözetmesini ele alır. Bu eser, sonraki tasavvuf ahlakı literatürünü ve Gazzâlî gibi yazarları etkilemiştir.

Kütüphanedeki Allah'ın Hakkını Gözetmek: Vefa, Edep ve Mürüvvet, Muhâsibî'nin sözlerini geniş biçimde aktaran Ebû Nasr es-Serrâc'ın Kitâbü'l-Lüma' adlı eserinden alınmıştır. Pasajda ibadetin arınmışlığının dört bilgiye dayandığı, Allah'ın hakkını gözetmenin ise vefa, edep ve mürüvvet olmak üzere üç kısımda ortaya çıktığı anlatılır. Bu üçlü ayrım, Muhâsibî geleneğinin merkezindeki iç murakabe anlayışını özlü bir biçimde yansıtır.